De actibus Apostolorum

AratorDe actibus apostolorum0Saeculo VI

Arator

De actibus apostolorum

Saeculo VI

editio: De actibus apostolorum libri II, cum tribus epistolis, ed. H. J. Arntzen, Zütphen, 1769 (= MPL 68)

fons: Bibliotheca Augustana

Liber Primus Liber Secundus

Liber Primus

AratorDe actibus apostolorum0Saeculo VI

Arator

De actibus apostolorum

Liber Primus

Saeculo VI

editio: De actibus apostolorum libri II, cum tribus epistolis, ed. H. J. Arntzen, Zütphen, 1769 (= MPL 68)

fons: Bibliotheca Augustana

Index Liber Secundus

(PL 68 0081)

Ut sceleris Iudaea sui polluta cruore,

Ausa nefas, complevit opus; rerumque Creator

Hoc, quod ab humanis sumpsit sine crimine membris,

Humana pro stirpe dedit, dignatus ut ima

5Tangeret inferni, non linquens ardua coeli;

Solvit ab aeterna damnatas nocte tenebras,

Ad Manes ingressa dies: fugitiva relinquunt

Astra polum, comitata Deum; cruce territa Christi

Vult pariter natura pati, mortisque potestas,

10Se vincente, perit, quae pondere mersa triumphi,

Plus rapiens, nil iuris habet, divinaque virtus,

Rursus membra ligans, animata cadavera movit.

Ad vitam monumenta patent, cineresque piorum

Natalem post busta novant. (0087A) Lux tertia surgit,

15Maiestas cum carne redit, speciemque coruscam

Umbrarum de sede refert, ut ab exsule limo,

Interclusa diu, patriae repetatur origo. (0088A)

Omnipotens parat ipse vias, et corpora secum

Post tumulos regnare iubet; moriente veneni

20Semine, florigero sua germina reddidit horto. (0089A)

Iamque quaterdenis Dominus manifesta diebus

Contulerat per signa fidem, cernentibus illis,

Usque sub extremum, diffuso in limite, mundum,

Quos testes iubet esse suos. Miracula rerum

25Non poterant celare Deum; documenta resurgens

Quae sic certa daret, quam mandere? corpora vitam

Hinc humana probant. (0090A) Coelum petiturus, olivae

Progreditur lustrare nemus, quia germine sacro

Luminis et pacis locus est; vult inde reverti,

30Unde creaturam, signata fronte micantem,

Divinus commendat odor, cum desuper unctos

Abluit interius Christi de nomine chrisma

Tollitur astrigerum rediturus victor in axem,

Et secum quod sumpsit habet; nova pompa triumphi! (0091A)

35Arva Deus petiit, homo sidera; quis datur illi

Aetherea de parte fragor? quantumque resultant

Coelestes in laude chori, cum rector Olympi

Evehit excelsis, quidquid suscepit ab imis? (0092A)

Ingrediensque polum, carnis comitante tropaeo,

40Exuvias atri raptas de fauce profundi

Lucis in arce locat, terrenosque erigit artus;

Qua pietate capit, propter quam venerat, ivit. (0093A)

Discipulos stupor altus agit, quibus ore corusco

Perspicui dixere viri; quae cognita nobis

45Et miranda sonant, nunc iam speculemur ovantes,

Imperiique modum per subdita iura probemus.

Virgine matre satus, calcata morte resurgens,

Coeli sceptra petens, his nuntiat acta ministris. (0094A)

Nec cessant elementa suo servire Tonanti;

50Stella, comes praegressa Magos, venientis honori

Militat: obsequio nubes famulatur euntis. (0095A)

Angelicis igitur postquam est affatibus usa,

Liquit oliviferi veneranda cacumina montis,

Ad messem praelecta manus, qui, calle citato,

55 Moenia nota petunt, quo per sua sabbata mille

Passibus ire licet, qua tunc statione sedebat

Porta, Maria, Dei genitrix intacta creantis,

A nato formata suo; mala criminis Evae

Virgo secunda fugat; nulla est iniuria sexus;

60Restituit quod prima tulit. (0097A) Non voce querelas

Excitet; aut gemitu moerentia corda fatiget

Antiqua pro lege dolor; scelera ipsa nefasque

Hac potius mercede placent, mundoque redempto

Sors melior de clade venit; persona ruinam,

65Non natura, dedit; tunc femina feta periclum,

Nunc tumuit paritura Deum, mortalia gignens,

Et divina ferens, per quam Mediator in orbem

Prodiit, et veram portavit ad aethera carnem. (0098A)

Primus apostolico, parva de puppe vocatus,

70Agmine Petrus erat, quo piscatore solebat

Squamea turba capi; subito de littore visus,

Dum trahit, ipse trahi meruit; piscatio Christi

Discipulum dignata rapit, qui retia laxet

Humanum captura genus: quae gesserat hamum,

75Ad clavem est translata manus, quique aequoris imi

Ardebat madidas ad littora vertere praedas,

Et spoliis implere ratem, melioribus undis

Nunc alia de parte levat, nec deserit artem,

Per latices sua lucra sequens, cui tradidit agnus,

80Quas passus salvavit oves, totumque per orbem

Hoc auget pastore gregem, quo munere summus

Surgit, et, insinuans divina negotia, coram

Sic venerandus ait: Nostis quia proditor amens

Mercedem sceleris solvit sibi; taedia noxae

85Horruit ipse suae, stringens in gutture vocem,

Exemplo cessante, ream, qui parte necari

Promeruit, qua culpa fuit, crimenque retractans

Iudicio tali permisit membra furori,

Aeris in medio communi ut poneret hosti

90Debita poena locum; coelo terraeque perosus

Inter utrumque perit; nullis condenda sepulcris

Viscera rupta cadunt, tenuesque elapsus in auras

Fugit ab ore cinis: non haec vacat ultio Iudae,

Quae suprema negat, vindictaque mercis iniquae

95Sic placitura venit; nam, cum modo rura parasset

Funeris ex pretio, cum nomine sanguinis emptus

Cespes, in externas componens busta favillas,

De tumulis fecundet humum, caret impius agri

Fertilitate sui, solusque excluditur arvis,

100Quae monumenta ferunt, cuius tuba saeva cruentum

Est exorsa nefas, qui signifer, oscula fingens

Pacis, ab indicio bellum lupus intulit agno.

Nunc opus est votis, quod verba prophetica clamant,

Quem liceat supplere vices. (0103A) Tunc, summa precantes,

105Constituere duos, Ioseph cognomine Iustum,

Matthiamque, Dei parvum quod nomen, ut aiunt,

Hebraeo sermone sonat, humilemque vocando

Comprobat. O quantum distant humana supernis

Iudiciis! Parvi merito transcenditur ille,

110Laude hominum qui iustus erat. Duodena refulgent

signa chori, terrisque iubar iaculatur Olympi.

Haec quoque lux operis quid praeferat, edere pergam. (0104A)

Quatuor est laterum discretus partibus orbis;

Trina fides vocat hunc, quo nomine fonte lavatur.

115Quatuor ergo simul repetens ter, computat omnem,

Quam duodenarius circumtulit ordo figuram.

Discipulisque piis, quibus hoc baptisma iubetur,

Mystica causa dedit numerum remeare priorem. (0105A)

Spiritus aetherea descendens sanctus ab aula

120Irradiat fulgore locum, quo stemma beatum

Ecclesiae nascentis erat, quibus, igne magistro,

Imbuit ora calor, dictisque fluentibus exit

Linguarum populosa seges; non littera gessit

Officium, non ingenii stillavit ab ore

125Vena, nec egregias signavit cera loquelas;

Sola fuit doctrina fides, opulentaque verbi

Materies, coeleste datum, nova vocis origo

Quae numerosa venit, totoque ex orbe disertis

Sufficit una loqui. (0107A) Dudum vetus aequoris arca

130Cum superasset aquas, turrim voluere maligni

In coelum proferre suam, quibus impia corda

Sermonum secuere modos, sociisque superbis

Affectus cum voce perit: confusio linguae

Consimili tunc gente fuit, nunc pluribus una est,

135Ecclesiae quoniam venientis imagine gaudet

Concordes habitura sonos, et pace modestis

Fit fecunda redux, humilisque recolligit ordo,

Quod tumidi sparsere viri. (0108A) Res maxima cogit

Non reticere diu, quid sit, quod Spiritus almus

140His datur in flamma, Iordanis ab amne columba;

Quod tunc rite canam, promissaque debita solvam,

Si sua dona ferat: duo sunt haec signa figurae,

Ut sit simplicitas, quam congrua diligit ales,

Quae ne tarda gerat sine dogmatis igne tepores,

145Sit pariter succensa fides; ibi destinat undis

Unanimes, hic ore iubet flagrare docentes.

Mentibus instat amor, sermonibus aestuat ardor. (0109A)

Hos etiam musto typica ratione moveri

Error verus ait, quos, ebria fonte recenti,

150Complevit doctrina poli; nova vasa liquorem

Suscepere novum, nec corrumpuntur acerbo,

Quo veteres maduere lacus, de vite bibentes,

Quae, Christo cultore, dedit convivia verbis,

Unde rubent, quas vertit aquas, tenuemque saporem

155Legis in Ecclesiae fecit fervescere libris.

Tertia sidereis inclaruit hora loquelis.

Hunc numerum Deus unus habet, substantia simplex

Personis distincta tribus; quam plurima nobis

Instrumenta patent, simul hoc et tempora monstrant. (0110A)

160 Primus at ille Petrus, qui figit in aequore gressus,

Retia iam cupiens hominum vibrare saluti,

Ut piscator ovans levet has de fonte catervas,

Retulit aethereos, populo mirante, triumphos. (0111A)

Venit ad occiduas carnaliter editus oras,

165Humana sub lege, Deus, qui temporis expers

Principium de matre tulit, nec vile putavit,

Maiestate potens, terreni sumere formam

Corporis, atque opifex hominum pars esse, suoque

Nos pretio revocare sibi, post dona salutis,

170Postque tot erectos, pulsis languoribus, aegros,

Cum defleta etiam, perfunctaque corpora luci

Redderet, et superas iterum concederet auras;

Se quoque permittens, fusus genitricis ab alvo,

Carnis iura pati, vitam ne perderet orbis,

175Maluit ipse mori; sed quod de virgine feta

Nascitur, illud obit; ligno suspenditur insons,

Et ligni vacuatur onus: sic vulnus iniqui

Fit medicina Dei; pavidis resplenduit umbris,

Pallida regna petens, propria quem luce coruscum

180Non potuit fuscare chaos, fugere dolores;

Infernus tunc esse timet, nullumque coercens

In se poena redit; nova tortor ad otia languet.

Tartara moesta gemunt, quia vincula cuncta quiescunt. (0113A)

Mors ibi quid faceret, quo vitae portitor ibat?

185Hunc Deus omnipotens, cui nunquam terminus instat,

Post sacra busta levat; radiantem in corpore Iesum

Vidimus, et propriis reducem conspeximus astris.

Sed fugite, o miseri! funesta piacula gentis,

Cui, veniente Deo veteres avertere noxas,

190Addita sacrilegae creverunt vulnera culpae.

Cur natos, Iudaea, tuos, per vota cruoris,

Parricida trahis? quid, Christi sanguine fuso,

Hos tecum damnata premis, necdumque creatos

Festinas proferre reos, homicidaque lingua

195Naturae percussit iter? (0113B) cui serior ortus

Quam facinus discrimen alit, scelerumque propago

De natale perit, quae saucia voce parentum

In lucem punita venit. Si solvere cura est

Fecundi crementa mali, felicibus undis

200Exstinctum reparate genus; spes una remitti

Debita supplicii, post crimina velle renasci.

Multiplicat iam pastor oves; tria millia vulgi

Non minus illa dies in flumine diluit Agni.

Hic primum, post iussa Dei, baptismatis usus

205Exoritur, data iura probans; nam trina potestas

Colligit hanc prolem, numerum partita per aequum.

Perfectum est, quod mille sonat: sic denique saeclis

Ponimus aetates, cum tempora dicimus orbis. (0114B)

Res perfecta semel ter iungitur, et facit agmen

210Mystica vis numeri. Gregis est pia forma novelli. (0115A)

Funditur interea per cunctos gratia sensus,

Divitiasque metit locuples in amore voluntas.

Utque pii coeant in foedera, pignore certo,

Res laxant, et corda ligant sine limite census,

215Affectu consorte licet; nova iura beatis

Munifica fluxere manu, quibus ubere laeto

Divisae geminantur opes, et crescit in omnes,

Quod faciunt commune sibi, totumque capessunt,

Qui proprium nihil esse volunt. Quo fonte cucurrit

220Haec probitas, quaeve illa fuit bonitatis origo,

Hinc canere incipiam: Sacris bis Spiritus almus

Discipulis concessus erat; spiratus in illos

A Christo surgente semel; post, missus ab astris,

Nescia verba viris facundus detulit ignis. (0115B)

225Ne quid inexpertum studio meditemur inani,

Spiritus alme! (0116A) veni, sine te non diceris unquam;

Munera da linguae, qui das in munere linguas.

Haec iterata, reor, confirmant praemia iustos,

Ut duo iussa colant, tabulis conscripta duabus:

230Dilige mente Deum, ferventi plenus amore:

Rursus ait: Charus tibi sit quoque proximus, ut tu. (0116B)

Hoc pactum ius omne tenet, quod Spiritus almus,

Bis veniens, per corda creat: semel hunc dedit auctor

In terris, ut ametur homo; post misit ab astris,

235Ut flagrent humana Deum: dilectio prima est,

Quae Dominum vehementer amat, cui deinde secunda est,

Quae sociat mortale genus; tamen incipit ante

Posterior numero, sequitur comitata secundam

Quae prior est; sic forma docet: nisi diligis, inquit,

240Cernere quem potis es, fratrem, quem cernere non es,

Nescis amare Deum. Concordia nexa calescat

Ergo pari voto, Dominumque in pectore condat

Fratris amor, geminae sibi sit substantia causae.

Claudus erat, cui prima dies exordia vitae,

215Membrorum cum strage, dedit, languore coaevo

Octo lustra gerens, ad quem, comitante Ioanne,

Respice, Petrus ait: Votum spes lusit avarum,

Cumque negat, meliora parat. Quam saepe gravatos

Desperata iuvant, et semine nata sinistro

250Prosperitas, celans moestis confinia laeta

Principiis, ad vota venit? (0118A) gaudebit egenus

Plus vacua meruisse manu, qui munera poscens

Est datus ipse sibi. Nulla hic mihi vena metalli,

Respondit, quae fundat opes; ego ditior aegro

255Pauper ero; progressus abi! De voce iubentis

Exsiliit medicina potens, atque hospite gressu

Convixere pedes; cunabula longa relinquens

Calcavit veteranus humum, plantisque novellis

Materies se prisca movet, cui praepete cursu

260Protulit incessus, quidquid non edidit ortus. (0119A)

Stat facti manifesta fides; sed et altera nobis

Res aperit, quod causa gerit: gens nomen ab illo

Israel dicta tenet, qui bella reliquerat aeger,

Conatus certare Deo; tulit ipse figuram

265Corporis ante gravem, quam post in vulnere mentis

Israel claudus habet, qui per sua crimina labens

Corde magis quam carne fluit, spatiisque sub ipsis

Quadraginta annos Aegypti fine remotus

Claudicat, Aegyptum cupiens, atque idola quaerens.

270Ponitur ad portam Speciosam debilis; ultra

Non valet ire miser, nec limina tangere portae;

Culpa negavit iter. (0119B) Qui sunt qui pectore claudum

Israel ferre solent, portaeque adiungere certant,

Quae speciosa suo prodit de nomine Iesum?

275Isaias, Daniel, similes quique ore prophetae

Obscuris manifesta canunt miracula Christi.

Et portae qui nomen habet, sic admonet ipse:

Porta ego sum vobis, qui per me intrare recusat,

Fur erit ille nocens. Possunt portare prophetae

280Ad portam, cernenda magis, quam visa loquentes;

In templum non ferre queunt; haec ianua Petro

Credita, qui, Christum confessus, cognita monstrat,

Non ventura sonat. Vetus o sine fine iacebis,

Ni Petrum iam, claude, roges! (0120B) qui, noxia pellens,

285Auri vitat onus, rerum cui censuit auctor

Non peram gestare sibi: pete dona salutis,

Non fragiles secteris opes, quas spernere debet

Cum Domino, qui dives erit. Post limina templi

Porticus hunc Salomonis habet, qui iure vocatur

290Pacificus; regnante fide quis semper in orbe

Pacificus, nisi Christus, erit? Hic protegit omnem,

Qui, Petro ductore, placet, quo praesule surgit. (0121B)

Agmine iam niveo, per millia quinque virorum,

Ecclesiae crescebat apex; arcere laborat

295Hunc Iudaea coli, cuius de munere fluxit,

Quod virtus operata dedit, sed linquere Christum

Petri nescit amor: Non hunc reticebimus, inquit,

Quo remeat praestante salus, qui iure creantis

Infectum supplevit opus: solidumque decorem

300Pars reparat, quam iussa novant, hic membra redemptor

Saucia restituit, hic mortua surgere cedit.

Fert animus patrare nefas, sanctisque verendis

Sacrilegas inferre neces. O semper iniqui!

Dona vident, et bella movent; sed coepta relinquunt,

305Ne violent, quos turba fovet, quibus, indice claudo,

Testis erat meriti, cumque hoc sua corda levabant. (0122B)

Nam non parva dedit populo miracula gressus,

Quem rudis atque senex nullis iam legibus aevi

Vernula sumpsit humi, cum quo stupet ipsa moveri,

310Quae iacuit natura diu, firmataque nuper

Incessu proprio nova iam vestigia signat,

Quae fuerant aliena sibi; tamen improba proles

Saevit adhuc, farique vetat, quod gaudia clamant.

Quid toties, Iudaea, cadis? surrectio Christi

315Ut furto celetur, emis, sed inania demens

A somno documenta petis livore caduco,

Quae sentis virtute geri, vis fraude negari.

Infernum Dominus cum destructurus adiret,

Detulit inde suam, spoliato funere, carnem.

Victor ab arce crucis radiantia signa ministrat.

Sol ruit in tenebras, tu pectore nigra rebellas. (0124A)

Arva tremunt concussa locis, tu fixior haeres.

Saxa crepant, tu dura manes. Iam scissio veli,

Quae latuere diu, nudavit mystica templi.

325Lux tua nos adiit, tecum nox sola remansit.

Mors sine fine premit, cui nunquam vita resurgit. (0125A)

Planta vetus, sociare novis et condere libris,

Ne pereas viduata cibis, sine munere quorum

Arida ficus eris, nullo quia tempore fructum

330Ad Christi vis ferre manum, neque cernere quantum

Floruit incertus faciens oleaster olivas,

Plenaque per gentes de spinis pullulat uva.

Imminet exhaustis radicibus ira securis,

Ut succisa ruas, ni iam translata virescas. (0126A)

335 Postquam mira salus, in corpore nata vetusto,

Discipulis audita liquet, gentisque superbae

Cognovere minas, celebrant his vocibus hymnum:

Tu, qui cuncta Deus, propriis animata figuris,

Artifici sermone facis, quique edita cernens

340Ante vides, rerumque creas per nomina formas.

Cum fierent, vox semen erat, nec distulit ortus

Imperium natura sequens; mox spiritus oris

Aethera curvavit, sola nexuit, aequora fudit,

Materiemque operis sola est largita voluntas.

345Ne deforme iugum similis portaret imago,

Tegmine servili latuit regnator Olympi,

Ut sua gentiles implerent coepta furores. (0127A)

Quis dolus Herodis, cum tristia bella moveret

Infantum mandata neci? quos ubere raptos

350Vulnera suscipiunt parvis errantia membris

Vix habitura locum, saevoque iubente tyranno,

Nasci poena fuit, cuius tulit impetus aevum,

Quem nescivit agi, qui perdidit. O nova mortis

Conditio! solo vitam pro fine subire,

355Et, cum prima dies atque ultima sit simul una,

Posse magis quam scire mori. Quis lumine sicco,

Aut gemitu cessante queat memorare Pilati,

Quod deflent elementa, nefas? (0127B) quo iudice, Christus

Subdere pro mundi voluit sua membra periclis,

360Ut carnale malum caro solveret, et ferus hostis,

Cuius ab ingenio fluxerunt tela veneni,

Perderet antiqui lacrymosa piacula belli,

Materia superante pari, ne criminis ultra

Per sobolem prodiret onus: damnatio iusti

365Libertas est facta reis: da semina verbi

Per tua dona coli, segnisque, novalibus usa,

Colligat ista manus, te fructificante, maniplos,

De quibus ipse tui componas horrea coeli,

Triticeamque fidem, lolio pereunte, corones.

370 Qua sancti fulsere pedes, concurrere visa est

Pondere terra gravi, moxque almus Spiritus illis

Splenduit, et linguis facundia crevit obortis.

Auditae valuere preces: humana propago

Materies terrena sumus, limumque parentem

375Nomine prodit homo: vis flexit et impulit arva

Vocis apostolicae, quae de tellure creatos

Fecit habere fidem: sed quid magis exsilit unus

Concutiturque locus? (0128B) cecinit Scriptura decoros

Pacem ferre pedes; horum sub gressibus ergo

380Laeta movetur humus, quibus est sermone Magistri

Pax commissa pii, quae, deportata per illos,

Exiit in cunctas veloci munere terras. (0129A)

Ecce tot egregiis unum cor esse catervis

Incipit, atque animam populus nanciscitur unam.

385Quis dubitare queat mysteria dogmatis, unum

Personas tres esse Deum? cum millia vulgi

Conveniant sub mente pari, numerique frequentis

Sint animi velut unus homo; quae turba perennem

Portatura crucem, Dominumque secuta fidelem

390Sprevit agros, habitura polos: haec nempe facultas

Fortior est, de parte magis conquirere totum,

Atque caducorum pensare manentia causis,

Et quaestum per damna sequi. (0130A) Non, prodige rerum

Venditor, ista facis, sed qui tua iura tenere,

395Ambitiose, cupis, parvoque in tempore linquis,

Quod semper vis esse tuum. Sic spargere rura,

Nolle carere fuit; quid enim substantia prodest,

Quae servata perit? quam sideris arce locatam

Commodius, qui cedit, habet. Pete, creditor, inde

400Usurae maioris opem, gazasque reconde,

Quo nequeant adversa pati; non deterit ullus

Perpetuas ibi casus opes; sine fine tenebis,

Quod Dominum debere facis. (0131A) Nunc aspice partes,

Lector docte, pias, et tecum mente sagaci

405Volve, quid esse putes, rutili quod pompa metalli

Ponitur ante pedes, sacris non debita dextris;

Destitui debere probant, quod tangere vitant,

Calcandumque docent, quod subdunt gressibus aurum;

De quo terrenae veniunt ad pectora curae

410Consimili iactatur humo. Quo sistat, avare,

Mens tua, disce, loco; quod tu custodis anhelus,

Quod statione premis, quod cernere saepius ardes,

Cuius in amplexus per somnia cuncta recurris,

Horrescunt tractare pii, nec tunc quoque gestant,

415Cum bona facta parant: quantum speculantur in illo

Stare nefas! et dona gerens contemnitur aurum! (0132A)

Decidit infelix Ananias vulnere culpae,

Fur census sub fraude sui; cadit impia coniunx,

Supplicio percussa pari, quia crimine ab uno

420Fit commune nefas, quoties scelus ante peractum

Consensus facit esse suum: nam mentis avarae

Vindex illa fuit sententia. Denique quando

Auri cessat amor? qui pectora semper adurit,

Quo capitur mortale genus, qua pullulat omne

425De radice malum, cuius violentior ardet

Ambitio, crescente modo, simulantque rapinis

Addita lucra famem. Sed, quod mutata voluntas

Falsi crimen habet, cumque est iam cautio voti

Stare decet, nec velle prius violare sequenti,

430Ius proprium retinere magis quam demere fas est. (0133A)

Omnibus exemplum sanxit vindicta duorum,

Ne quis dona vocet, quae sponsio debita poscit.

Respice, vera fides, ac dogmate clara beato

Verba require Petri: Quisnam te fallare suasit,

435Conclusitque probans? homines haud, talia fando,

Deludis, mentire Deo. Quae damnat iniquos,

Aedificat doctrina pios. Quod Spiritus almus

Sit Deus, ex multis plena est instructio libris.

Et tamen hinc capit arma fides: quo tendimus ultra?

440Quis dubitet, quod Petrus ait? qui iure venitis

Ad latices, hoc state loco; satis hostibus obstat,

Ecclesiae quod forma sonat: divisor amare,

Iudicium de fine time! (0134A) qui criminis auctor

Errorisque tui est, fusa ruit Arrius alvo

445Infelix, plus mente cadens, lethumque peremptus

Cum Iuda commuue tulit, qui, gutture pendens,

Visceribus vacuatus obit, nec poena sequestrat,

Quos par culpa ligat, qui maiestatis honori

Vulnus ab ore parant: hic prodidit, ille diremit,

450Sacrilega de voce rei. Deus arbiter orbis

Personis tribus est, in quo simul una potestas.

Abstulit his species operum, bonitate creatas,

Qui fabricatoris non inspexere decorem,

Errantesque putant, qui fecerit omnia, factum.

455 Fama ciet populos ad mystica signa salutis

E cunctis properare locis, et pestibus aegros

In lectis deferre suis, quos urbis in illa

Parte locant, qua sacra tenet vestigia Petrus. (0135A)

O mihi si cursus facundior ora moveret,

460Centenosque daret vox ferrea, lingua diserta

Hac in laude sonos, quantum speciosior esset

Ambitus eloquii! variis aperire figuris

Singula, nec modicis includere grandia verbis,

Quae fuerit rerum facies, cum tempore parvo

465Morborum cecidere greges, et fluxit ad omnes

Improvisa salus, quam corpore fusa sereno

Luminis umbra creat, dubiaque a morte remoti

Erexere caput. (0135B) Sed non deprendere visu

Auctorem potuere boni, quibus ardua virtus

470Occultat, quam praestat opem, resque ante paratur,

Quam spes ulla foret, furtivaque praemia vitae

Dat medicina latens, et anheli corporis aestus,

Ignaro languente, rapit, quam nescit adesse,

Qui venisse probat, crescitque potentia facti

475Agnitione carens; cuius splendoris imago,

Omnia pervolitans, tactuque nocentia mundans,

Stat donis, fugitiva oculis, et munere plenos

Linquit ubique toros, hostesque a sensibus atros

Proiicit, ac nebulis larvalibus exuit artus. (0136B)

480I citus, et curas hominum de calle frequentans

Excute, Petre, gradus; tecum medicina salutis

Ambulat; adde viam; spes est ad gaudia velox,

In pedibus non esse moram; tua semita vita est;

Si properas, iam nemo iacet; tu motibus umbrae

485Corpora cuncta levas; atque hoc simul, inscia voti,

Sumit turba tacens, quod, cum rogat, accipit unus. (0137A)

[Omnibus ergo salus, uno poscente, venibat.]

Quaerite, quos agitat tanti reverentia facti,

Quid typicum res ista ferat, librisque volutis,

490Noscite quod soli cessa est haec gloria Petro;

Quaeve sub hac specie lateant documenta videte;

Quae tentabo loquens, et si datur ista facultas,

Aridus ut magnas impellat rivulus undas. (0137B)

Rursus ab antiquis veniunt miracula causis,

495Firmior in cunctis capitur substantia rerum,

Corpore sensa suo, sequiturque, et corpore certo

Funditur, et solidam non terminat umbra figuram;

Sed tamen ipsa sibi praecedere corpora signat. (0138A)

Ecclesiam terris colimus quam prodere nulli

500Aetheream dubitasse licet, sed verior illa est,

Quae, super astra manens, coelestis et alta vocatur. (0138B)

Haec, in transcursu dubii quae cernitur orbis,

Ad vitam datur esse via, spatioque sub isto

Destinant aeternae, quos colligit, atque probatis

505Hinc iter est excelsa sequi; regit agmen utrumque

Petrus, et hinc ductis sorti dat sidera turmis,

Ut patuit per verba Dei: Quod solveris, inquit,

Quodque ligas terris, sic vinctum sive solutum

Aethere perdurat: culta haec quam cernimus arvis,

510Ergo figura foret, firma est quam nubila gestant. (0139A)

Petrus, utramque regens, ibi corpus et hic parat umbram,

Ut, quos hic vitiis noxisque resolverit aegros,

Innocui ducantur ei, quae permanet astris,

Susceptura pias, hac emundante, catervas.

515 Interea templi, zelo mordente, priores

Ecclesiam crevisse dolent, animaeque colonos,

Ne spargant, quod corde metant, in sede relegant

Carceris, ut desint nascenti sarcula messi. (0139B)

Angelus adveniens tenebrosa volumina noctis

520Reppulit, et subito micuerunt antra sereno,

Erumpensque dies alieno tempore sanctos

Ad templum facit ire viros, sed, cardine fixo,

Irrita signato custodia permanet antro,

Stansque suis foribus, vallante crepidine, carcer

525Clausus apostolicis vestigia pandit aperta

Gressibus, et vigiles illudit ianua fallax.

O nunquam neglecta fides! cui subiacet illud

Quod natura negat, propriis quam legibus uti

Non sinit Omnipotens; quoties iubet ipse vicissim

530Posse quod insolitum fieri, mirata perurget. (0140A)

Si quis adhuc fragili meditatur pectore Thomam,

Hinc documenta petat, quia tunc penetrata recepit

Ianua clausa Deum, mirum est, si corpore portam

Sic adeat, quem virgo parit, quem viscera matris

535Integra concipiunt; humanam quae, rogo, carnem

Sumere causa fuit, nisi suscitet? Inde reversus

Exhibuit pro teste latus, nostrique favillas

Corporis exemplo proprii docet esse novandas,

Vulneribus sua membra probans: modo, Didyme, discis,

540Quam fuerit dubitasse nefas, an fecerit auctor,

Quod nobis licuisse vides; si solvere sensu

Cura subit, quod Christus ait, non indiga vocis

Est species, cur has sancti liquere tenebras. (0140B)

Dixit, opima parans, hos luminis esse ministros,

545Et candelabri positas velut arce lucernas

In tota fulgere domo; nox nulla retentat,

Quos lumen lux ipse vocat, qui dona ferentem

Et testem meruere Deum, qua lege cavernis

Occulerit locus ille suis tot in ordine soles,

550De quibus ut tenebras, pulsis erroribus, orbis

Vinceret, aeternam meruit cognoscere lucem. (0141A)

Iura ministerii, sacris altaribus apti,

In septem secuere viros, quos, undique lectos,

Levitas vocitare placet: quam splendida coepit

555Ecclesiae fulgere manus! quae pocula vitae

Misceat, et latices cum sanguine porrigat Agni.

Huic numero delatus honor sublimia secum

Sacramenta gerit, per quae nunc longius ire

Non patitur mensura viae, ne plura locutus

560Inveniar dixisse minus. Sit cura ministris

Officium librare suum, quo laudis amictu

Hunc deceat lucere chorum, quem mysticus ordo

Consecrat in numero, cui dant coelestia formam. (0142A)

Promissum servabo modum: venerabilis orbi

565Coetus ait: Verbi potius nos convenit omnes,

Quam mensae captare cibos: o gloria dives

Oris apostolici! nunquam permittere plebem

Virtutum sentire famem; dispersa talenti

Crescere summa solet; commissa pecunia linguae

570Displicuit, cum sola fuit; locus indicat iste,

Quod meliora rudi populo sint fercula messis,

Quam fusae per membra dapes, lateque peritum

Nutriat ingenium verbi pinguedo superni.

Nam quid corporeae prosunt alimenta saginae,

575Esuriente anima? (0143A) cuius ieiunia pasci

Semper ab ore decet, mensam ut tendamus ad illam

Uberibus verbis, ad quam conviva recumbit,

Qui vestis candore nitet, ne fulcra beata

Deserat abstractus, quisquis deformis ad illam,

580Eloquio sordente, venit; ferat esca salutem

Progrediens de pane poli; gula pectoris ipsum

Ambiat, atque animi pleno gustare palato

Interior festinet homo; ne vilior esset

Causa relicta tamen claris tractanda ministris

585Creditur, et numerum tenuit pretiosa supernum. (0144A)

Emicat hinc Stephanus, qui primus agone coronam,

Nominis haeres, habet, de quo praenuntia palmae

Vox cecinit, quod causa dedit: sere praelia, martyr,

Felices habitura neces, ubi gloria poena,

590Et cadere est ortus, iugulisque patentibus aevum

Nascitur, aeternae complectens munera vitae,

[Vitae principium fuit en sine fine beatae]

Sic meruisse mori. (0145A) Lapides, Iudaea rebellis,

In Stephanum lymphata rapis, quae crimine duro

595Saxea semper eris; hunc denique Christus adoptat,

Ad quem miles ovans, per vulnera sacra vocatus,

Sanguine fecit iter, cupiensque in praemia victor

Hac properare via, nivei metitus honorem

Callis ad excelsi pergit fastigia regis,

600Et per tot lapides petrae coniungitur uni.

Quis furor iste novus, nulli feritate secundus,

Parcere nolle pio? (0146A) vibrantibus acta lacertis

Saxa iacis; parat ille preces, nec respicit unde

Grando nefanda cadat, qui, tempore mortis, amice

605Pro populo peccante rogat; licet omnia tecum

Tela feras, silicesque graves et pondera libres,

Quem perimis, victurus erit, qui, fine colono,

Seminat exemplum, quo surgat vinea Christi,

Et calicem Domini convivia festa coronent. (0147A)

610Lumina cordis habens coelos conspexit apertos,

Ne lateat, quod Christus agat; pro martyre surgit,

Quem tunc stare videt, confessio nostra sedentem

Cum soleat celebrare magis; caro iuncta Tonanti

In Stephano favet ipsa sibi; dux praescius armat,

615Quos ad dona vocat, ne quis hic dimicet anceps,

Corpus in arce Dei patuit pro munere testis.

Ad Sauli posuere pedes velamina saevi,

Infernum quod Hebraeus ait; iam constat utrisque,

Hinc meritum sentire suum, cum sidera martyr,

620Carnifices inferna petunt; sors prima revelat,

Exemplumque creat, quod talia bella gerenti,

Hoc de fonte fluit, sic occidentibus ut mox

Tartara succedant, morientibus astra patescant. (0147B)

Saepe sibi socium Petrus facit esse Ioannem,

625Ecclesiae quia virgo placet, quo denique iuncto,

Samariae vicina petens, baptismatis undis

Ablutas signavit oves, quibus adfuit almus

Spiritus, et varias fecit procedere linguas. (0148A)

Fonte quidem lotus, sed non in pectore mundus

630Hic fuerat Simon ille magus, quem prodidit orbi

Poena sequens nescisse fidem; contractibus auri

Munera vult aequare Dei, numisque referre,

Quod pretio mercator emat. Quem talia Petrus

Attentare videns, Quisnam te, perdite, dixit,

635Movit ad ista furor? Domini quod gratia donat,

Ut venale putes, sensu hoc, non sumitur auro,

Nec licet, ut coelum corrupta pecunia quaerat,

Quam terrae scrutator amat; tibi nulla profecto

Hac superest in sorte quies, nec ad ista venire

640Tu poteris, pollute dolis, qui cordis amari

Felle tumens aliena petis; namque atria mentis

Spiritus illa subit, quae simplicitate nitescunt.

Hac de voce sacrae lux est manifesta figurae. (0148B)

Ecclesiae speciem praestabat machina quondam,

645Temporibus constructa Noe, quae sola recepit

Omne genus, clausisque ferens baptismatis instar,

Cum vaga lethales pateretur turba procellas,

Ad vitam convertit aquas: simul ipsa columbam

Diluit et corvum, sed non concordia mentis

650Fecit utrosque pares; hunc guttura plena rapinae

Subduxere viae, cupiensque in funere pasci

Nil potuit vitale sequi, redit ales amica

Frugibus, et nullis succumbit naufraga lymphis,

Nutriri de morte timens, studioque laboris

655Dat documenta pii, quanto teneatur amore

Plus operi devota fides, rostrique modesti

Pignus oliva fuit: dilectio semper in ore

Fructum pacis habet: volitant in fluctibus ambo

Ex uno sanctoque sinu, servantis in alvo

660Purgati vallante freto, tamen exsulat unus,

Et, reditu cessante, perit: non ergo saluti

Sufficit unda lavans, nisi sit sine felle columba,

Qui generatur aquis. Simon hic baptismatis undam

Contigerat, sed corvus erat, sua lucra requirens,

665Quae nunquam meruere Deum, qui limine templi

Vendentes arcere solet: meliora sequamur!

Petrus ad ista vocat, qui filius esse columbae

Dicitur ore Dei, meritoque hac matre creatus

Ecclesiae sublimat opus: de munere prolis

670Nomen habet genitrix, quod Spiritus eligit almus,

Alitis innocuae dignatus imagine cerni. (0151A)

Angelus alloquitur plenum virtute Philippum,

Australem celebrare viam, qua spado iugatis

Aethiopum pergebat equis, qui fidus in aula

675Reginae servabat opes: volat axe citato

Gaudia fixa petens, curruque merebitur ipso

Errorum iactare rotas. O quanta bonorum

Semina percipies! qui tam pretiosa lavacri

Sumere dona venis, sterilique in corpore condis,

680Quod fructu meliore metas. (0152B) Impone Philippum,

Lampadis os quod Hebraeus ait, qui mentis honorem,

Nomine teste, probat; iuvat hunc audire magistrum,

Discipuli quia iure docet; dabit ipse, prophetae

De quo verba sonant, cumque omnia fecerit olim,

685Qua fuerit nunc parte satus: si credulus audis,

Et tibi nascetur, tuque inde renasceris illi.

Conspectis properanter aquis ardescere coepit

Eunuchi fecunda fides, qui gurgite mersus

Deposuit serpentis onus, plaustroque cucurrit

690Heliae meditatus iter. Non parva figurae

Causa sub obscurae regionis imagine lucet. (0153A)

Comprobat Omnipotens taedarum foedere, Mosem

Aethiopam sociasse sibi, quem dogmata produnt

Postea cum Domino vicinius ore locutum.

695Quid mirum, si legis amor tunc crescere coepit,

Ecclesiae cum iuncta fuit? quod sponsa perennis

Hac veniat de gente magis, nec cantica celant,

Quae fuscam pulchramque vocant; haec pergit ab Austro,

Aethiopum qui torret humum, Solomonis in ore

700Pacificum laudare suum, quo nomine dudum

Signatum est, quod Christus habet: iam debita mundo

Custodem praemittit opum, quo pignore gazas

Incipiet proferre suas; thesaurus in illa

Quis potior, quam fontis honor? quod ditius aurum,

705Quam locuples sub corde fides? (0153B) quam denique recte

Praevius huic spado est? quo procedente libido

Pellitur, et capiunt coelestia regna pudici. (0154A)

Saulus, acerba fremens, committere bella Damasci

Iudaica feritate parat, sed amabitur agnus,

Quo properat saevire lupus. Sors laeta ruinae,

In qua culpa cadit; didicit qui corpore lapso

In mentis iam stare gradu; cum lumina claudit,

Pectora tunc aperit, coelique agnoscitur auctor,

Discedente die: quantum meruere tenebrae!

715Post oculos maiora videt; mirabile saeclis

Exemplum dedit alma fides. Anania furorem

Excutit, o nova palma! lupum domat ille rapacem,

Hebraeus quem dixit ovem; clamabitur orbi,

Hoc praecone, Deus, legisque exutus ab umbra,

720Sub qua caecus erat, terras lucebit in omnes

Perpetuo de sole calens. (0154B) Ne desine, Saule,

Hunc celebrare diem; multorum lumine plena

Nox datur ista tibi, tuque hic tua nubila portas,

Ut mundi purgare queas. (0155A) Nunc plena figuris

725Interius documenta sequar, tectumque latebris

Aggrediar proferre iubar; quod tempora Saulus

In tenebris triduana gerit, facit esse fidelem

Exempli mensura sui, tandemque coactum

Poena magistra docet, Dominum ne respuat ultra

730Post triduum superasse chaos; cum coeperit ipse

Sic visus reparare suos, quod ab orbibus atris

Et squamae cecidere graves, natura quod anguis

Ferre solet, ratione viget: Iudaea venenum

Semper ab ore vomit, crudelior aspide surda.

735Perfidiae coluber Synagogae sibilat antro. (0156A)

Discipulis Salvator ait: Calcabitis angues,

Purior obsequiis ut sit coelestibus actus.

Vipereum iacit ante nefas, et praelia doctor

Mox meliora gerit; qui cum superasset iniquos,

740Insidias meruit clausis evadere portis. (0157A)

Sporta solens texi iuncis palmisque vicissim,

Tegmina dat Saulo, retinens in honore figuram

Ecclesiae, nam iuncus aquis et palma coronis

Semper inest: iuvat Ecclesiam baptismatis unda,

745Martyriique cruor: dudum, vescente caterva,

Nutriti sub dente cibi; distendere septem

Sportarum coepere sinus: tot in orbe profecto

Ecclesias Scriptura canit, quod Spiritus illic

Sic operator adest, et signat nomina virtus,

750Cum tamen Ecclesiam celebremus in omnibus unam.

Protegit ergo virum species, cui militat ipse

Vas in vase manens, atque hac duce tutus ab hoste

Egreditur, cunctis doctor qui vincit in armis. (0157B)

Pervigil excubiis commissi Petrus ovilis,

755Postquam cuncta videns lustravit in ordine sanctos,

Per Lyddae tulit arva gradus, ubi moenibus astans

Respicit Aeneam defunctis vivere membris,

Atque anima, nodis laxata mole solutis,

Non moriente mori. (0158A) Surgens, paralytice, dixit,

760Vectorem compone tuum, nec reddere tardes

Officium, portate diu. Quo munere vocis

Stringitur in solidum, qui fluxerat antea nervis.

Tunc iterum formatus homo, longique cadaver

Temporis exstinctos ad vitam surrigit artus,

765Seque levans vacui linquit monumenta cubilis,

Quod misero pars mortis erat. Plebs cuncta per illam

Coepit stare viam, multisque supervenit ampla

Unius languore salus, tactoque liquore,

Expulit exclusi sua mox contagia morbi,

770Fonte lavans animas, alieno robore firmas.

Eloquar hinc sacrae quae sint arcana figurae,

Si mihi corda movet, cuius vox corpora reddit. (0158B)

Octo quod annorum languoris proditur aetas,

Iure per hoc tempus membris defecit ademptis

775Antiqua sub lege iacens, iugulantia quippe

Vulnera semper habent, quorum fit saucius infans,

Octavo veniente die; sanavit ab illa

Parte gravem, lacerumque diu discrimine carnis

In liquidis solidavit aquis, octavus ut aegrum

780Solveret a plagis exstincti corporis annus,

Quo numero veniente die, solemne resurgens

Iam Christus sacravit opus: stat temporis usus,

Sed voto meliore redux: hinc vulnera serpunt,

Hinc ablata ruunt: ibi subdit regula poenis,

785Hinc purgat medicina vadis, spatioque priore

Dudum laxa neci stringuntur membra saluti.

Signatis etiam numero paralyticus annis

Ille iacebat iners, cui proxima mota Siloa

Heu! (0159B) nullas praestabat aquas; piscina, ligata

790Porticibus, Iudaea fuit, namque atria quinque

Ad sua claustra tenet, per quinque volumina Mosi

Legis adepta modum, cuius circumdata gyro

Debilis aeternum vidit sine munere Iesum,

In libris aegrota suis; hinc eripit unum,

795Qui veniens peccata tulit, quam rite figuram

Mundus ubique gerit, quem postquam sabbata solvens

Impulit ad fontem, superavit gratia legem.

Petrus ad Ecclesiam revocat documenta magistri,

Cuius in orbe manu paralyticus exsilit unus;

800Et, gradiente fide, sua vincula proiicit orbis. (0160B)

Te quoque, laude potens, coelestibus inclyta signis,

Carminibus, Ioppe, canimus, qua sede Tabitha

Mansuras fundebat opes, et semper egenis

Munere mater erat, quae, vitae tempore clauso,

805Ponitur in medio, lacrymis plus lota, feretro,

Post funus victura suum. (0161A) Fiducia Petrum

Evocat; ille gerens divini pignus amoris,

Ut nunquam pietate vacet, quod vota requirunt,

Praestaturus adest. Lugentia tecta petenti

810Stant inopes viduique greges, et brachia monstrant

Exuviis onerata suis, quas Dorcadis ipsis

Texuerant dederantque manus. O qualia fervens

Implorat fomenta dolor! (0162A) non murmure tristi

Affectum pietatis agunt, nec ab ore frequentant

815Instrumenta precum; quidquid bene facta merentur,

Officiis voluere loqui, vocisque repulsam

Elegere suae, lateant ne vulnera cordis,

Quae lacrymis fecere viam. (0163A) Facunda gementi

Materia est dixisse nihil, nimiumque sonora

820Causa petit, quod lingua tacet, nec cessat ab aure,

Clamosa pulsante fide; qua Petrus aditur,

Qui mentes audire solet, iubet ocius omnes

Ire foras, flexoque genu fit pronior arvis,

Tunc magis alta patens. Oratio fusa Tonanti

825Mox super astra volat, propriisque a clavibus intrat.

Dic, ubi sunt, mundana, tuae, sapientia, leges?

Qua virtute negas in se corrupta reverti,

Quae vitam de morte vides? Ut munera Petrus

Sensit adesse Dei, quibus est reddenda saluti,

830Quae defleta iacet, fatur conversus ad illam:

Surge, Tabitha. Vocata redit, lucique reducta

Se stupuit superesse sibi, quam protinus ipse

Prendit, et erectam turbis gaudentibus offert. (0163B)

Illa manus meruit Petri contingere dextram,

835Pauperibus quae larga fuit, qua vita revertens

Caetera membra levat, corpusque itura per omne

Hanc subiit, quae causa fuit. (0164A) Si iure movemur,

Instaurata dies animae patet, apta figuris,

Quam nimis antiqui depresserat umbra pericli,

840Ad vocem conversa Petri: caput, ante gravatum

Legis in obscurae gremio, velut altera surgens,

Ecclesia praesente, levat, tenebrasque repellit

Lux operum comitata fidem, quae legis ab ore

Non fuerat promissa salus, quia fonte renatis

845Gratia perpetuae coepit dare munera vitae.

Caesarea venerandus erat Cornelius urbe,

Gentili de stirpe satus, quem dedita causis

Vita piis sacravit aquis, coepitque gerendo

Credere, qui gessit, quidquid baptismate lotis

850Consuevit praestare fides: nam missus ab astris

Angelus, hunc adiens, Summi in conspectibus, inquit,

Stant Domini, quas spargis opes, quae verba precaris;

Praemia ne desint virtutibus, accipe certam,

Huc Petro veniente, viam. Sic voce coruscans

855Nuntius aeternis fixit mandata lavacris. (0164B)

Nona fuit tunc hora, magis qua rectius hora

Prodiret iam trina fides, quod tertia simplex

Hoc iterum ter trina docet, sacramque figuram

Singula ter faciunt, et ter triplicata fatentur. (0165A)

860Haec est nona potens, oculos quae reddidit orbi

Post tenebras remeante die, cum protulit ortum

De radiis lux nata crucis, cunctosque replevit

Hoc sine fine iubar; nam mundum constat onustum

Gentibus esse locum, quibus in baptismate lotis

865Plena repurgato fulserunt lumina mundo.

Hanc solet ille sequi denarius, omnia donans,

Quae praecepta decem servantibus arbiter offert,

Nec sinit, ut tardos praecedant aere priores,

Temporis huius opem, quam sacri fontis adivit

870Praevius, o utinam nostrae petat actio vitae,

Mortalisque sibi studium proponat origo,

Ut credentis amor rerum speculetur honorem,

Et ferat exemplum meritis, qui praebuit undis!

Iamque capax fidei Cornelius, indice voto,

875Ad Petrum tres ire iubet. Confessio trina

Sic venit generantis aquae, numerumque per ipsum

Europae atque Asiae Lybiaeque tenebitur orbis. (0165B)

Ardua progreditur coenacula Petrus adire,

Iam medio torrente die; locus instruit altus

880Despiciensque solum, Petrum coelestia semper,

Non terrena sequi: sextae quoque circulus horae

Detegit aetatem qua Christus venit in orbem

Largiri salvantis opem: numerusque dierum

Praetulit exemplum quo condidit antea mundum,

885Quem vetat hac tandem veniens aetate Redemptor

Peccati ditione premi: sic denique sexta

Fertur et illa geri; fessus de calle magister

Cum, putei super ora sedens, per vasa puellae

Pocula qaaerit aquae, requiem facturus ubique

890Ecclesiae de fonte suae: qua Petrus in hora

Esurit, ille sitit pius ad sua dona magister

Addere semper amans; cui nominis auxit honorem,

Dat pariter nutrire fidem; laetabitur orbis,

Hac saturante fame, quae munere pinguior omni

895Deliciosa fluit, nullumque relinquit inanem

Perpetuas latura dapes. Qui solvere nosti,

Excute, Petre, meae retinacula tarda loquelae,

Deque tuis epulis exhaustae porrige linguae.

Claviger aethereus coelum conspexit apertum,

900Usus honore suo; demittitur inde figura

Vasis, ut in terris sit visio, corpore Petri

Omnia posse capi, qui, quidquid sumit edendum,

Ecclesiae facit esse cibum. (0167A) Praefertur imago,

Quatuor ordinibus se submittentibus; una

905Ecclesiae forma est, quae quatuor eminet orbis

Partibus, et laxat totidem praeconibus ora,

Omne genus retinens volucrum, pecudumque, ferarum,

Reptiliumque simul; mortalibus ista cohaerent

Ex meritis vitiisque suis: patet ergo, quod auctor

910Iussit in Ecclesiae transfundi viscera gentes.

Macta et manduca, dum praecipit; abstrahe, quod sunt,

Et tibi fac similes; qui vertitur, alter habetur,

Denique Saulus obit, quia Paulus vivere coepit. (0167B)

Absit, Petrus ait; quanta est reverentia sanctae

915Legis! et esuriens oblatas respuit escas.

Ter sonuit Domini vox, quae dictata saluti est:

Hoc Genitor, Natusque simul, sanctusque peregit

Spiritus, huic fidei pugnax cadit Arrius, unum

Personas tres esse negans; Sabellius unum,

920Sed Patrem confessus, ait, qui deinde vicissim

Filius et sanctus dicatur Spiritus idem,

Sed totus sit ut ipse Pater, quodque ordine trino

Continet unus apex, hic dividit, ille relinquit. (0167C)

Victus uterque iacet, nam iussio trina monentis

925Personis numerum virtutibus indicat unum,

Quo vocat imperio gentes; hoc credere fas est,

Si volumus complere fidem, facis omnia, Christe,

Sanguine munda tuo, lateris qui fluxit ab ictu,

Discretae coniunctus aquae; maculosus oberrat

930Anguis, et exstinctum lymphis gemit esse venenum. (0168B)

Comperit accitus, quae sit sua visio, Petrus,

De merito qui nomen habet, nam Petrus Hebraeo

Agnoscens sermone sonat; pro munere Christus

Sic vocitare dedit, quo cognoscente patescit

935Descendit visurus eos quos miserat illuc,

Qui laticum quaesitor erat, descendere Petrus

Dicitur, ad plebem veniens gentemque novellam,

Quae necdum cognorat aquam: pars mersa profecto est

Sacro fonte carens, cuius via ducit euntes

940Ad patriae melioris opem, qua pergere cessans

Non intrat, quo vita vocat; comitantibus iisdem,

Cornelii properat coelestia regna daturus,

Sanctificare domum, genibus quem, poplite flexo,

Non sinit advolvi: gratis dare munera suetus

945Arcet honoris opus: caput hinc novus erigis orbis,

Qui percussus eras antiqui dente parentis,

Natalemque tibi fons reddidit; edite rursus,

Ne preme colla tuis, alienis libera, culpis. (0168C)

Ut primum fari sublimia dogmata Petrus

950Coepit, et aeterni mysteria pandere Christi,

Magnanimes stupuere viri, vocemque sequentes

Invenere viam: quid non credentibus offert

Indubitata fides? (0169A) cui nunquam munera tardant,

Nec faciunt divina moram: mox Spiritus almus,

955Indulgens varias opulento munere linguas,

Complevit sine more domum; baptisma frequentat

Petrus, ut ablutos flammis purgaret in undis.

Exemplo caret iste locus, quo Spiritus almus

Praevenit, quas sanxit, aquas; qui talia semper

960Addere dona solet, solisque ex fonte renatis

Imposita properare manu; gerit ista vicissim,

Ne quisquam putet esse suum, meritisque venire,

Quod variat, qui sponte parat, nam Spiritus almus

Nescia mensurae fert praemia, plusque ministrans,

965Quam sperantis erat, praecedit gratia votum. (0169B)

Pervenit, hinc abiens, sublimem Petrus in urbem,

Quae retinet vexilla crucis; plebs cuncta requirit,

Gentibus unde salus, aperit quibus omnia doctor,

Subiungensque monet, nunquam fas esse negari,

970Quae veniunt bonitate Dei; sententia voce

Digna pii monstrare palam custodis amorem,

Ut velit ad cunctos coelestia regna patere,

Qui tenet has sine fine fores: quid, turba, querelis

Gaudia nostra teris? non sunt nova munera Petro,

975Tot vicibus signata prius, cum nominis almi

Huic Christus dat laude frui, quem iura locavit

Ecclesiae portare suae, cum littore naves

Prospiciens astare duas, praecepta ministrans

In Petri vult puppe vehi. Synagoga profecto

980Sicca remansit humi, postquam doctrina magistri

Ecclesiae dedit alta sequi, stat perfida terris,

Iam pelago currente fide, sua quippe figura

Haesit utrique rati. (0170B) Ioseph Iudaea vocabat

Hunc natum, cui Petrus ait: Tu, Christe, probaris

985Filius esse Dei: pars haec defigitur arvis,

Quae cecidit terrena sequens; processit in altum,

Quae crevit divina loquens: cum pisce sine ullo

In tenebris captura fuit, nam tempore lucis

Lux quia Christus adest, spoliat vada salsa draconis,

990Ut cunctos ad littus agant sacra retia fontis;

Et de caerulei rapiantur fauce profundi. (0171A)

Nam mare mundus erat, cuius de gurgite Petrus

Humida lina trahens, verbo piscante, carinas

Complevit maiore sinu, quia turba duobus

995E populis ventura foret, gentesque levavit

Tunc famulante salo, plenaque in puppe fatetur

Ecclesiam, cuius placida statione recondit,

Quod Domini sermone capit, qui dixerat ante

Esse alias, quas quaerat oves; has nempe parabat,

1000Quas nunc rite vocat, per quas clementia Petri

Congregat aethereis humana peculia septis.

Non deerit sua fama locis. (0171B) Petrus, omnia prendens,

Bethsaida satus urbe fuit, quae nomine Hebraeo

Venatorum est dicta domus, quia verus ab illa

1005Ecclesiae venator adest, qui cuncta peragrans

Cinxit, et ad fidei collegit retia gentes.

Clauditur obscuro, sed non sine lumine, Petrus

Carcere, nec possunt tenebrae caligine fulva

Ecclesiae celare diem: commune per omnes

1010Supplicium timor ille facit: custodia Petri

Publica poena fuit; proprium sed pastor ovile,

Servato custode, regit, quem ditat honore

Ter Dominum confessus amor; de nomine Petrae

Nomen Petrus habens aeterna vocabula portat,

1015Fundamenta gerens nunquam passura ruinam.

Exspectate tuis, cunctoque in tempore charus,

Et nobis iam, Petre, veni! (0171C) simul omnibus exi,

Quos stimulat natura prior! (0172A) Iam nocte profunda

Angelus, astra ferens, ergastula candidus intrat,

1020Se comitante die; coeli veniente ministro,

Carceris umbra fugit; pulsae periere tenebrae,

Lucifero radiante novo; color exsulat ater,

Et mutata vident nocturna crepuscula solem.

Custodum vallante manu, inter vincula Petro

1025Corpore somnus erat, sed cum vigilaret in illo,

Quae nescit dormire, fides: hoc Cantica clamant:

Dormio corde vigil. (0172B) Laeti documenta figurae

Discite, qui liquido meruistis fonte renasci,

Et, quae forma manet sacrato in corpore Petri,

1030Cernite corde pio: docet hanc virtutis apertae

Angelus ipse viam; tangens latus impulit, in qua

Ecclesiae stat parte caput; qua nuntius ortam

Noverat, inde levat. Lateri subnexuit arcae

Ostia sancta Noe clausis animalibus, hinc est,

1035Diluvio vastante, salus. (0172C) Producitur Eva,

Dormitante viro, lateris generata propago,

Nomen habens vitae, si nunquam culpa fuisset,

Sic mansura magis: Christus post mysticus Adam,

Dignatus dare membra cruci, atque in carne perempta

1040Morte premi, qua vita redit, nova dona liquoris

Per lateris sacravit iter: nunc angelus illa

Petrum parte vocat, mens credat ut omnis, in ipso

Ecclesiae constare decus, teneatque superno

Assertore fidem, quo calceamenta monente

1045Hi meruere pedes, tetigit quos dextra magistri,

Quae totum mundavit aquis: gradientibus illis,

Conclusae cessere fores: putat omnia, somno

Ludificante, geri, cui praemia vera paravit

Maiestas ignara doli: iam ferrea claustris

1050Porta patet, rigidi laxant sua vincula postes.

Gentibus abscidens durae feritatis acumen

Aspera cuncta domat, ne ianua fixa vetaret

Orbis iter, quo cursus erit: dic, gloria rerum,

Ferrea quid mirum si cedunt ostia Petro? (0173B)

1055Quem Deus aethereae custodem deputat aulae,

Ecclesiaeque suae faciens retinere cacumen

Infernum superare iubet: mox liber ab hoste

Divinum celebravit opus, quem prima puella

A tenebris remeare probat, cui gratia Christi

1060Rem dedit esse parem; visus adit ipse resurgens

Femineos, loquitur redeuntis gloria carnis

Ad sexum, quem mater habet; patet hinc quoque vatem

Ecclesiam sensisse suum, quae gaudia portet

In cunctum diffusa gregem: quis talia fando

1065Explicet, aut verbis attollat pondera rerum?

Maximus ille pavor, gelidos qui strinxerat artus,

Laetitiae mensura fuit; manet omne per aevum

Pignoris huius apex, et sideris obtinet instar,

Corpore quod Petrus sacravit, et angelus ore. (0174B)

1070His solidata fides, his est tibi, Roma, catenis

Perpetuata salus; harum circumdata nexu

Libera semper eris: quid enim non vincula praestent,

Quae tetigit, qui cuncta potest absolvere? (0175A) cuius

Haec invicta manu, vel religiosa triumpho

1075Moenia non ullo penitus quatientur ab hoste. (0176A)

Claudit iter bellis, qui portam pandit in astris.

(PL 68 0176A)

Index Liber Secundus

Liber Secundus

AratorDe actibus apostolorum0Saeculo VI

Arator

De actibus apostolorum

Liber Secundus

Saeculo VI

editio: De actibus apostolorum libri II, cum tribus epistolis, ed. H. J. Arntzen, Zütphen, 1769 (= MPL 68)

fons: Bibliotheca Augustana

Liber Primus

(0175)

Spiritus accensam verbo radiante lucernam

Sub modio lucere vetans, secernite Saulum,

Dixit, in oris opus, quem mox sacravit euntem

Imposita Petrus ille manu, cui sermo Magistri

Omnia posse dedit. (0175B) Cyprum, Salamiraque linquens 5

Pergit adire Paphum, quae fertur amoribus olim

Dedita, sacrilegae mansisse libidinis antrum,

Aligerosque vagos studio coluisse procaci.

Hinc operum procedit apex, quia gratia maior

Ad delicta venit; culpas huic posse remitti, 10

Exemplum iam Paulus erat. Quam splendida laudum

Materia est adiecta viro! (0176A) Primordia casta

In luxus regione serit, fructusque pudicos

Multiplicat lascivus ager: cui nescia post haec

Difficilisque foret, cum sic videatur honestas 15

De turpi coepisse loco? (0176B) pars ne qua vacaret

A meritis ieiuna, tamen molitur iniquus

Eloquio certare Magus; contraria semper

Virtuti fecere viam: iaculata retorquens

Ecclesiae bellator ait: fallacia monstrat, 20

Quo pereas genitore satus; confinia mortis

In tenebris patiere tuis, neque cernere solem

Tempus ad usque datur, rerumque attendere formas,

Artificem quibus esse negas; tunc nubila vultum,

Caeruleis vinxere notis, et pectoris atri 25

Venit in ora color: quaerit iam, calle negato,

Quo duce tutus eat, cuius pede gressibus instet,

Quis tribuat miseratus opem, vacuasque per auras

Erroris palpavit iter. Proconsule Paulus

Mox dedicit lucere fidem, cui causa videndi 30

Nox aliena fuit: non sunt nova, Paule, salutis

Obsequia, a tenebris lucem bene surgere nosti.

Omnia secretam reserant documenta figuram.

Si libeat vigili pulsare latentia sensu,

Iure docens Paulus miracula condere coepit 35

Ex oculis, iubar unde sui micat altius oris,

Amisso crescente die; sic nuper iniquum

Subdere dignus erat, tenebrisque fatentibus hostem

Vincere, qui caecus meruit sine fine videre. (0178A)

Antiochi dictam de nomine visitat urbem 40

Paulus, et extemplo properat dare verba catervis

Quas Synagoga tenet; dextraque silentia mandans,

Nostis, ait, patribus tellus Aegyptia nostris

Qua posuit feritate iugum, crudelibus arvis

Quos rapuit per signa Deus, quibus omnia cedens 45

Mutavit natura vices, cum virga fugavit

Terga maris, fluctusque suis stetit exsul ab oris,

Pulvereo de calle placens, pontique facultas

Obsequio est subiecta pedum, redeunte profundo

Naufragium factura reis, quae vertere iussa 50

Per varios sua iura modos, his stravit arenas,

His cumulavit aquas; iustis via, sontibus unda. (0179A)

Cum percussa silex venis spumavit apertis,

Aequoreos enixa lacus, de vertice sicco

Flumineum largita vadum, non pristina morem 55

Gessit origo suum, veterem nec praebuit usum,

Dona novella ferens, quam lex aeterna coegit

Non innata sequi, disiunctaque semine monstrat

Posse dari, de rore dapes, de caute liquores.

Nam ne pauca piis fluerent miracula causis, 60

Saxa vomunt latices, et inundant nubila panes,

Aeriusque liquor solidis induruit escis,

Quaeque diu vacuas tenuerunt agmina fauces,

Frugiferis saturantur aquis, nimbique coloni

Dant epulas, pluviamque vorant, et manditur imber. (0179B) 65

Sic invicta manus, sic gratia plena creantis

Scit querulos nutrire greges, et ponere sacros

In patria meliore choros, ut ventris amoeni

Fructus ad aeternae florescat semina vitae.

Davidica nam stirpe satus, genitrice Maria, 70

Christus adest, quem tota canunt oracula vatum

Venturum sub carne Deum, seseque creantem

Virgineos intrare sinus. Evolvite, quidquid

Sabbata vestra tegunt, typicae documenta figurae

Perspicitis fulgere sacri praesepibus Agni, 75

Cuius ab igne senes hauserunt dicta prophetae,

Et dedit ante loqui, quod coepit postea nasci. (0180A)

Clamavit, virtute potens, Baptista Ioannes:

Non ego sum, post me veniet, cui tangere non sum

Calceamenta pedum dignus, neque solvere summam 80

Qua ligat excelsas humilis corrigia plantas.

Quam bene vox Pauli cecinit praecepta lavacri,

Permiscens antiqua novis! nec Epistola cessat

Haec iterare docens: Patres baptismate nostri

In Rubro fulsere freto sub nomine Mosi 85

Per legem, cum petra simul sequeretur euntes;

Nam petra Christus erat. Quid adhuc, gens dura, requiris?

In libris sonat ecce tuis: ne credere tardes. (0180B)

Consule signa maris, quae mystica dona susurrant

Temporibus ventura crucis, cum sanguine Iesus 90

Tinxit aquas, laterisque uno de vulnere fluxit,

Quod vitae tria dona daret: rubor aequoris ille

Causa futura fuit; sic Conditor abluit omnes;

Sic emit; hic pretii color est in gurgite ponti,

Apparentque vado miracula debita ligno. 95

Saepius obscuris radios infundere fervens

Mentibus, haec rursus memoravit in ordine Paulus:

Postquam signa Dei, carnis vestitus amictu,

Christus ubique dedit, faciens manifesta, quod orbi

100Venerit ipse salus, stimulis agitata furoris

Impia turba fremens petit hunc a iure Pilati

Suspendi, figique cruci: terrena propago! (0181A)

Vota quod optanti non possent omnia ferre,

Sponte salutiferi cesserunt munera Christi,

105Qui libertatis pretium tibi venit ab astris,

Perdita restituens, tumulisque iacentia tollens;

Respice, quam proprio maneas obnoxia regi;

Ne pereas, vult ipse mori; post tristia facta

Quin etiam, custode dato, signare sepulcrum

110Ad geminum voluere nefas, Dominoque paratam

Surgenti damnare viam: pro caeca voluntas!

Quae putat aeternum mortali lege teneri,

Et non posse sibi post funera reddere membra,

Qui toties aliena levat: meministis ab ore

115Davidicae resonare lyrae: Corrupta vetabis

Sanctum nosse tuum. (0181B) Poteratne in pulvere lethi

Ferre moras, qui vita manet? quem suscitat auctor

Nil patiens de morte Deus. (0182A) Mors denique victa est,

Vincendi transgressa modum, quae, iudice tacto

120Linquere iussa reos, spoliis vacuata vetustis

Per sua bella cadit; veniensque absolvere vinctos

Non retinendus erat; sors ultima coepit Averni

Iam, vita praesente mori, quaeque omnia subdens

Ante fuit, tunc ipsa perit; triduoque peracto,

125Lucis iter, quod fecit, adit, quo tota resurgit

In Domino natura suo; de lege videtis

Laxari non posse neces; hunc quaerite, cuius

Sanguine mundati, regno sociamur herili,

In cuius iam parte sumus, sub pignore carnis,

Quam voluit portare Deus. Tunc dogmata quosdam

130Ecclesiae dant ista viros; vetuere loquelas

Ulterius proferre pias. O semper inanis!

O sterilis Iudaea, tibi! quae semina vitas,

Ne fructus afferre queas, quibus ore magistro

135Paulus ait: Vos ista quidem, vos nosse deceret,

Ast aliis hoc lumen erit, nam scripta fatentur;

Lumen in extremis posui te gentibus esse. (0182B)

Gentiles stupuere globi, fontemque secuti

Sumere promissae cupiunt novitatis honorem,

140Et lympha genitrice sati meruere renasci.

Compellor ratione loci, pro munere tanto,

Historiae pulsare fidem, quae prodidit, olim

Cum populos gentesque duas in ventre Rebecca

Ferret, et angustis includeret agmina muris,

145Consuleretque rogans oranti corde Tonantem,

Responsum meruisse Dei: Prior, inquit, in istis

Inferior breviorque manet, maiorque minori

Serviet, et iuvenis palmae potietur honore. (0183A)

Quidquid in hoc utero fecunda puerpera gessit,

150Ecclesiae conceptus habet, formamque sequentem

Gentilis concursus agit, qui crescit in alvo,

In qua victor erit: quod iam meminisse necesse est,

Et studiis celebrare bonis, famulemur ut illi,

Cuius ab affectu nos contigit ante vocari

155Quam nasci; qui dona prius quam tempora praestat.

Iamque Lycaonios incedens passibus agros

Lystram Paulus adit. Fuit hac tunc claudus in urbe,

Supplicio comitante satus, vestigia ferre

Nescius ex utero: membris pars coeperat aegri,

160Se nascente, mori. (0183B) Comperto dogmate Pauli,

Quo monitore piae tendunt ad sidera mentes,

Mox voluit divina sequi: bene, claude, iacebas,

Has primum graditure vias; petis aethera sensu,

Cum necdum movearis humo, pedibusque negatis

165Longius ire vales. Paulus speculatus, in imo

Pectore quid cuperet, claudique fidelis amorem

In verbo iam stare Dei, sic clarius infit:

Surge citus, rectusque tuis imponere plantis! (0184B)

Exsequitur praecepta salus, et calle novello

170Progreditur persona vetus, motuque frequenti

Pulsat ubique solum, perque omnia currere tentans

Saepe timet, quod nescit, iter, modo gressibus ortus

Annoso languore senex; quod ut agmina cernunt,

Exclamant, divumque vocant, ac serta ministrant,

175Ut mactanda feri procedat victima tauri. (0185A)

Paulus ad haec tunicam rumpit festinus, aperta

Sic prohibens ratione viros: Solemnia nobis

Cur, precor, ista datis? (0185B) fragili quos corpore constat

Terrena sub lege premi: fuit impius olim

180Relligionis honos, cum numina fusa metallis

Artifices timuere sui, cum templa dicarent

Abscissis de rupe deis; tunc forte libebat

Innocuos mactare greges, fibrasque tepentes

Consulere, et vocem pecudis morientis in extis

185Quaerere; nunc libeat, vanis cessantibus aris,

Aeterno parere Deo, qui semina vitae

Praebuit, et variis proventibus arva locavit,

Cuius ab imperio plenis consurgit aristis

De grano moriente seges, palmesque recisus

190Vulnere conceptas fecundius evocat uvas,

Quo moderante polum, succedunt solibus imbres,

Tempora temporibus, quae cum fugitiva recurrunt

Post sua terga, vagi constantia permanet anni. (0186A)

Discite iam verum, sacra de Virgine natum,

195In terris celebrare Deum, nec vota feratis

Lanigero damnosa gregi, quos liberat Agnus

Unicus, ablutum qui sanguine comparat orbem.

His dictis instructa fides: sed corporis usus

In geminum processit opus, duplicemque figuram

200Personat una salus, toto quod in aequore mundi

Ecclesiae duo sunt populi per verba duorum,

Cui plenas captura duas facit esse carinas.

Namque haec humano generi collata vicissim

Claudorum docuere pedes, quibus astat imago,

205Singula quaeque gerens, populo communis utrique. (0186B)

Quem Petrus antiquis tribuit consurgere plantis,

Ad portam vicinus erat; gens venit ab illo

Circumcisa loco, Psalmi, Lex atque Prophetae

Cui Christi cecinere diem; quem Paulus ab arvis

210Erigit, ad templi nunquam consederat aedes,

Longinqua tellure iacens, quia gentibus orsus

Coepit ab ore pio solidae vestigia mentis

In turbas proferre rudes, populoque mederi,

Quem latuit vox prisca Dei. Sic claudus uterque

215Cum properat, genus omne levat, gentisque salutem

Personae signavit iter, quae gloria rerum

Contulit, ut Petro Paulum gerat ordo secundum,

Qui fundamentis manet architectus in illis. (0187B)

Ut tamen auctoris memoremus ad omnia laudes,

220Hi duo sunt caeci, properantibus undique turbis,

Qui Domino dixere simul: Fili optime, David,

Da tenebras exire graves, da cernere lucem,

Quam nescimus adhuc! Subitum tunc illa medelae

Semper amica manus iubar intulit, atque reliquit

225Nox oculos, exsulque dies illuminat orbes,

Expavitque redux inopina crepuscula visus. (0187C)

Hos populos liquet esse duos, quos noxia venae

Caecavit natura suae, clementia Iesu,

Cum celebravit iter, cum tempora carnis habere

230Se voluit, de luce novat, purgatque figuram,

Quam delicta dabant, moxque integra fulsit imago,

Quae meruit sentire Deum: pars iuncta cerebro

Maxima sunt oculi, creat hos in munere Christus,

Qui caput et splendor rerum est: pars omnibus ima

235Sunt in fine pedes, hos sanat in aggere cura

Vocis apostolicae, quoniam speciosa vocantur,

Quae pacem cunctis portant vestigia terris.

Exortum est lumen tenebris per dona magistri;

Hi statuunt gressus, quibus est sors tradita verbi,

240Ut vigeat medicina sequens bonitate prioris,

Paulatimque salus in totum transeat orbem. (0188B)

Iam rabidas hominum Paulus superaverat iras;

Velificante fide, subitas vomuere procellas

Iudaica de nube doli, non primitus ulli

245Posse lavacra dari, quam circumcisio carnis

Accedat de lege Dei: gens dura, quid ultra

Ad lapides ferrumque vocas? haec umbra figurae,

Non species mansura fuit; simulata relinque,

Quae iam certa vides; Christi processit ab ore

250Vita manens, omnesque iubet de fonte renasci,

Qui veniunt: cur membra secent, partemque resolvant,

Cum totum salvare queant? (0188C) ne quaere vetusto

More premi novitatis opem, deflexaque retro

Lumina constitui, postquam via rectior omnes

255Dirigit, et caesis illustrat sentibus orbem.

Lite sub ambigua Paulus loca tendit ad urbis,

Cui radiant monumenta crucis, sanctosque revisit

Iuris apostolici proceres, quibus omnia praesens,

Quae sint gesta, refert. (0189B) Petrus, cui maxima cura est

260Commissos augere greges, ad pascua cunctos,

Se duce, laeta vocans, has explicat are loquelas:

Cernitis aeternum saeclis memorata vetustis,

Quae populo docili cecinerunt ore prophetae,

In nobis complesse Deum, qui maluit emptor

265Omnibus esse salus, nullum discernere passus.

In pretio, quo vita redit: mihi iussit apertam

Gentibus hanc monstrare viam; quid vota morari,

Tardarique iuvat? quidve haec aenigmata cana

Misceri cum luce nova? quos gratia purgat,

270Ut veniant, lex nulla vetat, coelestis amoris

Materia est festina fides, hanc Christus adoptat,

Hanc facit esse suam, qua quisque merebitur uti,

Circumcisus adest, et iure renascitur undis. (0189C)

Pastorem statuere sequi, placet ergo ministros

275Ire simul, scriptisque piis absolvere gentes,

Hoc illis non stare iugum, tamen esse cavendum

Ne simulacra colant, quorum libamina semper

Exsecranda forent; ne, suffocata cruore

Quae maculantur, edant; ne, saevior hoste, libido

280Hos impura premat, quos lux baptismate mundat. (0190B)

Clarius ut liqueant huius documenta figurae,

Et progressa prius, cur iam discedat imago,

Principium meminisse iuvat: Deus inquit, Abraham,

Ut testamentum tibi nunc sobolique perenne

285Constituas in carne meum, praeputia ferro

Circumcide libens, et foedera necte superna.

Secretam scrutemur opem, videamus in isto

Vulnere pacta Dei, quae testamenta recondit

Praescius, ut terris consortia iungat Olympi,

290Quae didicit iurare puer, qui primus ad undam

Reperit ecclesiae currentem fonte Rebeccam. (0190C)

Corporis ille locus, quo circumciditur Abram,

Luxuriam lascivus habet, vitiique minister

Naturae sub lege iacet, pater ipse futurus

295Seminis, unde salus ad vitam pullulat orbis,

Evacuat, quod culpa gravat, truncata libido

Virgineum promittit opus; haec namque propago

Divinum concepit iter; hinc sacra Maria est

Ad partum generata novum, quae, coniugis expers,

300Mater inest, natusque Dei de Virginis alvo

Emicat, atque hominem mediator in omnia complet,

Hinc terrena levans, illic coelestia praestans.

Praeterit ergo vetus, Christo nascente, figura.

Haec facies ius omne novat, cultroque fugato,

305Spiritus ardescens cor circumcidit in undis,

Qui sanantur aquis, ne figant vulnera membris. (0191B)

Nescius interea curis laxare quietem

Paulus in orbe docet, verbique ligonibus omnes

Excolit, et fidei cogit flavescere messem,

310Errorum fugiente gelu, quem Spiritus almus

Haec Asiae proferre vetat, nec Mysia quivit,

Dives agris, huius tunc semina ferre salutis,

Fecundo ieiuna solo; vir quippe Macedo

In somnis haec visus ait: Miserere, precamur!

315Illyricos dignare sinus! o gratia quantum

Improvisa parat! subito flammantur amore,

Qui positum iam tempus habent; sic, nocte fugata. (0192A)

Doctiloquus convertit iter, fructuque loquelae

Vescitur esuriens Macedonia, perque soporis

320Dona salutiferam meruit comprendere linguam.

Quaestio crebra sonat, si plenus munere largo

Praedicat omnipotens: Non veni perdere mundum,

Sed salvare magis; faciat quae causa, negari

Haec aliis, aliisque dari? cum prodiga Iesu

325In commune velit pietas succurrere cunctis.

Suppetit affatim exemplorum copia, nosque

Lectio multiplicem docet hac in parte figuram,

De qua pauca canam, Luca narrante, relatu. (0192B)

E populo quidam Christo comes ire rogabat,

330Quem secum prodire vetat, qui deinde tacentem

Sponte vocat; novit mundans interna magister,

Quae verbum iam corda ferant, quos obstruat intus

Error iniquus adhuc, ut tunc doctrina ministret

Officium, cum tuta venit: en sancta quod, inquit,

335Incipiant violare canes, coenoque gravati

In margaritas vertant contagia porci.

Altera res etiam superest in carmine dura,

Sed, quibus ex veteri patuerunt omnia fonte,

Ore datas tenui facile est advertere guttas.

340Exodus ille liber memorat velamina sacri

Pontificis, qua nempe queat splendescere veste,

Officiique habitum nitido componere cultu,

Qui segmentatus mediis altaribus astat,

Quas inter species parili numerantur amictu

345In femore exuviae, quibus indumenta pudoris

Progrediens ad templa locet, studeatque sacerdos,

Renibus obstrictis, mysteria castus adire. (0193B)

Quod statuit lex prisca magis, devinctaque iussit

Tunc haec membra tegi, quae possidet atra libido,

350Cum properat libare Deo: laxata relinquens

Coniugio post sacra tamen, ne parcior usus

Ad sobolis non staret opus, sterilique marito

Connubii frigeret amor, cum certa propago,

Hoc solemne gerens, nullos admitteret unquam

355Externa de stirpe viros, ubi nomine prisco

Ex adytis perdurat honor, prolesque per aevum

Sanctificanda redit: vicibus supplenda creandi

Ecclesiae nunc alma fides sine fine pudicos

Pontifices iubet esse suos, et quaerit in omni

360Cauta tribu, quos rite probet, nec sanguinis iste

Sed meriti successus erit: tamen illa figura,

Qua sine nulla vetus subsistit littera, demum

Hac melius novitate manet, variatque recurrens

Alterna ratione vices, ne forte sacerdos

365Tunc generare velit, cum necdum mente capaces

Cernit adesse greges; cumque instat nobilis ardor

Discendique fames, ut apertius ora resolvat,

Ne quisquam ieiunus eat; nam semine verbi

Prolem posse dari Paulus quoque saepius inquit,

370Filioli, dicendo, mei: iuvat ergo parumper

Eloquium genitale premi, studiumque docentem

Dispensare suum, laxans pro tempore vires

Ingenii, strictasque ferens, ne fusa profani

Conculcata terant, mundatis sancta reservans. (0195A)

375Fas vetat inde queri; culpis hoc imputet Adae

Venae poena suae; quid enim rea fauce parentum

Progenies sibi iure petat? sator ille benignus

Ni donare velit, quidquid temerarius error,

Corrupto natale, tulit: via sola salutis

380Affectus parcentis erit; miseratio semper

Conditione caret; praestans indebita, Christus

His pius accelerat, iustusque his munera tardat. (0195B)

In Macetum terris cum moenia nota Philippi

Doctoris celebraret iter, bacchata puella

385Sub stimulo Pythonis ait; Paulum esse ministrum

Aeterni scitote Dei. (0196A) Professio vera

Mendaci de teste sonat, vocemque fidelem

Perfidus auctor habet, sed non defertur honori,

Quod cogit formido loqui, nec mente cohaeret

390Nudus amore timor. Paulus, miseratus ab atro

Daemone corda premi, nolensque licere profano

Divinas aperire vias, Fuge, dixit, et ista

Ulterius tentare cave! (0196B) Nil iussa moratus,

Hostis abest, vacuamque domum possessor iniquus

395Deserit, ac profugo mulier sanata periclo

Conticuit de laude viri; quae coepta peregit,

Plusque tacens hoc esse docet, de munere vulgi

Haec quaestum faciebat heris, quos turbidus implet,

Quo caret illa, furor, populique procacis in aure

400Seditione fremunt, Romanis obvia sacris

Sacra dari, ritusque novos exire per orbem,

Et veteres cecidisse deos. (0197A) Tunc agmina raptim,

Fustibus innumeris eliso corpore Pauli,

Conveniunt, ubi carcer erat, quem sedibus imis

405Includunt, comitante Sila, vestigia quorum,

Ligno mersa cavo, vinclis tenuere beatis.

O felix de clade locus! cui clara refulgent

Lumina pro tenebris, in quo dedit esse perennem

Nox antiqua diem, niveam translatus in aulam

410Ecclesiae, cunctisque ferens modo dona salutis,

Quam bene carcer erat! tota concurritur urbe,

Qui primus nova tecta petat quive oscula figat

Postibus, et tacta sacretur parte cylindri. (0197B)

Iam nocturna quies per corpora serpere fessa

415Coeperat; exsiluit tellus minitata ruinam,

Visceribus concussa suis, et, claustra relaxans,

Mota vagatur humus, servitque canentibus hymnum

Tempestas famulata soli. Pro quanta patescit,

A nullo superanda, fides! veniente periclo,

420Poena fugit, geminoque metu discrimina crescunt

Ut perdant tormenta locum. (0198A) Tremefactus, ab alto

Excutiens sua membra toro, cum libera custos,

Cerneret antra necis, gladii mucrone retecto,

In iugulum vult ferre manum, sed non licet illi,

425Paulo teste, mori, cuius solamine vitam

Reperit, atque suo meruit de carcere solvi,

Descendensque domum sacris fomenta ministrat

Vulneribus, liquidamque parat sibi redditus undam,

Coelestem nacturus aquam; nam corda saluti

430Figere Paulus amans, cunctos simul amne fluenti

Diluit aetherei, patuit cui luminis ante

Gratia non perimi, crevit post vita renasci.

Blandiloquis olim capta est sermonibus Eva,

Deceptura virum; nunc improbus ora puellae

435Qui tunc daemon agit, repetens ad crimina sexum,

De quo praeda fuit, multis, ventura canendo,

Peccati conceptor erat; sed Apostolus Adam

Iam melior, coeleste levans in imagine signum,

Qui fuerat terrenus homo, nec certa recepit,

440Nam fallit, quod ab hoste venit, metuamus ut omnes

Hoc audere nefas, nec corrumpamur amari

Melle doli, si vera canat, qui falsa ministrat. (0199A)

Ingeniis claras et linguis Paulus Athenas

Ingreditur, tumidamque feris conflictibus urbem

445Eloquio torrente premit, quem turba profari

Doctisonis mirata modis, Quibus, inquit, ab oris

Verborum fluit iste sator? (0199B) Plebs nescia Paulum

Semina ferre vocat, fruiturque errore magistro

Vera loquens; namque hic facundus in orbe viator

450 Ambulat, atque colit, cuius labor omnibus instat,

Ut crescat divinus ager, purgataque fructum

Mens humana ferat, lolii ne sordeat herbis,

Quam segetes portare decet. (0200B) Manus aemula cogit

Ad proceres hunc ire simul, quibus edidit astans:

455Cecropidae, quos fama canit sermone diserto

Gymnasiis vernare suis, ubi praesidet altus

Sacrilegae novitatis amor, vos cernimus aram

Ignoto posuisse Deo, qui condidit astra,

Qui pelagus terrasque dedit, quem vita parentem,

460Ut moveamur, habet, cuius spiramus ab igne,

Cuius imago sumus, de quo cecinere poetae

Hinc hominum constare genus, quem praedico, cuncta

Sanxit ab ore suo; cur haec divina vocatis,

Quae facitis, vacuoque metu coeleste putatis

465Auxilium, quod gignit humus? (0201B) natura metalli

Visceribus latet ima soli, quibus eruta sumit

Ingenii fabricantis opem, seu numina templis

Hinc veniant, seu vasa focis; sibi causa timoris

Ars operata deos; Dominum super omnia fusum

470Claudere nemo potest, parvisque arctare figuris;

Quod capitur, minus est spatio capientis; in auro

Materia est, opifex rerum non sustinet usum

Quem simulant quos ipse creat: quam dura luetis

Crimina! quam stultam sese sapientia vestra

475Iudicii est sensura die! cum corpora Christus

Surgere cuncta iubet, tormentaque fine carebunt,

Utque reos cruciet, servat, quos devoret ignis. (0202A)

Sic caro, iuncta Deo, carnales expiat actus,

Et commissa sibi coram hac examinat ultor,

480Qua voluit moriente pati, quam, funeris expers,

Vivificare volens post tartara reddidit astris.

Haec multos ad dona vocant. Dionysius ipse

Primus in arce loci nova praemia iungit honori,

Complexusque fidem sic incipit esse sophista.

485O lupe, Paule, rapax! dedit hoc benedictio Iacob

Nomen habere tibi; quid iam remanebit in orbe,

Quod non ore trahas, postquam solertia Graia

Cessit, et invictas in dogmate vincis Athenas?

Cur Epicureus, vel Stoicus impia soli

490Bella cient? (0202B) reserare opus est quo nomine multi

Sectarum coiere greges: vitam ambo beatam

Elegere sequi, quam corpore diligit alter,

Hic animi virtute colit: dat et actio Pauli

Ad vitam praecepta piam; sic, themate iuncto,

495Hi magis alternis solverunt vocibus ora:

Corporis atque animae commissus partibus exit

Plenus homo, sed nunc, studiis diversa sequentes,

Ambo volunt quod neuter habet; Vas lumine plenum

Subdit utrumque Deo, Video, clamans, caro menti

500Quam sit iniqua meae, rursusque salubriter infit

Non propria de parte geri quod gratia donat.

Hoc celebremus iter, vita est quia Christus, et ipse

Se vocat esse viam, per se gradiamur ut ad se.

Sanctaque ne pedibus possit cessare lucerna,

505Praeco datus fidei vestigia suggerit orbi. (0203B)

Attica discedens iam liquerat agmina Paulus,

Eloquiis superata piis, bimarisque Corinthi

Moenia iuncta petens populosam reperit urbem,

Quae, licet alterni contingeret aequoris undas,

510Perpetuas sitiebat aquas; ibi Ponticus ille

Aquila tunc praeceptor erat, vir plurima laudis

Instrumenta gerens, cuius se Paulus amico

Contulit hospitio, sociam dignatus adire

Artis amore domum; nam scenifactor uterque

515Pollebant operis studiis et dogmate legis. (0204A)

Christus ait: Nunc, Paule, doce; non obviat ullus,

Me comitante, tibi; quae sit mihi moenibus istis

Turba, vides; insiste loquens; ego pectora firmo.

Ista monent nullos unquam de munere tardo

520Posse queri, gratis quod dat clementia Christi. (0204B)

Tecta sub ambiguo lateat ne forte figura,

Qua dabitur, ratione canam; de nomine saepe

Argumenta trahi, documentaque maxima gigni

Scripturae cecinere piae: iuvat altius ergo

525Quaerere qui Paulo charus coniungitur hospes

Factus in arte comes, sub cuius imagine causae

Sic vocitatus erat, qualive decorus honore est,

Hac quoque parte placens: aquilae natura fidelis

Sponte gerit quod forma tenet; nam debilis aevo

530Et declinatis senio iam visibus ales

Flammivomo sub sole iacet, pennasque gravatas

Eius in igne fovet, nocturnaque lumina pandit,

Atque oculos radiis ardentibus ingerit aegros,

Ad veterem reditura diem; sic dona caloris

535Languida sumit avis, cuius de fomite vires

Accipit, et prisci reparat dispendia saecli.

Cui ne sola forent, quae fervidus incutit aestus,

Per laticum mundanda vadum, ter mergitur undis,

Et senium deponit aquis, iuvenemque decoris

540Effigiem de fonte levat; quis apertior actus

Relligionis erit? (0205B) cum veri lumine Solis

Tangimur, antiqui contagia solvimus aevi,

Accendente fide: lympha mox matre renati

Conspicimur novitate rudes: infantia rursus

545Fit recidiva seni; gemino manantibus ortu

Hic melior natalis adest, bene conscius huius

Alitis exempli, quem Spiritus egit opimam

In cithara versare manum: Renovaberis, inquit,

More aquilae; qua lege datur sentire probatis

550Laude placere typi, quod firmant cantica iusti.

Nec vacat ars Pauli, socio celebrata sub ipso,

Secreti virtute boni, tentoria quippe

Fortia mobilibus fabricabat in aggere tectis.

Longius haec abiens peregrinus ubique viator

555Erigit, atque hiemes solesque his pellibus arcet. (0207A)

Nos quoque, per culpam prima de sede repulsi,

Exsilio mundi iacimur; via reddita tandem est,

Qua patriae repetamus iter; munimina nobis

In castris sunt, Paule, tuis, ne criminis imbres

Tempestas mundana ferat, scelerumque vapores

Ignitus tentator agat; sub tegmine tali

Tuta salus nullum discriminis excipit ictum,

Nec prostrata feri succumbit viribus hostis.

Mystica signa duces praemittunt laudibus artis.

565Pisces Petrus agens, homines capit; aequoris hospes

In sacris persistit aquis: habitacula Paulus

Dum terrena levat, docet ut coelestia condat.

Factaque saepe manu nunc construit atria verbo. (0207B)

Ulteriora sequens, lustratis finibus, arva

570Conveniens Ephesum Paulus docet, atque ibi quosdam

Prospiciens astare viros: An Spiritus almus

Venerit his? quaesitor ait, qui fonte Ioannis

Se dudum maduisse ferunt, nam nominis huius

Expertes hucusque trahi, quos flumine sacro

575Abluit, et sanctus mox Spiritus ora replevit,

Verborumque dedit solitis virtutibus imbrem. (0207C)

Saepius arma movent ista de parte profani,

Et bellare parant, quibus ut contraria possim

Fundere tela loquens, tu nunc mihi largius ora,

580Spiritus alme, riga, sint ut tibi dogmata digna,

Quae dederis! tu vocis iter, tu semita vitae,

Tu dicture veni! (0208A) qui per tua munera semper,

Quod reddamus, agis, donique resuscipis usum. (0208B)

Nomine venturi praecursor in orbe Ioannes

585Exhibuit baptisma suum, Dominoque paravit

Ipse viam, memorans cunctis baptisma futurum,

Post aliud quod iure datur, quod trina potestas

Illustrare solet; sed quod magis eligit huius

Tangere Christus aquas, formam facit omnibus, ad se

590Currere, fonte pio sacram ne deserat undam

Ulterius mortale genus, quam corpore mundo

Et Dominus dignatus erat, cum diluit amnem

Per famulum mergente Deo: iam, flumine tacto,

Discipulis hoc cessit opus, quos dogmata plures

595Baptizasse canunt; servi cessare lavacrum

Fas fuerat, veniente Deo, praenuntius ex quo

Dixerat ista prius; quo fecit tempore Iesus

Iam plenum baptisma geri, velut ante Ioannes,

Cur solitum propriumque daret? quae regula Paulum

600Compulit, ut Christi deberent fonte renasci,

Quem non venturum, sed iam venisse Ioannes

Insinuans digito coelestem prodidit Agnum,

Hunc peccata canens a cuncto tollere mundo.

Quid geminum baptisma cupis simulare, profane? (0208C)

605Dissona non iterant; repetitio rem tenet ipsam,

Non aliam, bisque illa foret, quae primitus esse

Coepit, et ipsa redit; nam cum discordet origo

Principii finisque sequens, et singula dici

Et patet esse semel, nulloque errore gravantur,

610Quae collata simul possunt divisa probari. (0209B)

Cum tamen haeretico nigredine plenus Averni

Polluitur quicunque lacu, si lumen habere

Ecclesiae vult fonte piae, non cogit ad undam

Nostra fides hunc ire iterum, quia nomine trino

615Dogmata prava trahunt, nec qui, sed quid dare possint,

Explorare solet, positae quem vera fateri

Instituere manus, solusque repellitur error

In diversa trahens, quod Spiritus efficit unum.

Hos etiam bis sex memorat Scriptura fuisse.

620O sacer et felix numeri modus! agmine fuso

Cum meruere cibi damnorum semine nasci,

Iuris apostolici lata est tot gloria vasis. (0210A)

Iam sermone potens Ephesi converterat urbem

Paulus, et aethereis fulgebat gloria signis. (0210B)

625Cumque per innumeros nutarent saucia morbos

Corpora, nec miseros operata refecerit aegros

Artificum medicina manu, velamina sacra

Absentes petiere sibi, quibus adfuit ardens,

Ut caderet vapor ille, fides, finemque calori

630Altera flamma daret; semicinctia denique Pauli,

Atque oblata palam sudaria, fusa per artus,

Languorum pressere focos, membrisque repostae

Ad nihilum fluxere lues: vigor omnia curans

Tactus erat, nullaeque domus a munere cessant,

635Quod medica de veste ferunt: virtute sub ipsa

Spirituum quoque turba minax, velut irrita fumi

Pars per inane, fugit, ne fabrica pulchra creantis,

Quae plasmata solo coelestis imaginis instar

Traxit, et auctoris speciem pro pignore gestat,

640Hospite sit polluta suo, templumque decoris

Inficiat praedonis odor; quo tempore septem

Iudaea de stirpe viri nova praelia tentant.

Sic prius affati: Quem Paulus nomine Iesum

Praedicat, hunc tibimet pariter proponimus et nos;

645Pervasum dimitte locum. (0211B) Vox reddita contra,

Christus qui sit, ait, qui Paulus, sentio, nam vos

Ignotos vitare licet; cognosce furorem,

Gens inimica, tuum; daemon regnare fatetur,

Quem venisse negas, atque hoc convinceris ipso,

650Quo stimulante ruis, cui non datur ore placere,

Quod terrore movet; contraria dicere voto

Causa Dei prohibet, quam lex comitatur amoris.

Haec est vera fides: quae tunc spectacula plebi,

Quamve triumphalem, Domino vincente, coronam

655Contigit inde geri! rabido cum murmure frendens

Daemonis ira, suis bene noxia, rumpit amictus,

Dissecat et facies, fugiuntque pericula victi,

Nudaque praecipiti convertunt terga pavore.

Quid, Iudaea ferox, iam non de clade timebis? (0212A)

660Quae socio sic hoste peris, cui criminis auctor,

Punitorque idem est, ne sit te iudice pulsus,

Qua simul est peccante reus. Mox fama per urbem

Sparsit ubique volans, et daemonis edere vocem,

Quod virtus est summa Dei: concurrere gaudent

665In latices intrare pios, maculasque vetustas

Fonte lavare novo, sanctisque nitescere lymphis.

E quibus una datur simul insons omnibus aetas.

Ast alii magicis ponunt incendia libris,

Ut mereantur aquas, et vitent ignibus ignes. (0212B)

670Ardua flamma nimis, cuius super aera fulgor

Evolat, et coelum tales petiere favillae.

Quinquaginta etiam pretium posuere libellis

Millia nummorum, quoniam meruere nocentes

Sic abolere nefas; huius haec causa figurae est:

675Lege sacer numerus delicta resolvit, ut olim

Diluit in toto David sua crimina Psalmo,

Contractusque fugat; nam quinquagesimus annus

Cum iubilaeus adest, proprii distractio ruris

Antiquo donatur hero; servire coactos

680Libertas amissa petit; mala debita laxat

Creditor, et limen patriae vetus aspicit exsul. (0213A)

Quinquaginta etiam cubitis distenditur arca,

Quae deprensa vadis, atque aequore tuta salutem

Sub numero pietatis agit, servataque crescit

685Per spatii parcentis opem, quia Christus ubique

Condidit ecclesiam venia fabricante capacem,

Quae, sic coepta fretis, latissima funditur arvis. (0213B)

Infelix Ephesi Demetrius arte locabat

Sacrilegis delubra locis argentea, suetus

690Solvere vota suae pretio maiore Dianae,

Cedere cuncta videns prisci monumenta furoris

Ingemit, et varias his vocibus excitat iras:

Non pudet, o socii, nostram cecidisse Dianam,

Quam mundi suspexit honor? (0214A) mortalibus ultra

695Quae speranda salus, si non per saecula possunt

Fine carere Dei? quae nunc simulacra sacellis,

Quae poterunt dare thura focis? quos advena Paulus

Territat, et, quidquid gerimus pro numine divum,

Muta metalla vocat, quorum discedit ab orbe

700Relligio, pulsique fugam petiere Penates.

Et mihi iam video subitis lapsura ruinis

Condita fana diu, templi quoque nobilis aedem

In cinerem stragemque dari! quam prendimus arcem,

Quamve tenemus opem? (0214B) quibus interclusa facultas

705Est operum, crimenque foret fecisse Dianam. (0215A)

Pergite! tempus adest! labor ultimus omnia secum,

Si desperat, habet; sola est via vincere victis,

Formidare nihil; restat sors certa triumphi

Pro superis movisse manus; insurgite telis,

710Et, quam vota deam celebrant, hanc arma reposcant!

His dictis plebs mota fremit, magnamque Dianam

Communi clamore vocant, ac praepete cursu

Itur in obscenum cum seditione theatrum. (0215B)

Non alio decuit causas meritumque Dianae

715Lascivos tractare foro; capit area turpis

Concilii deformis opus; tamen impetus amens

Fluxit, ut in vacuas oculis qui labitur auras,

Nullaque dispersus retinet vestigia fumus.

O miseranda manus! cui tu praestare laboras?

720Perpetuam cur esse putas? te teste, sacellis

Eruitur fugitiva suis; quo iure pavescis? (0216A)

Qua pereunte doles, coeloque adiungere tentas,

Quam terris remanere negas? Nunc ordo figurae

Explorandus erit, latebrisque videndus apertis.

725Dicitur e solo Demetrius atria demens

Argento posuisse Deae, cum plura capaci

Protulerit natura sinu, quibus ista metallis

Fingeret; et fusis animantur vultibus aera,

Ingeniique manus promittunt vivere cautes.

730Quod si sanctiloquos volvamus ab ordine libros,

Inveniemus iter, puris quia sensibus aurum

Comparat, argentum nitidis scriptura loquelis. (0216B)

Nam Psalmus licet ista canat, tamen, inclyte Moses,

Altius haec memoras, populo cum talia dictas:

735Aurum atque argentum templorum ferte decori,

Quod iacet interius menti, non dura metalli

Materies sub corde latet, sed apertius illud

Exagitat, quod Christus amat; mens obtulit aurum,

Cui fuerit pretiosa fides, pariterque ministrat

740Argentum, cui voce sonant bona tympana cordis,

Ut Dominum duo iuncta colant, de pectore sensus,

De sermone sonus, sic aurum dogmata legis,

Argentumque petunt haec ad pia templa parari.

Nos, quia templa sumus, si crimina cuncta recedant,

745Praescia verba monent, quod Apostolus ipse revelat.

Corde salus credentis erit, confessio voce. (0217B)

Sacrilego res una fuit; Demetrius aedes

Condidit argento, cuius facundia movit

Hos animos, ut norma probet, sine iudice sensu

750Numina vana coli, nec de virtute venire

Pectoris istud opus, cui pars haec sola dicatur,

Quae, rationis inops, nudam serit ore loquelam. (0218A)

Tu quoque, signa ferens, titulos in carmine nostro,

Troia, repone tuos et laudibus adde triumphos,

755Qui magis ex vero fulgent tibi clarius actu,

Quam quos pomposo reboant tua bella cothurno

Lingua colona Dei cum semina feta saluti

Spargeret, in seram produxit tempora noctem,

Plus animis factura diem; micuere coruscae

760Lampades, ut verbi lucerent igne fideles.

Solus ab excubiis vivacibus Eutychus exsul

Mersa sopore gravi commisit membra fenestrae.

O male parta quies! o semper dedita somno

Pectora, nuda bono! quantis patet ille ruinis,

765Quem nox sola tenet, nunquamque resuscitat aegrum

Ad meliora caput! nescit vigilare periclo,

Qui patitur dormire Deo! (0218B) quid inane fenestrae

Quaeris, adulte, chaos? quidve hac in parte quiescis,

Qua ruiturus eris? (0219A) res est inimica saluti

770Pendula celsa sequi, furtivaque somnia prono

Carpere velle toro; poteras meliore cubili

In verbo recubare Dei, Pauloque monente

Eius velle aditum, cui limine pervia recto

Ianua nomen inest, per quam de fonte levatae

775Ad vitam gradiuntur oves; hanc quaerite cuncti,

Si rabidas fauces cura est morsusque cruentos

Evitare lupi, cuius lacerabitur ore

A pastore fugax, qui sparsos vocibus agnos

Evocat, atque gregem, propria de morte redemptum,

780Non sinit insidiis et amari vulnere dentis

Rursus ab hoste capi. (0219B) Moesto sonuere tumultu

Atria; concurrit gemitu miserata frequenti

Turba videre locum, qui funere tristis acerbo

Laetitiam facturus erit; cui Paulus adhaerens

785Pectore, vivit, ait; quam vocem vita secuta est,

Morsque repulsa fugit: quantum tua, Christe, potestas

In famulis operata facit! tu redditus astris,

Aequalisque Patri de maiestate perenni

Iura superna regis; sed quod caro, corpore matris

790Virginis orta tibi, regnum spoliavit Averni,

Vivaque de proprio revocasti membra sepulcro,

Teque probans voluisse mori, qua parte resurgis,

Et qua natus eras, iam ferrea vincula solvis.

Lux aliis alterna redit te auctore, simulque

795Exemplo donata tuo, qui subdita dudum

Cogis, et electis succumbere tartara servis. (0219C)

Interea felix surgit de morte cadaver,

Et meliore via tria per coenacula sospes

Ducitur ad Paulum, cuius conspectibus insons

800Coepit adesse puer, vitae iam dignus honore,

Cum lethi convertit iter, quae gloria facti

Instruit ad veterem causas aperire figuram. (0220B)

Fulta tribus cameris Noe describitur arca,

Ecclesiae documenta gerens; stetit ordine primae

805Pars hominum, pecudesque gradum tenuere secundae,

Tertia sors addicta feris, quae cuncta per undas

Arca quadrata tulit, velut in baptismate fontis

Omnibus est nunc una salus, sed moribus unus

Non valet esse locus, nam nidos fertur in illa

810Aedificasse Noe, quem iustum dicit Hebraeus

Et requiem, quod Christus inest, qui dividit aequus

Praemia certa suis: quisquis virtutis amator

Iungitur alta petens Noe; stat proximus infra

Ingenio breviore minor; sors dedita saevis

815Tartareum tenet ima sinum: sic Eutychus ergo,

Prima parte cadens, inferni perditus oris

Haesit, et humana vacuus ratione ferarum

Coepit habere locum, cui postquam pectore Paulus

Incubuit, verbumque suum sapientia fudit,

820Ore levans animam, carnali lege peremptam,

Ad Dominum de morte redit, quod Epistola clamat:

Qui dormis, iam surge citus! rursusque perurget:

Teque vigil de morte leva! (0220C) Super ardua trina

Promeruit iam stare puer, quia dogmate trino

825Comperit, aeternae quae sit substantia vitae. (0221A)

Iamque peragratis Paulus stationibus orbis

Ad Solymam venturus erat, quo Spiritus illum

Pergere saepe monet, cupiens in littore noto

Perpetuum memorare vale, simul undique sacros

830Evocat, has reddens charo de pectore voces:

O dilecta manus, quae Christi militat armis!

O summo plebs nata Deo! (0221B) meministis amoris

Et studii documenta mei; gentilia promptus

Agmina Iudaicosque tuli sine fine furores,

835Ut vitae praecepta darem, nullumque lateret

In populo narrata fides; a sanguine vestro

Mundus semper ero, nec debitor oris avari

Clausa talenta luam, sterilemque in semine verbi

Ieiunus culpabit ager; vos convenit inde

840Usuram praestare piam; cum venerit auctor,

Qui meriti discussor erit, servosque reposcet

Mensurae crementa suae; mihi semina ferre

Sensibus ardor erat, quae passim credita sulcis

Sparsimus, at fructus tenues mala terra dolebit. (0222A)

845Vado videre crucis venerandam gentibus urbem,

Quo me iussa vocant, varii luctamen agonis

Hic dabitur certare mihi, nam cuncta subibit,

Qui cursum complere volet; mitissima sors est

Poenarum, quas vota gerunt, regnique facultas

850Perpetuo pro rege pati: servate, ministri,

Ecclesiam Christi, pretium quam sanguine nobis

Fecit in orbe suo; famuli retinere laborent

Quae Dominus de morte dedit; non cernitis ultra

Iam faciem vultusque meos; vigilantius oro,

855Commissos lustrate greges, quia dente rapaci

Convenient ad ovile lupi; custodia peccat,

Cum spoliis si raptor erat; pastoris inertis

Fraude perit, quod praedo capit; sed et acrior hostis

Intus erit, graviusque malum discordia portat,

860Quae vulnus sub pace creat; ne cedite duris,

Virtuti damnosa quies, nullumque coronat

In stadio securus honor; sua gloria forti

Causa laboris erit, rarusque ad praemia miles,

Cui pax sola fuit; victoria semen ab hoste

865Accipit; hinc oritur. Dominus plantaria vestra

Fecundare valet, qui per sua dona venire

Ad sua dona facit, quodque adiuvat, ipse ministrat. (0223A)

Non ego divitias, luxu fallente superbas,

Alterna mercede tuli, nec munera sumpsi,

870Vos potius quam vestra petens; me scitis, ut istae

Cum sociis pavere manus; assuescite gazas

In lucis proferre vias, operumque locare

Thesauros in sede poli; nil proderit aurum

Defossis quaesisse locis, si claudat avarus,

875Quod celabat humus, quod non in paupere surgit,

In tellure iacet, caecoque revolvitur antro,

Obscura peccante manu, laxate supernis

Corda, precor, monitis, neque respuat ullus egeno

Tecta parare gregi, quo suscipit hospite Christum.

880 Sic postquam fatus, dedit oscula, tum simul orans

Flexit in arva genu, strictique doloribus omnes

Ad lacrymas fluxere pias, longeque per undas,

Obtutu comitante, sequi meruere carinam. (0224A)

Dumque per oppositas extendunt lumina nubes,

885Additur in pelagus oculis via, raptaque flabris

Puppis adhuc nota est, et mulcet imagine mentes,

Affectuque animi crescit mensura videndi.

Sed quod ait: tribus haec annis praecepta saluti,

Nocte dieque, dedi: patet hac ratione figura;

890Qui canit Ecclesiae tria dogmata, saepius edit

Historicum, morale sonans typicumque volumen.

Sic etenim ternas capiunt sex vasa metretas,

Quae veteri de lege novo rubuere liquore. (0224B)

Forma sacrificii perfecti prisca canistro

895Tres panes offerre iubet; quibus additur illud,

Discipulis quod Christus ait, iam nocte roganti

Tres panes debere dari: nox ista profecto est

Mundus, ut, hic si quis verbi desideret escas,

Exhibeas, quaesite, dapes, doceasque volentem,

900Quod Pater et Natus, quod sanctus Spiritus unus

Sint Deus, et numerum triplicet substantia simplex.

Nec semel hoc pia iussa canunt. Angariat, inquit,

Te quicunque petens, ut pergas praevius unum,

Caetera vade simul duo millia: nonne videntur

905Hoc mandata loqui? (0225B) si quis te consulit errans

Ignarusque viae, quid sit Deus, edere malis,

Prode Patrem, subiunge libens, quod Filius, et quod

Spiritus est almus, numero tres, et tamen unus.

Hinc Iudaea vacans, sterilis quae dicitur arbor,

910Exspectata tribus fructum non attulit annis,

Quod, triplici spernens tractare volumina sensu,

In fidei numeris nescit dare munera Christo.

Nobile iam templum Salomonis Paulus adire

Coeperat, et veteris solemnia reddere legis. (0226A)

915Corripit hunc Iudaea manus, rabidoque tumultu

Conclamant necis esse reum, sed in arma tribunus

Evolat, et vinctum geminis iubet ire catenis,

Quae tamen astrictis incumbunt dura lacertis,

Non animum tormenta ligant, quod Epistola Pauli

920Lumine plena canit, vinciri posse ministros,

Vinciri non posse fidem, verbumque teneri

Suppliciis non esse datum; gradibusque sub ipsis

Constitit, Hebraeo plebi sermone locutus:

O fratres, patresque viri! (0226B) me nostis in oris

925His venisse rudem; doctrinae deditus omni

Legis amore fui: vobis modo testibus utor,

Quorum scripta ferens ardebam caede Damasci

Christicolas punire greges, et finibus orbis

Hanc prohibere fidem: sed non mortalia possunt

930Auctori certare suo, descendit ab astris

Lux oculos clausura meos, et ab igne corusco

Acta dies latuit, caligantesque tenebrae

Orbibus incumbunt, quarum mihi tempore crevit

Adveniens cum nocte iubar: discernere causas

935Eventus post facta solet: bene vidimus umbras

Usuri iam sole novo: sed et auribus haesit

Clamor ab ore Dei: repetito nomine Saule,

Me Christus terrore quatit, ne signifer ultra

Auderem bellare sibi: quo iure negabo? (0227A)

940Quod feriente cado, cuius de munere pronus

Attollor meliore via, perque ardua surgo,

Sublimisque sequor felicia dona ruinae.

Iam satis, o cives! crudelia movimus arma.

Nil dubium pars illa docet, quae teste beata

945Fungitur hoste suo: quid adhuc libet esse nocentes?

De tenebris lucete meis, cui fontis ab undis

Est visum largita fides, et mortis imago

Vivere coepit aquis: heu nunquam, saxea tellus,

Seminibus fecunda suis! vacuique labores,

950Qui sterilem patiuntur humum! (0227B) Post denique Iesus

Haec mihi visus ait: Procul hac procul urbe relicta

Pergere, Saule, para; non est tibi credula nostri

Nominis; ad gentes potius cane verba salutis.

Protinus hanc vocem querulae rapuere phalanges. (0228A)

955Proiiciunt vestes, ac, pulvere longius acto,

Ventosa levitate fremunt, varioque fragore

Personat in Pauli rabidum discrimina vulgus.

O Iudaea nocens! (0228B) auctorem perdere vitae

Cum cuperes, sic dicta dabas: fuit optio, linqui

960Quem velles clamosa tibi, sed ab ore cruento

Triste petis male suada nefas, et gaudia Paschae,

Electo latrone, colis, geminasque furorem,

Saeva pio, placata reo; certamine cuncto

Te spolias, vacuamque locas, cum durior ipsis

965In Stephanum tormenta iacis, deponis amictum,

Et nunc veste cares, primi quia poena parentis

Est cognata tibi, veterisque in corpore portas

Transgressoris onus, contraria fontis honori

Ne renoveris aquis: Adam sub criminis ortu

970Cognovit quod nudus erat, documentaque noxae

Hinc misero patuere suae; te mortis origo

Crebra subit, cui plena malis interserit ira

Bis habitum, quem culpa creat. (0229A) Iam bella Tribunus

Vocibus his ardere videns, fera vincula Paulo

975Addidit, et castris torquendum misit iniquis.

Nota querela locis ut sit superanda, canemus.

Paulus, gesta loquens, socios ibi lumina dudum

Conspexisse suos, vocem tamen auribus illam

Non hausisse refert; at tunc, quo tempore caecus

980Decidit, et vocem comites audisse leguntur.

Sic variat narrantis opus: sed utrumque necesse est,

Concinat haud dubium, nam tunc audisse feruntur,

Accepisse sonum, nunc non audisse profecto. (0229B)

Haec rationis erit simplex via: iure negatur

985Vox quoniam confusa loqui, neque creditur illud

A sermone dari, quod non in pectore condit

Accipiens; dubia tantum stimulatus ab aure,

Ambiguusque fragor solas diverberat auras.

Sic audisse simul, sic non audisse leguntur.

990Altera pars sonitus, certa est pars altera vocis,

Et fert atque refert geminam res una figuram.

Agmina supplicii ferventia corpore Pauli,

Poenarumque graves evolvere versibus iras

Causa monet, sed lingua pavet: fugiamus ab ista

995Parte dolos, veritique nefas tam triste, premamus

Eloquium, ne forte legens sua fletibus ora

Compleat, et largis humescat pagina guttis. (0229C)

Nec tamen haec poterant animos satiare cruentos;

Ardet amor scelerum, cupiuntque in sanguine Pauli

1000Sacrilegas versare manus; quae dura malorum

Vota! quaterdeni vesanae stirpis alumni

Imposuere sibi, non ullum sumere potum

Primitus atque cibum, quam, parta caede, daretur.

Hinc magis esse dapes: o pallida cordis imago! (0230B)

1005Pocula sunt, Iudaea, tibi meliora cruoris

Quam laticis, nullasque volens contingere mensas

Esuris ad facinus, saturamque cadavere iusti

Quaeris habere famem: non haec ieiunia Moses

Condidit exemplo, tot consummata diebus,

1010Ut memoras, quot tela moves, totque inspicis annis

Secretas patuisse vias, ubi divite nimbo

Fluxerunt de rore cibi, rupesque vicissim

Arida fudit aquas, in quo meruere parentes

Divina bonitate frui, donisque supernis

1015Enutrire animas: numero crudelis ab ipso

Tu saevire venis, pollutaque foedera iungis

Agminis, ut plures faciat mors una nocentes.

Comperit haec Lysias, Pauli vulgante propinquo,

Quove parent adversa loco; monet ocius ergo

1020Clam sua iussa tegi, noctisque in tempore cautus

Obscurum praevenit opus, lectisque maniplis

Imperat, ut tuto Paulum comitentur honore. (0230C)

Gloria de meritis a te, delator honeste,

Non aliena foret, quodque est ad praemia rarum,

1025Proditione places: nec te constantia laedit,

Quam sceleri servare times; in crimine virtus

Crimen erit, cumque ad facinus sociantur iniqui,

Est tibi culpa fides, quam tunc in laudibus ornat

Verus honor, cum causa pia est. Stipantibus armis

1030Caesaream mox Paulus adit, quo turba cucurrit

Rhetore fulta suo, qui praesidis aure potitus

Irrita verba dedit: contra sic denique Paulus,

Optime praeses, ait, dudum te novimus omnes

Iustitiae documenta sequi, comitemque modestam

1035Consiliis hanc esse tuis, quae gratia suadet

Fidere, nec dubium tali sub iudice fari. (0231B)

Non legis templique pium violavimus usum,

Nec sermone vago populares movimus auras.

Urbibus ex Asiae venientes solvere dona

1040Coepimus, ad purum semper spectantia votum.

Quis, rogo, liber erit, si res facit ista nocentem? (0232A)

Eloquor haud metuens, neque enim discrimina novit

Formidare fides, audent quam dicere sectam,

Luminis esse viam, nec discordare novellis

1045Iura vetusta patrum; fas est modo credere cunctos,

Corpora de tumulis iam posse resurgere, postquam

Detulit inde suum, qui condidit omnia, Christus.

Obstupuit Felix amisso nomine, vincla

Quem faciunt aliena reum, quorum obiice Paulus

1050Stringitur, et Festi servatur praesidis anno.

Linquimus hic nimium, ne gaudia nostra morentur.

Ad Latium iam, Paule, veni! (0232B) certamina crebro

Quae fuerint agitata foro, quantique legantur

Iudaici fluxisse doli; nam talia Paulus:

1055Caesaris ad solium vos provoco; Caesaris, inquit,

Appello Romanus opem; cui Festus: Abibis,

Ut cupis, Augusti citius visure tribunal. (0233A)

Non stimulante metu fugiens discrimina Paulus

Iudicii vitavit onus; mens anxia semper

1060Pro vita meliore mori; sed muneris auctor

Praeconi testique suo iam dixerat olim,

Quod Romam venturus erat. Clementia Iesu

Omnibus in terris fidei sitientibus haustum

Pocula dat de vase suo, cunctosque rigari

1065Multifluo sermone iubet, meruitque venustas

Nominis occidui de lumine crescere verbi. (0234A)

Solverat Eoo classem de littore vector,

Austri nactus opem, cuius spiramine laeta

Crebrescente via, velique patentibus alis

1070Aequora findebat puppis; sed mite quid unquam

Ventorum tenuere doli? (0235A) mox flatibus Euri

Rupta quies pelagi, tumidisque incanduit undis

Caerulei pax ficta maris; furit undique pontus,

Attollensque suas irato gurgite moles

1075Denegat abreptae vestigia certa carinae,

Quae suspensa polis, deiectaque iungitur arvis,

Terrarum coelique sequax, caret artis amicae

Praesidiis manus apta rati, gelidoque pavore

Deponunt animos, nigroque sub aere caeci

1080Naufragium iam iamque vident, clausoque profundo

Mortis imago patet. Vastas percurrere syrtes

Historica ratione vocor, lacerosque rudentes

Et clavi fragmenta sequi, sed non ego linguam

Tam fragilem committo vadis, rapidasque procellas

1085Aufugiam tentare diu, ne forte canenti

Obruat exiguam violentior unda loquelam.

Tangere pauca libet, tutas conabor arenas. (0236A)

Praevia fluctivagae latuerunt sidera puppi,

Nec solis radiis sub nubibus emicat axis.

1090Cumque dies multos iam rite peregerit orbis,

In pelago nox una fuit, quo tempore nullis

Indulsere cibis: quanta est heu poena timoris

Supplicium nescire famis! (0237A) dat semina causis

Res mala saepe bonis: tam clari nautica pubes

1095Militiaeque cohors hominis tempsisset honorem,

Prosperiore freto, cuius custodia tandem

Solvitur, et saevo venerantur ab aequore victi,

Quem portum sensere suum: gerit illa ruina,

Ne lateat, quod Paulus erat, sanctusque patescat

1100Assertore mari, raptisque elementa laborant

Luminibus monstrare virum, mediisque tenebris

Apparet radiata fides; fit laurea iustis

Ex pretio, quod terror agit, mansuraque virtus

Crescit in adversis, quae, testibus usa periclis,

1105Ad meritum discrimen habet: stans denique Paulus

Conclamata piis animat sic pectora verbis:

O utinam nostris voluisses, fida iuventus,

Consiliis parere prius, nec littora Cretae

Liqueris, insani rabiem passura profundi!

1110Non pelagi coelique minas, non triste tulisses

Iacturae populantis onus, nec turbine tanto

Desperata salus gemeret confinia mortis. (0238A)

Quae tamen humanum transcendunt gaudia votum,

Haec facile est praestare Deo, cui muneris usus

1115Hic potior, quem nemo putat: nam missus ab astris

Angelus haec placido veniens denuntiat ore:

Quam turbam vehit ista ratis, tibi rector Olympi

Contulit, ut nullis figatur naufraga saxis.

Credite, vera fient, nec spe frustrabor inani,

1120Qui merui promissa Dei, concessaque nobis

Insula portus erit, cuius statione licebit

Arrepta tellure frui, navisque solutae

Prospectare gravem nullo discrimine casum.

His dictis ruit ira maris, sublataque dudum

1125Lux revocata micat, velamine noctis aperto

Pandere visa solum, quod praebuit hospita nautis,

Sicanio lateri remis vicina, Melite. (0239A)

Ante tamen rabidos quam vincant aequoris aestus,

Solvite, proclamat Paulus, ieiunia fessi,

1130Et quarto decimo, sicut nos vescimur inquit,

Iam panem gustate die. Memoranda figurae

Sacramenta piae valeant qua lege, probemus.

Tempore, quo primi fulserunt lumina mensis,

Hoc numero currente die, de carnibus agni

1135Turba iubetur ali, quarum munimine tacto.

Libera Niliacas meruit vitare tenebras. (0239B)

Hinc spatio simili Paulus, de gurgite mundi

Quos auferre cupit, secum convivere suadet,

Et sacrum libare cibum, vestigia Mosi

1140Observata legens, quorum speculantibus actum

Haec duo sunt diversa locis, sed proxima, causis,

Et repetita salus uno de fonte levatur. (0240A)

Agnus Christus inest, panis quoque Christus habetur

De coelo, quod et ipse docet; qui corpore Iesum

1145Sumpserit, hoste caret, nec iam sua iura Pharao

Aegyptusque tenet; mox omnia daemonis arma

His merguntur aquis, quibus ille renascitur infans,

Qui captivus erat; salsae quoque fluctus abyssi

Linquitur, et tetri superantur stagna draconis,

1150Ereptoque gregi largitur pascua Christus,

Nominibus propriis, pastor iam verus edenti.

Hinc etiam Ecclesiae gerit aurea luna figuram,

Quae quarto decimo, de primae lampadis ortu,

Conspicitur iam plena die, quia corpore Iesu

1155Crevit in orbe suo, lucem factura perennem.

Pelleret ut Paulus crescentia frigora nimbis,

Contulerat sarmenta focis, cui vipera fixit,

Daemonis arma ferens, surgentibus obvia flammis,

Antiqua feritate manum, gelidique veneni

1160Vulnus in igne dedit. Quid adhuc, male noxia serpens,

A Domino revocare cupis, veteresque rapinas

In legis novitate paras? (0240B) quid, mortis amatrix,

Cuius es ipsa parens, instauras bella redemptis?

Praedo venis, sed praeda iaces, letumque ministrans

1165Arboris alternis consumeris, improba, ramis,

Postque crucem Christi mors est tibi portio ligni.

Haud procul hinc aberant agrestia corda gerentes,

Barbarica de stirpe sati, qui murmure diro

Insonuere simul: satis est ex crimine fusi

1170Sanguinis iste reus, nullis iam tutus in oris,

Cui pelagus tellusque furunt. (0241A) Mortalia tractant,

Et divina probant; digito nam bestia pendens

Excutitur, proiecta rogis, bene reddita flammae,

Quam dedit ipsa prius, quae culpae protulit ignem,

1175Unde gehenna calet; glacies tepefacta veneni

Solvitur in cineres, gelidaeque superbia pestis

Ex ardore perit; focus hic rapidique vapores

Non solitas vires capiunt, atque arida secum

Nutrimenta ferunt, sed tu modo decoquis anguem,

1180Usa tuo fervore, fides; tibi subditur hostis

Frigidus, inque vicem faciens incendia flagrat,

Vipereo fumante gelu. (0241B) Veniente tumore

Labi posse ferunt; quantum per inania currit

Mens ignara boni! (0242A) iam tunc de corpore Pauli

1185Virus abest, oculis cum squameus exiit horror,

Quem serpens antiqua dabat; purgatus in amne

Aethereo, Christique cruci sua membra relegans,

Nescit ab angue mori, vorat haec, quae flamma venenum,

A sacris vim sumpsit aquis, quibus ustus anhelat,

Qui dolet ad patriam veteres remeare colonos.

Incolumem sic stare diu mirata iuventus

Hunc ait esse Deum; tandem, rudis incola, disce,

Qua regnet virtute polis, qui talia confert,

Ut famulos hoc esse putes. Nunc causa figurae

1195Plenius in clari cernenda est munere facti.

Anguis origo necis (nam mors hinc edita nomen.

De morsu peccantis habet) contraria iustis

Vult retinere manum, quoniam manus apta ministrans

Iure vocatur opus; talem qui senserit hostem,

1200Impiger excutiat, dominique vaporibus urat. (0242B)

Paulus ut admoti cognovit furta pericli

Serpere velle, sibi coelestia tela capessens

Pressit in igne dolos, cuius de fomite crescens

Est accensa fides, et sensibus additus ardor;

1205Hincque calor populis processit ab ubere fontis. (0243A)

Mensibus hibernis tribus in regione Melite

Multiplicem dat Paulus opem, Publiique parentem

Finitima de clade levat, quo munere viso

Undique praecipites subitam rapuere salutem.

1210 Pullulat interea nitidi coma frondea veris,

Quo iuvenescit humus, senio fugiente pruinae,

Suscipiensque ratem velis cedentibus Auster

Praebuit aligeras placidis in fluctibus undas.

Hunc spirare decet, quem personat ore propheta,

1215Qui speciem fidei torrentem cantat in Austro.

Sic quoque, prostratis ad gaudia nostra procellis,

Plurima quaeque legens distinctis oppida vicis,

Venit ad excelsae sublimia culmina Romae. (0243B)

Altius ordo petit duo lumina dicere mundi

1220Convenisse simul, tantisque e partibus unum

Delegisse locum, per quem duo sidera iungant,

Omnia qui fidei virtutibus arva serenant.

Quae licet innumeris tendatur causa figuris,

Pauca referre volens, iisdem praestantibus edam.

1225Petrus in Ecclesiae surrexit corpore princeps,

Haec turrita caput mundi circumtulit oris. (0244A)

Conveniunt maiora sibi, speculentur ut omnes

Terrarum dominae fundata cacumina sedis.

Gentibus electus Paulus sine fine magister

1230Aequius huic praesens oris diffundit habenas,

Quae gentes praelata monet, quodque intonat istic,

Urbis cogit honor, subiectus ut audiat orbis,

Dignaque materies Petri Paulique coronae

Caesareas superare minas, et in arce tyranni

1235Pandere iura poli, summumque in agone tribunal

Vincere, ne titulis parvus contingeret hostis. (0244B)

Aegyptus mundi formam gerit; inde vocari

Quae meruit, ducibus plebs est commissa duobus,

In quibus officium fraternus nexuit ortus.

1240Idola tot Romae, mundo collecta subacto

Quae fuerant, tenebris obnoxia corda premebant,

Liber et hic populus, quem vinxerat ante Pharao,

Exuit Aegypti totidem ductoribus umbras,

Perque lavacra Dei, quae tunc maris egit imago,

1245Vitae nactus iter, coelestem reperit escam. (0245A)

His etiam germanus amor, quibus amplius actus

Quam natura dedit, geminos quos edidit astris

Non eadem, tamen una dies, annique voluto

Tempore sacravit repetitam passio lucem,

1250Et tenet aeternam socialis gratia palmam.

Liber Primus