Carmen Paschale
Liber 1
Cum sua gentiles studeant figmenta poetae Grandisonis pompare modis, tragicoque boatu Ridiculoque Geta seu qualibet arte canendi Saeva nefandarum renovent contagia rerum 20 Et scelerum monumenta canant, rituque magistro Plurima Niliacis tradant mendacia biblis: Cur ego, Daviticis adsuetus cantibus odas Cordarum resonare decem sanctoque verenter Stare choro et placidis caelestia psallere verbis, 25 Clara salutiferi taceam miracula Christi? Cum possim manifesta loqui, Dominumque tonantem Sensibus et toto delectet corde fateri: Qui sensus et corda dedit, cui convenit uni Facturam servire suam, cui iure perenni 30 Arcibus aetheriis una est cum patre potestas, Par splendor, communis apex, sociale cacumen, Aequus honor, virtus eadem, sine tempore regnum, Semper principium, sceptrum iuge, gloria consors, Maiestas similis. haec est via namque salutis, 35 Haec firmos ad dona gradus paschalia ducit. Haec mihi carmen erit: mentes huc vertite cuncti. Hanc constanter opem laesis adhibete medullis, Quos letale malum, quos vanis dedita curis Attica Cecropii serpit doctrina veneni, 40 Sectantesque magis vitam spirantis odorem Legis Athenaei paedorem linquite pagi. Quid labyrintheo, Thesidae, erratis in antro Caecaque Daedalei lustratis limina tecti? Labruscam placidis quid adhuc praeponitis uvis 45 Neglectisque rosis saliuncam sumitis agri? Quid lapides atque aera coli, quid fana profana Proderit et mutis animas damnare metallis? Parcite pulverei squalentia iugera campi Et steriles habitare plagas, ubi gignere fructum 50 Arida nescit humus, nec de tellure cruenta Livida mortiferis vellatis toxica sucis, Tartareo damnata cibo: sed amoena virecta Florentum semper nemorum sedesque beatas Per latices intrate pios, ubi semina vitae 55 Divinis animantur aquis et fonte superno Laetificata seges spinis mundatur ademptis, Ut messis queat esse Dei mercisque futurae Maxima centenum cumulare per horrea fructum. Omnipotens aeterne Deus, spes unica mundi, 60 Qui caeli fabricator ades, qui conditor orbis, Qui maris undisonas fluctu surgente procellas Mergere vicinae prohibes confinia terrae, Qui solem radiis et lunam cornibus imples Inque diem ac noctem lumen metiris utrumque, 65 Qui stellas numeras, quarum tu nomina solus, Signa, potestates, cursus, loca, tempora nosti, Qui diversa novam formasti in corpora terram Torpentique solo viventia membra dedisti, Qui pereuntem hominem vetiti dulcedine pomi 70 Instauras meliore cibo potuque sacrati Sanguinis infusum depellis ab angue venenum, Qui genus humanum praeter quos clauserat arca Diluvii rapida spumantis mole sepultum Una iterum de stirpe creas, ut mystica virtus, 75 Quod carnis delita necant, hoc praesule ligno Monstraret liquidas renovari posse per undas, Totum namque lavans uno baptismate mundum: Pande salutarem paucos quae ducit in urbem Angusto mihi calle viam verbique lucernam 80 Da pedibus lucere meis, ut semita vitae Ad caulas me ruris agat, qua servat amoenum Pastor ovile bonus, qua vellere praevius albo Virginis agnus ovis grexque omnis candidus intrat. Te duce difficilis non est via; subditur omnis 85 Imperiis natura tuis, rituque soluto Transit in adversas iussu dominante figuras. Si iubeas mediis segetes arere pruinis, Messorem producit hiems; si currere mustum Vernali sub sole velis, florentibus arvis 90 Sordidus inpressas calcabit vinitor uvas: Cunctaque divinis parebunt tempora dictis. Indicio est antiqua fides et cana priorum Testis origo patrum, nullisque abolenda per aevum Temporibus constant virtutum signa tuarum. 95 Ex quibus audaci perstringere pauca relatu Vix animis conmitto meis, silvamque patentem Ingrediens aliquos nitor contingere ramos. Nam centum licet ora movens vox ferrea clamet Centenosque sonos, humanum pectus anhelet, 100 Cuncta quis expediet, quorum nec lucida caeli Sidera nec bibulae numeris aequantur harenae? Primus abusque chao meritis vivacibus Enoch Multa per innumeros iam saecula contigit annos Natura perdente modum: quem iure creandi 105 Terra tulit genitum, sed mors miratur ademptum. Saucia iam vetulae marcebant viscera Sarrae Grandaevo consumpta situ, prolemque negabat Frigidus annoso moriens in corpore sanguis: Cum seniore viro gelidi praecordia ventris 110 In partum tumuere novum tremebundaque mater Algentes onerata sinus, spem gentis opimae Edidit et serum suspendit ad ubera natum. Mactandumque Deo pater obtulit, at sacer ipsam Pro pueri iugulis aries mactatur ad aram. 115 O iusti mens sancta viri! pietate remota Plus pietatis habens contempsit vulnera nati Amplexus praecepta Dei, typicique cruoris Auxilio ventura docet, quod sanguine Christi Humana pro gente pius occumberet agnus. 120 Loth Sodomae fugiente chaos, dum respicit uxor, In statuam mutata salis stupefacta remansit, Ad poenam conversa suam: quia nemo retrorsum, Noxia contempti vitans discrimina mundi, Aspiciens salvandus erit, nec debet arator 125 Dignum opus exercens vultum in sua terga referre. Ignibus innocuis flagrans apparuit olim Non ardens ardere rubus, nec iuncta calori Materies alimenta dabat, nec torrida vivens Sensit damna frutex, sed amici fomitis aestu 130 Frondea blanditae lambebant robora flammae. Mitis in inmitem virga est animata draconem, Per flexos sinuata globos linguisque trisulcis Squamea colla tumens inimicos ore chelydros Sorbuit et proprii redit in virgulta rigoris. 135 Pervia divisi patuerunt caerula ponti In geminum revoluta latus, nudataque tellus Cognatis spoliatur aquis, ac turba pedestris Intrat in absentis pelagi mare, perque profundum Sicca peregrinas stupuerunt marmora plantas.
SEDULIUS CARMEN PASCHALE LIBER PRIMUS
PRAEFATIO
Paschales quicumque dapes conviva requiris, Dignatus nostris accubitare toris, Pone supercilium si te cognoscis amicum, Nec quaeras opus hic codicis artificis: Sed modicae contentus adi sollemnia mensae 5 Plusque libens animo quam satiare cibo. Aut si magnarum caperis dulcedine rerum Divitiasque magis deliciosus amas, Nobilium nitidis doctorum vescere cenis, Quorum multiplices nec numerantur opes. 10 Illic invenies quidquid mare nutrit edendum, Quidquid terra creat, quidquid ad astra volat. Cerea gemmatis flavescunt mella canistris Conlucentque suis aurea vasa favis. At nos exiguum de paupere carpsimus horto, 15 Rubra quod adpositum testa ministrat, holus.
LIBER PRIMUS
140 Mutavit natura viam, mediumque per aequor Ingrediens populus rude iam baptisma gerebat, Cui dux Christus erat, clamat nam lectio: multas Vox Domini super extat aquas; vox denique verbum est. Verbum Christus adest, geminae qui consona legis 145 Testamenta regens veterem patefecit abyssum, Ut doctrina sequens planis incederet arvis. Quid referam innumeras caelesti pane catervas Angelicos sumpsisse cibos. nimbisque superni Nectaris aeria populum dulcedine pastum 150 In pluviis habuisse dapes et in imbribus escas? Rursus in exustis sitiens exercitus arvis, Qua nimium loca sicca, diu qua terra negatis Aegra iacebat aquis, qua spes ablata bibendi Vivendique fuit, subitas arente metallo 155 Hausit aquas, sterilique latex de rupe manavit, Et ieiuna novum vomuerunt marmora potum. His igitur iam sacra tribus dans munera rebus, Christus erat panis, Christus petra, Christus in undis. Angelicis tremefacta minis adfatur asella 160 Sessorem per verba suum, linguaque rudenti Edidit humanas animal pecuale loquellas. Sol stetit ad Gabaon mediique cacumine caeli Fixit anhelantem dilato vespere lucem, Insolitus frenare diem, nec luna cucurrit 165 Ordine pigra suo, donec populantibus armis Fervidus ingentem gladius consumeret hostem Coniurante polo: iam tunc famulata videbant. Sidera venturum praemisso nomine Iesum. Heliam corvi quondam pavere ministri 170 Praebentes sine more dapes, alesque rapinis Deditus atque avido saturans cava guttura rostro Tradidit inlaesam ieiunis morsibus escam. Nunc bonus Heliae, qui perfidus antea Noe, Abluit in terris quidquid deliquit in undis. 175 Plenus at ille Deo postquam miracula terris Plura dedit meritisque suis succedere dignum Heredem propriae fecit virtutis amicum, Aurea flammigeris evectus in astra quadrigis, Qua levis aerios non exprimit orbita sulcos, 180 Sidereum penetravit iter curruque corusco Dexteriora petens spatio maiore triumphum Duxit et humani metam non contigit aevi. Quam bene fulminei praelucens semita caeli Convenit Heliae! meritoque et nomine fulgens 185 Hac ope dignus erat: nam si sermonis Achivi Una per accentum mutetur littera, sol est. Ultima labentis miseratus tempora lucis Ter quinos quondam regi Deus addidit annos Usus iure suo, patefactaque limina claudens 190 Mortis ab occasu vitam convertit in ortum. Ionas puppe cadens, coeto sorbente voratus In pelago non sensit aquas, vitale sepulchrum Ne moreretur habens, tutusque in ventre ferino Depositum, non praeda fuit, vastumque per aequor 195 Venit ad ignotas inimico remige terras. Cum spirante Deo Babylonia sacra negarent Tres una cum mente viri durumque subirent Exitium saevi Chaldaea lege tyranni, Cuius Achaemeniam rabies accenderat iram 200 Plus fornace sua: medios truduntur in ignes Nil audente rogo, tantumque ardore calentes Cordis imagineae vincunt incendia poenae Igne animi. o quanta est credentum gloria! flammis Ardentis fidei restincta est flamma camini. 205 Digna sed inmitem mox perculit ultio regem. Nam quod ab humana vecors pietate recessit, Agrestes pecudum consors fuit ille per herbas Aulica depasto mutans convivia faeno. Pronus ab amne bibit, septenaque tempora lustrat 210 Omnibus hirsutus silvis et montibus errans. Nec minus et Darii furuerunt iussa tyranni, Ecce etenim sceleri scelus addidit ira furentis Hebraeumque decus Danihel decernitur insons Ieiunis cibus esse feris. sed belua iusto 215 Mitis facta viro, sanctos ne laederet artus, Coepit amare famem; rabies mollita furorem Deposuit saevisque in faucibus ira quievit, Et didicere truces praedam servare leones. Dic, ubi sunt, natura, tuae post talia leges? 220 Qui quotiens tibi iura tulit? qui tartara iussit Translatum nescire virum, sterilemque marito Fecundavit anum, sacram praecepit ad aram Sponte venire pecus, muliebres transtulit artus In simulacra salis, ramos incendia passos 225 Non ardere dedit, virgultum solvit in anguem, Per pelagus siccavit iter, mirabile nimbis Manna pluit, saxo latices produxit ab imo, Quadrupedem fari plano sermone coegit, Suspensis rapidas elementis distulit horas, 230 Per volucres hominem pasci dedit atque coruscis In caelum transvexit equis, iam morte gravato Adiecit tria lustra viro, praedonis in ore Naufragio fundavit opem, flagrante camino Servavit sub rore pios, per pascua regem 235 Pavit ut hirsutam pecudem, rictusque leonum Instimulante fame iussit nescire furorem? Nempe creatori, cuius quaecumque videntur Seu quaecumque latent et rerum machina sermo est, Omne suum famulatur opus sequiturque iubentis 240 Imperium quacumque trahit sententia nutu. Heu miseri, qui vana colunt, qui corde sinistro Religiosa sibi sculpunt simulacra suumque Factorem fugiunt et quae fecere verentur! Quis furor est? quae tanta animos dementia ludit, 245 Ut volucrem turpemque bovem tortumque draconem Semihominemque canem supplex homo plenus adoret? Ast alii solem caecatis mentibus acti Adfirmant rerum esse patrem, quia rite videtur Clara serenatis infundere lumina terris 250 Et totum lustrare polum: cum constet ab istis Motibus instabilem rapidis discursibus ignem Officium, non esse Deum, quique ordine certo Nunc oritur, nunc occiduas dimissus in oras Partitur cum nocte vices nec sempter ubique est. 255 Nec lumen fuit ille manens in origine mundi Cum geminum sine sole diem novus orbis haberet. Sic lunae quoque vota ferunt, quam crescere cernunt Ac minui, stellisque litant quae luce fugantur. Hic laticem colit, ille larem, sed iungere sacris 260 Non audent inimica suis, ne lite propinqua Aut rogus exiguas desiccet fortior undas, Aut validis tenues moriantur fontibus ignes. Arboreis alius ponit radicibus aras Instituitque dapes et ramos flebilis orat, 265 Ut natos caramque domum dilectaque rura Coniugiique fidem, famulos censumque gubernent. Lignee, ligna rogas, surdis clamare videris, A mutis responsa petis, quae iura domorum Hac ratione regunt, si caesa securibus actis 270 Ardua pendentis sustentent culmina tecti, Aut subiecta focis dapibus famulentur edendis. Nonnulli venerantur holus mollesque per hortos Numina sicca rigant verique hac arte videntur Transplantatorum cultores esse deorum. 275 Plura referre pudet, sanctoque in carmine longum Vel damnare nefas, ne mollia sentibus uram Lilia, purpurei neu per violaria campi Carduus et spinis surgat paliurus acutis. Iam satis humanis erroribus addita monstra 280 Risimus aut potius tales deflevimum actus. Nunc coeptam iuvat ire viam montemque per altum Nitentes firmare gradus; properemus in urbem, Libertatis opem, radians ubi regia fulvis Emicat aula tholis, ubi dantur digna petenti, 285 Quarentem spes certa manet, claustrisque remotis Pervia pulsanti reserantur limina cordi. Hic est ille lapis, reprobum quem vertice gestat Angulus atque oculis praebet miracula nostris: Cuius onus leve est, cuius iuga ferre suave est. 290 Per digesta prius veteris miraculi legis Rettulimus, sancti coniuncto Spiritus actu Quae Genitor socia Nati virtute peregit. Per digesta rudis necnon miracula legis Dicemus, sancti coniuncto Spiritus actu 295 Quae Natus socia Patris virtute peregit, Semper ut una manens deitatis forma perennis Quod simplex triplicet quodque est triplicabile simplet. Haec est vera fides; hanc sprevit habere salutem Arrius infelix, qui curva per avia rectum 300 Flectere nisus iter, foveam dilapsus in atram Conruit et tetri mersus petit ima profundi: Tam vacuus sensu, iustae quam tempore poenae Visceribus fusis vacuus quoque ventre remansit. Demens, perpetui qui non imitanda parentis 305 Iura caducorum gradibus simulavit honorum! Namque homines inter natum genitore minorem Lex carnalis habet, quoniam pater ipse parentis Filius ante fuit, mox et qui filius est nunc Adsolet esse pater: sic per genus omne nepotum 310 It nova progenies et avi numerantur avorum. At Dominus, verbum, virtus, sapientia, Christus, Et totum commune Patris, de lumine lumen, De solo solus, cui nec minus est Patre quicquam, Nec quo crescat habet, genitus, non quippe creatus: 315 Ipse est principium. nam sicut clarus habetur In genitore manens, genitor quoque clarus in ipso Permanet, et rerum caput est Deus unus ubique. Non quia qui summus Pater est, et Filius hic est, Sed quia quod summus Pater est, et Filius hoc est. 320 Sic ait ipse docens: 'ego in Patre et Pater in me'. Rursus: 'ego atque Pater unum sumus'. Arrius 'unum' Debet scire 'sumus'que Sabellius esse fatendum. Iste fidem ternam, hic non amplectitur unam. Ambo errore pares, quamquam diversa sequentes. 325 Qualiter adsueti varias producere sectas Inpugnant sua dicta viri, qui brachia nudis Ostendunt exerta umeris, nil tradere docti. Sed tantum certare cati, prudentia quorum Stulta iacet, quia vana Deo est sapientia mundi. 330 Hic loquitur nimis, ille tacet; hic ambulat, hic stat; Alter amat fletus, alter crispare cachinnum: Diversisque modis par est vesania cunctis. Interea dum rite viam sermone levamus Spesque fidesque meum comitantur in ardua gressum, 335 Blandius ad summam tandem pervenimus arcem. En signo sacrata crucis vexilla coruscant, En regis pia castra micant, tuba clamat erilis, Militibus sua porta patet: qui militat intret, Ianua vos aeterna vocat, quae ianua Christus. 340 Aurea perpetuae capietis praemia vitae, Arma quibus Domini tota virtute geruntur Et fixum est in fronte decus. Decus armaque porto Militiaeque tuae, bone rex, pars ultima resto. Hic proprias sedes, huius mihi moenibus urbis 345 Exiguam concede domum, tuus incola sanctis Ut merear habitare locis alboque beati Ordinis extremus conscribi in saecula civis. Grandia posco quidem, sed tu dare grandia nosti, Quem magis offendit quisquis sperando tepescit. 350 Christe, fave votis, qui mundum in morte iacentem Vivificare volens quondam terrena petisti Caelitus, humanam dignatus sumere formam, Sic aliena gerens, ut nec tua linquere posses. Hoc Matthaeus agens hominem generaliter implet, 355 Marcus ut alta fremit vox per deserta leonis, Iura sacerdotii Lucas tenet ore iuvenci, More volans aquilae verbo petit astra Iohannes. Quatuor hi proceres una te voce canentes Tempora ceu totidem latum sparguntur in orbem. 360 Sic et apostolici semper duodenus honoris Fulget apex numero, menses imitatus et horas, Omnibus ut rebus totus tibi militet annus. Hinc igitur veteris recolens exordia mortis Ad vitam properabo novam lacrimasque serendo 365 Gaudia longa metam: nam qui deflemus in Adam Semina mittentes, mox exultabimus omnes Portantes nostros Christo veniente maniplos.
Liber 2
Expulerat primogenitum saevissimus anguis Florigera de sede virum blandique saporis Inlecebris letum misero portarat amarum. Nec solus meritam praesumptor senserat iram Mortali sub lege iacens, sed prorsus ab ipso 5 Humanum simul omne genus. heu, noxia coniux! Noxia tu coniux magis an draco perfidus ille? Perfidus ille draco, sed tu quoque noxia coniux. Pro dolor! aeterni fuerant duo. crescere posquam Coepit origo, perit clademque a semine sumpsit. 10 Quid numerosa dies, quid tempore proderat illo Cernere nongentos ultra feliciter annos Progeniemque senum decimam spectare nepotum Iamque suum nescire genus: cum victa supremis Cursibus extremae sors inreparabilis horae, 15 Sera licet, ventura foret longumque per aevum Vita brevis nihil esse diu cum fine doloret? Nec reducem spes ferret opem primique sepulchrum Terrigenae caeca sorberet fauce nepotes, Ni pius ille sator culpas ignoscere promptus, 20 Reddere difficilis, sua ne factura periret Quaeque Deo similis vivens adstaret imago Dissimilis de morte foret, veniale misertus Instauret opus pomisque vetaret acerbis, Quae mandere patres, natorum horrescere dentes 25 Donaretque suis semper placatus, ut unde Culpa dedit mortem, pietas daret inde salutem, Et velut e spinis mollis rosa surgit acutis Nil quod laedat habens matremque obscurat honore: Sic Evae de stirpe sacra veniente Maria 30 Virginis antiquae facinus nova virgo piaret: Ut quoniam natura prior vitiata iacebat Sub dicione necis, Christo nascente renasci Possit homo et veteris maculam deponere carnis. Haec ventura senes posquam dixere prophetae, 35 Angelus intactae cecinit properata Mariae: Et dictum comitata fides, uterumque puellae Sidereum mox implet onus, rerumque creator Nascendi sub lege fuit. stupet innuba tensos Virgo sinus gaudetque suum paritura parentem. 40 Iamque novem lapsis decimi de limine mensis Fulgebat sacrata dies, cum virgine feta Promissum conplevit opus 'verbum caro factum', In nobis habitare volens. tunc maximus infans Intemerata sui conservans viscera templi 45 Inlaesum vacuavit iter: pro virgine testis Partus adest, clausa ingrediens et clausa relinquens. Quae nova lux mundo, quae toto gratia caelo! Quis fuit ille nitor, Mariae cum Christus ab alvo Processit splendore novo, velut ipse decoro 50 Sponsus ovans thalamo, 'forma speciosus' amoena 'Prae filiis hominum', cuius radiante figura Blandior in labiis diffusa est gratia pulchris. O facilis pietas! ne nos servile teneret Peccato dominante iugum, servilia summus 55 Membra tulit Dominus, primique ab origine mundi Omnia qui propriis vestit nascentia donis Obsitus exiguis habuit velamina pannis; Quemque procellosi non mobilis unda profundi, Terrarum non omne solum, spatiosaque lati 60 Non capit aula poli, puerili in corpore plenus Mansit et angusto Deus in praesepe quievit. Salve, sancta parens, enixa puerpera regem, Qui caelum terramque tenet per saecula, cuius Nomen et aeterno conplectens omnia gyro 65 Imperium sine fine manet; quae ventre beato Gaudia matris habens cum virginitatis honore Nec primam similem visa es nec habere sequentem: Sola sine exemplo placuisti femina Christo. Tunc prius ignaris pastoribus ille creatus 70 Enituit, quia pastor erat, gregibusque refulsit Agnus et angelicus cecinit miracula coetus. Talia Bethleis dum signa geruntur in oris, Eoi venere magi saevumque tyrannum Grandia sollicitis perturbant nuntia dictis: 75 Iudaicis nuper populis orientis ab axe Progenitum fulsisse ducem, hoc caelitus astra, Hoc stellam radiare novam. ferus arbiter aulae Aestuat Hebreae ratus hunc succedere posse Mox sibimet, qui primus erat: tunc fronte serena 80 Nubila mentis alens clam mandat ubique requiri Sicut adorandum, quem tractat fraude necandum. Quid furis, Herodes! Christum sermone fateris, Et sensu iugulare cupis, legemque legendo Neglegis et regi regum tua regna minaris. 85 Ne tamen insano careant tua nomina facto, Patrandum sub honore crucis (sed crimine gentis) Herodes alius quod tu molire videbit. Ergo alacres summo servantes lumina caelo Fixa magi sidusque micans regale secuti 90 Optatam tenuere viam, quae lege futura Duxit adorantes sacra ad cunabula gentes. Thensaurisque simul pro religione solutis, Ipsae etiam ut possint species ostendere Christum, Aurea nascenti fuderunt munera regi, 95 Tura dedere Deo, myrram tribuere sepulchro. Cur tria dona tamen? quoniam spes maxima vitae est Hunc numerum confessa fides, et tempora summus Cernens cuncta Deus, praesentia, prisca, futura, Semper adest semperque fuit semperque manebit 100 In triplici virtute sui. — Tunc caelitus illi Per somnum moniti contemnere iussa tyranni Per loca mutati gradientes devia callis In patriam rediere suam. — Sic nos quoque sanctam Si cupimus patriam tandem contingere, posquam 105 Venimus ad Christum, iam non repetamus iniquum. Ergo ubi delusum se conperit, impius iram Rex aperit (si iure queat rex ille vocari, Qui pietate caret, propriam qui non tegit iram) Ereptumque gemens facinus sibi, ceu leo frendens, 110 Cuius ab ore tener subito cum labitur agnus, In totum movet arma gregem manditque trahitque Molle pecus — trepidaeque vocant sua pignera fetae Nequiquam et vacuas implent balatibus auras — Haut secus Herodes Christo stimulatus adempto 115 Sternere conlisas paruorum strage catervas Inmerito non cessat atrox.
SEDULIUS CARMEN PASCHALE LIBER SECUNDUS
Liber 2 quo crimine simplex Turba perit? cur qui vixdum potuere creari Iam meruere mori? furor est in rege cruento, Non ratio; primosque necans vagitus et audens 120 Innumerum patrare nefas puerilia mactat Milia plangoremque dedit tot matribus unum. Haec laceros crines nudato vertice rupit, Illa genas secuit, nudum ferit altera pugnis Pectus et infelix mater (nec iam modo mater) 125 Orba super gelidum frustra premit ubera natum. Quis tibi tunc, lanio, cernenti talia sensus? Quosque dabas fremitus, cum vulnera fervere late Prospiceres arce ex summa vastumque videres Misceri ante oculos tantis plangoribus aequor? 130 Extinctisque tamen quamvis infantibus absens Praesens Christus erat, qui sancta pericula semper Suscipit et poenas alieno in corpore sentit. Ast ubi bis senos aetatis contigit annos, Hoc spatium de carne trahens, aevique meatus 135 Humana pro parte tulit, senioribus esse Corde videbatur senior legisque magistros Inter ut emeritus residebat iure magister. Nec mora (quas etenim volitans per tempora mundus Novit habere moras?) usus maiore iuventa, 140 Sex quasi lustra gerens placidam Iordanis ad undam Venit ut acciperet hoc, quod dare venerat ipse. Hunc Baptista potens ut vidit ab amne Iohannes, Quem matris dum ventre latet nondumque creatus Senserat obstruso iam tunc sermone prophetes 145 Ut muto genitore fluens, cui munera linguae Post noni taciturna diu spiramina mensis Parto redduntur nato, mox praedicat: agnus Ecce Dei veniens peccatum tollere mundi. Tollere cum dicit, quod non habet, hoc mihi tollit: 150 Non mala ut ipse gerat, sed ut ipse nocentia perdat. Qualiter in medias cum lux praeclara tenebras Funditur et proprium non obfuscata serenum Decutit expulsas inlaesis vultibus umbras, Sic delicta fugans Salvator nostra gerendo 155 Tersit et adactu procul evanescere iussit. Tunc vada torrentum simplex ingressus aquarum, In se cuncta lavat nostrae contagia vitae Ipse nihil quod perdat habens, sanctoque liquentes Corpore mundavit latices famamque beavit 160 Gurgitis et propriis sacravit flumina membris. Senserunt elementa Deum, mare fugit, et ipse Iordanis refluas cursum convertit in undas. Namque propheta canens: quidnam est, mare, quod fugis, inquit Et tu, Iordanis, retro quia subtrahis amnem? 165 Ergo ubi flumineum post mystica dona lavacrum Egrediens siccas Dominus calcavit harenas, Confestim patuere poli, sanctusque columbae Spiritus in specie Christum vestivit honore Mansuetumque docet multumque incedere mitem 170 Per volucrem quae felle caret, Natoque vocato Voce Patris triplici Deus ex ratione probatur, Quod Pater et Natus, quod Spiritus est ibi sanctus, Quo manet indignus qui non numeraverit unum. Inde quater denis iam noctibus atque diebus 175 Ieiunum dapibus, sacro Spiramine plenum Insidiis temptator adit doctusque per artem Fallaces offerre dapes: si filius, inquit, Cerneris esse Dei, dic ut lapis iste repente In panis vertatur opem, miracula tamquam 180 Haec eadem non semper agat, qui saxea terrae Viscera frugiferis animans fecundat aristis Et panem de caute creat. — Hac ergo repulsus Voce prius hominem non solo vivere pane Sed cuncto sermone Dei, labefactus et amens, 185 Altera vipereis instaurans arma venenis Cum Domino montana petit cunctasque per orbem Regnorum monstravit opes: haec omnia, dicens, Me tribuente feres, si me prostratus adores, Quantum perversus, tantum perversa locutus: 190 Scilicet ut fragilis regna adfectaret honoris Qui populis aeterna parat, monstrumque nefandum Pronus adoraret, cuius super aethera sedes, Terra pedum locus est, quem nullus cernit et omnis Laudat in excelsis submissa voce potestas. 195 Christus ad haec: tantum Dominum scriptura Deumque Iussit adorari et soli famularier uni. His quoque deficiens congressibus audet iniquus Ter sese adtollens animo perstare superbo, Terque volutus humo fragili confidere bello. 200 Tunc adsumpsit eum sanctam sceleratus in urbem, Et statuens alti supra fastigia templi: Si natum genitore Deo tete adseris, inquit, Inpiger e summo dilapsus labere tecto. Nam scriptura docet de te mandasse Tonantem, 205 Angelicis subvectus eas ut tutior ulnis, Ad lapidem ne forte pedem conlidere possis. O quam caeca gerit nigro sub pectore corda Mens tenebris obscura suis! hunc ardua templi Culmina et erectae quamvis fastigia pinnae 210 Credidit in praeceps horrescere, maxima summi Curvavit qui membra poli caelosque per omnes Vectus in extremae discendit humillima terrae, Inferiora petens et non excelsa relinquens. Dixerat, et validi confossus cuspide verbi, 215 Quod temptare suum Dominumque Deumque nequiret, Victoris fugit ora gemens. tunc hoste repulso Caelicolae adsistunt proceres coetusque micantes, Angelici Christo famulantur rite ministri. Protinus ergo viros ex piscatoribus aptos 220 Humanas piscari animas, quae lubrica mundi Gaudia sectantes tamquam vaga caerula ponti Caecaque praecipites tranant incerta profundi, Discipulos iubet esse suos talesque supernae Conciliat vitae, quos non ventosa loquendi 225 Gloria nec vana de nobilitate superbus Sanguis alat sed fama tacens, humilique refulgens Mente nitor caelo faciat de plebe propinquos. Namque stulta potens elegit et infima mundi Fortia confringens Deus et sapientia perdens. 230 Quin etiam celerem cupiens conferre salutem Orandi praecepta dedit, iudexque benignus Indulgenda peti breviter iubet, ut cito praestet, Sic dicens: orate patrem, baptismate nostrum, Iure suum; propriumque homini concessit honorem 235 Et quod solus habet cunctos permisit habere. Qui dominum caeli patrem memoramus, in ipso Iam fratres nos esse decet nec origine carnis Germanum tractare odium, sed spiritus igne Flagrantes abolere doli monumenta vetusti 240 Atque novum gestare hominem, ne forsan ab alto Degenerent terrena Deo, cui nos duce Christo Fecit adoptivos caelestis gratia natos. Sanctificetur ubi Dominus, qui cuncta creando Sanctificat, nisi corde pio, nisi pectore casto? 245 Ut mereamur eum nos sanctificare colendo, Annuit, ipse prior, sicut benedicier idem Se iubet a nobis, a quo benedicimur omnes. Adveniat regnum iam iamque scilicet illud, Morte vacans et fine carens, cui nulla per aevum 250 Tempora succedunt, quia nescit tempus habere Continuus sine nocte dies: ubi principe Christo Nobile perpetua caput amplectente corona Victor opima ferens gaudebit praemia miles. Hoc iugibus votis, hoc nocte dieque precemur, 255 Illius ut fiat caelo terraque voluntas, Qui nusquam vult esse nefas hostemque nocentem Utque polo sic pellat humo, ne corpora nostra Tamquam vile solum saevus sibi vindicet hydrus; Sed qui cuncta fovet plena pietate redundans 260 Omnipotens animas pariter conservet et artus: Altera pars etenim caeli sumus, altera terrae. Annonam fidei speramus pane diurno, Ne mens nostra famem doctrinae sentiat umquam A Christo ieiuna, suo qui corpore et ore 265 Nos saturat simul ipse manens verbumque cibusque. Dulcia nam Domini nostris in faucibus haerent Eloquia exuperantque favos atque omnia mella. Debita laxari qui nobis cuncta rogamus, Nos quoque laxemus; proprii nam cautio verbi 270 Spondentes manifesta tenet, gravisque soluti Nectimur alterius si solvere vincla negemus: Incipietque pius decies millena talenta Dimittens Dominus, si nos adfligere propter Denarios centum conservum senserit ullum, 275 Tradere confestim tortoribus, inque feroci Carcere constricti non permittemur abire, Donec cuncta brevem reddamus adusque quadrantem. Non quia nos Dominus, lucis via, semita pacis, In laqueos temptantis agat, sed cum mala nostra 280 Deserit, ire sinit. nam quisquis retia mundi Deliciosa sequens luxus et gaudia blandae Perditionis amat, Deus hunc, virtutis amator, Linquit, et ingreditur qua se temptatio ducit. Ab hac ergo pedem retro faciamus et artum 285 Corde petamus iter, tenuis qua semita monstrat Ire per angustam regna ad caelestia portam. Si cupimus vitare malum, debemus adire Sectarique bonum: hic quia liberat, ille trucidat; Hic alit, ille necat. nam quantum sidera terris, 290 Ignis aquis, lumen tenebris, concordia bellis, Vita sepulturis, tantum bona longius absunt Dissociata malis. dextrum quicumque necesse est Aut laevum gradiatur iter. sed dextra bonorum Semita conspicuos vocat in sua gaudia iustos 295 Inque tuos, patriarcha, sinus: at laeva malorum Exercet poenas et ad impia tartara mittit. Ergo agnis ovibusque Dei est haec sola voluntas Et bona libertas: evadere torva cruenti Ora lupi vitaque frui per pascua Christi. 300
Liber 3
Primus suae Dominus thalamis dignatus adesse Virtutis documenta dedit convivaque praesens Pascere, non pasci veniens, mirabile! fusas In vinum convertit aquas: amittere gaudent Pallorem latices, mutavit laeta saporem 5 Unda suum largita merum, mensasque per omnes Dulcia non nato rubuerunt pocula musto. Implecit sex ergo lacus hoc nectare Christus: Quippe ferax qui vitis erat virtute colona Omnia fructificans, cuius sub tegmine blando 10 Mitis inocciduas enutrit pampinus uvas. Post regulus nato quidam moriente rogabat Flebilis et supplex Dominum, quo viseret aegrum Febre laborantem puerum trepidamque vetaret Labi animam de sede sua. tunc larga potestas, 15 Credenti quae nulla negat nec dona retardat, Velocem comitata fidem, sermone salutem Concedens facili: vivit iam filius, inquit, Perge, tuus. quantum imperii fert iussio Christi! Non dixit 'victurus erit' sed 'iam quia vivit' 20 More Dei, qui cuncta prius quam nata videndo Praeteritum cernit quidquid vult esse futurum. Inde salutiferis incedens gressibus urbes, Oppida, rura, casas, vicos, castella peragrans, Omnia depulsis sanabat corpora morbis. 25 Ecce autem mediae clamans ex agmine turbae Leprosus poscebat opem variosque per artus Plus candore miser: si vis, Domine, inquit, ab istis Me maculis mundare, potes. 'volo' Christus ut inquit, Confestim redit una cutis proprioque decore 30 Laeta peregrinam mutarunt membra figuram, Inque suo magis est vix agnitus ille colore. Forte Petri validae torrebat lampadis aestu Febris anhela socrum, dubioque in funere pendens Saucia sub gelidis ardebat vita periclis, 35 Inmensusque calor frigus letale coquebat. At posquam fessos Domini manus adtigit artus, Igneus ardor abiit, totisque extincta medullis Fonte latentis aquae cecidit violentia flammae. Quin etiam rabidas nigrorum depulit iras 40 Spirituum, ne flatus atrox laceraret iniqua Peste homines operisque Dei vexaret honorem, Quem norat non esse Dei; passimque catervas Ut pius innumeras pulso languore saluti Reddidit et varia populos a clade levavit. 45 Inde marina petens arentes gressibus algas Pressit, et exiguae conscendens robora cumbae Aequoreas intravit aquas; Dominumque sequentes Discipuli placido librabant carbasa ponto. Iam procul a terris fuerat ratis actaque flabris 50 Sulcabat medium puppis secura profundum, Cum subito fera surgit hiems pelagusque procellis Vertitur et trepidam quatiunt vada salsa carinam. Perculerat formido animos, seseque putabant Naufraga litoreis iam tendere brachia saxis. 55 Ipse autem placidum carpebat pectore somnum, Maiestate vigil, quia non dormitat in aevum, Qui regit Israhel neque prorsus dormiet umquam. Ergo ubi pulsa quies cunctis lacrimantibus una Voce simul 'miserere citus, miserere, perimus, 60 Auxilio succurre pio', nil vota moratus, Exurgens Dominus validis mitescere ventis Imperat et dicto citius tumida aequora placat. Non erat illa feri pugnax audacia ponti, In Dominum tumidas quae surgere cogeret undas, 65 Nec metuenda truces agitabant flamina vires: Sed laetum exiliens Christo mare conpulit imum Obsequio fervere fretum, rapidoque volatu Moverunt avidas ventorum gaudia pinnas. Interea placido transvectus marmore puppem 70 Liquerat et medios lustrabat passibus agros, Cum procul e tumulis gemino stridore ruentes Prosiluere viri, quos non mala daemone pauco Sed legio vexabat atrox, nexuque cruento Saeva catenatis gestantes vincla lacertis 75 Angebat quoque poena duplex. heu dura furoris Condicio! qui vim patitur magis ille ligatur. Tunc Domini praecepta tremens exire iubentis, Spiritus infelix hominem non audet adire, Effigiem reddit quam Christum cernit habere: 80 Sed pecus, inmunda gaudens lue, semper amicum Sordibus atque olido consuetum vivere caeno Pro meritis petiere suis tristesque phalanges Porcinum tenuere gregem: niger, hispidus, horrens Talem quippe domum dignus fuit hospes habere. 85 Hinc alias Dominus pelago dilatus in oras, Intravit natale solum, quo corpore nasci Se voluit patriamque sibi pater ipse dicavit. Ecce aderant vivum portantes iamque cadaver Bis bina cervice viri lectoque cubantem 90 Vix hominem, cui vita manens sine corporis usu Mortis imago fuit, resolutaque membra iacebant Officiis deserta suis, fluxosque per artus Languida dimissis pendebant vincula nervis. Hunc ubi virtutum Dominus conspexit egentem 95 Robore, peccatis primum mundavit ademptis, Quae generant augmenta malis miseroque iacenti: Surge, ait, et proprium scapulis adtolle grabatum, Inque tuam discede domum. nil iussa moratus, Cui fuerat concessa salus, vestigia linquens 100 Tandem aliena suis laetatur vadere plantis Vectoremque suum grata mercede revexit. Principis interea synagogae filia clauso Functa die superas moriens amiserat auras. At genitor, cui finis edax spem prolis adultae 105 Sustulerat, sanctos Domini lacrimansque gemensque Conruit ante pedes, vix verba precantia fari Singultu quatiente valens, 'miserere parentis Orbati, miserere senis, modo filia' dicens 'Unica virgineis nec adhuc matura sub annis 110 Occidit et misero patris mihi nomen ademit. Adfer opem lapsamque animam per membra refunde, Qui totum praestare potes.' haec inquit: et auctor Lucis ad extinctae pergebat funera gressum Vix populo stipante movens, permixtaque turbis 115 Ibat inundantem mulier perpessa cruorem, Quae magnas tenuarat opes, ut sanior esset, Exhaustaque domu nec proficiente medella Perdiderat proprium pariter cum sanguine censum. Ast ubi credentis iam sano in pectore coepit 120 Dives adesse fides, mediis inmersa catervis Nititur aversi vel filum tangere Christi. Posteriusque latens subitam furata salutem Extrema de veste rapit siccisque fluentis Damnavit patulas audax fiducia venas.
SEDULIUS CARMEN PASCHALE LIBER TERTIUS
125 Senserat ista Deus, cuius de fonte cucurrit Quod virtus secreta dedit, furtumque fidele Laudat et egregiae tribuit sua vota rapinae. Ventum erat ad maesti lugentia culmina tecti Deflentemque domum, moriens ubi virgo iacebat 130 Extremum sortita diem, trepidusque tumultus Omnia lamentis ululans implebat amaris, Funereosque modos cantu lacrimante gemebant Tibicines, plangorque frequens confuderat aedes. Ponite sollicita conceptos mente dolores, 135 Hic sopor est, Salvator ait, nec funus adesse Credite, nec somno positam lugete puellam. Dixerat et gelida constrictum morte cadaver Spiritus igne fovet, verboque inmobile corpus Suscitat atque semel genitam bis vivere praestat. 140 Obstipuere animis, inopinaque vota parentes Aspiciunt versisque modis per gaudia plangunt. Inde pedem referens duo conspicit ecce sequentes Caecatos clamare viros: fili inclite David, Decute nocturnas extinctis vultibus umbras 145 Et clarum largire diem. quam credere tutum, Quam sanum est cognosse Deum! iam corde videbant Qui lucis sensere viam; tunc caeca precantum Lumina defuso ceu torpens ignis olivo Sub Domini micuere manu, tactuque sereno 150 Instaurata suis radiarunt ora lucernis. His ita dimissis alius producitur aeger, Multiplici languore miser, qui voce relictus, Auditu vacuus, solo per inania membra Daemone plenus erat. hunc protinus ordine sacro 155 Curavit versis Deus in contraria causis, Daemonio vacuans, auditu et voce reformans. Nec minus interea proprios iubet omnia posse Discipulos totisque simul virtutibus implens: Ite, ait, et tristes morborum excludite pestes, 160 Sed domus Israhel (quia necdum nomine gentes Auxerat hoc omnes), caelorum dicite regnum, Daemoniis auferte locum, depellite lepram Functaque subductae revocate cadavera vitae: Sumpsistis gratis, cunctis inpendite gratis. 165 Ac velut hoc dicens: ego vobis quippe ministris Servandos conmitto greges, ego denique pastor Sum bonus et proprios ad victum largior agros: Nemo meis ovibus quae sunt mea pascua vendat. Haec in apostolicas ideo prius edidit aures 170 Omnipotens, ut ab his iam sese auctore magistris In reliquum doctrina fluens decurreret aevum: Qualiter ex uno paradisi fonte leguntur Quatuor ingentes procedere cursibus amnes, Ex quibus in totum sparguntur flumina mundum. 175 <Quisquis enim deitatis opus, quod non habet ex se Sed Domino tradente gerit, sub nomine puro Suscipiet, puro dispenset munere, possit Ut dispensator non ut mercator haberi Davidisque modis vitam cantare futuram: 180 Intrabo in Domini requiem, quia nescio mercem.> Exin conspicuam synagogae ingressus in aulam, Aspicit invalidum, dimenso corpore mancum, Seminecem membris, non totum vivere, cuius Arida torpentem damnarat dextera partem; 185 Imperioque medens gelidam recalescere palmam Praecepit et reduci divino more saluti, Sicut semper agit, nil tollit et omnia reddit. En iterum veteres instaurans lubricus artes Ille chelydrus adest, nigri qui felle veneni 190 Lividus humano gaudet pinguescere tabo, Quodque per alternos totiens disperserat aegros Viros in unius progressus viscera fudit: Cui vocem lumenque tulit, triplicique furore Saucia membra tenens mutum quatiebat et orbum. 195 Tunc Dominus mundi, lux nostra et sermo parentis, Sordibus exclusis oculos atque ora novavit: Verbaque per verbum, per lumen lumina surgunt. Venerat et mulier morbo contracta vetusto Non senio, tremebunda, gemens, incurva, caducis 200 Vultibus et solam dispectans cernua terram. Quae Domino miserante iuges post octo decemque Membra levat messes, caelumque ac sidera tandem Cernit et ardentem solis reminiscitur orbem, Totum erecta videns: quia quos malus opprimit hostis 205 Ima petunt, quos Christus alit sine labe resurgunt. Cumque dehinc populum sese in deserta secutum Ut typicus Moyses verusque propheta videret Antiquam sentire famem, maioribus actis Antiquam monstravit opem. tunc alite multa 210 Carnis opima dedit, geminis modo piscibus auxit; Sufficiens tunc manna pluit, modo panibus amplum Quinque dedit victum per milia quinque virorum. Cetera turba latet, numero nec clauditur ullo Maxima parvorum legio vel maxima matrum. 215 Quodque magis stupeas, cophinos ablata replerunt Fragmina bis senos, populisque vorantibus aucta Quae redit a cunctis non est data copia mensis. Iamque senescentem calidi sub caerula ponti Oceano rapiente diem, cum pallor adesset 220 Noctis et astriferas induceret hesperus umbras, Discipuli solo terris residente magistro Undosum petiere salum, fluctuque tumenti Torva laborantem iactabant aequora puppem; Adversus nam flatus erat. tunc noctis opacae 225 Tempore calcatas Dominus superambulat undas Et vasti premit arva freti, glaucisque fluentis Circumfusa sacras lambebant marmora plantas. Miratur stupefacta cohors sub calle pedestri Navigeras patuisse vias: at Petrus amicam 230 Doctus habere fidem Christumque agnoscere semper In medias discendit aquas, quem dextra levavit Labentem Domini, nil tanto in gurgite passum: Cui portus fuit ille manus, pelagique viator Libera per vitreos movit vestigia campos. 235 Genesar inde soli Domino veniente coloni Infirmos traxere suos, ut fimbria saltim Vix adtacta Dei morbis mederetur acerbis: Et quotquot tetigere iugem sensere salutem. Quam pretiosa fuit quae numquam vendita vestis, 240 Ipsa omnes modici redimebat munere fili! Hinc Tyrias partes Sidoniaque arva petentem Anxia pro natae vitio, quam spiritus atris Vexabat stimulis, mulier Chananaea rogabat, Se canibus confessa parem, qui more sagaci 245 Semper odoratae recubant ad limina mensae, Adsueti refluas dominorum lambere micas. Vox humilis, sed celsa fides, quae sospite nata De cane fecit ovem gentisque in sentibus ortam Conpulit Hebraei de gramine vescier agri. 250 Alta dehinc subiens montis iuga plebe sequente Milia caecorum, claudorum milia passim Leprososque simul populos surdasque catervas Invalidasque manus et quidquid debile vulgi Venerat, in priscum conponit motibus usum 255 Et revocata suis adtempterat organa nervis. Dumque medens aegrum refovet virtute tumultum, Tertia lux aderat, sterilique in cespite nullum Contigerat plebs tanta cibum, nimiosque labores Nutribat geminanda fames si saucia callem 260 Turba per ingentem dapibus ieiuna rediret. Qua flexus pietate Deus, qui semper egentum Panis adest victumque locis sine frugibus infert, Pisciculis paucis et septem panibus agmen Pavit inorme virum, praeterque infirma secundi 265 Sexus et aetatis saturavit quattuor illic Milia vescentum. plus ut mireris, et auctas Disce fuisse dapes, epulas nutrivit edendo Vulgus, et adtritae creverunt morsibus escae. Reliquiasque suas, sportarum culmina septem, 270 Expavit fugitiva fames, ubi fragmine sumpto Vidit abundantem modico de semine messem. Nec tamen humano quamvis in corpore Christum, Matris ab occasu mortalia membra gerentem, Clam fuit esse Deum, quia non absconditur umquam 275 Urbs in monte sedens, modio nec subditur ardens Lychnus, anhelantem sed spargens altius ignem Cunctis lumen agit: radians nam testibus amplo Discipulis fulgore tribus velut igneus ardor Solis, in aetheriam versus splendore figuram, 280 Vicerat ore diem, vestemque tuentibus ipsam Candida forma nivis Domini de tegmine fulsit. O meritum sublime trium, quibus illa videre Contigit in mundo quae non sunt credita mundo! Quid quod et Heliam et clarum videre Moysen? 285 Ignotos oculis viderunt lumine cordis, Ut maior sit nostra fides: hunc esse per orbem Principium ac finem, hunc [alpha] viderier, hunc [omega]. Quem medium tales circumfulsere prophetae, Alter adhuc vivens, alter stans limite vitae. 290 Sidereoque sono 'meus est hic Filius' aiens Ostendit verbo genitum vox patria Christum. Posquam corporeos virtus regressa per artus Texit adoratam carnis velamine formam, Seque palam Dominus populis dedit: ecce repente 295 Vir humilis maesto deiectus lumina vultu Procedit supplexque manus et brachia tendit Inploratque gemens: unus mihi filius, unus Est, Domine; horrenda lacerat quem spiritus ira Nec linquit, nisi mergat aquis aut ignibus atris 300 Opprimat, atque animam dubia sub morte fatigat. Hunc, precor, expulso miseratus utrumque furore Redde mihi vel redde sibi, ne caeca potestas Expellat trepidam subtracto lumine vitam. Dixerat et genua amplectens genibusque volutans 305 Haerebat; Dominusque pio iam pectore votis Adnuerat. tunc praedo furens ac noxius hostis, Cui possessa diu est alieni fabrica iuris, Pervasa migrare domo conpulsus, in iram Tollitur accensam correptaque carpere membra 310 Nititur et frustra Domino prohibente laborans Fugit in obscuras puero vivente tenebras. Rex etiam solus regum et Dominus dominantum Non dedignatus Petro piscante tributum Solvere Caesareum, medii de gurgite ponti 315 Hamum ferre iubet gerolum didragmatis aurei. Incola mox pelagi pendentia fila momordit, Iussa tributa ferens, graviorque onerante metallo Vilis honor piscis pretio maiore pependit. Discipulisque suis se percontantibus, aulae 320 Caelestis regni quis possit maior haberi: Ut Deus et doctor mirabilis: omnibus, inquit, Celsior est humilis cunctisque potentior ibit Qui cunctis subiectus erit seseque minorem Dimissa cervice feret, velut iste videtur 325 Parvulus (et monstrat puerum consistere parvum); Scilicet ingenium teneri sectemur ut aevi Non annis, sed mente iubet, quia mollior aetas Nil pompae mundalis amat, non ambit honorem, Nec resupina tumet: sic purae semita vitae 330 Quantum prona solo, tantum fit proxima caelo. Mens etenim vergens altum petit altaque vergit, Inferiorque gradus quo vult discendere surgit. Ecce humilem Dominus de stercore tollit egentem Et facit egregios inter residere tyrannos: 355 At contra tumidum pugnaci mente rebellem Praecipitem caelo sub tartara iussit abire. Parva loquor si facta Dei per singula curram Et speciale bonum, cum sit generale revolvam.
Liber 4
Iam placidas Iordanis item transgressus harenas, Iudaeae sectatus iter: sine nomine mixtum Vulgus, et innumeras relevans a clade catervas Suscipit infirmos et dat discedere sanos. Nil igitur summo de se sperantibus umquam 5 Difficile est conferre Deo, cui prona facultas Ardua planare et curva in directa referre; Et quidquid natura negat se iudice praestat. Namque foramen acus sicut penetrare camelus Membrorum pro mole nequit, sic dives opima 10 Fertilitate tumens tenuem non posset adire Caelestis regni ducentem ad limina callem, Ni genitor rerum, qui mundum lege cohercet Et nulla sub lege manet, cui condere velle est Quem frons nulla videt, sed totum conspicit ipse 15 'Hoc inpossibile est homini' dixisset, 'at alto Possibile est ius omne Deo', multisque molestum Divitibus tandem faceret mitescere censum. Nam proprias bene tractas opes caeloque recondi Thensauros vult ille suos, ubi quidquid habetur 20 Non mordax aerugo vorat, non tinea sulcat, Nec male defossum famulatur furibus aurum, Ieiunis qui ferre cibum, sitientibus haustum, Hospitibus tectum, nudis largitur amictum, Solatur nexos in carcere, per fovet aegros, 25 Atque aliis largus, sibi tantum constat egenus. Nec dubie in caelum substantia pervenit illa, Quae Christo conlata datur sub paupere forma, Quae damnis augmenta capit, quae spargitur ut sit, Quae perit ut maneat, quae vitam mortua praestat. 30 Praeterea geminos Dominus considere caecos Dum quoddam transiret iter comitante caterva Conspicit, extinctae poscentes munera formae Flebilibusque vagas implentes vocibus auras. Nec cunctata solens pietas inferre salutem, 35 Quae sentit flagrare fidem, mox lumina tangens Evigilare iubet, quae somnus presserat ingens, Atque diu clausas reserans sub fronte fenestras Ingrediente die fecit discedere noctem. Hinc repetita sacri gradiens per moenia templi 40 Lumina caecatis dedit et vestigia claudis. Talia Daviticam post facta reliquerat urbem Bethaniae vicina petens, eademque reversus Clarescente die properabat visere tecta. Ecce autem mediis adstans sublimis in arvis 45 Frondea ficus erat, cuius in robore nullum Repperit esuriens lustrato stipite pomum; Arboreisque comis 'iam nunc ex germine vestro Nullus', ait, 'fructus reliquum generetur in aevum'. Confestim viduata suis ficulnea sucis 50 Aruit et siccis permansit mortua ramis Omnis enim quicumque Deo nil fertile nutrit, Ceu sterilis truncus lignis aequabitur ustis, At iustus palmae similis florebit amoenae, Semper habens frondes et tamquam Libana cedrus 55 Multiplicandus adest et vertice sidera tanget. Post oblatus ei virtutem sensit erilem Insanus sermone carens, quem faucibus artis Angebat vis clausa mali, vitiumque tacendo Prodiderat, sed cuncta solens infirma levare 60 Conditor obsessa pepulit de fauce latronem Et voci patefecit iter nexuque soluto Muta diu tacitas effudit lingua loquellas. Post Dominus Pharisaea petens convivia cenae Orantis dapibus sese inpertivit amici. 65 Tunc mulier, quam fama nocens et plurima vitae Mordebant delicta suae, clementia supplex Conruit amplectens vestigia, quaeque profusis Inrigat incumbens lacrimis, et crine soluto Nec tergere sacras nec cessat lambere plantas 70 Unguento flagrante fovens, sententia donec Lata Dei, quem ferre manum non paenitet umquam, Si nos paeniteat veterem quaesisse ruinam, 'Vade, fides, mulier, tua te salvavit ab omni' Dixisset', quodcumque mali gessisse videris: 75 Utere pace mea'. magna est medicina fateri Quod nocet abscondi, quoniam sua vulnera nutrit Qui tegit et plagam trepidat nudare medenti. En polluta diu, modicum purgata recessit Per gemitum propriique lavans in gurgite fletus, 80 Munda suis lacrimis redit et detersa capillis. Iamque Capharneae synagogam intraverat urbis Rite docens populos. quem cum vidisset iniquus Humano sub corde latens, clamore protervo Spiritus infremuit 'quid nobis et tibi?' dicens, 85 'Perdere nos heu Christe, venis? scio denique qui sis, Et sanctum cognosco Dei' nec plura locutus Imperio terrente tacet hominemque reliquit Pulsus et in vacuas fugiens evanuit auras. Sic etiam variis finem languoribus esse 90 Fecit et exclusos semper reticere coegit Daemonas ac talem prohibet se pandere testem. Olim quippe ferox et nigrae mortis amator Ille nocens anguis, deiectus culmine caeli Cum pompis sociisque suis omnique nefandae 95 Agmine militiae, Christum, quem noverat illic, Conspicit in terris, velamine carnis opertum, Et gemit esse homini Dominum virtutis amicum. Dumque Tyri transgressus iter, Sidonia rursus Arva legens, placidas Dominus calcaret harenas, 100 Curavit gemino miserum spiramine clausum, Qui vocem non ore dabat, non aure trahebat, Sidereaeque manus ruptis penetralibus omnes Adtactu patuere fores, laetusque repente Audirique loquens meruitque audire loquentes.
SEDULIUS CARMEN PASCHALE LIBER QUARTUS
105 Tu quoque virtutis sensisti munus erilis Procumbens oculis, cuius in lumine Christus Expuit et speciem simulatae mortis ademit. Hinc maiora docens populos caelestia verum Se reserat sermone Deum turbasque frequentes, 110 Quae nimis inruerant, cupiens vitare parumper Stagna petit parvaque sedens in Simonis alno, Litore sistentem firmabat ab aequore plebem. Et dictis iam finis erat; tunc altius actam In pelagus iubet ire ratem vastoque profundo 115 Retia dimitti piscantia, quae nihil omnem Claudere per noctem vacuo potuere labore. Simon paret ovans et aquosis gentibus instans Linea claustra iacit tantumque inmanis apertos Implevit captura sinus, ut praeda redundans 120 Turbaret geminas cumulato pisce carinas: Nam socia stic puppis erat: sic maxima saepe Gaudia non ferimus propensaque vota timemus; Quodque Deo facile est homines optare nec audent. Talibus insignis virtutibus ibat in urbem, 125 Quae sit dicta Naim, populo vallatus ipimo Et grege discipulum, miserum cum comminus ecce Conspicit ecferri iuvenem gelidumque cadaver, Pluribus exsequiis et inani funere passum Triste ministerium, cuius sors invida matrem 130 Iamdudum viduam gemina viduaverat urna. Nec remorata diu pietas, inimica doloris, Auxilium vitale tulit tactoque feretro 'Surge' ait 'o iuvenis'; parensque in tempore dicto Mortuus adsurgit, residensque loquensque revixit 135 Atque comes genetricis abit: nam funere torpens Et licet amissae passus discrimina vitae, Non poterat famulus Domino clamante tacere Nec vita praesente mori. mox agmine verso Deponens trepidum recidivo tramite luctum, 140 Candida felicem revocavit pompa parentem. Nec tibi parva salus Domino medicante, Maria, Multiplici laesum curavit vulnere sensum, Quam fera septenis rabies invaserat armis, Daemonico cuneata globo; sed squameus anguis 145 Imperiosa sacri fugiens miracula verbi Corde tuo depulsus abit volucresque per auras In chaos infernae lapsus penetrale gehennae Septem ingens gyros, septena volumina traxit. Neve redundantem cumulato germine messem 150 Exiguis Dominus sineret languere colonis, Discipulosque alios, quorum mens conscia recti Puraque simplicitas numero meritoque refulgens Aurea libra fuit, velut agnos praecipit inter Sanguineos properare lupos 'adsumite' dicens 155 'Iura potestatis, nullum metuatis ut hostem; Vipereasque minas et scorpion atque inimicae Omnia virtutis sensu calcate fideli: Nulla meis famulis feritas adversa nocebit. Nec tantum hoc gaudete, viri, quod spiritus ater 160 Subiaceat vobis, quantum quod nomina vestra Scribat in aeterno caelestis littera libro'. Ius est quippe Dei vitam praeponere factis. Nam merito cessante bono miracula nil sunt, Quae faciunt plerumque mali, quibus arbiter orbis 165 'Nescio vos' dicturus erit, 'discedite cuncti Artifices scelerum, rebus qui semper iniquis Divinum simulastis opus'. sic tempore Moysi Carminibus quidam vanae Memphitis in oris Signa dabant non sponte Dei, sed imagine falsa 170 Visibus humanis magicas tribuere figuras. Post Pharisaeorum cuiusdam principis intrat Clarificare domum, non escam sumere tantum, Ad quam tunc facili convenerat ille precatu. Hic homo perspicuo distentus ventre tumebat 175 Plenus aquae gravidamque cutem suspenderat alvus, Inclusam paritura necem. Iam membra fluebant Adcrescente sinu, miserosque infusa per artus Turgida perflatum macies tenuaverat aegrum Inque uteri spatium totus convenerat hydrops. 180 Non tulit hanc speciem mundi Pater, et sua transit Sabbata non curans, hominem curare paratus Quem voluit magis esse suum: nam sabbata propter Condita sunt hominem, non est homo sabbata propter. Tunc pius umentem siccata corporis unda 185 Iussit abire luem: fluvidus mox viscera morbus Deserit et vacuae resident in pectore fibrae Carnalemque lacum pestis lymphata reliquit. Coeperat interea Dominus Galilaea per arva Transgrediens sancto quoddam pede tangere castrum. 190 Hunc procul ut videre decem maculosa gerentes Leprosi portenta viri, quos corpore foedo Discolor obscenis turpabat poena figuris, 'Praeceptor, miserere, potes namque omnia, Iesu', Clamantes dixere simul: tunc flexa potestas, 195 Quae numquam pietate vacat, clementior infit: 'Ite, sacerdotum conspectibus ora referte!' Cumque viam peterent, subito mundata vicissim Mirantur sua membra viri variumque tuentes Esse nihil sese pariter speculantur et omnes 200 Explorant proprias alterno lumine formas. Ex quibus ut grates ageret pro munere tanto, Vix unus reduci conversus tramite planta Sternitur ad terram Dominum virtutis adorans Atque sacerdoti vero sua protulit ora. 205 Denique pontificum princeps summusque sacerdos Quis, nisi Christus, adest? gemini libaminis auctor Ordine Melchisedech, cui dantur munera semper Quae sua sunt, fructus segitis et gaudia vitis. Cum residens caecus Timei filius illud 210 Propter iter, Dominum per quod cognoverat ire, Vociferans crebro lumen clamore petisset Nec populo prohibente tacens, accedere iussus Ad Dominum palpante manu, visumque recepit Et nullo ducente redit. quam fortiter instat 215 Inportuna fides! Quidquid res dura negarit, Sola frequens votis oratio praestat honestis. Unanimum panem sic ille petebat amicum, Qui foribus clausis per opaca silentia noctis Obnixeque diu confidenterque neganti 220 Vocibus adsiduis precibusque extorsit anhelis. Praeteriensque viae Dominus loca Samaritanae Humanam flagrante sitim collegerat aestu, Fonsque perennis aquae, modicam desiderat undam, Ut biberet qua corpus erat. tunc accola gentis 225 Stans mulier, parvum puteo quae traxerat haustum, Cum dare cunctatur periturae munera lymphae, Agnoscens propriam numeroso coniuge vitam, Orat inexhausti tribui sibi dona fluenti, Aeternam positura sitim, qua nemo carere 230 Dignus erit, Domini nisi mersus gurgite Christi Percipiat placidas animae, non corporis undas. Dumque sui media residens testudine templi Ore tonans patrio directi ad pervia callis Errantem populum monitis convertit amicis, 235 Ecce trahebatur magna stipante caterva Turpis adulterii mulier lapidanda reatu, Quam Pharisaea manus placido sub iudice sistens Cum damnare parat, plus liberat; omnibus illis Nam simul e turbis proprie sine crimine nullus 240 Accusator erat, saxum qui missile primus Sumeret obscenae feriens contagia moechae. Nec poterat quisquam fistucam vellere parvam Ex oculo alterius, proprio qui lumine grandem Sciret inesse trabem. profugus sic ille recessit 245 Impetus et clemens donat sententia culpam, Iam non peccandi sub condicione solutam. Nam vomitum quicumque suum canis ore relambit, Nec veterem studet hic veniam nec habere futuram, Huius damna tenens, huius conpendia perdens. 250 Inde means genitum cernit considere caecum, Qui male praegnantis dilapsus ventre parentis In lucem sine luce ruit. tunc sanguinis ille Conditor humani mundique orientis origo, Inperfecta diu proprii non passus haberi 255 Membra operis, natale lutum per claustra genarum Inliniens hominem veteri de semine supplet. Nec visum tamen ante capit, quam voce iubentis Accepta Domini Siloam venisset ad undam Et consanguinei tutus medicamine limi 260 Pura oculos fovisset aqua. mox ergo gemellas Vultibus effulgent acies tandemque merentur Ignotum spectare diem. Cognoscite cuncti, Mystica quid doceant animos miracula nostros: Caeca sumus proles miserae de fetibus Evae, 265 Portantes longo natas errore tenebras, Sed dignante Deo mortalem sumere formam Tegminis humani, facta est ex virgine nobis Terra salutaris, quae fontibus abluta sacris Clara renascentis reserat spiramina lucis. 270 Bethaniaeque solum repetens intrarat: ibique Lazarus occidua tumulatus sorte iacebat Iam quarto sine luce die claususque sepulchri Marmore corruptum tabo exalabat odorem. Flebant germanae, flebat populatio praesens, 275 Flebat et Omnipotens, sed corpore, non deitate, Exanimosque artus illa pro parte dolebat, Qua moriturus erat; lacrimis implevit amicum, Maiestate Deum. quid credere, Martha, moraris? Quidve, Maria, gemis? Christum dubitatis, an unum 280 Possit ab infernis hominem revocare cavernis, Qui dabit innumeras post funera surgere turbas? Ergo ubi clamantis Domini sonuit tuba dicens: 'Lazare, perge foras!', magno concussa pavore Tartara dissiliunt, herebi patuere recessus, 285 Et tremuit letale chaos, mortisque profundae Lex perit atque anima proprias repente medullas Cernitur ante oculos vivens adstare cadaver. Postque sepulchralem tamquam recreatus honorem Ipse sibi moriens et postumus extat et heres. 290 Utque caduca vagi contemnens culmina saecli Monstraret se rite Deum, non curribus altis, Qui pompae mortalis honor, rapidisque quadrigis Pulvereum sulcavit iter nec terga frementis Ardua pressit equi, faleris qui pictus et ostro 295 Ora cruentatum mandentia concutit aurum, Sed lento potius gestamine vilis aselli Rectori suffecit honos, levis ungula cuius Ut tanto sessore decus mirabile portans Nobilior sub fasce foret, non illius inpar, 300 Qui patulo Christum licet in praesepe iacentem Agnovit tamen esse Deum. plebs omnis adorans In solido molles subiecit tramite vestes. Dicite, gentiles populi, cui gloria regi Talis in orbe fuit? Cui palmis compta vel umquam 305 Frondibus arboreis laudem caelestibus ymnis Obvia turba dedit? Domino nisi cum patre Christo, Qui regit aetherium princeps in principe regnum. <Cui Sanctus semper conregnat Spiritus aeque.>
Liber 5
Has inter virtutis opes iam proxima paschæ Cœperat esse dies, Domini cum gloria vellet Ponere mortalem, vivamque resumere carnem, Non aliam, sed rursus eam, quam munere plenam Lucis, ab infernis relevans, ad sidera duxit. 5 Exclamansque palam; Pater, ista memet ab hora Salvifica: sed in hanc ideo veni tamen horam; Clarifica, dixit, nomen tuum; magnaque cœlo Vox resonans venit per nubila: Clarificavi, Clarificabo iterum. Quid apertius est Patre teste, 10 Cœlo assertore? At nec sic agnoscere Christum Gens voluit Iudæa Deum; pars esse ferebat, Hoc tonitrum: pars angelicam crepuisse loquelam. O gens cæca oculis, o gens durissima corde! Non tonitrus potuit Christum, sive angelus ullus 15 Auctorem generasse suum, qui, nomine Patris Audito, responsa daret, sed ab ore Tonantis, Natum agnoscentis, populus quo crederet astans, Vox emissa suo respondit consona verbo. Annua tunc sacræ celebrans per munera cœnæ 20 Paschales ex more dapes, humilemque ministrum Se faciens, et grata suis exempla relinquens, Assurgit, famulisque libens famulatur, et omnem Linteolo accinctus tantum inclinavit honorem, Discipulis ut sponte lavans vestigia cunctis, 25 Nec Iudam exciperet, quem proditionis iniquæ Noverat auctorem. Sed nil tibi gloria, sæve Traditor, illa dabat pedibus consistere mundis, Qui sensu pollutus eras, velut omne sepulcrum Exteriora gerens albæ velamina formæ, 30 Sordibus interius, fœdoque cadavere plenum. Nec Dominum latuere doli, scelerisque futuri Prodidit auctorem, panem cui tradidit ipse, Qui panis tradendus erat: nam corporis, atque Sanguinis ille sui postquam duo munera sanxit, 35 Atque cibum, potumque dedit, quo perpete numquam Esuriant, sitiantque animæ sine labe fideles: Protinus in Iudam, sedes ubi livor habebat, Spiritus intravit teterrimus, armaque sumens In Dominum, servile dedit consurgere bellum, 40 Pactus grande nefas quavis mercede: nec illi Culpa datur pretio, sed inhærent crimina facto. Tantumdem sceleris, terdena numismata sumens Argenti, parvo cæcatus munere gessit, Quantum, cuncta simul terrarum regna, marisque 45 Divitias, omnemque vagis cum nubibus æthram Si caperet, gesturus erat: neque enim bona mundi Sufficerent magni fuso pro sanguine Christi, Qui pater est mundi, qui fecerat, hunc quoque nasci. Atque utinam sterili damnatus matre nequisset 50 Natalem sentire diem, nec luminis huius Hausisset placidas flabris vitalibus auras &Aelig;terno torpore latens, miseroque fuisset Sors melior nescire datam, quam perdere vitam, Aut male fusus humo, confestim munera lucis 55 Perderet, ut pulvis, quem ventus proiicit ingens A facie terræ, rapidisque volatibus actus Spargitur in vacuas nebulis obscurior umbras. Tune cruente, ferox, audax, insane, rebellis, Perfide, crudelis, fallax, venalis, inique, 60 Traditor immitis, fere proditor, impie latro, Prævius horribiles comitaris signifer enses? Sacrilegamque aciem, gladiis, sudibusque minacem Cum moveas, ore ora premis, mellique venenum Inseris, et blanda Dominum sub imagine prodis? 65 Quid socium simulas, et amica fraude salutas? Numquid terribiles aut pax coniurat in enses, Aut truculenta pio lupus oscula porrigit agno? Traditus ergo viris operator sanctus iniquis, Consuetam non liquit opem, pueroque revulsam 70 Ense Petri, nequa pius a pietate vacaret, Reddidit auriculam; nec enim vindicta Tonanti Conveniens humana fuit, qui millia Patrem Angelicas sibimet legiones poscere posset Plus duodena dari, si mallet sumere pœnas 75 De meritis, quam sponte suas ignoscere plagas. Tunc parci mucrone iubet, quia venerat ipse Ponere pro cunctis animam, non tollere cuiquam. Namque Petro, clara iamdudum voce fatenti, Cum Domino se velle mori, Prius aliger, inquit, 80 Quam gallus cantet, hac me ter nocte negabis, Non reprobando fidem, sed prædicendo timorem. Continuo ad tristes Caiphæ deducitur ædes. Ille sacerdotum fuerat tunc denique princeps, Et princeps scelerum, namque hoc residente cathedra 85 Pestifera, falsis agitatum testibus ardet Concilium, iam iamque volant mendacia mille In Dominum, vanis hominum conflata favillis, Et pereunt levitate sui, velut ignis oberrans Arentes stipulas, vires cui summa cremandi 90 Materies infirma rapit, victoque furore Labitur invalidæ deformis gloria flammæ. Postquam nulla dolis patuit via, brachia tolli Armat in insontem sævus furor: heu mihi! quantis 95 Impedior lacrymis rabidum memorare tumultum Sacrilegas movisse manus? non denique passim Vel colaphis pulsare caput, vel cædere palmis, Aut spuere in faciem plebs exsecranda quievit. Ille tamen patiens subiecto corpore totum Sustinuit, nostræque dedit sua membra saluti. 100 Namque per hos colaphos caput est sanabile nostrum, Hæc sputa per Dominum nostram lavere figuram, His alapis nobis libertas maxima plausit, At senior, cui cuncta potens prædixerat auctor, Quæ ventura forent, quoniam transire nequibat 105 Infectum, quod Christus ait, se prorsus adesse Ipsius ex sociis, semel, ac bis, terque negavit, Et gallus cecinit; completa est sanctio Christi, Et sensus rediere Petri: memor ille malorum Immemoris damnavit opus, gemituque sequente, 110 Culpa fugit, cedunt lacrymis delicta profusis, Et dulcem veniam, fletus, generastis, amari. Iamque dies aderat, nocturna mœstior umbra, Flagitium visura novum, tenebrisque remotis, Pandebat populis Iudææ crimina gentis.
115 Mox igitur Dominum Pilati ad mœnia duci. Nexibus astrictum, Iudas ut vidit iniquus, Diriguit, scelerisque sui commercia reddens Incassum, facti pretium, non facta reliquit. Quidnam etenim prodest, illic trepidare timore, 120 Nullus ubi timor est? aut quæ confessio tetro Lucet in inferno, cum iam demersa securis Arboris infandæ radicibus, exitialem Quæ peperit fructum, feralia germina vertat Funditus, et dignis pereant mala robora flammis? 125 Continuoque trucis correptus mente furoris, Se quoque morte petit; quamquam tunc sanior esset, Cum scelus ulcisci præcurreret, ipsaque diræ Guttura vocis iter, cuncti quæ vendere mundi Ausa redemptorem, nodatis faucibus angens 130 Infelicem animam laqueo suspendit ab alto. Lenior ira quidem tantæ pro crimine culpæ, Cunctorum cui nulla foret par pœna malorum. Exitus hic mortis tamen, et sublime cadaver Ostendit populis, quanto de culmine lapsus 135 Pridem discipulus, qui nunc reus, alta relinquens Sidera, tartareum descendit ad usque profundum; Tunc vir apostolicus, nunc vilis apostata factus. At Dominus patiens cum præsidis ante tribunal Staret, ut ad iugulum ductus mitissimus agnus, 140 Nil inimica cohors insontis sanguine dignum Repperiens, regem quod se rex dixerat esse, Obiicit, et verum mendax pro crimine ducit. Nec mirum, si iura Dei gens perfida vitet, Imperiumque neget, lucos quæ semper amavit, 145 Idola dilexit; simili nam more furentes, Tunc coluere Baal, nunc elegere Barabbam, Damnatoque pio, conservatoque protervo, Mutavit per utrumque viam sententia iustam. Auctor mortis erat, iussus qui sumere lucem; 150 Auctor lucis erat, iussus qui sumere mortem. Credite iam Christum, pro cunctis credite passum. Quid dubitatis adhuc? en sectus terga flagellis, Subditus opprobriis, pœnas amplectitur omnes, Ne dignus sentire necem vel latro periret. 155 Heu! falx torva patrum, segetem cæsura nepotum, Heu! facinus, Pilate, tuum! quot gesseris uno Crimina iudicio, vigili si mente notares, Non solas lavisse manus, sed corpore toto Debueras sacrum veniæ sperare lavacrum. 160 Corripis insontem, sistis sub præside regem, Præponis humana Deo; qua morte teneris, Qui Dominum numerosa cruci per vulnera figis? Cumque datus sævis ad pœnam Sanctus abiret Militibus, vilem rubri sub tegmine cocci 165 Vestitur chlamydem, species ut cuncta cruentæ Mortis imago foret; spinis circumdedit amplum Nexa corona caput, quoniam spineta benignus Omnia nostrorum susceperat ille malorum; Implet arundo manum, sceptrum quod mobile semper, 170 Invalidum, fragile est, vacuum, leve: moxque alienos Deponens habitus, proprium suscepit amictum, Scilicet humanæ positurus tegmina carnis, Et sumpturus item, nil iam ut mutabile ferret, Post mortem propria cum maiestate resurgens, 175 Humano ponens mortalem tegmine carnem. Nec sine divino constat moderamine gestum, Quod vinum cum felle datum, tristemque saporem Suscipiens tetigit labiis, et ab ore removit. Quippe necem parvo degustaturus amaram 180 Tempore, quam reduci contemnere carne pararet. Protinus in patuli suspensus culmine ligni, Relligione pia mutans discriminis iram, Pax crucis ipse fuit, violentaque robora membris Illustrans propriis, pœnam vestivit honore, 185 Suppliciumque dedit signum magis esse salutis, Ipsaque sanctificans in se tormenta beavit. Neve quis ignoret, speciem crucis esse colendam, Quæ Dominum portavit ovans, ratione potenti Quattuor inde plagas quadrati colligit orbis. 190 Splendidus auctoris de vertice fulget Eous, Occiduo sacræ lambuntur sidere plantæ, Arcton dextra tenet, medium læva erigit axem, Cunctaque de membris vivit natura creantis, Et cruce complexum Christus regit undique mundum. 195 Scribitur et titulus, Hic est rex Iudæorum, Quo nihil a deitate vacet: nam cœlitus actum Hoc Hebræa refert, hoc Græca, Latinaque lingua. Hoc docet una fides, unum ter dicere regem. Huius in exuviis sors mittitur, ut sacra vestis. 200 Intemerata manens, a Christo schisma vetaret. Quin etiam insontis latere ex utroque cruentos Constituere viros, meritum licet omnibus unum Non faciat similis quamvis sententia; namque Inter carnifices sancto pendente latrones, 205 Par est pœna trium, sed dispar causa duorum. Hi mundo sunt quippe rei pro crimine multo; Huic reus est mundus, salvatus sanguine iusto. Suppliciisque tamen rerum dominator in ipsis Iura potestatis non perdidit: æquus utrumque 210 Iudex namque tuens, hunc eligit, hunc reprobavit, Amborum merita præcelso examine pensans. Unus enim, quem vita ferox nec morte reliquit, In Dominum scelerata movens convicia, dictis Mordebat propriis, et tamquam setiger hircus 215 Ore venenoso vitem lacerabat amœnam: Alter, adorato per verba precantia Christo, Saucia deiectus flectebat lumina, tantum Lumina, nam geminas arcebant vincula palmas. Quem Dominus, ceu pastor ovem deserta per arva, 220 Colligit errantem, secumque adducere gaudet In campos, paradise, tuos, ubi flore perenni Gramineus blanditur ager, nemorumque voluptas, Irriguis nutritur aquis, interque benigne Conspicuos pomis non deficientibus hortos 225 Ingemit antiquum serpens habitare colonum. Ambo igitur varium diverso calle latrones Agressi facinus violentum grande patrarunt. Infernas adit ille fores, adit iste supernas; Ille profunda sequens penetravit claustra gehennæ, 230 Abstulit iste suis cœlorum regna rapinis. Interea horrendæ subito venere tenebræ, Et totum tenuere polum, mœstisque nigrantem Exsequiis texere diem; sol nube coruscos Abscondens radios, tetro velatus amictu, 235 Delituit, tristemque infecit luctibus orbem. Hunc elementa sibi meruerunt cernere vultum, Auxiliis orbata patris, lætata per ortum, Mœsta per occasum.
SEDULIUS CARMEN PASCHALE LIBER QUINTUS
Nam lux ut tempore fulsit Nascentis Domini, sic, hoc moriente, recessit, 240 Non absens mansura diu, sed mystica signans Per spatium secreta suum; quippe ut tribus horis Cæca tenebrosi latuerunt sidera cœli, Sic Dominus clausi triduo tulit antra sepulcri. Nec tellus sine clade fuit, quæ talia cernens 245 Funditus intremuit, dubioque in fine supremum Expavit natura modum, ne cogeret omnem Summus apex inferna petens succumbere molem, Auctoremque sequens per tartara mundus abiret. Sed pietas immensa vagas properabat ad umbras, 250 Perdita restituens, non consistentia perdens. Nulla tamen tanti metuerunt signa pericli, Qui Dominum fixere cruci, quin insuper haustum Cum peteret sitiens, unus de plebe nefanda Peniculo infusum calamo porrexit acetum. 255 Mamzeribus populis in deteriora volutis Conveniens liquor ille fuit: nam dulcia vina Sicut in horrendum dum convertuntur acetum, A mensis proiecta iacent: ita tempore prisco Gens accepta Deo, nunc est odiosa propago. 260 Ergo ubi cuncta boni completa est passio Christi, Ipse animam proprio dimisit corpore sanctam, Ipse iterum sumpturus eam, quia mortuus idem, Idem vivus erat, membris obeuntibus in se, Non obeunte Deo, cuius virtute retrorsum 265 Infernæ patuere viæ, ruptæque fatiscunt Divisa compage petræ, rediviva iacentum Corpora sanctorum fractis abiere sepulcris, In cineres animata suos; subitoque fragore Illud ovans templum, maioris culmina templi 270 Procubuisse videns, ritu plangentis alumni, Saucia discisso nudavit pectora velo, Interiora sui populis arcana futuris Iam reseranda docens, quia lex velamine Moysi Tecta diu, Christo nobis veniente, patescit. 275 Dic, ubi nunc, tristis, victoria, dic, ubi nunc sit, Mors, stimulus, horrenda, tuus? quæ semper opimis Insaturata malis, cunctas invadere gentes Pœnali ditione soles; en pessima, non tu Pervenis ad Christum, sed Christus pervenit ad te, 280 Cui licuit sine morte mori, quique omnia gignens, Omnia constituens, te non formavit; ut esses, Semine vipereo, culpa genitrice crearis, Et, venia regnante, peris. Iam spiritus artus Liquerat ad tempus, patulo iam frigida ligno 285 Viscera pendebant, et adhuc furor, arma ministrans, Cuspide perfossum violat latus: eque patenti Vulnere purpureus cruor, et simul unda cucurrit. Hæc sunt quippe sacræ pro relligionis honore, Corpus, sanguis, aqua, tria vitæ munera nostræ. 290 Fonte renascentes, membris, et sanguine Christi Vescimur, atque ideo templum deitatis habemur: Quod servare Deus nos annuat immaculatum, Et faciat tenues tanto mansore capaces. Ergo ubi depositi thesaurum corporis amplum 295 Nobilis accepit Domino locus ille iacente, Nobilior surgente tamen, generatio fallax Augebat sub corde nefas, quod nocte silenti Discipuli Christum raperent, et abisse referrent, Ter redeunte die, sicut prædixerat ipse. 300 Quo stimulante metu, vigilum munimina poscunt Plura dari, sævaque locum obsidione teneri. Si nondum post vincla crucis, post vulnera ferri, Post obitum mortis, numerosa cæde cruentum, Carnifices, implestis opus, nec creditis illum, 305 Qui toties imis animas produxit ab umbris, Posse suam revocare magis, peioribus aptos Consiliis armate dolos, signate sepulcrum, Ponite custodes, monumento advolvite saxum. Quis poterit servare Deum, cui cardine rerum 310 Cuncta patent? undis habitat, per tartara regnat, Et cœli de nube tonat. Quid, sæve tumultus, Excubiis deperdis opus? quid niteris illam Explorare fidem, cui non vis credulus esse? Cœperat interea post tristia sabbata felix 315 Irradiare dies, culmen qui nominis alti A Domino dominante trahit, primusque videre Promeruit nasci mundum, atque resurgere Christum. Septima nam Genesis cum dicit sabbata, claret, Hunc orbis caput esse diem, quem gloria regis, 320 Nunc etiam proprii donans fulgore tropæi, Primatum retinere dedit; hoc luminis ortu Virgo parens, aliæque simul cum munere matres Messis aromaticæ, notum venere gementes Ad tumulum, vacuumque vident iam corpore factum, 325 Sed plenum virtute locum. Nam missus ab astris Angelus amoti residebat vertice saxi, Flammeus aspectu, niveo præclarus amictu. Qui gemina specie terrorem, et gaudia portans, Cunctaque dispensans, custodibus igne minacem 330 Venerat in formam, Christum quærentibus albam. Illæ igitur Dominum calcata vivere morte Angelica didicere fide; perterritus autem Miles in ancipiti retinet discrimine vitam, Deserta statione fugax, testisque timoris 335 Vera refert gratis; postquam data munera, fallit Discipulumque globum placidi sub tempore sumni Clam sibi nocturna Christum abstraxisse rapina Compositus simulator ait. Fare, improbe custos, Responde, scelerata cohors, si Christus, ut audes 340 Dicere, concluso furtim productus ab antro, Sopitos latuit, cuius iacet intus amictus, Cuius ad exuvias sedet Angelus? anne beati Corporis ablator velocius esse putavit Solvere contectum, quam devectare ligatum? 345 Cum mora sit furtis contraria, cautius ergo Cum Domino potuere magis sua lintea tolli. Mentita est vox vana sibi; tamen ista figuram Res habet egregiam: Iudæis constat ademptum, Quem nos devoto portamus pectore Christum. 350 Plange sacerdotes perituros, plange ministros, Et populum, Iudæa, tuum pro talibus ausis. Non tuba, non Unctus, non iam tua victima grata est. Quænam bella tibi clanget tuba, rege perempto? Quis tuus Unctus erit, quæ verum amiseris Unctum? 355 Victima quæ dabitur, cum victima pastor habetur? Discedat synagoga, suo fuscata colore, Ecclesiam Christus pulchro sibi iunxit amore, Hæc est conspicuo radians in honore Mariæ: Quæ cum clarifico semper sit nomine mater, 360 Semper virgo manet; huius se visibus astans Luce palam Dominus prius obtulit, ut bona mater, Grandia divulgans miracula, quæ fuit olim Advenientis iter, hæc sit redeuntis et index. Mox aliis conviva potens in fragmine panis 365 Agnitus enituit, qui verus panis apertis Semper adest oculis, fidei quos gratia claros Efficit, ut Dominum viventem cernere possint. Sæpe dehinc proprios diversi temporis horis Discipulos manifestus adit, vescentibus illis, 370 Extemplo nunc ora ferens, nunc piscis obusti, Atque favi mandens epulas, quo rite doceret, Corporeas res esse dapes, seseque videri In membris, quibus ante fuit. Formidine rursus Plebis apostaticæ, Dominum quæ cæca negasset, 375 Cum foribus clausis resideret turba fidelis, Pace salutantis sese intulit, atque foratas Expediens palmas, nudat latus: ast ibi Thomas, Cui Didymus cognomen erat, cum fratribus una Non fuerat, dubiamque fidem sub corde gerebat. 380 Donec rursus, eo pariter residente, veniret, Qui numquam subtractus erat. Tunc limine clauso Constitit in medio, non dedignatus apertum Discipulo monstrare latus, tactuque probari Vulneris, et mentem patienter ferre labantis. 385 Agnitus hinc potius, quod sit dubitantis amicus. Quisquis enim artifices cæca sub imagine fraudes Instruit, et vanas cupit exercere figuras, Non vult agnosci, non vult, sua facta requiri, Ut lateant sub nube doli, nebulaque recludens 390 Omnia, sollicitos odit simulator amicos. Gnarus item Dominus, Petro piscante per æquor Cum sociis, captum esse nihil, dimittere lina In dextras hortatur aquas, mox gurgite clauso Pendula fluctivagam traxerunt retia prædam, 395 Per typicam noscenda viam: nam retia dignis Lucida sunt præcepta Dei, quibus omnis in illa Dextra parte manens concluditur, ac simul ulnis Fertur apostolicis Domini ad vestigia Christi. Nec piscis, prunæque vacant, et panis, in uno 400 Discipulis inventa loco; quisnam ambigat, unam Hic rebus constare fidem, quippe est aqua piscis, Christus adest panis, sanctusque Spiritus ignis. Hinc etenim abluimur, hoc pascimur, inde sacramur. Tunc epulis præceptor eos invitat odendis, 405 Alloquiis de more piis, mensamque petentes Unanimes nota Domini bonitate fruuntur, Et Christum sensere suum, modicoque paratu Postquam victa fames, et surrexere relictis Rite toris, an corde Petrus se diligat alto, 410 Explorat Dominus: Petrus annuit: ergo nitentes Pastor amans augere greges, operario in omni Parte bono commendat oves, commendat et agnos. Hoc terno sermone monens, ut terna negantis Culpa recens parili numero purgata maneret. 415 Inde sequenda docens, Pacem omnes, inquit, habete, Pacem ferte meam, pacem portate quietam, Pacem per populos monitis dispergite sanctis, Et mundum vacuate malis: gentesque vocari Finibus e cunctis, latus qua tenditur orbis, 420 Iussis mando meis, omnesque in fonte lavari. Hæc ubi dicta pio Dominus sermone peregit, Bethaniæ mox arva petit: coramque beatis Qui tantum meruere viris spectare triumphum, &Aelig;thereas evectus abit sublimis in auras. 425 Ad dextram sedet ipse Patris totumque gubernat Iure suo, qui cuncta tenens excelsa, vel ima, Tartara post cœlum penetrat, post tartara cœlum. Illi autem lætis cernentes vultibus, altas Ire super nubes Dominum, tractusque coruscos 430 Vestigiis calcare suis, veneranter adorant, Sidereasque vias alacri sub corde reportant, Quas cunctos doceant: testes nam iure fideles Divinæ virtutis erant, qui plura videntes, Innumerabilium scripserunt pauca bonorum. 435 Nam si cuncta sacris voluissent tradere chartis Facta redemptoris, nec totus cingere mundus Sufficeret densos per tanta volumina libros.