Fastes (Fasti) (page 2)

ultima Tarquinius Romanae gentis habebat

regna, vir iniustus, fortis ad arma tamen.

ceperat hic alias, alias everterat urbes,

et Gabios turpi fecerat arte suos. 690

namque trium minimus, proles manifesta Superbi,

in medios hostes nocte silente venit.

nudarant gladios: 'occidite' dixit 'inermem:

hoc cupiant fratres Tarquiniusque pater,

qui mea crudeli laceravit verbere terga' 695

(dicere ut hoc posset, verbera passus erat).

luna fuit: spectant iuvenem, gladiosque recondunt,

tergaque, deducta veste, notata vident:

flent quoque, et ut secum tueatur bella precantur.

callidus ignaris adnuit ille viris. 700

iamque potens misso genitorem appellat amico,

perdendi Gabios quod sibi monstret iter.

hortus odoratis suberat cultissimus herbis,

sectus humum rivo lene sonantis aquae:

illic Tarquinius mandata latentia nati 705

accipit, et virga lilia summa metit.

nuntius ut rediit decussaque lilia dixit,

filius 'agnosco iussa parentis' ait.

nec mora, principibus caesis ex urbe Gabina,

traduntur ducibus moenia nuda suis. 710

ecce, nefas visu, mediis altaribus anguis

exit et exstinctis ignibus exta rapit.

consulitur Phoebus. sors est ita reddita: 'matri

qui dederit princeps oscula, victor erit.'

oscula quisque suae matri properata tulerunt, 715

non intellecto credula turba deo.

Brutus erat stulti sapiens imitator, ut esset

tutus ab insidiis, dire Superbe, tuis.

ille iacens pronus matri dedit oscula Terrae,

creditus offenso procubuisse pede. 720

cingitur interea Romanis Ardea signis,

et patitur longas obsidione moras.

dum vacat et metuunt hostes committere pugnam,

luditur in castris, otia miles agit.

Tarquinius iuvenis socios dapibusque meroque 725

accipit; ex illis rege creatus ait:

'dum nos sollicitos pigro tenet Ardea bello,

nec sinit ad patrios arma referre deos,

ecquid in officio torus est socialis? et ecquid

coniugibus nostris mutua cura sumus?' 730

quisque suam laudat: studiis certamina crescunt,

et fervet multo linguaque corque mero.

surgit cui dederat clarum Collatia nomen:

'non opus est verbis, credite rebus' ait.

'nox superest: tollamur equis Urbemque petamus'; 735

dicta placent, frenis impediuntur equi.

pertulerant dominos. regalia protinus illi

tecta petunt: custos in fore nullus erat.

ecce nurum regis fusis per colla coronis

inveniunt posito pervigilare mero. 740

inde cito passu petitur Lucretia, cuius

ante torum calathi lanaque mollis erat.

lumen ad exiguum famulae data pensa trahebant;

inter quas tenui sic ait illa sono:

'mittenda est domino (nunc, nunc properate, puellae) 745

quamprimum nostra facta lacerna manu.

quid tamen auditis (nam plura audire potestis)?

quantum de bello dicitur esse super?

postmodo victa cades: melioribus, Ardea, restas,

improba, quae nostros cogis abesse viros. 750

sint tantum reduces. sed enim temerarius ille

est meus, et stricto qualibet ense ruit.

mens abit et morior, quotiens pugnantis imago

me subit, et gelidum pectora frigus habet.'

desinit in lacrimas inceptaque fila remisit, 755

in gremio voltum deposuitque suum.

hoc ipsum decuit: lacrimae decuere pudicam,

et facies animo dignaque parque fuit.

'pone metum, veni' coniunx ait; illa revixit,

deque viri collo dulce pependit onus. 760

interea iuvenis furiales regius ignes

concipit, et caeco raptus amore furit.

forma placet niveusque color flavique capilli

quique aderat nulla factus ab arte decor:

verba placent et vox et quod corrumpere non est; 765

quoque minor spes est, hoc magis ille cupit.

iam dederat cantus lucis praenuntius ales,

cum referunt iuvenes in sua castra pedem.

carpitur attonitos absentis imagine sensus

ille; recordanti plura magisque placent. 770

sic sedit, sic culta fuit, sic stamina nevit,

iniectae collo sic iacuere comae,

hos habuit voltus, haec illi verba fuerunt,

hic color, haec facies, hic decor oris erat.

ut solet a magno fluctus languescere flatu, 775

sed tamen a vento, qui fuit, unda tumet,

sic, quamvis aberat placitae praesentia formae,

quem dederat praesens forma, manebat amor.

ardet, et iniusti stimulis agitatus amoris

comparat indigno vimque metumque toro. 780

'exitus in dubio est: audebimus ultima' dixit:

'viderit! audentes forsque deusque iuvat.

cepimus audendo Gabios quoque.' talia fatus

ense latus cinxit tergaque pressit equi.

accipit aerata iuvenem Collatia porta, 785

condere iam voltus sole parante suos.

hostis ut hospes init penetralia Collatini:

comiter excipitur; sanguine iunctus erat.

quantum animis erroris inest! parat inscia rerum

infelix epulas hostibus illa suis. 790

functus erat dapibus: poscunt sua tempora somnum;

nox erat, et tota lumina nulla domo.

surgit et aurata vagina liberat ensem

et venit in thalamos, nupta pudica, tuos;

utque torum pressit, 'ferrum, Lucretia, mecum est' 795

natus ait regis, 'Tarquiniusque loquor.'

illa nihil, neque enim vocem viresque loquendi

aut aliquid toto pectore mentis habet;

sed tremit, ut quondam stabulis deprensa relictis

parva sub infesto cum iacet agna lupo. 800

quid faciat? pugnet? vincetur femina pugnans.

clamet? at in dextra, qui vetet, ensis erat.

effugiat? positis urgentur pectora palmis,

tum primum externa pectora tacta manu.

instat amans hostis precibus pretioque minisque: 805

nec prece nec pretio nec movet ille minis.

'nil agis: eripiam' dixit 'per crimina vitam:

falsus adulterii testis adulter ero:

interimam famulum, cum quo deprensa fereris.'

succubuit famae victa puella metu. 810

quid, victor, gaudes? haec te victoria perdet.

heu quanto regnis nox stetit una tuis!

iamque erat orta dies: passis sedet illa capillis,

ut solet ad nati mater itura rogum,

grandaevumque patrem fido cum coniuge castris 815

evocat: et posita venit uterque mora.

utque vident habitum, quae luctus causa, requirunt,

cui paret exsequias, quoque sit icta malo.

illa diu reticet pudibundaque celat amictu

ora: fluunt lacrimae more perennis aquae. 820

hinc pater, hinc coniunx lacrimas solantur et orant

ter conata loqui ter destitit, ausaque quarto

non oculos ideo sustulit illa suos.

'hoc quoque Tarquinio debebimus? eloquar' inquit, 825

'eloquar infelix dedecus ipsa meum?'

quaeque potest, narrat; restabant ultima: flevit,

et matronales erubuere genae.

dant veniam facto genitor coniunxque coactae:

'quam' dixit 'veniam vos datis, ipsa nego.' 830

nec mora, celato fixit sua pectora ferro,

et cadit in patrios sanguinulenta pedes.

tum quoque iam moriens ne non procumbat honeste

respicit: haec etiam cura cadentis erat.

ecce super corpus, communia damna gementes, 835

obliti decoris virque paterque iacent.

Brutus adest, tandemque animo sua nomina fallit,

fixaque semanimi corpore tela rapit,

stillantemque tenens generoso sanguine cultrum

edidit impavidos ore minante sonos: 840

'per tibi ego hunc iuro fortem castumque cruorem,

perque tuos manes, qui mihi numen erunt,

Tarquinium profuga poenas cum stirpe daturum.

iam satis est virtus dissimulata diu.'

illa iacens ad verba oculos sine lumine movit, 845

visaque concussa dicta probare coma.

fertur in exsequias animi matrona virilis

et secum lacrimas invidiamque trahit.

volnus inane patet: Brutus clamore Quirites

concitat et regis facta nefanda refert. 850

Tarquinius cum prole fugit: capit annua consul

iura: dies regnis illa suprema fuit.

Fallimur, an veris praenuntia venit hirundo,

nec metuit ne qua versa recurrat hiems?

saepe tamen, Procne, nimium properasse quereris, 855

virque tuo Tereus frigore laetus erit.

(25. H C) (26. A EN) 27. B EQVIR : NP (28. C C) 856a

Iamque duae restant noctes de mense secundo,

Marsque citos iunctis curribus urget equos;

ex vero positum permansit Equirria nomen,

quae deus in campo prospicit ipse suo. 860

iure venis, Gradive: locum tua tempora poscunt,

signatusque tuo nomine mensis adest.

venimus in portum libro cum mense peracto.

naviget hinc alia iam mihi linter aqua.

Ovid The Latin Library The Classics Page

Ovid: Fasti III

Bellice, depositis clipeo paulisper et hasta,

Mars, ades et nitidas casside solve comas.

forsitan ipse roges quid sit cum Marte poetae:

a te qui canitur nomina mensis habet.

ipse vides manibus peragi fera bella Minervae: 5

num minus ingenuis artibus illa vacat?

Palladis exemplo ponendae tempora sume

cuspidis: invenies et quod inermis agas.

tum quoque inermis eras, cum te Romana sacerdos

cepit, ut huic urbi semina magna dares. 10

Silvia Vestalis (quid enim vetat inde moveri?)

sacra lavaturas mane petebat aquas.

ventum erat ad molli declivem tramite ripam;

ponitur e summa fictilis urna coma:

fessa resedit humo, ventosque accepit aperto 15

pectore, turbatas restituitque comas.

dum sedet, umbrosae salices volucresque canorae

fecerunt somnos et leve murmur aquae;

blanda quies furtim victis obrepsit ocellis,

et cadit a mento languida facta manus. 20

Mars videt hanc visamque cupit potiturque cupita,

et sua divina furta fefellit ope.

somnus abit, iacet ipsa gravis; iam scilicet intra

viscera Romanae conditor urbis erat.

languida consurgit, nec scit cur languida surgat, 25

et peragit tales arbore nixa sonos:

'utile sit faustumque, precor, quod imagine somni

vidimus: an somno clarius illud erat?

ignibus Iliacis aderam, cum lapsa capillis

decidit ante sacros lanea vitta focos. 30

inde duae pariter, visu mirabile, palmae

surgunt: ex illis altera maior erat,

et gravibus ramis totum protexerat orbem,

contigeratque sua sidera summa coma.

ecce meus ferrum patruus molitur in illas: 35

terreor admonitu, corque timore micat.

Martia, picus, avis gemino pro stipite pugnant

et lupa: tuta per hos utraque palma fuit.'

dixerat, et plenam non firmis viribus urnam

sustulit: implerat, dum sua visa refert. 40

interea crescente Remo, crescente Quirino,

caelesti tumidus pondere venter erat.

quo minus emeritis exiret cursibus annus

restabant nitido iam duo signa deo:

Silvia fit mater; Vestae simulacra feruntur 45

virgineas oculis opposuisse manus.

ara deae certe tremuit pariente ministra,

et subiit cineres territa flamma suos.

hoc ubi cognovit contemptor Amulius aequi

(nam raptas fratri victor habebat opes), 50

amne iubet mergi geminos.

scelus unda refugit:

in sicca pueri destituuntur humo.

lacte quis infantes nescit crevisse ferino,

et picum expositis saepe tulisse cibos?

non ego te, tantae nutrix Larentia gentis, 55

nec taceam vestras, Faustule pauper, opes:

vester honos veniet, cum Larentalia dicam:

acceptus geniis illa December habet.

Martia ter senos proles adoleverat annos,

et suberat flavae iam nova barba comae: 60

omnibus agricolis armentorumque magistris

Iliadae fratres iura petita dabant.

saepe domum veniunt praedonum sanguine laeti

et redigunt actos in sua rura boves.

ut genus audierunt, animos pater editus auget, 65

et pudet in paucis nomen habere casis,

Romuleoque cadit traiectus Amulius ense,

regnaque longaevo restituuntur avo.

moenia conduntur, quae, quamvis parva fuerunt,

non tamen expediit transiluisse Remo. 70

iam, modo quae fuerant silvae pecorumque recessus,

urbs erat, aeternae cum pater urbis ait:

'arbiter armorum, de cuius sanguine natus

credor et, ut credar, pignora multa dabo,

a te principium Romano dicimus anno: 75

primus de patrio nomine mensis erit.'

vox rata fit, patrioque vocat de nomine mensem:

dicitur haec pietas grata fuisse deo.

et tamen ante omnes Martem coluere priores;

hoc dederat studiis bellica turba suis. 80

Pallada Cecropidae, Minoia Creta Dianam,

Volcanum tellus Hypsipylaea colit,

Iunonem Sparte Pelopeiadesque Mycenae,

pinigerum Fauni Maenalis ora caput:

Mars Latio venerandus erat, quia praesidet armis; 85

arma ferae genti remque decusque dabant.

quod si forte vacas, peregrinos inspice fastos:

mensis in his etiam nomine Martis erit.

tertius Albanis, quintus fuit ille Faliscis,

sextus apud populos, Hernica terra, tuos; 90

inter Aricinos Albanaque tempora constat

factaque Telegoni moenia celsa manu;

quintum Laurentes, bis quintum Aequiculus acer,

a tribus hunc primum turba Curensis habet;

et tibi cum proavis, miles Paeligne, Sabinis 95

convenit; huic genti quartus utrique deus.

Romulus, hos omnes ut vinceret ordine saltem,

sanguinis auctori tempora prima dedit.

nec totidem veteres, quot nunc, habuere Kalendas:

ille minor geminis mensibus annus erat. 100

nondum tradiderat victas victoribus artes

Graecia, facundum sed male forte genus:

qui bene pugnabat, Romanam noverat artem;

mittere qui poterat pila, disertus erat.

quis tunc aut Hyadas aut Pliadas Atlanteas 105

senserat, aut geminos esse sub axe polos,

esse duas Arctos, quarum Cynosura petatur

Sidoniis, Helicen Graia carina notet,

signaque quae longo frater percenseat anno,

ire per haec uno mense sororis equos? 110

libera currebant et inobservata per annum

sidera; constabat sed tamen esse deos.

non illi caelo labentia signa tenebant,

sed sua, quae magnum perdere crimen erat,

illa quidem <e> feno, sed erat reverentia feno 115

quantam nunc aquilas cernis habere tuas.

pertica suspensos portabat longa maniplos,

unde maniplaris nomina miles habet.

ergo animi indociles et adhuc ratione carentes

mensibus egerunt lustra minora decem. 120

annus erat decimum cum luna receperat orbem:

hic numerus magno tunc in honore fuit,

seu quia tot digiti, per quos numerare solemus,

seu quia bis quinto femina mense parit,

seu quod adusque decem numero crescente venitur, 125

principium spatiis sumitur inde novis.

inde patres centum denos secrevit in orbes

Romulus, hastatos instituitque decem,

et totidem princeps, totidem pilanus habebat

corpora, legitimo quique merebat equo. 130

quin etiam partes totidem Titiensibus ille,

quosque vocant Ramnes, Luceribusque dedit.

adsuetos igitur numeros servavit in anno;

hoc luget spatio femina maesta virum.

neu dubites primae fuerint quin ante Kalendae 135

Martis, ad haec animum signa referre potes.

laurea flaminibus quae toto perstitit anno

tollitur, et frondes sunt in honore novae;

ianua tum regis posita viret arbore Phoebi;

ante tuas fit idem, Curia prisca, fores. 140

Vesta quoque ut folio niteat velata recenti,

cedit ab Iliacis laurea cana focis.

adde quod arcana fieri novus ignis in aede

dicitur, et vires flamma refecta capit.

nec mihi parva fides annos hinc isse priores 145

Anna quod hoc coepta est mense Perenna coli.

hinc etiam veteres initi memorantur honores

ad spatium belli, perfide Poene, tui.

denique quintus ab hoc fuerat Quintilis, et inde

incipit a numero nomina quisquis habet. 150

primus, oliviferis Romam deductus ab arvis,

Pompilius menses sensit abesse duos,

sive hoc a Samio doctus, qui posse renasci

nos putat, Egeria sive monente sua.

sed tamen errabant etiam nunc tempora, donec 155

Caesaris in multis haec quoque cura fuit.

non haec ille deus tantaeque propaginis auctor

credidit officiis esse minora suis,

promissumque sibi voluit praenoscere caelum

nec deus ignotas hospes inire domos. 160

ille moras solis, quibus in sua signa rediret,

traditur exactis disposuisse notis;

is decies senos ter centum et quinque diebus

iunxit et a pleno tempora quinta die.

hic anni modus est: in lustrum accedere debet, 165

quae consummatur partibus, una dies.

1. D : K : MAR : NP

'Si licet occultos monitus audire deorum

vatibus, ut certe fama licere putat,

cum sis officiis, Gradive, virilibus aptus,

dic mihi matronae cur tua festa colant.' 170

sic ego. sic posita dixit mihi casside Mavors

(sed tamen in dextra missilis hasta fuit):

'nunc primum studiis pacis deus utilis armis

advocor, et gressus in nova castra fero.

nec piget incepti: iuvat hac quoque parte morari, 175

hoc solam ne se posse Minerva putet.

disce, Latinorum vates operose dierum,

quod petis, et memori pectore dicta nota.

parva fuit, si prima velis elementa referre,

Roma, sed in parva spes tamen huius erat. 180

moenia iam stabant, populis angusta futuris,

credita sed turbae tum nimis ampla suae.

quae fuerit nostri si quaeris regia nati,

aspice de canna straminibusque domum.

in stipula placidi capiebat munera somni, 185

et tamen ex illo venit in astra toro.

iamque loco maius nomen Romanus habebat,

nec coniunx illi nec socer ullus erat.

spernebant generos inopes vicinia dives,

et male credebar sanguinis auctor ego.

190

in stabulis habitasse et oves pavisse nocebat

iugeraque inculti pauca tenere soli.

cum pare quaeque suo coeunt volucresque feraeque

atque aliquam de qua procreet anguis habet.

extremis dantur conubia gentibus: at quae 195

Romano vellet nubere nulla fuit.

indolui patriamque dedi tibi, Romule, mentem.

"tolle preces", dixi "quod petis arma dabunt."

festa parat Conso. Consus tibi cetera dicet,

illa facta die dum sua sacra canet. 200

intumuere Cures et quos dolor attigit idem:

tum primum generis intulit arma socer.

iamque fere raptae matrum quoque nomen habebant,

tractaque erant longa bella propinqua mora:

conveniunt nuptae dictam Iunonis in aedem, 205

quas inter mea sic est nurus ausa loqui:

"o pariter raptae, quoniam hoc commune tenemus,

non ultra lente possumus esse piae.

stant acies: sed utra di sint pro parte rogandi

eligite; hinc coniunx, hinc pater arma tenet. 210

quaerendum est viduae fieri malitis an orbae.

consilium vobis forte piumque dabo."

consilium dederat: parent, crinesque resolvunt

maestaque funerea corpora veste tegunt.

iam steterant acies ferro mortique paratae, 215

iam lituus pugnae signa daturus erat,

cum raptae veniunt inter patresque virosque,

inque sinu natos, pignora cara, tenent.

ut medium campi scissis tetigere capillis,

in terram posito procubuere genu; 220

et, quasi sentirent, blando clamore nepotes

tendebant ad avos bracchia parva suos.

qui poterat, clamabat avum tum denique visum,

et, qui vix poterat, posse coactus erat.

tela viris animique cadunt, gladiisque remotis 225

dant soceri generis accipiuntque manus,

laudatasque tenent natas, scutoque nepotem

fert avus: hic scuti dulcior usus erat.

inde ~diem quae prima~ meas celebrare Kalendas

Oebaliae matres non leve munus habent, 230

aut quia committi strictis mucronibus ausae

finierant lacrimis Martia bella suis;

vel quod erat de me feliciter Ilia mater

rite colunt matres sacra diemque meum.

quid quod hiems adoperta gelu tum denique cedit, 235

et pereunt lapsae sole tepente nives;

arboribus redeunt detonsae frigore frondes,

uvidaque in tenero palmite gemma tumet;

quaeque diu latuit, nunc, se qua tollat in auras,

fertilis occultas invenit herba vias?

240

nunc fecundus ager, pecoris nunc hora creandi,

nunc avis in ramo tecta laremque parat.

tempora iure colunt Latiae fecunda parentes,

quarum militiam votaque partus habet.

adde quod, excubias ubi rex Romanus agebat, 245

qui nunc Esquilias nomina collis habet,

illic a nuribus Iunoni templa Latinis

hac sunt, si memini, publica facta die.

quid moror et variis onero tua pectora causis?

eminet ante oculos quod petis ecce tuos. 250

mater amat nuptas: matris me turba frequentat.

haec nos praecipue tam pia causa decet.'

ferte deae flores: gaudet florentibus herbis

haec dea; de tenero cingite flore caput:

dicite 'tu nobis lucem, Lucina, dedisti': 255

dicite 'tu voto parturientis ades.'

siqua tamen gravida est, resoluto crine precetur

ut solvat partus molliter illa suos.

Quis mihi nunc dicet quare caelestia Martis

arma ferant Salii Mamuriumque canant? 260

nympha, mone, nemori stagnoque operata Dianae;

nympha, Numae coniunx, ad tua facta veni.

vallis Aricinae silva praecinctus opaca

est lacus, antiqua religione sacer;

hic latet Hippolytus loris direptus equorum, 265

unde nemus nullis illud aditur equis.

licia dependent longas velantia saepes,

et posita est meritae multa tabella deae.

saepe potens voti, frontem redimita coronis,

femina lucentes portat ab Urbe faces. 270

regna tenent fortes manibus pedibusque fugaces,

et perit exemplo postmodo quisque suo.

defluit incerto lapidosus murmure rivus:

saepe, sed exiguis haustibus, inde bibi.

Egeria est quae praebet aquas, dea grata Camenis: 275

illa Numae coniunx consiliumque fuit.

principio nimium promptos ad bella Quirites

molliri placuit iure deumque metu.

inde datae leges, ne firmior omnia posset,

coeptaque sunt pure tradita sacra coli. 280

exuitur feritas, armisque potentius aequum est,

et cum cive pudet conseruisse manus,

atque aliquis, modo trux, visa iam vertitur ara

vinaque dat tepidis farraque salsa focis.

ecce deum genitor rutilas per nubila flammas 285

spargit, et effusis aethera siccat aquis.

non alias missi cecidere frequentius ignes:

rex pavet et volgi pectora terror habet.

cui dea 'ne nimium terrere: piabile fulmen

est' ait 'et saevi flectitur ira Iovis. 290

sed poterunt ritum Picus Faunusque piandi

tradere, Romani numen utrumque soli.

nec sine vi tradent: adhibe tu vincula captis';

atque ita qua possint edidit arte capi.

lucus Aventino suberat niger ilicis umbra, 295

quo posses viso dicere 'numen inest'.

in medio gramen, muscoque adoperta virenti

manabat saxo vena perennis aquae;

inde fere soli Faunus Picusque bibebant:

huc venit et fonti rex Numa mactat ovem, 300

plenaque odorati disponit pocula Bacchi,

cumque suis antro conditus ipse latet.

ad solitos veniunt silvestria numina fontes

et relevant multo pectora sicca mero.

vina quies sequitur: gelido Numa prodit ab antro 305

vinclaque sopitas addit in arta manus.

somnus ut abscessit, pugnando vincula temptant

rumpere; pugnantes fortius illa tenent.

tum Numa: 'di nemorum, factis ignoscite nostris

si scelus ingenio scitis abesse meo, 310

quoque modo possit fulmen monstrate piari.'

sic Numa; sic quatiens cornua Faunus ait:

'magna petis, nec quae monitu tibi discere nostro

fas sit: habent fines numina nostra suos.

di sumus agrestes et qui dominemur in altis 315

montibus; arbitrium est in sua tecta Iovi.

hunc tu non poteris per te deducere caelo,

at poteris nostra forsitan usus ope.'

dixerat haec Faunus; par est sententia Pici.

'deme tamen nobis vincula', Picus ait, 320

'Iuppiter huc veniet, valida perductus ab arte:

nubila promissi Styx mihi testis erit.'

emissi laqueis quid agant, quae carmina dicant,

quaque trahant superis sedibus arte Iovem

scire nefas homini. nobis concessa canentur 325

quaeque pio dici vatis ab ore licet.

eliciunt caelo te, Iuppiter; unde minores

nunc quoque te celebrant Eliciumque vocant.

constat Aventinae tremuisse cacumina silvae,

terraque subsedit pondere pressa Iovis: 330

corda micant regis totoque e corpore sanguis

fugit et hirsutae deriguere comae.

ut rediit animus, 'da certa piamina' dixit

'fulminis, altorum rexque paterque deum,

si tua contigimus manibus donaria puris, 335

hoc quoque quod petitur si pia lingua rogat.'

adnuit oranti, sed verum ambage remota

abdidit et dubio terruit ore virum.

'caede caput' dixit; cui rex 'parebimus' inquit;

'caedenda est hortis eruta cepa meis.' 340

addidit hic 'hominis'; 'sumes' ait ille 'capillos.'

postulat hic animam; cui Numa 'piscis' ait.

risit, et 'his' inquit 'facito mea tela procures,

o vir conloquio non abigende deum.

sed tibi, protulerit cum totum crastinus orbem 345

Cynthius, imperii pignora certa dabo.'

dixit et ingenti tonitru super aethera motum

fertur, adorantem destituitque Numam.

ille redit laetus memoratque Quiritibus acta:

tarda venit dictis difficilisque fides. 350

'at certe credemur' ait 'si verba sequetur

exitus: en audi crastina, quisquis ades.

protulerit terris cum totum Cynthius orbem,

Iuppiter imperii pignora certa dabit.'

discedunt dubii, promissaque tarda videntur, 355

dependetque fides a veniente die.

mollis erat tellus rorata mane pruina:

ante sui populus limina regis adest.

prodit et in solio medius consedit acerno;

innumeri circa stantque silentque viri. 360

ortus erat summo tantummodo margine Phoebus:

sollicitae mentes speque metuque pavent.

constitit atque caput niveo velatus amictu

iam bene dis notas sustulit ille manus,

atque ita 'tempus adest promissi muneris' inquit; 365

'pollicitam dictis, Iuppiter, adde fidem.'

dum loquitur, totum iam sol emoverat orbem,

et gravis aetherio venit ab axe fragor.

ter tonuit sine nube deus, tria fulgura misit.

credite dicenti: mira sed acta loquor: 370

a media caelum regione dehiscere coepit:

summisere oculos cum duce turba suo.

ecce levi scutum versatum leniter aura

decidit: a populo clamor ad astra venit.

tollit humo munus caesa prius ille iuvenca 375

quae dederat nulli colla premenda iugo,

idque ancile vocat, quod ab omni parte recisum est,

quaque notes oculis angulus omnis abest.

tum, memor imperii sortem consistere in illo,

consilium multae calliditatis init: 380

plura iubet fieri simili caelata figura,

error ut ante oculos insidiantis eat.

Mamurius, morum fabraene exactior artis

difficile est, illud, dicere, clausit opus.

cui Numa munificus 'facti pete praemia' dixit: 385

'si mea nota fides, inrita nulla petes.'

iam dederat Saliis a saltu nomina ducta

armaque et ad certos verba canenda modos;

tum sic Mamurius: 'merces mihi gloria detur,

nominaque extremo carmine nostra sonent.' 390

inde sacerdotes operi promissa vetusto

praemia persolvunt Mamuriumque vocant.

Nubere siqua voles, quamvis properabitis ambo,

differ; habent parvae commoda magna morae.

arma movent pugnas, pugna est aliena maritis; 395

condita cum fuerint, aptius omen erit.

His etiam coniunx apicati cincta Dialis

lucibus impexas debet habere comas.

(2. E F) 3. F C (4. G C)

Tertia nox de mense suos ubi moverit ortus

conditus e geminis Piscibus alter erit.

nam duo sunt: Austris hic est, Aquilonibus ille

proximus; a vento nomen uterque tenet.

5. H C

Cum croceis rorare genis Tithonia coniunx

coeperit et quintae tempora lucis aget,

sive est Arctophylax, sive est piger ille Bootes, 405

mergetur visus effugietque tuos.

at non effugiet Vindemitor: hoc quoque causam

unde trahat sidus parva docere mora est.

Ampelon intonsum satyro nymphaque creatum

fertur in Ismariis Bacchus amasse iugis. 410

tradidit huic vitem pendentem frondibus ulmi,

quae nunc de pueri nomine nomen habet.

dum legit in ramo pictas temerarius uvas,

decidit: amissum Liber in astra tulit.

6. A NP

Sextus ubi Oceano clivosum scandit Olympum

Phoebus et alatis aethera carpit equis,

quisquis ades castaeque colis penetralia Vestae,

gratare, Iliacis turaque pone focis.

Caesaris innumeris, quos maluit ille mereri,

accessit titulis pontificalis honor. 420

ignibus aeternis aeterni numina praesunt

Caesaris: imperii pignora iuncta vides.

di veteris Troiae, dignissima praeda ferenti,

qua gravis Aeneas tutus ab hoste fuit,

ortus ab Aenea tangit cognata sacerdos 425

numina: cognatum, Vesta, tuere caput.

quos sancta fovet ille manu, bene vivitis, ignes:

vivite inexstincti, flammaque duxque, precor.

7. B NON : F

Una nota est Marti Nonis, sacrata quod illis

templa putant lucos Veiovis ante duos.

Romulus, ut saxo lucum circumdedit alto,

'quilibet huc' inquit 'confuge; tutus eris.'

o quam de tenui Romanus origine crevit,

turba vetus quam non invidiosa fuit!

ne tamen ignaro novitas tibi nominis obstet, 435

disce quis iste deus, curve vocetur ita.

Iuppiter est iuvenis: iuvenales aspice voltus;

aspice deinde manum: fulmina nulla tenet.

fulmina post ausos caelum adfectare Gigantas

sumpta Iovi: primo tempore inermis erat; 440

ignibus Ossa novis et Pelion altius Ossa

arsit et in solida fixus Olympus humo.

stat quoque capra simul: nymphae pavisse feruntur

Cretides, infanti lac dedit illa Iovi.

nunc vocor ad nomen: vegrandia farra coloni 445

quae male creverunt, vescaque parva vocant;

vis ea si verbi est, cur non ego Veiovis aedem

aedem non magni suspicer esse Iovis?

Iamque ubi caeruleum variabunt sidera caelum,

suspice: Gorgonei colla videbis equi. 450

creditur hic caesae gravida cervice Medusae

sanguine respersis prosiluisse iubis.

huic supra nubes et subter sidera lapso

caelum pro terra, pro pede pinna fuit;

iamque indignanti nova frena receperat ore 455

cum levis Aonias ungula fodit aquas.

nunc fruitur caelo, quod pinnis ante petebat,

et nitidus stellis quinque decemque micat.

8. CF

Protinus aspicies venienti nocte Coronam

Cnosida: Theseo crimine facta dea est.

iam bene periuro mutarat coniuge Bacchum

quae dedit ingrato fila legenda viro;

sorte tori gaudens 'quid flebam rustica?' dixit;

'utiliter nobis perfidus ille fuit.'

interea Liber depexos crinibus Indos 465

vicit, et Eoo dives ab orbe redit.

inter captivas facie praestante puellas

grata nimis Baccho filia regis erat.

flebat amans coniunx, spatiataque litore curvo

edidit incultis talia verba comis: 470

'en iterum, fluctus, similes audite querellas.

en iterum lacrimas accipe, harena, meas.

dicebam, memini, "periure et perfide Theseu!"

ille abiit, eadem crimina Bacchus habet.

nunc quoque "nulla viro" clamabo "femina credat"; 475

nomine mutato causa relata mea est.

o utinam mea sors qua primum coeperat isset,

iamque ego praesenti tempore nulla forem.

quid me desertis morituram, Liber, harenis

servabas? potui dedoluisse semel. 480

Bacche levis leviorque tuis, quae tempora cingunt,

frondibus, in lacrimas cognite Bacche meas,

ausus es ante oculos adducta paelice nostros

tam bene compositum sollicitare torum?

heu ubi pacta fides? ubi quae iurare solebas? 485

me miseram, quotiens haec ego verba loquar?

Thesea culpabas fallacemque ipse vocabas:

iudicio peccas turpius ipse tuo.

ne sciat haec quisquam tacitisque doloribus urar,

ne totiens falli digna fuisse puter. 490

praecipue cupiam celari Thesea, ne te

consortem culpae gaudeat esse suae.

at, puto, praeposita est fuscae mihi candida paelex!

eveniat nostris hostibus ille color.

quid tamen hoc refert? vitio tibi gratior ipso est. 495

quid facis? amplexus inquinat illa tuos.

Bacche, fidem praesta, nec praefer amoribus ullam

coniugis: adsuevi semper amare virum.

ceperunt matrem formosi cornua tauri,

me tua; at hic laudi est, ille pudendus amor. 500

ne noceat quod amo: neque enim tibi, Bacche, nocebat

quod flammas nobis fassus es ipse tuas.

nec, quod nos uris, mirum facis: ortus in igne

diceris, et patria raptus ab igne manu.

illa ego sum cui tu solitus promittere caelum. 505

ei mihi, pro caelo qualia dona fero!'

dixerat; audibat iamdudum verba querentis

Liber, ut a tergo forte secutus erat.

occupat amplexu lacrimasque per oscula siccat,

et 'pariter caeli summa petamus' ait: 510

'tu mihi iuncta toro mihi iuncta vocabula sumes,

nam tibi mutatae Libera nomen erit,

sintque tuae tecum faciam monimenta coronae,

Volcanus Veneri quam dedit, illa tibi.'

dicta facit, gemmasque novem transformat in ignes: 515

aurea per stellas nunc micat illa novem.

(9. DC) (10. EC) (11. FC)

(12.

GC) (13. H EN) 14. A EQVIRR : NP

Sex ubi sustulerit, totidem demerserit orbes

purpureum rapido qui vehit axe diem,

altera gramineo spectabis Equirria Campo,

quem Tiberis curvis in latus urget aquis; 520

qui tamen eiecta si forte tenebitur unda,

Caelius accipiat pulverulentus equos.

15. B EID : NP

Idibus est Annae festum geniale Perennae

non procul a ripis, advena Thybri, tuis.

plebs venit ac virides passim disiecta per herbas 525

potat, et accumbit cum pare quisque sua.

sub Iove pars durat, pauci tentoria ponunt,

sunt quibus e ramis frondea facta casa est;

pars, ubi pro rigidis calamos statuere columnis,

desuper extentas imposuere togas. 530

sole tamen vinoque calent annosque precantur

quot sumant cyathos, ad numerumque bibunt.

invenies illic qui Nestoris ebibat annos,

quae sit per calices facta Sibylla suos.

illic et cantant quicquid didicere theatris, 535

et iactant faciles ad sua verba manus,

et ducunt posito duras cratere choreas,

cultaque diffusis saltat amica comis.

cum redeunt, titubant et sunt spectacula volgi,

et fortunatos obvia turba vocat. 540

occurrit nuper (visa est mihi digna relatu)

pompa: senem potum pota trahebat anus.

quae tamen haec dea sit quoniam rumoribus errat,

fabula proposito nulla tegenda meo.

arserat Aeneae Dido miserabilis igne, 545

arserat exstructis in sua fata rogis,

compositusque cinis, tumulique in marmore carmen

hoc breve, quod moriens ipsa reliquit, erat:

praebvit Aeneas et cavsam mortis et ensem:

ipsa sva Dido concidit vsa manv. 550

protinus invadunt Numidae sine vindice regnum,

et potitur capta Maurus Iarba domo,

seque memor spretum 'thalamis tamen' inquit 'Elissae

en ego, quem totiens reppulit illa, fruor.'

diffugiunt Tyrii quo quemque agit error, ut olim 555

amisso dubiae rege vagantur apes.

tertia nudandas acceperat area messes,

inque cavos ierant tertia musta lacus:

pellitur Anna domo, lacrimansque sororia linquit

moenia; germanae iusta dat ante suae. 560

mixta bibunt molles lacrimis unguenta favillae,

vertice libatas accipiuntque comas,

terque 'vale' dixit, cineres ter ad ora relatos

pressit, et est illis visa subesse soror.

nacta ratem comitesque fugae pede labitur aequo 565

moenia respiciens, dulce sororis opus.

fertilis est Melite sterili vicina Cosyrae

insula, quam Libyci verberat unda freti.

hanc petit, hospitio regis confisa vetusto:

hospes opum dives rex ibi Battus erat. 570

qui postquam didicit casus utriusque sororis,

'haec' inquit 'tellus quantulacumque tua est.'

et tamen hospitii servasset ad ultima munus;

sed timuit magnas Pygmalionis opes.

signa recensuerat bis sol sua, tertius ibat 575

annus, et exilio terra paranda nova est.

frater adest belloque petit. rex arma perosus

'nos sumus inbelles, tu fuge sospes' ait.

iussa fugit ventoque ratem committit et undis:

asperior quovis aequore frater erat. 580

est prope piscosos lapidosi Crathidis amnes

parvus ager, Cameren incola turba vocat:

illuc cursus erat. nec longius abfuit inde

quam quantum novies mittere funda potest:

vela cadunt primo et dubia librantur ab aura: 585

'findite remigio' navita dixit 'aquas';

dumque parant torto subducere carbasa lino,

percutitur rapido puppis adunca Noto,

inque patens aequor, frustra pugnante magistro,

fertur, et ex oculis visa refugit humus. 590

adsiliunt fluctus imoque a gurgite pontus

vertitur, et canas alveus haurit aquas.

vincitur ars vento nec iam moderator habenis

utitur, at votis is quoque poscit opem.

iactatur tumidas exul Phoenissa per undas, 595

umidaque opposita lumina veste tegit.

tum primum Dido felix est dicta sorori

et quaecumque aliquam corpore pressit humum.

ducitur ad Laurens ingenti flamine litus

puppis, et expositis omnibus hausta perit. 600

iam pius Aeneas regno nataque Latini

auctus erat, populos miscueratque duos.

litore dotali solo comitatus Achate

secretum nudo dum pede carpit iter,

aspicit errantem, nec credere sustinet Annam 605

esse: quid in Latios illa veniret agros?

dum secum Aeneas, 'Anna est!' exclamat Achates:

ad nomen voltus sustulit illa suos.

heu, quid agat? fugiat? quos terrae quaerat hiatus?

ante oculos miserae fata sororis erant.

610

sensit, et adloquitur trepidam Cythereius heros

(flet tamen admonitu motus, Elissa, tui):

'Anna, per hanc iuro, quam quondam audire solebas

tellurem fato prosperiore dari,

perque deos comites, hac nuper sede locatos, 615

saepe meas illos increpuisse moras.

nec timui de morte tamen: metus abfuit iste.

ei mihi, credibili fortior illa fuit.

ne refer: aspexi non illo corpore digna

volnera Tartareas ausus adire domos. 620

at tu, seu ratio te nostris adpulit oris

sive deus, regni commoda carpe mei.

multa tibi memores, nil non debemus Elissae:

nomine grata tuo, grata sororis eris.'

talia dicenti (neque enim spes altera restat) 625

credidit, errores exposuitque suos;

utque domum intravit Tyrios induta paratus,

incipit Aeneas (cetera turba tacet):

'hanc tibi cur tradam, pia causa, Lavinia coniunx,

est mihi: consumpsi naufragus huius opes. 630

orta Tyro est, regnum Libyca possedit in ora:

quam precor ut carae more sororis ames.'

omnia promittit falsumque Lavinia volnus

mente premit tacita dissimulatque metus;

donaque cum videat praeter sua lumina ferri 635

multa, tamen mitti clam quoque multa putat.

non habet exactum quid agat: furialiter odit,

et parat insidias et cupit ulta mori.

nox erat: ante torum visa est adstare sororis

squalenti Dido sanguinulenta coma 640

et 'fuge, ne dubita, maestum fuge' dicere 'tectum';

sub verbum querulas impulit aura fores.

exsilit et velox humili ~super ausa~ fenestra

se iacit (audacem fecerat ipse timor),

cumque metu rapitur tunica velata recincta, 645

currit ut auditis territa damma lupis,

corniger hanc cupidis rapuisse Numicius undis

creditur et stagnis occuluisse suis.

Sidonis interea magno clamore per agros

quaeritur: apparent signa notaeque pedum; 650

ventum erat ad ripas: inerant vestigia ripis;

sustinuit tacitas conscius amnis aquas.

ipsa loqui visa est 'placidi sum nympha Numici:

amne perenne latens Anna Perenna vocor.'

protinus erratis laeti vescuntur in agris 655

et celebrant largo seque diemque mero.

Sunt quibus haec Luna est, quia mensibus impleat annum;

pars Themin, Inachiam pars putat esse bovem.

invenies qui te nymphen Azanida dicant

teque Iovi primos, Anna, dedisse cibos. 660

haec quoque, quam referam, nostras pervenit ad aures

fama, nec a veri dissidet illa fide.

plebs vetus et nullis etiam nunc tuta tribunis

fugit et in Sacri vertice Montis erat;

iam quoque quem secum tulerant defecerat illos 665

victus et humanis usibus apta Ceres.

orta suburbanis quaedam fuit Anna Bovillis,

pauper, sed multae sedulitatis anus;

illa, levi mitra canos incincta capillos,

fingebat tremula rustica liba manu, 670

atque ita per populum fumantia mane solebat

dividere: haec populo copia grata fuit.

pace domi facta signum posuere Perennae,

quod sibi defectis illa ferebat opem.

Nunc mihi, cur cantent, superest, obscena puellae, 675

dicere; nam coeunt certaque probra canunt.

nuper erat dea facta: venit Gradivus ad Annam,

et cum seducta talia verba facit:

'mense meo coleris, iunxi mea tempora tecum;

pendet ab officio spes mihi magna tuo. 680

armifer armiferae correptus amore Minervae

uror, et hoc longo tempore volnus alo.

effice, di studio similes coeamus in unum:

conveniunt partes hae tibi, comis anus.'

dixerat; illa deum promisso ludit inani, 685

et stultam dubia spem trahit usque mora.

saepius instanti 'mandata peregimus' inquit;

'evicta est: precibus vix dedit illa manus.'

credit amans thalamosque parat. deducitur illuc

Anna tegens voltus, ut nova nupta, suos. 690

oscula sumpturus subito Mars aspicit Annam:

nunc pudor elusum, nunc subit ira, deum.

ridet amatorem carae nova diva Minervae,

nec res hac Veneri gratior ulla fuit.

inde ioci veteres obscenaque dicta canuntur, 695

et iuvat hanc magno verba dedisse deo.

Praeteriturus eram gladios in principe fixos,

cum sic a castis Vesta locuta focis:

'ne dubita meminisse: meus fuit ille sacerdos;

sacrilegae telis me petiere manus. 700

ipsa virum rapui simulacraque nuda reliqui:

quae cecidit ferro, Caesaris umbra fuit.'

ille quidem caelo positus Iovis atria vidit,

et tenet in magno templa dicata foro;

at quicumque nefas ausi, prohibente deorum 705

numine, polluerant pontificale caput,

morte iacent merita: testes estote, Philippi,

et quorum sparsis ossibus albet humus.

hoc opus, haec pietas, haec prima elementa fuerunt

Caesaris, ulcisci iusta per arma patrem. 710

16. C F

Postera cum teneras aurora refecerit herbas,

Scorpios a prima parte videndus erit.

17. D LIB : AGON : NP

Tertia post Idus lux est celeberrima Baccho:

Bacche, fave vati, dum tua festa cano.

nec referam Semelen, ad quam nisi fulmina secum 715

Iuppiter adferret, ~parvus inermis eras~;

nec, puer ut posses maturo tempore nasci,

expletum patrio corpore matris opus.

Sithonas et Scythicos longum narrare triumphos

et domitas gentes, turifer Inde, tuas. 720

tu quoque Thebanae mala praeda tacebere matris,

inque tuum furiis acte Lycurge genus.

ecce libet subitos pisces Tyrrhenaque monstra

dicere; sed non est carminis huius opus.

carminis huius opus causas exponere quare 725

vitisator populos ad sua liba vocet.

ante tuos ortus arae sine honore fuerunt,

Liber, et in gelidis herba reperta focis.

te memorant, Gange totoque Oriente subacto,

primitias magno seposuisse Iovi: 730

cinnama tu primus captivaque tura dedisti

deque triumphato viscera tosta bove.

nomine ab auctoris ducunt libamina nomen

libaque, quod sanctis pars datur inde focis;

liba deo fiunt, sucis quia dulcibus idem 735

gaudet, et a Baccho mella reperta ferunt.

ibat harenoso satyris comitatus ab Hebro

(non habet ingratos fabula nostra iocos);

iamque erat ad Rhodopen Pangaeaque florida ventum:

aeriferae comitum concrepuere manus. 740

ecce novae coeunt volucres tinnitibus actae,

quosque movent sonitus aera, sequuntur apes;

colligit errantes et in arbore claudit inani

Liber, et inventi praemia mellis habet.

ut satyri levisque senex tetigere saporem 745

quaerebant flavos per nemus omne favos.

audit in exesa stridorem examinis ulmo,

aspicit et ceras dissimulatque senex;

utque piger pandi tergo residebat aselli,

adplicat hunc ulmo corticibusque cavis. 750

constitit ipse super ramoso stipite nixus,

atque avide trunco condita mella petit:

milia crabronum coeunt, et vertice nudo

spicula defigunt oraque sima notant.

ille cadit praeceps et calce feritur aselli, 755

inclamatque suos auxiliumque rogat.

concurrunt satyri turgentiaque ora parentis

rident: percusso claudicat ille genu.

ridet et ipse deus, limumque inducere monstrat;

hic paret monitis et linit ora luto. 760

melle pater fruitur, liboque infusa calenti

iure repertori splendida mella damus.

femina cur praesit, non est rationis opertae:

femineos thyrso concitat ille choros.

cur anus hoc faciat, quaeris? vinosior aetas 765

~haec erat et~ gravidae munera vitis amat.

cur hedera cincta est? hedera est gratissima Baccho;

hoc quoque cur ita sit, discere nulla mora est.

Nysiadas nymphas puerum quaerente noverca

hanc frondem cunis opposuisse ferunt. 770

Restat ut inveniam quare toga libera detur

Lucifero pueris, candide Bacche, tuo:

sive quod ipse puer semper iuvenisque videris,

et media est aetas inter utrumque tibi;

seu quia tu pater es, patres sua pignora, natos, 775

commendant curae numinibusque tuis:

sive, quod es Liber, vestis quoque libera per te

sumitur et vitae liberioris iter:

an quia, cum colerent prisci studiosius agros,

et faceret patrio rure senator opus, 780

et caperet fasces a curvo consul aratro,

nec crimen duras esset habere manus,

rusticus ad ludos populus veniebat in Urbem—

sed dis, non studiis ille dabatur honor:

luce sua ludos uvae commentor habebat, 785

quos cum taedifera nunc habet ille dea—

ergo ut tironem celebrare frequentia possit,

visa dies dandae non aliena togae?

mite caput, pater, huc placataque cornua vertas,

et des ingenio vela secunda meo. 790

Itur ad Argeos (qui sint, sua pagina dicet)

hac, si commemini, praeteritaque die.

stella Lycaoniam vergit declinis ad Arcton

Miluus: haec illa nocte videnda venit.

quid dederit volucri, si vis cognoscere, caelum, 795

Saturnus regnis a Iove pulsus erat;

concitat iratus validos Titanas in arma,

quaeque fuit fatis debita temptat opem.

matre satus Terra, monstrum mirabile, taurus

parte sui serpens posteriore fuit: 800

hunc triplici muro lucis incluserat atris

Parcarum monitu Styx violenta trium.

viscera qui tauri flammis adolenda dedisset,

sors erat aeternos vincere posse deos.

immolat hunc Briareus facta ex adamante securi, 805

et iamiam flammis exta daturus erat:

Iuppiter alitibus rapere imperat: attulit illi

miluus, et meritis venit in astra suis.

(18. EC) 19. F QVINQ : NP

20. GC 21. HC 22. AN

Una dies media est, et fiunt sacra Minervae,

nomina quae iunctis quinque diebus habent.

sanguine prima vacat, nec fas concurrere ferro:

causa, quod est illa nata Minerva die.

altera tresque super rasa celebrantur harena:

ensibus exsertis bellica laeta dea est.

Pallada nunc pueri teneraeque orate puellae; 815

qui bene placarit Pallada, doctus erit.

Pallade placata lanam mollire puellae

discant et plenas exonerare colos.

illa etiam stantes radio percurrere telas

erudit et rarum pectine denset opus. 820

hanc cole, qui maculas laesis de vestibus aufers:

hanc cole, velleribus quisquis aena paras.

nec quisquam invita faciet bene vincula plantae

Pallade, sit Tychio doctior ille licet:

et licet antiquo manibus conlatus Epeo 825

sit prior, irata Pallade mancus erit.

vos quoque, Phoebea morbos qui pellitis arte,

munera de vestris pauca referte deae.

nec vos, turba fere censu fraudata, magistri,

spernite (discipulos attrahit illa novos), 830

quique moves caelum, tabulamque coloribus uris,

quique facis docta mollia saxa manu.

mille dea est operum: certe dea carminis illa est;

si mereor, studiis adsit amica meis.

Caelius ex alto qua mons descendit in aequum, 835

hic, ubi non plana est, sed prope plana via,

parva licet videas Captae delubra Minervae,

quae dea natali coepit habere suo.

nominis in dubio causa est. capitale vocamus

ingenium sollers: ingeniosa dea est. 840

an quia de capitis fertur sine matre paterni

vertice cum clipeo prosiluisse suo?

an quia perdomitis ad nos captiva Faliscis

venit? et hoc signo littera prisca docet.

an quod habet legem, capitis quae pendere poenas 845

ex illo iubeat furta recepta loco?

a quacumque trahis ratione vocabula, Pallas,

pro ducibus nostris aegida semper habe.

23. B TVBIL : NP

Summa dies e quinque tubas lustrare canoras

admonet et forti sacrificare deae.

nunc potes ad solem sublato dicere voltu

'hic here Phrixeae vellera pressit ovis.'

seminibus tostis sceleratae fraude novercae

sustulerat nullas, ut solet, herba comas:

mittitur ad tripodas certa qui sorte reportet 855

quam sterili terrae Delphicus edat opem.

hic quoque corruptus cum semine nuntiat Helles

et iuvenis Phrixi funera sorte peti.

usque recusantem cives et tempus et Ino

compulerunt regem iussa nefanda pati; 860

et soror et Phrixus, velati tempora vittis,

stant simul ante aras iunctaque fata gemunt.

aspicit hos, ut forte pependerat aethere, mater

et ferit attonita pectora nuda manu,

inque draconigenam nimbis comitantibus urbem 865

desilit, et natos eripit inde suos;

utque fugam capiant, aries nitidissimus auro

traditur: ille vehit per freta longa duos.

dicitur infirma cornu tenuisse sinistra

femina, cum de se nomina fecit aquae. 870

paene simul periit, dum volt succurrere lapsae,

frater, et extentas porrigit usque manus.

flebat, ut amissa gemini consorte pericli,

caeruleo iunctam nescius esse deo.

litoribus tactis aries fit sidus; at huius 875

pervenit in Colchas aurea lana domos.

(24. C Q : REX : C : F) (25. DC) 26. EC

Tres ubi Luciferos veniens praemiserit Eos,

tempora nocturnis aequa diurna feres.

(27. F NP) (28. GC) (29. HC) 30. AC

Inde quater pastor saturos ubi clauserit haedos,

canuerint herbae rore recente quater,

Ianus adorandus cumque hoc Concordia mitis

et Romana Salus Araque Pacis erit.

31. BC

Luna regit menses: huius quoque tempora mensis

finit Aventino Luna colenda iugo.

Ovid The Latin Library The Classics Page

Ovid: Fasti IV

'Alma, fave', dixi 'geminorum mater Amorum';

ad vatem voltus rettulit illa suos;

'quid tibi' ait 'mecum? certe maiora canebas.

num vetus in molli pectore volnus habes?'

'scis, dea', respondi 'de volnere.' risit, et aether 5

protinus ex illa parte serenus erat.

'saucius an sanus numquid tua signa reliqui?

tu mihi propositum, tu mihi semper opus.

quae decuit primis sine crimine lusimus annis;

nunc teritur nostris area maior equis. 10

tempora cum causis, annalibus eruta priscis,

lapsaque sub terras ortaque signa cano.

venimus ad quartum, quo tu celeberrima mense:

et vatem et mensem scis, Venus, esse tuos.'

mota Cytheriaca leviter mea tempora myrto 15

contigit et 'coeptum perfice' dixit 'opus'.

sensimus, et causae subito patuere dierum:

dum licet et spirant flamina, navis eat.

Siqua tamen pars te de fastis tangere debet,

Caesar, in Aprili quod tuearis habes: 20

hic ad te magna descendit imagine mensis,

et fit adoptiva nobilitate tuus.

hoc pater Iliades, cum longum scriberet annum,

vidit et auctores rettulit ipse tuos:

utque fero Marti primam dedit ordine sortem, 25

quod sibi nascendi proxima causa fuit,

sic Venerem gradibus multis in gente receptam

alterius voluit mensis habere locum;

principiumque sui generis revolutaque quaerens

saecula, cognatos venit adusque deos. 30

Dardanon Electra nesciret Atlantide natum

scilicet, Electran concubuisse Iovi?

huius Ericthonius, Tros est generatus ab illo,

Assaracon creat hic, Assaracusque Capyn;

proximus Anchises, cum quo commune parentis 35

non dedignata est nomen habere Venus:

hinc satus Aeneas; pietas spectata per ignes

sacra patremque umeris, altera sacra, tulit.

venimus ad felix aliquando nomen Iuli,

unde domus Teucros Iulia tangit avos. 40

Postumus hinc, qui, quod silvis fuit ortus in altis,

Silvius in Latia gente vocatus erat.

isque, Latine, tibi pater est; subit Alba Latinum;

proximus est titulis Epytus, Alba, tuis.

ille dedit Capyi repetita vocabula Troiae 45

et tuus est idem, Calpete, factus avus.

cumque patris regnum post hunc Tiberinus haberet,

dicitur in Tuscae gurgite mersus aquae.

iam tamen Agrippam natum Remulumque nepotem

viderat; in Remulum fulmina missa ferunt. 50

venit Aventinus post hos, locus unde vocatur,

mons quoque; post illum tradita regna Procae;

quem sequitur duri Numitor germanus Amuli;

Ilia cum Lauso de Numitore sati:

ense cadit patrui Lausus; placet Ilia Marti, 55

teque parit, gemino iuncte Quirine Remo.

ille suos semper Venerem Martemque parentes

dixit, et emeruit vocis habere fidem:

neve secuturi possent nescire nepotes,

tempora dis generis continuata dedit. 60

sed Veneris mensem Graio sermone notatum

auguror; a spumis est dea dicta maris.

nec tibi sit mirum Graeco rem nomine dici;

Itala nam tellus Graecia maior erat.

venerat Euander plena cum classe suorum, 65

venerat Alcides, Graius uterque genus

(hospes Aventinis armentum pavit in herbis

claviger, et tanto est Albula pota deo),

dux quoque Neritius; testes Laestrygones exstant

et quod adhuc Circes nomina litus habet; 70

et iam Telegoni, iam moenia Tiburis udi

stabant, Argolicae quod posuere manus.

venerat Atridae fatis agitatus Halaesus,

a quo se dictam terra Falisca putat.

adice Troianae suasorem Antenora pacis, 75

et generum Oeniden, Apule Daune, tuum.

serus ab Iliacis, et post Antenora, flammis

attulit Aeneas in loca nostra deos.

huius erat Solimus Phrygia comes unus ab Ida,

a quo Sulmonis moenia nomen habent, 80

Sulmonis gelidi, patriae, Germanice, nostrae.

me miserum, Scythico quam procul illa solo est!

ergo ego tam longe -- sed supprime, Musa, querellas:

non tibi sunt maesta sacra canenda lyra.

Quo non livor abit? sunt qui tibi mensis honorem 85

eripuisse velint invideantque, Venus.

nam, quia ver aperit tunc omnia densaque cedit

frigoris asperitas fetaque terra patet,

Aprilem memorant ab aperto tempore dictum,

quem Venus iniecta vindicat alma manu. 90

illa quidem totum dignissima temperat orbem,

illa tenet nullo regna minora deo,

iuraque dat caelo, terrae, natalibus undis,

perque suos initus continet omne genus.

illa deos omnes (longum est numerare) creavit, 95

illa satis causas arboribusque dedit,

illa rudes animos hominum contraxit in unum,

et docuit iungi cum pare quemque sua.

quid genus omne creat volucrum, nisi blanda voluptas?

nec coeant pecudes, si levis absit amor. 100

cum mare trux aries cornu decertat, at idem

frontem dilectae laedere parcit ovis;

deposita sequitur taurus feritate iuvencam,

quem toti saltus, quem nemus omne tremit;

vis eadem lato quodcumque sub aequore vivit 105

servat, et innumeris piscibus implet aquas.

prima feros habitus homini detraxit: ab illa

venerunt cultus mundaque cura sui.

primus amans carmen vigilatum nocte negata

dicitur ad clausas concinuisse fores, 110

eloquiumque fuit duram exorare puellam,

proque sua causa quisque disertus erat.

mille per hanc artes motae; studioque placendi,

quae latuere prius, multa reperta ferunt.

hanc quisquam titulo mensis spoliare secundi 115

audeat? a nobis sit furor iste procul.

quid quod ubique potens templisque frequentibus aucta,

urbe tamen nostra ius dea maius habet?

pro Troia, Romane, tua Venus arma ferebat,

cum gemuit teneram cuspide laesa manum; 120

caelestesque duas Troiano iudice vicit

(ah nolim victas hoc meminisse deas),

Assaracique nurus dicta est, ut scilicet olim

magnus Iuleos Caesar haberet avos.

nec Veneri tempus, quam ver, erat aptius ullum 125

(vere nitent terrae, vere remissus ager;

nunc herbae rupta tellure cacumina tollunt,

nunc tumido gemmas cortice palmes agit),

et formosa Venus formoso tempore digna est,

utque solet, Marti continuata suo est. 130

vere monet curvas materna per aequora puppes

ire nec hibernas iam timuisse minas.

1. C K : APRIL : F

Rite deam colitis, Latiae matresque nurusque

et vos, quis vittae longaque vestis abest.

aurea marmoreo redimicula demite collo, 135

demite divitias: tota lavanda dea est.

aurea siccato redimicula reddite collo:

nunc alii flores, nunc nova danda rosa est.

vos quoque sub viridi myrto iubet ipsa lavari:

causaque cur iubeat, discite, certa subest. 140

litore siccabat rorantes nuda capillos:

viderunt satyri, turba proterva, deam.

sensit et opposita texit sua corpora myrto:

tuta fuit facto, vosque referre iubet.

discite nunc, quare Fortunae tura Virili 145

detis eo, gelida qui locus umet aqua.

accipit ille locus posito velamine cunctas

et vitium nudi corporis omne videt;

ut tegat hoc celetque viros, Fortuna Virilis

praestat et hoc parvo ture rogata facit. 150

nec pigeat tritum niveo cum lacte papaver

sumere et expressis mella liquata favis:

cum primum cupido Venus est deducta marito,

hoc bibit; ex illo tempore nupta fuit.

supplicibus verbis illam placate: sub illa 155

et forma et mores et bona fama manet.

Roma pudicitia proavorum tempore lapsa est:

Cumaeam, veteres, consuluistis anum.

templa iubet fieri Veneri: quibus ordine factis

inde Venus verso nomina corde tenet. 160

semper ad Aeneadas placido, pulcherrima, voltu

respice, totque tuas, diva, tuere nurus.

Dum loquor, elatae metuendus acumine caudae

Scorpios in virides praecipitatur aquas.

2. D F

Nox ubi transierit, caelumque rubescere primo

coeperit, et tactae rore querentur aves,

semustamque facem vigilata nocte viator

ponet, et ad solitum rusticus ibit opus,

Pliades incipient umeros relevare paternos,

quae septem dici, sex tamen esse solent: 170

seu quod in amplexum sex hinc venere deorum

(nam Steropen Marti concubuisse ferunt,

Neptuno Alcyonen et te, formosa Celaeno,

Maian et Electran Taygetenque Iovi),

septima mortali Merope tibi, Sisyphe, nupsit; 175

paenitet, et facti sola pudore latet:

sive quod Electra Troiae spectare ruinas

non tulit, ante oculos opposuitque manum.

(3. EC) 4. FC

Ter sine perpetuo caelum versetur in axe,

ter iungat Titan terque resolvat equos,

protinus inflexo Berecyntia tibia cornu

flabit, et Idaeae festa parentis erunt.

ibunt semimares et inania tympana tundent,

aeraque tinnitus aere repulsa dabunt;

ipsa sedens molli comitum cervice feretur 185

Urbis per medias exululata vias.

scaena sonat, ludique vocant: spectate, Quirites,

et fora Marte suo litigiosa vacent.

quaerere multa libet, sed me sonus aeris acuti

terret et horrendo lotos adunca sono. 190

'da, dea, quam sciter.' doctas Cybeleia neptes

vidit et has curae iussit adesse meae.

'pandite mandati memores, Heliconis alumnae,

gaudeat assiduo cur dea Magna sono.'

sic ego. sic Erato (mensis Cythereius illi 195

cessit, quod teneri nomen amoris habet):

'reddita Saturno sors haec erat: "optime regum,

a nato sceptris excutiere tuis."

ille suam metuens, ut quaeque erat edita, prolem

devorat, immersam visceribusque tenet.

200

saepe Rhea questa est totiens fecunda nec umquam

mater, et indoluit fertilitate sua.

Iuppiter ortus erat: (pro magno teste vetustas

creditur; acceptam parce movere fidem)

veste latens saxum caelesti gutture sedit: 205

sic genitor fatis decipiendus erat.

ardua iamdudum resonat tinnitibus Ide,

tutus ut infanti vagiat ore puer.

pars clipeos sudibus, galeas pars tundit inanes:

hoc Curetes habent, hoc Corybantes opus. 210

res latuit, priscique manent imitamina facti:

aera deae comites raucaque terga movent.

cymbala pro galeis, pro scutis tympana pulsant:

tibia dat Phrygios, ut dedit ante, modos.'

desierat; coepi: 'cur huic genus acre leonum 215

praebent insolitas ad iuga curva iubas?'

desieram; coepit: 'feritas mollita per illam

creditur; id curru testificata suo est.'

'at cur turrifera caput est onerata corona?

an primis turres urbibus illa dedit?' 220

adnuit. 'unde venit' dixi 'sua membra secandi

impetus?' ut tacui, Pieris orsa loqui:

'Phryx puer in silvis, facie spectabilis, Attis

turrigeram casto vinxit amore deam;

hunc sibi servari voluit, sua templa tueri, 225

et dixit "semper fac puer esse velis."

ille fidem iussis dedit, et "si mentiar", inquit

"ultima, qua fallam, sit Venus illa mihi."

fallit, et in nympha Sagaritide desinit esse

quod fuit: hinc poenas exigit ira deae. 230

Naida volneribus succidit in arbore factis,

illa perit; fatum Naidos arbor erat;

hic furit, et credens thalami procumbere tectum

effugit, et cursu Dindyma summa petit;

et modo "tolle faces", "remove" modo "verbera" clamat, 235

saepe ~Palaestinas~ iurat adesse deas.

ille etiam saxo corpus laniavit acuto,

longaque in immundo pulvere tracta coma est,

voxque fuit "merui: meritas do sanguine poenas.

ah pereant partes quae nocuere mihi!" 240

"ah pereant" dicebat adhuc; onus inguinis aufert,

nullaque sunt subito signa relicta viri.

venit in exemplum furor hic, mollesque ministri

caedunt iactatis vilia membra comis.'

talibus Aoniae facunda voce Camenae 245

reddita quaesiti causa furoris erat.

'hoc quoque, dux operis, moneas precor, unde petita

venerit; an nostra semper in urbe fuit?'

'Dindymon et Cybelen et amoenam fontibus Iden

semper et Iliacas Mater amavit opes: 250

cum Troiam Aeneas Italos portaret in agros,

est dea sacriferas paene secuta rates,

sed nondum fatis Latio sua numina posci

senserat, adsuetis substiteratque locis.

post, ut Roma potens opibus iam saecula quinque 255

vidit et edomito sustulit orbe caput,

carminis Euboici fatalia verba sacerdos

inspicit; inspectum tale fuisse ferunt:

"mater abest: matrem iubeo, Romane, requiras.

cum veniet, casta est accipienda manu." 260

obscurae sortis patres ambagibus errant,

quaeve parens absit, quove petenda loco.

consulitur Paean, "divum" que "arcessite Matrem"

inquit; "in Idaeo est invenienda iugo."

mittuntur proceres. Phrygiae tum sceptra tenebat 265

Attalus; Ausoniis rem negat ille viris.

mira canam: longo tremuit cum murmure tellus,

et sic est adytis diva locuta suis:

"ipsa peti volui: ne sit mora; mitte volentem:

dignus Roma locus quo deus omnis eat." 270

ille soni terrore pavens "proficiscere" dixit;

"nostra eris: in Phrygios Roma refertur avos."

protinus innumerae caedunt pineta secures

illa, quibus fugiens Phryx pius usus erat.

mille manus coeunt, et picta coloribus ustis 275

caelestum Matrem concava puppis habet.

illa sui per aquas fertur tutissima nati,

longaque Phrixeae stagna sororis adit,

Rhoeteumque capax Sigeaque litora transit,

et Tenedum et veteres Eetionis opes. 280

Cyclades excipiunt, Lesbo post terga relicta,

quaeque Carysteis frangitur unda vadis;

transit et Icarium, lapsas ubi perdidit alas

Icarus, et vastae nomina fecit aquae.

tum laeva Creten, dextra Pelopeidas undas 285

deserit, et Veneris sacra Cythera petit.

hinc mare Trinacrium, candens ubi tinguere ferrum

Brontes et Steropes Acmonidesque solent,

aequoraque Afra legit, Sardoaque regna sinistris

respicit a remis, Ausoniamque tenet. 290

ostia contigerat, qua se Tiberinus in altum

dividit et campo liberiore natat:

omnis eques mixtaque gravis cum plebe senatus

obvius ad Tusci fluminis ora venit.

procedunt pariter matres nataeque nurusque 295

quaeque colunt sanctos virginitate focos.

sedula fune viri contento bracchia lassant:

vix subit adversas hospita navis aquas.

sicca diu fuerat tellus, sitis usserat herbas:

sedit limoso pressa carina vado. 300

quisquis adest operi, plus quam pro parte laborat,

adiuvat et fortes voce sonante manus:

illa velut medio stabilis sedet insula ponto;

attoniti monstro stantque paventque viri.

Claudia Quinta genus Clauso referebat ab alto 305

(nec facies impar nobilitate fuit),

casta quidem, sed non et credita: rumor iniquus

laeserat, et falsi criminis acta rea est.

cultus et ornatis varie prodisse capillis

obfuit ad rigidos promptaque lingua senes. 310

conscia mens recti famae mendacia risit,

sed nos in vitium credula turba sumus.

haec ubi castarum processit ab agmine matrum

et manibus puram fluminis hausit aquam,

ter caput inrorat, ter tollit in aethera palmas 315

(quicumque aspiciunt, mente carere putant),

summissoque genu voltus in imagine divae

figit, et hos edit crine iacente sonos:

"supplicis, alma, tuae, genetrix fecunda deorum,

accipe sub certa condicione preces. 320

casta negor: si tu damnas, meruisse fatebor;

morte luam poenas iudice victa dea;

sed si crimen abest, tu nostrae pignora vitae

re dabis, et castas casta sequere manus."

dixit, et exiguo funem conamine traxit; 325

mira, sed et scaena testificata loquar:

mota dea est, sequiturque ducem laudatque sequendo;

index laetitiae fertur ad astra sonus.

fluminis ad flexum veniunt (Tiberina priores

Atria dixerunt), unde sinister abit. 330

nox aderat: querno religant in stipite funem,

dantque levi somno corpora functa cibo.

lux aderat: querno solvunt a stipite funem,

ante tamen posito tura dedere foco,

ante coronarunt puppem, sine labe iuvencam 335

mactarunt operum coniugiique rudem.

est locus, in Tiberim qua lubricus influit Almo

et nomen magno perdit in amne minor.

illic purpurea canus cum veste sacerdos

Almonis dominam sacraque lavit aquis.