Divinae institutiones (Institutions divines) (page 11)

Lactance · Doctrine

Texte latin, domaine public · Source : mlat.uzh.ch (Corpus Corporum) — CSEL · 21 pages

10 te om. BSP1, add. P3 11 fores] portas V cum Vulg. serras Bar

(pr. r er.) GV 12 thensauros BP, tensauros B, theVsauros H2, thesauros SV inuisibiles (e ex i R2) RHSPV, inuisibiles aperiam tibi B, idem fuisse in G uestigia et spatia indicant; aperiam tibi, quod quis fort. in BHSPV secundum Vulgatam et dabo tibi thesauros absconditos et arcana secretorum, ut scias deletum suspicetur, cum talis libmriorum licentia in locis S. Scripturae a Lact. adlatis perraro obseruetur ac ne sic quidem locus ad formam Vulgatae redactus sit (adde quod pag. 315,1 deus Israhel in BSPV uel contra Vulgatam omissum est), ab eodem homine non plane inerudito, qui non nullis locis eum codicem e quo B et G deriuati sunt interpolauit (cf. Der St. Galler Palimpsest pag. 253 88.),

scias quia ego dominus deus, qui uoco nomen tuum.

§ 19

denique ob uirtutem ac fidem, quam deo eihibuit in terra, datum est ei regnum et honor et imperium et omnes populi tribus linguae seruiunt ei, et potestas eius aeterna, quae numquam transibit, et regnum eius non corrumpetur.

§ 20

quod quidem duobus modis intellegitur, quia et nunc habet perpetuam potestatem, cum omnes gentes et omnes linguae nomen eius uenerantur, maiestatem confitentur, doctrinam secuntur, uirtutem imitantur, habet imperium atque honorem, cum omnes tribus terrae praeceptis eius obtemperant,

§ 21

et idem postea, cum rursus aduenerit in claritate ac potestate,

EPITOME 11—316,1] c. 43, 1.

AUCTORES 3-0] cf. pag. 312, 12. 3.

cuius etiam plurimae illae uidentur esse interpolationes, quas, ubi G deest, B solus habet, inlatum esse existimo e cognitione interpretationis illius, qualis est ap. Tichon. regul. I, Patrolog. tom. XVIII pag. 17 B Migne (cf. Sabaterium II 592) et dabo tibi thesauros absconditos et iuuisibiles aperiam tibi (cf. similem ap. Tertull. adu. Marc. IV 25, II p. 226; V 14, pag. 317), quae proxime accedit ad graecam LXX xat owow aoi Orjoaupou; οτεινούϕους ἀποϰρύϕους, aoparou; (aop. om. cod. Alex.) ἀνοίξω aOt; cf. mox ad dominus deus et tuum adnotata.

B(G)RHSPVJ 1 post ego hoc sum SP, Tichonius l. c., edd., repugnante interpret. LXX, etiam apud Vigil. Taps. de trinit. lib. V pag. 243 ed. Aufflet. (1664) et in Vulg. sum om. dominus deus RHSPV Vigi- lius l. c., dominus deus tuus B, idem fuisse in G uestigia et spatia indicant; LXX ὅτι iyw ϰύριος o θεός aou, sed aov om. cod. Alex. Vatic. Sinait., id quod maxime auget suspicionem interpolationis; pariter in ego autem unus B contra codicem Alex. autem addidit infra c. 18, 27; cf. modo ad inuisibiles adnotata; ap. Tichon. I. c. dominus cum Vulg. quo H tuum RSPV, tuum deus israhel B, tum (sic) deus [is](rahel) G, tuum rdeus' (s. I. m. 2) israhel H, deus Israhel add. etiam Tichonius l. c., Vigilius l. c., Vulg., LXX o xaXwv xb ovoūa aou o (o om. cod. Alex.) θεὸς 'Ισραήλ, ted cf. p. 314, 12 ad inuisibiles et modo ad dominus deus adnotata ad loco Isaiae cf. Roenschium pag. 552 2 ac] et H deo om. S exibuit Bl (corr. B3) P in] de V terrft ( er.) B, terram H 3 inperium G 4 post tribus s. I. et R1 seruient HSV edd., ex pag. 312, 14 5 et ovi. H in et regnu desinit codicis G pag. 80 (36) & quia & V 7 cum om. V 8 omnes (ante linguae), e ex i m. 3 P maiestate H 9 sequuntur HSP im(itan)tur B1, mirantur B2 atque] habet V edd. 10 terrae] linguae V

11 euenerit R, aduenerint P potestate ac claritate V at omnem animam iudicet et iustos restituat ad uitam, tunc uere totia= terrae regimen obtinebit: tunc sublato de rebus humanis omni malo aureum saeculum at poetae uocant, id est iustum ac pacificum tempus orietur.

§ 22

sed haec uberius in ultimo libro disseremus, cum de secundo aduentu loquemur: nunc de primo ut coepimus‹elplicemus.

cap. 13

§ 1

Sammas igitur deus ac parens omnium cum religionem suam transferre noluisset, doctorem iustitiae misit e caelo, ut DOnis cultoribus nouam legem in eo uel per eum daret, non sicut ante fecerat per hominem, sed tamen nasci eum uoluit tamquam hominem, ut per omnia summo patri similis existeret.

§ 2

ipse enim pater deus, origo et principium rerum, quo-niam parentibus caret, ὰπάπωρ atque ὰμήτωρ a Trismegisto uerissime nominatur, quod ei nullo sit procreatus. idcirco etiam filium bis nasci oportuit, ut et ipse fieret ὰπάτωρ atque ὰμήτωρ.

§ 3

in prima enim natiuitate spiritali ὰμήτωρ fuit, quia

§ 4

sine officio matris a solo deo patre generatus est, in secunda uero carnali ὰπάτωρ fuit, quoniam sine patris officio uirginali utero procreatus est, ut mediam inter deum hominemque substantiam gerens nostram hanc fragilem inbecillamque naturam

4 in ultimo libro] c. 20. 24.

EPITOME 7—11]c.38,8. 14—317,3] c.38,ss. 19-317, l]c.39,7.

AUCTOBES 9 s. 317, 7 (deum)] cf. Cypr. p. 68, 10. 13 s. a Trismegisto] cf. pag. 26, 2.

EXPILATOBES 14-19] cf. Isidor. orig. VU 2,12.

BRHSPV] 1 et] ut Bx, corr. B3, om. HV tunc] cum H, tum P 2 uero H obtinet B 5 libro om. S disseremus (alt. e ex i m. 2) H loquamur BI, corr. BJ 8 ante uel post transferre fort. excidit ad gentes, cf. pag. 306, 12 noluisset P1, corr. P3 de caelo H 9 nobis Bl (corr. B3) H uel om. P 10 nasci om. V .11 patri] deo patri H, patri. (H er.) S 12 deus pater V; deus pater et origo edd. 13 apatora H ametora (om. a) H, AMЄΤΩΡ V trismegistos H, trismegistro SVac 14 ex om. H

15 et om. BSV fieret om. S apator atque ametor (e in ametor ex i P3) BHPV, amater atque ametur sic S 16 spuali* (a er.) S ametor C 17 patre deo H 18 apator C fuit om. P <e) uirginali Heumannus 19 est utero procreatus R 20 nra (alt. - m. 2) S hanc nostram B inbecillemque P

quasi manu ad inmortalitatem posset educere.

§ 5

factus est et dei filius per spiritum et hominis per carnem, id est et deus et homo. dei uirtus in eo ex operibus quae fecit apparuit, fragilitas hominis ex passione quam pertulit: quam cur susceperit paulo post docebo.

§ 6

interim et deum fuisse et hominem ex utroque genere permixtum prophetis uaticinantibus discimus.

§ 7

Esaias deum fuisse testatur his uerbis: fatigata est Aegyptus, et negotiatio Aethiopum et Sabain uiri alti ad te transgredientur et tui erunt serui et post te ambulabunt uincti conpedibus et adorabunt te et in te precabuntur: quoniam in te deus est, et non est deus alius praeter te. tu enim es deus, et nos nesciebamus, deus Israhel saluator. confundentur et reuerebuntur omnes qui aduersantur tibi, et cadent in confessionem.

5 paulo post] c. 16.

EPITOME 3-7] 39, 3 s. fuit-praedictum est. 7. 10 -14] c. 39,4.

AUCTORES 1-6 (ex utroque genere permixtum)] Cyprian. p. 73,19; 74,15 s. (ex utroque genere concretus). 7] Is. 45, 14-16; pars uersus 14 redit c. 29,10; cf. Cyprian. pag. 68,14.

BRHSPV] 1 manum (m exp. et del. m. 1?)B ilmortalitatem B educere, factus et dei filius Heumannus 2 et (ante dei) om. V id est] idem S 4 hominu S quam cur coperit S, qua coeperit (om. cur) V 5 et (ante hominem) om. B 6 generre' H2 uatiginantibus RlH diximus S 7 eseias BRy (alt. e in a carr.R2) P deum om. V 8 sabain HPV, sabao[c]h in jB, sabain in B2, sabai S; sabain uiri] saba toii (Ti m. 2) muri R; malim Sabaim cum edd. et cod. Cypr. L; LXX σαβαείμ, cod. Alex. d σεβωείμ 9 at te B, at P1, at 'te' P3, a te V 10 et in te precabuntur om. R in om. V 11 praecabuntur BP, ut saepissime est (ante et) om. H deus alius R cum codd. Cypriani, alius deus BHPV (recte?), deus om. S; cf. infra c. 29,10; eadem uarietas ap. alios, cf. Sabaterium II 594 col. 1; non est absque te deus Vulg. 12 es deus H cum codd. Cypriani et Vulgata (tu es deus), deus es BRSPV; eadem uarietas ap. alios, cf. Sabat ibid. col. 2; au yip eT Oeo; LXX et] set R nos nesciebamus BV Epit. 39, 4, non sciebamus R cum codd. Cypriani, nos non (n S) sciebamus SP, magna ap. alios quoque uarietas, cf. Sabat. ibid.; ϰαὶ oux ἤ̩ὸειμεν LXX 13 istrahel B, isrf RPV, irf S 14 cadunt V confessionem RPi, quod cum Epit. quoque habeat, non casu inlatum uidetur (adde quod ne in Cypriani quidem codd. is casus ualuit), con- ▼ fessione B, confessionem corr.Ps, confusionem H cum Cypriani codd. LMB,

item propheta Hieremias sic ait:

§ 8

hic deus noster est et non deputabitur alius absque illo, qui inuenit omnem uiam prudentiae et dedit eam Iacob puero suo et Israhel dilecto sibi. post haec in terris uisus est et cum hominibus conuersatus est.

§ 9

item Dauid in psalmo XLEQI: thronus tuus, deus, in saecula saeculorum, uirga aequitatis uirga regni tui. dilexisti iustitiam, odio habuisti iniustitiam. propterea unxit te dominus deus tuus oleum exultationis. quo uerbo etiam nomen ostendit, siquidem, ut supra docui, ab unctione appellatus est Christus.

§ 10

deinde hominem fuisse eundem Hieremias docet dicens: et homo

10 supra] c. 7, 5 ss.

EPITOME 1-5] c. 39, 5. 11-319, 3] c. 39, 6.

AUCTORES 1 Hieremias] Baruch 3,36—38; cf. Cyprian. pag. 69, 6. 5] Ps. 44, 7 s.; cf. Cyprian. pag. 69, 18. 11] Ier. 17, 9; cf. Cyprian. pag. 74, 17.

confusione SV cum Cypriani codd. AW, sed uox confusio ex Vulg. abierunt in confusionem petita esse potest; πορεύσονται Ñ αἰσχύνη̩ LXX. ad loc. Isaiae cf. Roenschium pag. 555

BRHSPVJ 1 sic ait] dicit B hieremias HSV Epit., ieremias BRP est BRSV Epit., om. HP cum plerisque codd. Cypriani; otto, o DEOs ήμω̄ν LXX 2 ullo V uiam prudentiae omnem B, sed cf. Epit. 3 eam] illam S iocob S su(oe)t B suo om. H istrahel BRH, iri S, isrf P 4 sibi BRHPV Epit. cum Cypriani codd. LWMB, suo S cum ' Vulg.' et Cypr. cod. A cum hominibus conuersatus BRHSP Epit. cum codd. Cypriani, inter homines uersatus V 5 est om. HP ad loco Baruchi cf. Roenschium pag. 602 XLIII RHV 7 post iustitiam hoc et V cum Cypriani codd. A WM, διϰαιοσύνην ϰαὶ LXX, sed et ex Vtilg. sumptum uid., et om. BRHSP cum Cypriani codd. LB odio habuisti RSPV cum Cypriani cod. LWMB, odisti B cum Cypr. cod. A et Vulg. odio habuisti iniustitiam om. H 8 iniustitiam SPV cum Cypr. codd. LWB, ἀὸιϰίαν LXX cod. Alex., iniquitatem BR cum Cypr. codd. AM et Vulg., ἀνομίαν LXX cett. codd. dns deus (ds R) RHSP1, quod propter adsensum Cypriani codicum LWMB recepi, deus deus BVP3 (n in dns del.) cum Cypr. cod. A, o 0eo; o Oeo; aou LXX, sed illud deus deus ex Vulg. sumptum uid. 9 oleum BP cum Cypr. codd. LlAW (oleu* M), ἔχρισέ as — ἔλαιον LXX, oleo (sed ex deum m. 1? R) RHSP cum Cypr. codd. L'B et Vulg. exultationis (sic script. in BRHSP)] unctionis V ad loco Psalmi cf. Roenschium pag. 590 quo* (d er.) H etiam et *** (lam er.) B 10 quidem II unctio'ne' B2 appellatus] dilatus V Christus] • χ' in ras. S* hieremias HV Epit., ieremias BRSP

est et quis cognouit eum? item Esaias: et mittet eis dominus hominem, qui saluabit eos et iudicans sanabit eos. sed et Moyses in Numeris ita loquitur: orietur stella ex Iacob et exsurget homo ex Israhel.

§ 11

propterea Milesius Apollo consultus utrumne deus an homo fuerit, hoc modo respondit:

θνητὸς ἔην κατὰ σάρκα σοϕὸς τερατώδεσιν ἕργοις, ἀλλ' ύπὸ Χαλδαίοισι διϰασπολίαισιν ἀλώσας, γομϕωθεὶς σκολόπεσσι πιϰρὴν ἀνέπλησε τελευτήν.

AUCTORES 1] Is. 19, 20. 3] Num. 24, 17; cf. Cyprian. p. 74,18. 7 ss.] cf. G. Wolffium, Porphyrii de philosophia ex oraculis haurienda librorum reliquiae pag. 184 s.

EXPILATORES 7 ss.] Sedulius (cf. Montefalconium, palaeograph. graec. pag. 245).

BRHSPVJ 1 et om. H cognouit CEpit. c. 39, 6 (cognoscet codd. Cypr. [-cit M] Vulg., γνώσεται LXX) a Lact. fort. consulto scriptum esse existimat Roenschius pag. 572 eseias R eis] ipse R, sed cf. Epit. 2 dominus Cdns RS) BRS Epit. c. 39, 6, xupio; LXX cod. Alex. Sinait. (om. cett.), deus PV, om. H cum Vulg. saluauit Rl (alt. u in b corr. R?) S et B, om. RHSPV, sed defenditur loco Epit. c. 39,6 (unde et a Lact. scriptum in archetypo codicum Instit. e cognitione aut interpreUttionis graecae LXX aut accuratioris latinae deletum in uno B manstsse conicias), xpfowv (deest ϰαί) LXX, qui liberet eos (deest et) Vuig. sanauit BS 3 ad loco Is. cf. Roenschium pag. 548 et om. H moses S 4 stella B5, stellae H exurget S isdrael B, isrt SV propterea] p̃pt̃, sed t del., S 5 consultus om. SP 7 OiNHTOC (sed pr. 0 ras. ex

6 in P) PV CΤΟΦΟC V TCPATOAECIN B, TEPArQACCHN S, TEPA-

TQACCIN P CPOIC R, ЄΓΓΟΙC S, CrOIC P thenetoseen catacarca sofos teratodesi nertuis H 8 AAAA Sedulius ἀλλ' ὑπὸ] ӒΛ'ΑϒΠ S, AAAOrnO V ΧΑΛΔЄOICI B3, XAMAIOICI S, XAAAAIIOCI P, XAAAAIOICI V; Χαλδαϊϰι̃σι uel Χαλδαίαίσι Wolffius διϰασπολίαισιν (uel δίϰαις σϰολιαῑσιν) Strvuiw opusc. 1151, ΔΙΚΚΑCΠΟΛΙΔCIN B, AIKACnOAlHCIN R, AIKACTAIC nOAIAIClN S, AIKACnOAIAlCIN P, AIKACnOAlETIN V Χαλδαίοισι Stxaawo- λίαισιν] XAAAAIOIC 1AIKAC - IIOAICTINA Sedulius AAQCAC BSP, AOCAC R, AAQCAC V; ἁλώσας defendit Struuius; ap. Sedulium AOCAC est, Montefaiconius ἁλωϰώς ex sua coniectura ut uid. edidit, quod recepit Wolffim conl. Pifldar. Pyth. 3, 57 allypo chaldeosi dicas epoliens inaos H <iÀÀ' ὑπό XaXSafcov xptxwv ὄπλοις συναλωθείς ante Struuium edd. cf. interpre- tationem lat. in SP et ap. Sedulium hanc sub iudicibus chaldeis (chaldaeis iudicibus Sedui.) comprehensus (uel -praeh-) 9 ΓΟΜΦΟθЄIC B,

§ 12

primo uersu uerum quidem dixit, sed argute consultorem fefellit sacramentum ueritatis penitus nescientem: uidetur enim negasse illum deum. sed cum fatetur secundum carnem fuisse mortalem, quod etiam nos praedicamus, consequens est ut secundum spiritum deus fuerit, quod nos adfirmamus.

§ 13

quid enim fuerat necesse carnis facere mentionem, cum satis esset dicere fuisse mortalem? sed ueritate pressus negare non potuit quemadmodum se res haberet, sicut illut, quod ait sapientem fuisse.

§ 14

quid ad hoc, o Apollo, respondes? si sapiens fuit, ergo doctrina eius sapientia est nec ulla alia, et sapientes qui secuntur nec ulli alii. cur igitur uulgo pro stultis et uanis et ineptis habemur, qui sectamur magistrum etiam ipsorum deorum confessione sapientem?

§ 15

nam quod ait portentifica illum opera fecisse, quo maxime diuinitatis fidem meruit, adsentiri nobis iam uidetur, cum dicit eadem quibus nos gloriamur.

§ 16

sed colligit se tamen et ad daemoniacas fraudes redit. cum enim uerum necessitate dixisset, iam deorum ac sui proditor uidebatur, nisi quod ab eo ueritas expresserat, mendacio fallente (obs)curasset. ait ergo illum fecisse quidem opera miranda, uerum non diuina uirtute, sed magica.

§ 17

quid mirum, si hoc

ΓΩΜΦΩCЄIC v, ΓΟΜΦΩCЄIC Sedulius CKOAOnilCCI B, CΚΟΑΟΠΙCCI SP, CKOAineCI V Sedulius ΠΚΡΝ|NЄN Bl, nKPHNINCN, sed NN tkl., sic II corr. B3 ANЄΠΛΠCЄ Sedulius, ANЄΠΛЄCЄ (H m. 3) B, ANЄΠΑΝC R, AN' ЄΠΑϒCЄ S, AIIACCC P, ANЄΠΑΗC∈ V T∈A∈ΑΥΤΗΝ V iyntofothise . colopessi picrena nepese caestem H interprehit. lat. in mg. inf. add. B3; communis in SP et ap. Sedulium

BRHSPVj 1 uersu om. P argu*te (1 tr.) S, arguto V 2 uescientem pi, pr. c del. P3 uegasse] negasse se V 3 fateretur BH 4 est om. V 5 deus fuerit om. H G dicere fuisse] fuisse (sed eras. ex &) V 8 se ex si S2 sicuti1 H2, sic S ait] ut S 9 qui (1 ras. ex o) H S ad bis R opollo B, o apollo V, apollo rell. respondens HVar

10 aliena H sequuntur HSP 11 nec ulli] nulli R cur] cur id H et (ante uanis) om. H 12 sectamur] sectaiuque V confessionem HarPl, m del. P3 14 adsentire H 15 eadem] ea B 16 collegit B demonicas SPV tum H 17 uerum] earum V necessitatfi H iam] etiam R 18 fallente (a ex e m. 2) R 19 obscurasset scripsi, curasset BRHSV, celasset P edd., furasset coni. Hartelius quidem fecisse H quidem om. P

20 uirtute* (8 er.) S hoc om. V

Apollo ueritatem ignorantibus persuasit, cum Iudaei quoque, cultores ut uidebantur summi dei, hoc idem putauerint, cum ante oculos eorum cottidie fierent illa miracula? nec tamen tantarum uirtutum contemplatione inpelli potuerunt ut deum crederent, quem uidebant.

§ 18

propterea Dauid, quem praeter ceteros prophetas uel maxime legunt, in psalmo XXVII sic eos damnat: redde illis retributionem eorum, quoniam non intellexerunt in operibus domini. ex huius ipsius domo Christum generatuiri secundum carnem et ipse Dauid et alii prophetae adnuntiauerunt.

§ 19

aput Esaiam ita scriptum est: et erit in illa die radix Iesse et qui exsurget principari in nationes: in eum gentes sperabunt et erit requies eius in honore.

§ 20

et alio loco: exiet uirga de radice

- AUCTORES 1-5] Cypriau. pag. 40, 14 s. 7] Ps. 27, 4 s. i cf. Cyprian. pag. 41, 19. 9 s. (secundum carnem)] Cyprian. pag. 75, 19. 11] Is. 11, 10; hunc loco Lact. non ex Cypriano pag. 56, 5, qui nonnulla aliter conuersa habet, sumpsisse uidetur. 13] Is. 11, 1-3; cf. Cyprian. pag. 76, 4.

B(G)BHSPVJ 2 putauerunt B' f-int B3, -unt restituit B3) V 3 cottidie om. R illa miracula om. V miracula] miracula quae eis profetae caelesti potentia futura esse praedixerant B 4 potuerunt C; miracula, nec — potuerint Heumannus ut om. V deum om. R 5 praeterea B', m ras. corr. B* praeter] propter H 6 XXVI HV 7 eorum HSPV cum codd. Cypr. et Vulg., ipsorum B (ex altera parte uersus a Jiact. cum Cypr. omissa et secundum nequitiam adinuentionum ipsorum Vulg.), om. R; αύτωvLXX 8 domini RHSPpr (-ni ras. ex -um) V cum Cypr. codd.

omnibus exc. V (dominum), ou ouviixav είς τά ἓργα xupfou LXX; deum B, dm H ad loco Psalmi cf. Roenschium pag. 588 ex huius ex ipsius V 9 geueratutfri B2, generatuiri R' (generat uirgo R7) V, generatum iri H, negatum iri S, generat II uiri P', generatu II *iri P3; cf. ad pag. 23, 4 et — Dauid] et 'filium' (s. 1. m. 2) ipsius dauid hoc (m. 2) R 10 propheta P adnuntiauerant (ann- S) SP esaiam (pr. a ex e m. 2) R, seiam Y ita .om. H ab est et erit incipit codicis G pag. 81 (57) paene tota lecta est] esse H 11 et om. S in om. H illa dix (sic) iesse R', illa die radix iesse R* ex[urget] G, exsurgeret H, exurget S principiri H, principari (ri in ras. ex tum ut uid.) P 12 in nationes RSPV, in nationibus BG, nationes H; opyetv ἐθvω̃v LXX; imperare gentibus uel gentes codd. Cypriani, magna etiam ap. alios uarietas, cf. Sabaterium II 540, Roenschium pag. 548 gentes] et R requies] req S 13 honorem B, honore[m] I G; recte? plane alia in LXX et Vtdg. ante exiet fort. et intercidit, quod habent codd. Cypriani exc. Å; xαὶ ἐξελύσεται LXX

XVIIII. Lact. 1.

Iesse et flos de radice ascendet: et requiescet super eum spiritus dei, spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiae et pietatis: inplebit illum spiritus timoris dei.

§ 21

Ie-ssp autem fuit pater Dauid, ex cuius radice ascensurum esse florem praelocutus est, eum scilicet, de quo Sibylla dicit

ἀνθήσει δ' ἄνθος καθαρόν.

§ 22

item in Basilion libro secundo propheta Nathan missus est ad Dauid uolentem deo templum fabricare. et fuit uerbum domini ad Nathan dicens: uade et dic seruo meo

AUCTORES 7] VI 8. 9] II Reg. (II Sam.) 7, 4. 5. 12-14. 16: cf. Cyprian. pag. 49, 7; 75, 20.

EXPITJATORES 7] Sedidius, qui hunc locum coniungit cum uersu Sibyll. pag. 331, 3 (cf. Montefalconium, palaeogr. graec. pag. 245).

B(G)RHSPV] 1 radice BGRSP1V codd. Cypriani, radice eius H, radice reiusl P3, sed eius ex Vulg.; ἂvθος ex τη̃ς ῤίζης άvαβήσταιLXX retJ P3 super eum om. H 2 'emn' B2 dei BH, [d]i G, om. R, dni S. dni (exp. m. 1 ?) P, dni V; dei (sic etiam Cypriani codd. AWM) propter πvεύμαtou Osou LXX recepi, sed dubitanter, cum domini, quamquam in Vulg. est, tamen etiam in Cypriani codd. LB (ef ad p. 298, 2) legatur; domini Haussleitero quoque l. c. placere uidetur spiritus om. R 3 consili G 4 pietatis] ueritatis P inplebit] implebit SP, inpleuit (im- V) BY, [in](pleb)it G, inplebit codd. Cypriani (exc. M**), LXX (xat εvπλησι cod. Sinait.), et implebit RH, sed et ex Vulg. et replebit sumptum uidetur illum RHPV cum Cypriani codd. LMB, illam Bx, in ras. corr. B*, [i]ll[um] G, eum S cum Vulg., αύτόv LXX timoris om. B dei BRHPV, d(i) I G, cum Cypriani codd. LAWM, Oeou LXX, diii S cum Vulg. a.d locum Isaiae cf. Roenschium pag. 547 5 radicem V 6 prolocutus P 7 locum grrrec. om. BG, in B spatium non relictum est, in G pars uersus 11 et toti uersus 12. 13 paginae 81 (57) uacui sunt ANenCI P, ANftHCI V Sedulius AANBOC R, A AN60C S Sedulius, Δε (ε addudit m. 3 exl correctum) ANeOC P, AANOC V ΦΦΑΡΤΟ̃, sed alt. P 4' del. m. 1 S, KABATON (P m. 2) V, KABAPQN Sedulius anthesidantes catharon H in P et ap. Sedulium interpretatio lat. haec florescet autem flos pums, in S eadem, nisi quod pro purus est putmm ad loco Sibyll. u cf. Struuium opusc. I 70 8 basilio V prophan P1, prophaen p2 est] et Pae, del. m . 1 uel 2 9 nolente S templum deo B, templufm do] G fabricare RSP, aedificare BGHV, sed ex p. 323,1 et 5 ut uid.

10 natham H, natha P

Dauid: haec dicit dominus deus omnipotens: non tu aedificabis mihi domum ad inhabitandum, sed cum inpleti fuerint dies tui et dormieris cum patribus tuis, suscitabo semen tuum post te et parabo regnum eius.

§ 23

hic aedificabit mihi domum in nomine meo et erigam thronum eius usque in saeculum, et ego ero ei in patre et ipse erit mihi in filio. et fidem consequetur domus eius, et regnum eius usque in saeculum.

§ 24

sed haec ut Iudaei non intellegerent, illa fuit causa, quod Solomon filius Dauid templum deo aedificauit et ciuitatem, quam de suo nomine Hierosolymam nuncupauit. itaque ad ipsum quae a propheta dicta sunt rettulerunt. Solomon autem ab ipso patre

B(G)RHSPV] 1 dominus (dns G) deus (dš GSV) BGHSV, dominus RP cum codd. Cypriani duobus locis Img. 49, 8; 75, 21 et Vulg., xύριος LXX; illud recepi, qwmiam si deus secundum Vulgatam in RP esset deletum, eliam omnipotens, quod ipmm deest in Vulg. (pariter in Cypriano, ac ne in LXX quidem in hoc uersu simile quicquam), extinctum esset; omnipotens Lact. ex uersu 8 raoe λἐyι xύριος παvτοxράτωρ LXX (dominus exercituum Vulg.) addidisse uidetur mihi aedificabis BG 2 ad om. Bx (s. I. B1) G sed cum C, fort. erit intercidit, sed erit cum codd. Cypriani utroque loco, xai tarat ἐάv(u. 12) LXX 3 et — patribus tuis s. I. P5 dormieris BGHP cum codd. Cypriani utroque loco et Vulgata, ἐάv ... xοιμηθήση LXX, dormies RSV, fort. recte 4 poste Bx (t s. I. add. B2) S inter te et et hoc qui erit de utero tuo codd. Cypriani utroque loco, oç faxat ix τής xoi- λίας σοu (u. 12) LXX, quod egredietur de utero tuo Vulg.; fort. consulto Lactantium omisisse existimat Roenschius pag. 539 et om. R 5 aedificabit mihi RHSPV cum codd. Cypriani omnibus pag. 49, 12, cum LBM pag. 76, 1 (rell. fabricabit mihi uel fabricabit), οίxοδομσει μοι (u. 13) LXX, aedificabit BG cum Vulg. in nomine meo C, Cypriani utroque loco plerique codd. nomini meo (idem Vulg.), alii nomine m., τῳ όvόματί μουLXX; illud Jjactantius propter antecedens mihi ut concinnius scripsisse uidetur Roenschio l. c. 6 patre BGSPV, patrem RH cum codd. Cypriani utroque loco et Vulgata; είς πατἐρα (u. 14) LXX 7 erit mihi BHPV, [erit] mihi G, cum codd. Cypriani utroque loco et Vulgata, ἓσται[xot LXX, mihi erit RS filio BSPV, idem in G fuisse spatium in y fil(io)et indicare uid., filio (corr. m. 2) R, filium H cum codd. Cypriani utroque loco et Vulgata; Elç uMv LXX 8 et regnum eius om. P post in saeculum hoc in conspectu meo Cyprian. utroque loco, ἐvώπιόv μου LXX, ante faciem tuam Vtdg. 9 salomon HS 11 byierosolimam H in ad ipsu desinit codicis G pag. 81 (57), sequitur pag. 82 (58) paene tota lecta 12 retulerunt HSP salomon HS

21*

suo imperii regimen accepit.

§ 25

prophetae uero de eo loquebantur qui tum nasceretur, postquam Dauid cum patribus suis requieuisset. praeterea Solomonis imperium perpetuum non fuit: annis enim quadraginta regnauit.

§ 26

deinde, quod numquam filius dei dictus est, sed filius Dauid, et domus quam aedificauit non est fidem consecuta sicut ecclesia, quae est uerum templum dei, quod non in parietibus est, sed in corde ac fide hominum qui credunt in eum ac uocantur fideles: illut uero Solomonium templum quia manu factum est, manu cecidit.

§ 27

denique pater eius in psalmo CXXVI de operibus filii sui prophetauit hoc modo: si dominus non aedificauerit domum, in uanum laborauerunt qui illam aedificauerunt: si dominus non custodierit ciuitatem, in uacuum uigilauit qui eam custodiuit.

cap. 14

§ 1

Quibus ex rebus apparet prophetas omnes denuntiasse de Christo, fore aliquando ut ex genere Dauid corporaliter

AUCTORES 11] Ps. 126,1.

B(G)RHSPVj 1 eodem B, [eo]d(em) G loquebarnJtur S7 2 t[un]c G, O

cum H dauit B 3 et praeterea H salomonis HS perpetuitu sic V 4 ad deinde quod cf.pag. 152, 21; VII12,11 5 dei filius B, [d]<if)[ilius] G est] sit V filius] fuit B, fui[t] G, sed Lactantium Dauid tantum scripsisse, fuit filius additum esse conicio dauit P1, corr. P3 6 sic (~m. 2) S aeclesia B, [ae]cll]es(i)a G, sic saepius BG 7 rnon, H2 est om. V 9 salomonis H, salomonium SP32(so-P1) alt. manu* (s er.) V 10 CXXVII. V

11 fili G 12 in uanum BRSPV, in[u](anu)[m] G, sine causa H; in uanum etiam alii testes Italae (cf. Sabaterium II255) et Vulg., in uacuum fort. scribendum putat Haussltiterus l. c.; cf. Woelfflinum, Archiu. lexicogr. et gramm. lat. II 21 laborauerunt] laborant hi H aedificauemnt illam B, idem fuisse in G uestigia et spatia indicant, aedific.auerunt eam H cum Vulg., oi οἰxοδομου̃vτες LXX, add. αύτόv codd. Alex. et Sinait. (sed expunx. m. 1) 13 supra si rasura in B in uacuum BRS, in [ua]cuum G, sine causa H, in uanum PV; et hic et supra εἰς μάτηv LXX; Lact. fort. uariationis causa sttpra in uanum, hic in uacuum scripsit uel aliam secutus memoriam, quae subest fort. etiam in Vulgata priore loco in uanum, altero frustra exhibente 14 uigilauit BRHS, idem in G fuisse spatium indicare uidetur, laborabit P, laborauit V, ἠΥρύπvησεv LXX, uigilat Vulg.i laborauit fort. recipiendum esse existimat Haussleiterus l. c., cf. Augustin., enarrat. in PR. 126 c. 3, uol. IV 1429 E Maur. in uanum laborauit qui custodit eam ad loco Psalmi cf. Roenschium pag. 593 15 denuntiau(isse) G, rdelnuntiasse H7 16 christo B1 dauit B

natus constitueret aeternum templum deo, quod appellatur ecclesia, et uniuersas gentes ad religionem ueram dei conuocaret.

§ 2

haec est domus fidelis, hoc inmortale templum, in quo si quis non sacrificauerit, inmortalitatis praemium non habebit.

§ 3

cums templi et magni et aeterni quoniam Christus fabricator nut, idem necesse est habeat in eo sacerdotium sempiternum, nec potest nisi per eum qui constituit ad templum et ad conspectum dei perueniri.

§ 4

Dauid in psalmo CVIIII id ipsum docet dicens: ante luciferum genui te. iurauit dominus et non paenitebit eum: tu es sacerdos in aeternum.

§ 5

item in Basilion libro primo: et suscitabo mihi sacerdotem fidelem, qui omnia quae sunt in corde meo faciet, et aedificabo ei domum fidelem, et transibit in conspectu meo omnibus diebus.

§ 6

quis autem futurus esset cui deus aeternum sacerdotium pollicebatur, Zacharias etiam nomine posito apertissime docuit. sic enim dixit: et ostendit mihi dominus Iesum sacerdotem

A UCTORES 6s. (sacerdotium sempiternum). 14 s.] Cyprian. pag. 50,13. 9] Ps. 109, 3 s.; cf. Cyprian. pag. 50, 15. 11] 1 Reg. (I Sam.) 2, 35; cf. Cyprian. pag. 50, 18. 17] Zach. 3, 1-8; hunc locum non totum certe ex Cypriano pag. 78, 16, qui habet tantummodo uersus 1 et 3s. atque in eis nonnulla alia iuterpretatioue exhibita, sumpsit; pars uersus 7 redit pag. 328,8.

B(G)HRSPV] 1 constituet H 2 dei ueram B, idem in G fuisse uestigia et spatia indicant ueri ex ueram sic B2 4 haberet V 5 et (ante magui) om. BG et (ante aeterui) s. I. BP in (f)(ab]ricator (fuit) i(d)[ e]m ne desinit codicis G pag. 82 (58) 6 idem] quidem H sacerdot'i'um

82 7 constitui H ad templum et ad] templum aditum templum et ad H, ad (sed del. m. 3) templum ad P 8 perueniri (alt. i ex e m. 2) S dauit B C & VIII R, CVIH HV, recte? cf. Cypriani cod. L centesimo octauo ipsud P1, corr. P3 9 iurabit V dominus RHP cum Cypriani codd.(exc.M) et Vulg., xupiot LXX; deus (ds SV) BSV 10 aeternum] aeternum secundum ordinem melchisedech V cum Psalmo et Cypriano ad lac. Psalmi cf. Roenschium pag. 593 11 basilio P primo om. S, in ras. V 13 faciet BHV cum codd. Cypriani et Vulg., ποιἠσει LXX; faciat RSP 14 in conspectu meo C, in conspectu christorum meorum Cyprian., ἐvώπιοv χριστοὕ μοv LXX, coram christo meo Vtdg. ad locum Reg. cf. Roenschium pag. 538 15 cuius Bl, corr. B3 aeternus (s exp. et - add. m. 2) S, aeteruu* (s er., - add. m. 3) P zacarias B, zaccharias RV 16 sic euim dixit om. B 17 dominus BRHP et Vulg., xύριος LXX; dominus deus SV iesun Rr, corr. R2

magnum stantem ante faciem angeli domini, etdiabolus stabat ad dexteram ipsius, ut contradiceret ei.

§ 7

et dixit dominus ad diabolum: imperet dominus in te, qui elegit Hierusalem: et ecce titio eiectus ab igni. et Iesus erat indutus uestimenta sordida, et stabat ante faciem angeli. et respondit et dixit ad circumstantes ante faciem ipsius dicens:

§ 8

auferte uestimenta sordida ab eo et induite eum tunicam talarem et imponite cidarim mundam super caput ipsius. et cooperuerunt eum uestimenta et imposuerunt cidarim super caput eius. et angelus domini stabat et testificabatur ad Iesum dicens: haec dicit dominus omnipotens:

§ 9

si in uiis meis ambulaueris et praecepta mea seruaueris, tu iudicabis domum meam, et dabo tibi qui conuersentur in medio horum circumstantium. audi itaque,

BBHSPVj 1 stante (~ m. 2) S dum . Bl, dnmi B2 zabulus P 2 ipsius BRHV, eius SP cum Vulg., αὐτου̃ LXX 3 diabulum P imperet C, nisi quod imperet tibi (tlOn om. in te) V, ὲπιτιμήσαι ϰύριος ev cot διάβολε, ϰαὶ ὲπιτιμήσαι ϰύριος iv cof LXX, increpet Vulg. et edd., sed cf. epist. Iudae u. 9 ὲπιτιμήσαι aoi ϰύριος, Vulg. imperet tibi dominus; cf. Roenschium pag. 582 s. 4 et orn. BRX (s. I. R2) S; oux ἰδού LXX, numquid non Vulg. citio V1 abiectus B, e*iectus (1 er.) P; ὲξεσπασμένος LXX, erutus Vulg. i cf. pag. 327,14 igne B 5 erat indutus BRSP, idem Cyprian.pag. 78,19, Ambros. de spiro sanct. lib. I, uol. II624 B Maur., Vulg., ή̀ν ὲνδεδυμένος LXX, indutus erat HV, recte? uestimenta sordida BRHSV Cyprian. Ambros., ἰμάτια ῤυπαρά LXX, uestimentis sordidis P ex Vtdg. uestibus sordidis 8 inter ab eo et induite omissa sunt quae Cyprianus exhibet interpretatione hac et dixit ad eum: ecce abstuli iniquitates tuas induit S └e┘um V tunicam talarem BHSV, dubitanter recepi, tunica talari P, tunicam poderem R, recte? poderem Oyprian., podere alii (cf. Sabaterium II 988), ποδήρη LXX, mutatoriis Vulg. ilponite B 9 cyidarijm B, cidari S ipsius - super caput om. PV et cooperuerunt — super caput om. B et cooperuerunt eum uestimenta et imposuerunt — caput eius eodem ordine in cod. Alex., inuerso in cett. LXX 10 uestimento S, sed ἰμάτια LXX posuerunt H cum Vulg., ὲπέθηϰαν LXX cidariw] cidari mundam S, fort. recte; x(saptv xaOapav LXX 11 testificabatur] post διεμαρτύρατο iterum o aYysXo; xupfou LXX 13 et praecepta mea seruaueris s. I. S1 seruaberis V 14 tu] sic etiam pag. 328,10, xai ou LXX, tu quoque Vulg. iudicaberis S domum — dabo] inter rov oTxov μου et xai δώσω haec ϰαἰ ὲὰν διαϕυλάσσης τὴν αὐλήν μου LXX, sed corrupta in cod. Alex. conuertentur V 15 circum astantium S, recte?

Iesu sacerdos magne.

§ 10

quis non igitur captos mentibus tum fuisse Iudaeos arbitretur, qui cum haec et legerent et audirent, nefandas manus deo suo intulerunt?

§ 11

atquin ab eo tempore quo Zacharias fuit usque ad annum quintum decimum imperii Tiberi Caesaris, quo Iesus fixus est, prope quingenti anni numerantur, siquidem Darii et Alexandri adoleuit aetate, qui fuerunt non multo post quam Tarquinius Superbus exactus est.

§ 12

sed illi rursus eodem modo falsi deceptique sunt putantes haec de Iesu esse dicta filio Naue, qui successor Moysi fuit, aut de sacerdote Iesu filio Iosedech: in quos nihil congruit eorum quae propheta narrauit.

§ 13

non enim sorditati umquam illi fuerunt, cum alter eorum potentissimus princeps fuisset, alter sacerdos, aut perpessi sunt aliquid aduersi, ut tamquam titio eiectus ex igni putarentur, aut aliquando in conspectu dei et angelorum steterunt aut propheta de praeteritis loquebatur potius quam futuris.

§ 14

locutus est igitur de Iesu filio dei, ut ostenderet eum primo in humilitate et carne uenturum.

BRHSPVJ 1 iesu RP VulfJ., iesus B, ihs HSV, 'Ιησου̃ LXX except. ϊησους cod. Vatic. magmhe (n er.) B, magne V ad loco Zachariae cf. Roenschium pag. 580 2 tunc H 3 uefarias V at quia S +abeo (h er.) H 4 quod P1, d del. P2 quo Zacharias] cozacharias H za∗cariiis (c cr.) B, zaccharias li ad om. H 5 imperii1 B tiberi BXH, om. R, tiberii' B3, tiberii SPV Iesus om. R crucifixus P 6 Darii et Alexandri C, Cyri et Artaxerxi Volkmannus, obseru. misc. 1872 pag. 14; an Darii et Cyri (cf. Sulpic. Seu. Chron. 119,4 post Dariiuu Medum ... Cyrus uno et triginta annis rerum potitus est)? nisi rectius Cyri et Darii, cf. Theophil. ad AtUolyc. 133 A (cf. Lact. I 23, 2 et ad IV 5, 6) riYOVEV (sc. Σολων) ϰατὰ tou; χρόνους Κύρου ϰαὶ Δαρεὶου τών βασιλέων, xata tov jrpovov Zϰχαρὶου tou προειρημένου προϕήου; cf. etiam 'Cyprian.' de ptvsch. comput. c. 13. 16, III p. 260. 263, et interpolationem codicis Fuldensis Tertull. Apolog. c. 19, I p. 188, Cyri enim et Darii regno fuit Zacharias post p adoleuit add. temporibus B2 aetatem B 8 prorsus V su(nt)utalltes (p m. 3) B 9 <deie)su B iesu H2 filium H na(ue) B successor fuit] successerat H mosi S fuit moysi P 10 iessei Bl, iossedec B2, iosedec R, sedec H quo P 11 illi umquam B, illi umquamquam, exp. m.l? P 12 princeps] rex H fuerit P 13 perpessi suntj perpessis S ut] aut H 14 eiectus (i ex 1) S, ei'i'ectus P 16 de futuris H est om. V igitur om. R 17 ostelideTet P2 carne] a carne H esse uenturum edd.

haec est enim uestis sordida, ut pararet templum deo et sicut titio agni ambureretur id est ab hominibus cruciamenta perferret et ad ultimum extingueretur. titionem enim uulgus appellat extractum foco torrem semiustum et extinctum.

§ 15

quomodo autem et cum quibus mandatis a deo mitteretur in terram, declarauit spiritus dei per prophetam docens futurum ut cum uoluntatem summi patris fideliter et constanter inplesset, acciperet iudicium atque imperium sempiternum.

§ 16

si in uiis meis inquit ambulaueris et praecepta mea seruaueris, tu iudicabis domum meam. quae fuerint uiae dei et quae praecepta eius, nec ambiguum nec obscurum est.

§ 17

deus enim cum uideret malitiam et falsorum deorum cultus per orbem terrae ita inualuisse, ut iam nomen eius ex hominum memoria fuisset paene sublatum — siquidem Iudaei quoque, quibus solis arcanum dei creditum fuerat, relicto deo uiuo ad colenda figmenta inretiti daemonum fraudibus aberrassent nec increpiti per prophetas reuerti ad deum uellent —, filium suum principem angelorum legauit ad homines, ut eos conuerteret ab inpiis et uanis cultibus ad cognoscendum et colendum deum uerum, item ut eorum mentes a stultitia ad sapientiam, ab iniquitate ad iustitiae opera traduceret.

§ 18

hae sunt uiae dei in quibus eum ambulare praecepit, haec praecepta quae

AUCTORES 8] cf. pag. 326,12.

BRIISPVJ 1 est om. B parra'ret P3 sic Sl, sictrt1 P3 2 igi S, 'igni' P2 ambu**reretur (la. er.) H, ambureretur (pr. r ex 1 m. 2) S cruciamenta H7 referret B', pefr'ferret B1 3 et om. H 4 extracto P1, corr. P3 torreus enii us=tum V et om. HPV 5 cum om. H qui- (bus) B 6 terra R declara(ui)t B profe(tamdoc)ens B dicens V 7 ut] et H u(olun)tatem B fi<delite)r B et] ac R c(ons)tanter B, constant ( m. 2) S 8 sempiternu Cu ex a m. 2) H 9 seruaberis H

10 iudicaberis S fuerunt ( r S) BRS 11 et om. H eius om. R ambigium Vac 13 rper orbem1 B3 iam] etiam BP 14 fuisset om. P sublatum] aboleretur P ut siquidem V quoque om. H 15 relict* (ñ er.) sic S 'dõ' P3 18 principem angelorum om. BP 19 coguoscendum et colendum BPH, agnoscendum R, cognoscendum SV 20 ante item eras. item ut duorum P mentes eorum R ab (ante stuItitia) HSP, a4 V 21 'ad' P3 operam duceret S haec RHSP1, c del. P3

22 praecepit haec om. P sernanda mandauit. ille uero exhibuit deo fidem: docuit enim quod unus deus sit eumque solum coli oportere, nec umquam se ipse deum dixit, quia non seruasset fidem, si missus ut deos tolleret et unum adsereret, induceret alium praeter unum.

§ 19

hoc erat non de uno deo facere praeconium nec eius qui miserat, sed suum proprium negotium gerere ac se ab eo quem inlustratum uenerat separare.

§ 20

propterea quia tam fidelis extitit, quia sibi nihil prorsus adsumpsit, ut mandata mittentis inpleret, et sacerdotis perpetui dignitatem et regis summi honorem et iudicis potestatem et dei nomen accepit.

cap. 15

§ 1

Quoniam de secunda natiuitate diximus, qua se hominibus in carne monstrauit, ueniamus ad opera illa miranda, quae cum essent caelestis indicia uirtutis, magum Iudaei putauerunt.

§ 2

cum primum coepit adolescere, tinctus est ab Iohanne propheta in Iordane flumine, ut lauacro spiritali peccata non sua, quae utique non habebat, sed carnis quam gerebat aboleret, ut quemadmodum Iudaeos suscepta circumcisione, sic etiam gentes baptismo id est purifici roris perfusione saluaret.

§ 3

tum uox audita de caelo est: filius meus es tu, ego hodie genui te. quae uox aput Dauid praedicta inuenitur. et descendit

EPITOME 11—13. 330, 2-4] c. 40, 1.

AUCTORES 14 ss.] Luc. 3, 21 s. 18-20] locus ex Luc. 3, 22 et Ps. 2, 7 conflatus; quod apud alios quoque factum esse ostendunt Sabaterius III 275, Roenschius pag. 614, Otto ad Iustin. dialog. c. Tryphone

316 D (ed. III pag. 325).

BRHSPVJ 2 deus unus V oporteret V 3 se om. H seuasset H do P', dos P3, dš V 6 suum om. R ab eo] habeo H iulustraturus BP, inlustraudum H 7 ueueraret Bl, corr. B2 separaret B' (t erasum restituit B3) HP qui'a' B3 8 et quia nihil sibi H mandivtum B

13 tum V magnum SaTV putauerunt iudwei (W m. 3) B 14 a BHS propheta om. V 15 in om. B iordano BR™ lacro R non om. B 16 gestabat B, habebat H ablueret B, sed cf. III26, 9 18 baptisumo (si er.) P tunc HSP 19 audita de caelo est BHSP, de caelo audita est BY, sed fort. secundum Vulg. de caelo facta est; ϕωνὴν ὲξ oupavou yeWaOat Luc. 20 ad loco Lucae cf. Roenschium pag. 614 uox om. V praedicata aput dauid B praedicata BRH et om. V

super eum spiritus dei formatus in specie columbae candidae.

§ 4

exinde maximas uirtutes coepit operari, non praestrigiis magicis, quae nihil ueri ac solidi ostentant, sed ui ac potestate caelesti: quae iam pridem prophetis nuntiantibus canebantur.

§ 5

quae opera tam multa sunt, ut unus liber ad conplectenda omnia satis non sit. enumerabo igitur illa breuiter atque generatim sine ulla personarum ac locorum designatione, ut ad exponendam passionis eius crucisque rationem possim peruenire, quo iam dudum festinat oratio.

§ 6

uirtutes eius fuerunt quas Apollo portentificas appellauit, quod quacumque iter faciebat, aegros ac debiles et omni morborum genere laborantes uno uerbo unoque momento reddebat incolumes, adeo ut membris omnibus capti receptis repente uiribus roborati ipsi lectulos suos reportarent, in quibus fuerant paulo ante delati.

§ 7

claudis uero ac pedum uitio addictis non modo gradiendi, sed etiam currendi dabat facultatem. tum quorum caeca lumina in altissimis tenebris erant, eorum oculos in pristinum restituebat aspectum.

§ 8

mutorum quoque linguas in eloquium sermonemque soluebat item surdorum patefactis auribus insinuabat auditum, pollutos et aspersos maculis repurgabat.

§ 9

et haec omnia non manibus

EPITOME 10-331, 8] c. 40, 2.

AUCTORES 1 columbae caudidae] 'columbae' tantum mentionem facit Lucas, 'candidae' Orac. Sibyll. VI 7, unde Lact. fort. sumpsit.; cf. Alexandrum ad hunc uersum. 9 Apollo] cf. pag. 319, 7. 13 lectulos] cf. Matth. 9, 6. § 7 s.] cf. Is. 35, 5 s.

BliHSPVJ 1 speciem (sed m expunx. Pir) RP edd., sed cf. figurare in c. abl Epit. 15,2; Inst. I 17, H; V 8, 2 2 exinde - operari] exinde coepit uirtutes multas V prestrigiis P, praestigiis BRS, praestigis H, praestigiiw V magis H 3 ostendant Vac caelesti] solidi V

4 pro que S canebatur P 6 illa igitur B 7 sine ulla] siu S ac]

et H ad om. V exponenda H, exponeuda (~ m. 2) V 8 possim D post peruenire in mg. R1 quod V 9 ia<m)dudum (n Hł. 3) B, ian dudum RI, iSdudum V festinat oratio] festinator acies sic V eius] etiam eius H 11 genera H 12 incolomes H menbris SV 13 receptis r. repente et uiribus (re s. I. m. 2) sic H ipse H lectos B, lectulos (o ex u m. 2) R 15 aflictis B; affectis Heumannus gradientis V 16 tuui, B3, tunc H caeta V1 17 erant tenebris H resti'tu'ebat H* 18 sermonemquo om. R olebat S 19 iiisuabat V 20 aspersis R repuagabat H7, repugnabat V

aut aliqua medella, sed uerbo ac iussione faciebat, sicut etiam Sibylla praedixerat:

πάντα λόγῳ πράσσων πᾶσάν τε νόσον θεραπεύων

§ 10

nec utique mirum quod uerbo faceret mirabilia, cum ipse esset dei uerbum caelesti uirtute ac potestate subnixum.

§ 11

nec satis fuit quod uires inbecillis redderet, quod debilibus integritatem, quod aegris et languentibus sanitatem, nisi etiam mortuos suscitaret uelut e somno solutos ad uitamque reuocaret.

§ 12

quae uidentes tunc Iudaei daemonica potentia fieri arguebant, cum omnia sic futura ut facta sunt arcanae illorum litterae continerent.

§ 13

legebant quippe cum aliorum prophetarum tum Esaiae uerba dicentis: confortamini, manus resolutae, et genua debilia, consolamini. qui estis pusilli animi, nolite timere, nolite metuere. deus noster iudicium

EPITOME 8-10] c. 40, 1. 11-335, 6] c. 40, 3.

AUCTORES 3] VIII 272. 13] Is. 35, 3-6; cf. Cyprian. pag. 71,17.

EXPILATOllES 3] Sedulius (cf. Montofalcouium, palacograph. graec. pag. 245).

BRHSPV] 1 medela RSP iussu B 3 ΛΟΓΩ BRSPV Sedulius IIPACЄΩΝ VSedtdius IIAOA'NP3 te] όÈ codd. Sibyll. integriores HMQV, om. rell. OCON V, vouoov codd. quidam Sibyll. ΘΑΡΑΙΙЄΥΩΝ B, rePAncrUN V Sedulius IIANTANAOTONIIPACCΟΝΠΑΟΑΝΤЄNNOCΩΝΤЄ- PAITCVON in mg. inf. add. H2 interpretatio lat. paene eadem in S et P, simillima ap. Sedulium ad loco Sibyll. cf. Struuium, opusc. I 70

5 caelestis H 7 languentibus] laborantibus B 8 ox H solutis B solutos — tunc Iudaei om. S uitam B, uitam quae (exp. m. 2) V 9 tunc om. V daemoniaca H, daemoni*ca ex daemoniaco (sic) P 10 factae V continereDt (ent add. m. 2) P 11 legabant F1 cum] etiam cum V tum om. V eseiae B2, esaiae (pr. a ex e m. 2) R 12 dicentis (alt. i ex e m. 2) H resolutae BRHSP cum codd. Cypriani, dissolutae V secundum Vulg. manus dissolutas 13 consoldamini R; exbortamini codd. Cypriani, παραϰαλέσατε LXX, roborate Vulg. pusilli animi RHSP, pusillo animo B et Cypriani cod. A, pusillo animo (sed -mo ex -mi) V; ol δλιγόψυχοι tfj διανοία̜ LXX, pusillianimes Cypriani codd. LW, pusillanimes MB, uel hoc uti illud testes Italae a Sabaterio II 573 adhibiti; alterum utrum fort. Lactantium scripsisse a librariis in pusilli animi mutatum existimat Soenschius pag. 551; dicite pusillauimis VtClg. nolite metuere bis Sac, prius del. Sl 14 deus RHSPV cum codd. Cypriani, ecce deus B, sed ex Vulg. ut uid.; JSou o seoj LXX iudicio V

retribuet, ipse ueniet et saluos faciet nos.

§ 14

tunc aperientur oculi caecorum et aures surdorum audient: tunc saliet clodus sicut cernus et plana erit lingua mutorum, quia rupta est in deserto aqua et riuus in terra sitienti.

§ 15

sed et Sibylla eadem cecinit his uersibus:

νεκρῶν δὲ ἀνάστασις ἔσται καὶ χωλῶν δρόμος ὠκύτατος καὶ κωφὸς ἀκούσει καὶ τυφλοὶ βλέψουσι, λαλήσουσ᾽ οὐ λαλέοντες.

νεϰρω̃ν 8' ὲπανάστασις eatat xat xwXoiv δρόμος ὼϰύτατος ϰαὶ ϰωϕός axoucet xat tuaXot βλέψουσι, λαλήσουσ' OJ λαλέοντες.

§ 16

ob has eius uirtutes et opera diuina cum magna illum multitudo sequeretur uel debilium uel aegrorum uel eorum qui curandos suos offerre cupiebant, ascendit in montem quendam desertum, ut ibi adoraret. ubi cum triduo moratus esset. ac fame populus laboraret, uocauit discipulos suos quaerens quantos secum cibos gestarent. at illi quinque panes et duos pisces

AUCTOEES 6ss.] VIII 205 ss. 9-333, 7] Matth. 14, 13 ss.

EXPILATORES 6 ss.] Sedulius (cf. Montefalconium ibid.).

BMHSPVJ 1 ipse ueniet om. R ipse] et ipse H aperisentur (ae ex a m. 2) H 3 salliet II clodus BRP cum Cypriani codd. paene omnibus, claudus HSV; cf. VII 27, 13 sicut] uelut V 5 ad loco Isaiae cf. Roenschium pag. 549 sed et Sibylla — uersibus et uersus graecos om. H uerbis SP 6 ΔЄΓΓΑΝΑCTACIC B, *. e. δ' ὲπανάστασις (coniecerant Struuius, opusc. 171, Volkmannus de orae. Sibyll. dissert. pag.34), A6TANACTACIC.R, A ANACTACIC S Sedulius (sed sine acceRtu), ΔЄIIAANACTACIC, sed nA del. m. 3 P, ΔЄ////ANATACIC V; om. codd. StbyU.; cf. SibyU. I 355 ὲ̀σται] ∗∗CTAI (Al er.) V 7 xai] KSA B, K pI, KAI P3 XOAQN B, XQAON Sedulius xat χωλω̃ν] χωλω̃ν 81 codd. SibyU. APUMOC V Sedulius OKrrATOC BP Sedulius ΚΟΦΟC P AKOTCI B, AKOKOVCCl P, AKOICCI Sedulius 8 KAIT|ΤΟΙΦΑΥ B TЄΦΛΟΙ P, ΤΥΦΑΟΥ Sedulius ΑΝΑΒΛЄΨΟΥCIS, BAЄΨΟΥCI/// V, BAЄΨΟΥCIN Sedulius λαλήσουσ' οὐ] AAAIICΟΥCΟΥ V, AAAHCOrCI AOr B, AAAHCOrCIOr RP, AAAHCOrcT (om. ou) S, A,\\AAeC COr Sedulius λαλέοντες] AAAAOI S, AAAONTC V interpretatio lat. eadem in S et P, similis ap. Sedulium ad loco Sibyll. cf. Struuium, opusc. I 70 9 hac V multitudo] turba B, sed ex Vulg. Matth. 14, 14. 15. 19. 23 11 descendit R, asendit S quendam] quia

dem V 12 ut ibi] ubi V moratus esset] moraretur P ac famecibos gestarent bis S1, alt. d.el. S2 13 uocauit] interrogauit H suos om. P edd., cf. c. 19, 7; 21, 1; Epit. 42, 3 et infra c. 19, 6; 20, 1 quaerens om. H 14 cibos secum H

in para se habere dixerunt. adferri ea iussit ac multitudinem per quinquagenos distributam discumbere.

§ 17

quod dum discipuli faciunt, frangebat ipse panem minutatim carnemque piscium comminuebat: et utraque in manibus eius augebantur. et cum adponere illa populo discipulis imperasset, saturata sunt quinque milia hominum et insuper duodecim cophini de residuis fragminibus inpleti. quid aut dici aut fieri potest mirabilius?

§ 18

at id futurum Sibylla cecinerat olim, cuius uersus tales feruntur:

ἐκ τ' ἄρτων ἅμα πέντε καὶ ἰχθύος εἰναλίοιο ἀνδρῶν χιλιάδας ἐν ἐρήμῳ πέντε κορέσσει καὶ τὰ περισσεύοντα λαβὼν μετὰ κλάσματα πάντα, δώδεκα πληρώσει κοφίνους εἰς ἐλπίδα λαῶν.

I* t' aptwv άμα πέντε ϰαὶ ἰχθύος εἰναλίοιο ἀνδρω̃ν χιλιάδας ev wevte ϰορέσσει xai xa ρερισσεύοντα λαβὼν μετὰ ϰλάσματα πάντα δώδεϰα πληρώσει ϰοϕίνους et ὲλπίδα λαω̃ν.

AUCTORES 9 ss.] VIII 275 ss.

'EXPLLATORES 9 ss.] Sedulius (cf. Montefaleonium ibid.).

BRHSPVJ 1 peras RPar habere se H 2 distributam ont. B dum R, cum cett. et edd. 4 augeba'n'tur H7, augebant P 5 apponi V edd. saturati P1, corr. Pa quinque in mg. H1 6 hominum milia RHSP de om. RP 7 impleri S 8 ad Bpt, corr. P3, aut V at id futurum — feruntur et uersus graecos om. H caecinerit Bl, -at corr. B7 feruntur] fnerunt R 9 ε̌ϰ τ'] sx o' codd.Sibyll. ЄΞ. APTQiN Sedulim INAAЄIOIO B ICAl ЄIC IIЄNTЄ APTQN OMO? ICAIl ΧΘΥΩΑΑΑΙΤΙΩΝ S, KAI (add. m. 3)

ЄΚΓ (exp. m. 1 ?) ΑΡΤΩΝΑΜΑ nilNTII ΚΑΙΙΧΘΥΗCΙΝΑΑΙΟΥC P, ЄΚΓΙΑΡΤΩΝ- ΔΜΔΠЄNTЄΚΑΙΙΧΘ (8 ex O? m.2) ΥЄCINAA . IOIC V IXeiCCIN AAIOIC Sedulius ἰχθύος εἰναλἰοιο Lact. cum codd. antiquioris recensionis Sibyll. HMQV; ἰχθύων ἀλἰοιο uel ἰχθυαλἰοιο (ἰχθιαλ-, ἰχθαλ-) rell. codd. 10 XCI- AIAAAC BR 6PIIMQ BR, HPCMO P, ЄPIIMO V Sedulius nHNTH P KOPCCI BP Sedulius, KOPЄCЄI (alt. ex C m. 2) V ΑΝΘΡΩΙΙΩΝ- XIAIAAACnCNTC ЄNЄΡΗΜΩ KOPЄCЄI . S 11 'TЄPICCЄΥЄNTA B, IIЄPICCΕΥ . ΩΝΤΑ Sedulius περισσεύοντα Lact. cum codd. HMQV (περιττ-) Sibyll., rell. περισσεύσσντα uel περισσεύματα AABQIN R, AARQ V, AARQ Sedulius μετὰ] tote codd. Sibyll. HMQV, fya rell KAACMATi V, KAACMATA Sedulius r.&*Ta om. V Sedulius ΙΥCVΝΑΧΘЄΝΤΑΠЄPICCЄVΘЄNTAKAACΜΑΤΑΠΝΝ (extrem. N del.) TA S, ΚΑΙΤΑΠΗΡΙCΗΥΟΝ TAAARO me eAKACMATA (om r.dvzct) P cf. interpretat. lat. in P et ap. Sedulium hanc et quae superfuerunt f-rint Sedul.) frusta tollens (tollens frusta Sedul.) duodecim eqs., in S hanc et collectis reliquis fragminum omnium duodecim eqs. 12 AQ- ARA V IIAЄΡΩCEI B, ΙΙΑΝΡΩCЄI S, ΙΙΑΗΡΩCI V, IJAIIPOCI Sedulius ΚΟΦЄΙΝΟΥΟ B, ΡΟΦΙΝΟΥC V, ΚΟΦΥΝΟΥCSedulius ICI B, IC Sedulius CAniAOC S AAAQN V, AAON Sedulius AOAHKAnANPOCIKO ΦΙΝΟΙC ЄICΤΑΡΙΔΑΑΑΑΩΝ P interpretationes lat. simillimae in P et ap. Sedulium, in nonnullis discrepat quae est in S ad loco Sibyll. cf. Struuium, opusc. 171

§ 19

quaero igitur quid hic potuerit ars magica moliri, cuius peritia nihil aliut quam ad circumscribendos oculos ualet.

§ 20

idem secessurus orandi gratia, sicut solebat, in montem praecepit discipulis, ut nauiculam sumerent seque praecederent. atque illi urguente iam uespera profecti contrario uento laborare coeperunt.

§ 21

cumque iam medium fretum tenerent, tum pedibus mare ingressus consecutus est eos tamquam in solido gradiens, non ut poetae Orionem mentiuntur in pelago incedentem, qui demersa corporis parte umero supereminet undas.

§ 22

et rursus cum obdormisset in naui ac uentus usque ad extremum periculum saeuire coepisset, excitatus e somno silere uentum protinus iussit et fluctus qui maximi ferebantur conquiescere: statimque sub uerbo eius tranquillitas insecuta est.

§ 23

mentiuntur fortasse litterae sanctae docentes tantam fuisse in eo potestatem, ut imperio suo cogeret uentos obsequi, maria seruire, morbos cedere, inferos oboedire.

§ 24

quid quod eadem Sibyllae carminibus suis ante docuerunt? quarum una, cuius supra fecimus mentionem, sic ait.:

17 nna — mentionem] § 9. 15. 18 ut uid., qui loci ut hic ei lib. VIII Ornc. Sibyll. sumpti sunt, cf. p. 335,3 ss. (ex lib. VI) et. p. 336, lOss. (ex lib. III).

AUCTORES 2-71 Matth. 14, 22 ss. 8 poetaej praeter locum Vergilii cf. schol. Arat. Germanici (cf. Lact. I 11, 64) pag.92,16; 163, 4.14 Breysig, ubi Hesiodus (cf. frg. 17 Rzach) auctor appellatur. 9] Verg. Aen X 764. 9—13] Matth. 8, 23 ss. 15 s.] cf. Cyprian., Quod idol. d. n. s. 13 (pag. 29, 13 s.).

BliHSPV] 1 rquid' U2 his V potuit S ar.s (i er.) S periata V 2 nthilj ad nihil H oculos om. V item H secessit rursus H, secessuros P', corr. P3 3 sic f~ m. 2) S solebant pi, n del. P3 montF (~~ m. 2) H discupulis W, discipuli's' S2 4 uti nauicula V seque praecederent om. B', 'seque praepararent' B3 praecederent (-ent ex -ant m. 2) R 5 urgente BHS uespere P contraria V 6 iam] iu V

7 est om. PV solo H 8 Orionem] de origine H, opinione V ini cedente H quide*mersa (m er.) P 9 umeros (o tkl. et corr. m. 3) B undas et] unda. sed RH 10 rursum B obdormissent H, obdormis'set' P2 rad' B2 11 saeuire coepisset] desaeuiret P rcepisset' S' 12 maxime V

13 uerbum Heumannus subsecnta B 14 fortae H sante e.r sunt fu minus cert.) B* dicentes H in eo fuisse S 15 obsequi Ofn. S mari H saeuire (se- S) RS 16 a sibyllae H 17 suis in mg. H2 supra om. P

τοὺς ἀνέμους παύσειε λόγῳ, στρώσει δὲ θάλασσαν μαινομένην ποσὶν εἰρήνης πίστει τε πατήσας.

§ 25

et rursus alia, quae dicit:

κύματα πεζεύσει, νόσον ἀνθρώπων ἀπολύσει, στήσει τεθνηῶτας, ἀπώσεται ἄλγεα πολλὰ, ἐκ δὲ μιῆς πήρης ἄρτου κόρος ἔσσεται ἀνδρῶν.

AUCTORES 1 s.] VIII 273 s. 4 ss.] VI 13 ss.

EXPLLATORES 1 s.] Sedulius (cf. Montefalconium ibid. pag. 245 s).

4 ss.] Sedulius (cf. Montefalcouium ibid. pag. 246).

BRHSPVJ 1 τοὺς άνέμους — άνδρω̃ν (6) om. H rou; om. B άνόμους pltrique (etiam HMQV) codll. Sibyll. ΠΑΥCЄIЄ R, IlAV CCIC S cwm codd. Sibyll. (παύσειε) paene omnibus, nArtlC B, nArCCIIC P, nArCICN V, HAVCI . N Sedulius; παύσειTE edd.; de hoc optatiui usu cf. Struuium, opusc. I 75 AOra BRSPV Sedulim CΤΡΩCЄΙΔЄBR, CΤΡΩCΙΔЄ SV Sedulius, CTPQCIA P; παύσει όł (sic) codd. Sibyll. HMQV, στορέσει (-σεις, -σειε) 81 rell. SAAACCAN I S, HAAACCAN V 2 MЄNOMЄNHN BP, MЄNOMЄNHN S, MЄNOMЄNHЄN V Sedulius ποσὶν] FTATHICT P CIIIH- NIIC P, ЄIPIINNC V, IPNHC Sedulius; εἰρήνη plerique codd. Sibyll. πἰστει TE] IIICTЄITЄΓΓЄ V KPATHCAC B, IIACAC P εἰρήνην ποτὶ Zl ϰρατήσει codd. Sibyll. HMQV, εἰρήνη πίστει te πατήσας rell. interpretatio lat. eadem in S et P, alia ap. Sedulium ad loco Sibyll. cf. Stru- uium, opusc. I 72 3 et rursus alia que dicit in interpretationem lat. insertum habet S alia, quae] aliqua P; an alia aliqua? cf. pag. 25, 1 4 ΠЄZЄΥCI PV, sed pr. e in ras. ex II V2, nArZCfCI Sedulius; πεζεύσει Lad. cum duobus codd. Sibyll., cett. πεζεύσειε voaov Lact. cum uno cod. Sibyll., cett. voaou; uel νόμους uel νόμοις ANTPQHQN B, AMi Sedulius, 3x avopwv (uel τ'-) aut T1 avou; (i. e. T' ὰνθρώπους) codd. Sibyll. ΑΗΟΔΥCI V, ΑΗΟΑΥCI Sedulius; ἀπολύει codd. Sihyn. HMQV 5 CTIICC R, ΔΑCTHCЄI S, ZHCЄI V TЄΘΝЄΩΤΑC S, TCTIINUTAC P, TBNNQTAC V ZHCЄITЄ -ΘΝΗΩΤΑC Sedulius AIlQCeTe B. ATAnDCCTAI R, AIIQ- CCTA P; ϰάπώσεται uel ἀποίσεαι codd. Sibyll. AATCO B, ANIIAC S, AAiAreA P, AAreA V πολλά] ITOA B, nOAAAC S, ITOA AA P; λυγρὰ codd. deteriores Sibyll. 6 Èx 81 μιη̃ς] ЄKAЄMICH P πήρης] IIVPIIC S, nHrHC V Sedulius; σπείρης aut ρίζης codd. Sibyll.; ad πήρης cf. pag. 333,1 in pera; cf. Alexandrum ad h. uers. ϰόρος] ΚΥΟC (f expunx. et linea del. m. 1) B, KOP S, KOPOCC V eCCCTC B, cce S, ЄCCЄT TAIO V KOPOCCC . eCIAI Sedulius ANAPQN P ЄKЄMHCΠΗΡΗCAPTOKOPЄC- CCTAIAPQN R interpretatio lat. eadem in S et P, in qua tertius uersus sic et de (de om. P) pane unius perionis fsuperionis, exp. m. 1 ? P) saturatio erit uirorum, alia ap. Sedulium ad loco Sibyll. cf. Struuium, opusc. 173

§ 26

his testimoniis quidam relicti solent eo confugere, ut aiant non esse illa carmina Sibyllina, sed a nostris ficta atque conposita.

§ 27

quod profecto non putabit qui Ciceronem Varronemque legerit aliosque ueteres, qui Erythraeam Sibyllam ceterasque commemorant, quarum ex libris ista exempla proferimus: qui auctores ante obierunt quam Christus secundum carnem nasceretur.

§ 28

uerum non dubito quin illa carmina prioribus temporibus pro deliramentis habita sint, cum ea nemo intellegeret, denuntiabant enim monstruosa quaedam miracula, quorum nec ratio nec tempus nec auctor designabatur.

§ 29

denique Erythraea fore ait ut diceretur insana et mendax. ait enim:

φήσουσι Σιβλλην μαινομένην, ψευστείραν· ἐπὰν δὲ γένηται ἅπαντα, τηνίκα μου μνήμην ποιήσετε κοὐκέτι μ᾽ οὐδεὶς μαινομένην φήσειε, θεοῦ μεγάλοιο προφῆτιν.

AUCTORES 3 Ciceronem] de diu. I 18, 34 (Sibulla Erytbraea); cf. II 54. Varroncmqup] cf. pag. 20, 9. 12 ss.] III 814 ss.

EXPILATORES 12ss J Sedulius (cf. Montefalconium ibid.pag.246). BRHSPVJ 1 testiminis B\\ testimonis B2, testiuioum B3 aiunt Bl ut uid. (corr. Bi) S, Wiant H2 2 sibyllae P conficta S atque eonposita om. H 3 quid V profectio V putauit V sceronem V 4 ceterosque F1 6 ob / '/ierunt (2 uel 3 litt. er.) H, obver ex oner P1 ante post obtor s. 1 P3 7 'temporibus' B*, temporalibus 8., al del. 82 8 deliramento ut uid. Bl, in ras. corr. BJ, delirameuto (pr. e ex i m. 2) P, delorameutis H sunt S ea uemo cum intellegeret S 9 denuntia'ba'nt jB3 enim om. H monstruosa. (t er.) B, monstrosa RS, monstru'o'sa P 10 autor II designabitur S denique (i ex e m. 2) B erytream H 11 ut1 R1 insan.a (1 er.) H et om. S ait enim et uerftus graecos om. H 12 CIBVAAA S, CIВΥΑΑ'M' Plf, CVBIAAAN Sedulius

13 MЄNOMЄNIIN B, MAINOMCIIN S, MAliNOMCNII P, MAINO-

MCNIIiNN V ΨЄΥCTPЄIAN B, ΨЄΥCIЄPAN, sed V addidit rubro scriptum man. recetUiss. R, ΨЄCTЄIPAN S, ΨЄICTPIAN V Sedulius CIIAN B, CI (sed dcl. m. 1) ЄIIAN S, ὲπήν uel ὲπ' ήν codd. Sibyll. os] A P ł'C- NIHC B, rCNNTAI V, rCNCTAl Sedulius 14 TIINIKA B cum codd. Sibyll., tum (cf. interpretat. lat. in SP tunc demum reminiscentur mei) NIKA R, IINIKA SPV Sedulius, ήνἰϰα Stnmius, opusc. I 75 MCNMIIN P ποιήσετε codd. quidam Sibyll., alii ποιήσουι; ΠΟΙΙΙCONTЄ B, ΠΟΙΙΙCATЄ RP, HOHICTЄ S, HONCTHTAI V, IIOICCTIITAI Sedulius; ποιήσεται Struuius v KOVKCTI B cum codd. Sibyll., OKCTI S, KЄΥΚЄTI P, KAIOVKCTI V Sedulius; ούϰέτι Struuius μ' ούδεὶς ] MOV S, MOVACIC P, MЄΟΥΔЄIC V Sedulius, ό' oaoelt codd. quid. deterior. Sibyll. 15 MAINOMCNH S,

§ 30

iacuerunt igitur multis saeculis, postea uero animaduersa sunt quam natiuitas Christi et passio patefecit arcana, sicut etiam uoces prophetarum. quae cum per annos mille quingentos et eo amplius lectae fuissent a populo Iudaeorum, nec tamen intellectae (sunt) nisi postquam illas Christus et uerbo et operibus interpretatus est —

§ 31

illum enim prophetae adnuntiauerant — nec ullo modo poterant quae illi loquebantur intellegi, nisi fuissent uniuersa conpleta.

cap. 16

§ 1

Venio nunc ad ipsam passionem, quae uelut obprobrium nobis obiectari solet, quod et hominem et ab hominibus insigni supplicio adfectum et cruciatum colamus, ut doceam eam ipsam passionem adeo cum magna et diuina ratione susceptam et in ea sola et uirtutem et ueritatem et sapientiam contineri.

§ 2

neque enim si beatissimus in terra fuisset et per omnem uitam in summa felicitate regnasset, quisquam illum sapiens aut deum credidisset aut honore diuino dignum iudicasset: quod faciunt uerae diuinitatis expertes, qui caducas opes et fragilem potentiam et alieni beneficii bona non tantum suspiciunt, uerum etiam consecrant et scientes memoriae mortuorum deseruiunt fortunam iam extinctam colentes, quam ne uiuam quidem praesentemque sapientes colendam sibi umquam putauerunt.

§ 3

nec

MAIOMЄNH P, TMЄNOMЄNHN V, TN MЄNOMЄNHN Sedulius ΦΙΙCЄTЄ S, ΦΗCЄITЄN V; de hoc usu optatiui cf. Struuium I 75 OEOÜ] er SP MЄΓΑΑΟΥΟ B, MЄΤΑΔΟΙΟ Vi μεγάλην 5i codd. Sibyll. ΠΡΟΦΙΙΤΗΝ B, ΠΡΦΤΙΝ P, ΙΙΡΟΦΗΤЄIN V Sedulius interpretatio lat. eadem in S et P). alia ap. Sedulium ad loco Sibyll. cf. Struuium 1 74

BRHSPVj 1 latuerunt P edd. aduersaP 2 na'ti'uitas P2 patefacit R arcani H sicuta sic H, sic S 3 prophotx (* i. e. rum add. m. 2) S cu (initio uersus add. m.2) per cu S, tum V pro mille quingentos hoc NA • inras. H2 et] uel P 4 fuessent S populo* (% er.) S intellecta P tamen nec coni. Thilo 5 sunt add. edd. illa S 6 illud R adnuntiauerunt BHV * 9 vel V 10 et hominem — hominibus] et (sed del. m. 3) hominib. (ib. del. et corr. m. 3) P omnibus Vac insigno V 11 excruciatum P calamus V eam om. RS 12 adeo] ab eo H suscepta V 13 uiritatem Bl, corr. B1 14 omnerml B3 15 quisquam — iudicasset om. V 16 credidisse H 17 uere BHSV diuinae ueritatis P diuinitates Vac expartes V 18 bona* (m er.) H suspiciunt ed. Romana a. 1474, suscipiunt C 19 memoria S 20 quam] quod V ne om. H uiam H praesentemqu*e (a er.) B

XVIIII. Laet. 1.

enim potest aliquid in rebus terrenis esse uenerabile caeloque dignum, sed sola est uirtus, sola iustitia quae potest uerum bonum et caeleste et perpetuum iudicari, quia nec datur cuiquam nec aufertur.

§ 4

qua uirtute ac iustitia quoniam Christus instructus uenit in terram, immo uero quoniam ipse uirtus et ipse iustitia est, descendit, ut eam doceret hominemque formaret. quo magisterio ac dei legatione perfunctus ob eam ipsam uirtutem, quam simul et docuit et fecit, ab omnibus gentibus et meruit et potuit deus credi.

§ 5

ergo cum magnus populus ad eum uel ob iustitiam quam docebat uel ob miracula quae faciebat subinde conflueret et praecepta eius audiret et a deo missum deique filium crederet, tum primores Iudaeorum ac sacerdotes et ira stimulati, quod ab eo tamquam peccatores increpabantur, et inuidia deprauati, quod confluente ad eum multitudine contemni se ac deseri uidebant, et, quod caput sceleris illorum fuit, stultitia et errore caecati et inmemores praeceptorum caelestium ac prophetarum coierunt aduersus eum inpiumque consilium de eo tollendo cruciandoque ceperunt: quod prophetae multo ante descripserant.

§ 6

nam et Dauid in principio psalmorum suorum prouidens in spiritu quantum facinus admissuri essent, beatum esse ait qui non abierit

EPITOME 9-19] c. 40, 4 s.

AUCTOBES 3 s.] cf. Sallust. Iug. 1,3: fortuna.. probitatem.... neque dare neque eripere cuiquam potest. 21] Ps. 1, 1.,

BRHSPVJ 1 reslse B2 2 solarq.l (ante iustitia) 1P 3 caeleste et] caeleste esse et H perpetu'u'm B1 quia] quae B 4 auferetur V qua] quia HarP1 (i expunx. P7) V quoniam om. H 5 uirtus] uerus V 6 descendit (pr. e ex i wt. 3) P 7 quod HVar 8 et (ante meruit) s. I. H2 10 quam docebat om. V 11 praecepta (cep in ras. ex cem m. 2) S retl H2 a deo] ad S 12 missum] ipsum missum V tunc RSP primo rex B, prim'i'ores S3 13 et (exp. m. 3) B stimulatio V 14 inuidua H, inuial S*, inui*!dia SJ deprauata P0* confluerent H, confluent V 15 multitudines H se om. B', s. I. post deseri add. B* tse ac desejri V destrui H 16 tfuit1 P2 stultitiae RP 16 terrore (om. et) R infmtfmores B 17 coiecerunt R, coierunt om. V 18 cruciandoque (a ex e m. 2) R cruciandoque ceperunt] quae H coeperunt (0 8. I. P3) RPV 19 multi Bl, corr. B3 discripserant P, dłeJscripserant F 20 in om. V spiritum H 21 rait! B3 habierit S

in consilio inpiorum.

§ 7

et Solomon in libro sapientiae his uerbis usus est: circumueniamus iustum, quoniam insuauis est nobis et exprobrat nobis peccata legis. promittit scientiam dei se habere et filium dei se nominat. factus est nobis in traductionem cogitationum nostrarum, grauis est nobis etiam ad uidendum, quoniam dissimilis est aliis uita illius et mutatae sunt uiae illius.

§ 8

tamquam nugaces aestimati sumus ab eo, continet se a uiis nostris quasi ab inmunditiis et praefert nouissima iustorum et gloriatur patrem dominum. uideamus ergo si sermones illius ueri sunt, et temptemus quae euentura sunt illi.

§ 9

contumelia et tormenta

EPITOME 2-340, 5] c. 40, 5.

AUCTOBES 2] Sap. 2, 12 (sed initium tantum uersus 12) — 17. 19-22; cf. Cyprian. pag. 79, 11.

BBHSPVf 1 consilio BHSPV Vulg., 2v βουλη̃LXX, consilium R ad loc. Psalmi cf. Boenschium pag. 586 salomon HSP3 Cso- Pl) 2 quoniam insuauis — promittit] quoniam inutilis est nobis et contrarius est operibus nostris et inproperat nobis peccata legis et diffamat in nos peccata disciplinae nostrae . promittit sic H totum uersum 12 habet cum 'Vulguerba et contrarius est operibus nostris etiam ap. Cyprian., sed Epitome non habet 3 peccata nobis B, sed cf. Epit. nobis om. V leges B1, corr. B* 4 scientiam dei se (sed dT s. I. m. 3) B Epit. codd. Cypriani, scientiam se dei RHS, se scientiam dei P ctim 'Vulg.', scientiam dei (om. se) V et] ut Pl, in ras. corr. P3 se dei V 5 traductione* (m er.) B, traductione S, ċ̣ο̣̇ṇ̇traductionem (exp. m. 2) P cogitationum] animarum H 6 etiam om. V uiuendum R quoniam] quia H 7 restJ H2 inmutatae H cum ' Vulg.', sed cf. Epit. ui∗ae

(t er.) H 8 illius] eius H cum 'Vulgexstimati sic R eo BBSPV cum codd. Cypriani, illo H Epit. cum ' Vulg.' 9 continet] et continet H (et abstinet ' VulgS), sed cf. Epit. se] autem se V profert H, praeferet V, preferet Epit. 10 gloriantur S patrem dom Rl (s. I. dum B2*), patrem dSm se ha.bere (se habere cMMt 'F<' patrem dñm se habere (se habere cum 'Vulg.') B, patrem d*m (n er.), a. I. post patrem add. se habere S, patrem deum IIP1 (post patrem s. I. se habere P3) V; patrem deum codd. Cypriani, πατέρα Otov (u. 16) LXX, patrem se habere deum 'Vulg', sed patrem dominum Epitome quoque habet 11 sint H cum 'Vulg.' 12 euentura BP Epit., uentura BHSV cum 'Vulg.'' quae euentura — errauenmt (340, 3)] quae uentura sunt illi et sciemus patientiam illius . si enim est uerus filius dei suscipiet illum. et liberabit illum de manibus contrariorum . Iniuriae tormento castigemus

22*

interrogemus eum, et sciamus reuerentiam illius et probemus patientiam illius. morte turpissima condemnemas eum.

§ 10

haec cogitauerunt., et errauerant: excaecauit enim illos stultitia ipsorum et nescierunt sacramenta dei. nonne ita descripsit nefarium illud consilium ab inpiis initum contra deum, ut plane interfuisse uideatur ? atquin a Solomone qui haec cecinit usque ad id tempus quo gesta res est mille ac decem anni fuerunt.

§ 11

nihil nos adfingimus, nihil addimus: habebant haec qui fecerunt, legebant in quos haec dicta sunt. sed et nunc heredes nominis ac sceleris illorum et habent et damnationem suam prophetarum uoce praedictam cottidianis lectionibus personant nec aliquando in

EPITOME 7 s.] c. 40. 5 quod — amplius.

illum . ut sciamus reuerentiam illius . et probemus patientiam eius . morte turpissima condempnemus eum erit . enim (s. I. m. 2) respectus ex sermonibus illius . haec cognouerunt et errauerunt . H (add. uersus 18 et alt. i pari. uersus 20 ex ' Vulg.') sint P contumelias (corr. m. 3) P tormenta V, quod cum habeat Epitome quoque d Cypriani cod. L m. 1 (cf. supra ad pag. 298, 2) mYpi, cf. Archiu. lexicogr. et gramm. lat. V 286; tormentis BRHSP, tormento codd. Cypriani (excepto Ll) ' Vulg:, βασάνῳ (u. 19) LXX

BRHSPVj 1 et (ante seiamus) BRHSP, ut V, codd. Cypriani,'Vulg.', ι̉να ϒvω̃μεv codd. LXX excepto tamen cod. Sinait. m. 1 xaX ει̉δωμεv, sed et Epitome quoque habet et probemus patientiam illius om. Bl (add. B*, sed eius pro illius) P1, add. P1 2 condemus B 3 eum] illum B 4 excaecauit RHSV, ** (ėt er.) excaecauit B, k (exp. m. 2) excauit P, etiam Cypriani cod. L et excaecauit exhibet, unde et fort. recipiendum, quamquam om. etiam Epit., sed fort. casu uel ex 'Vulg.'; ἀπετύϕλωσε yip LXX stultitia BRSPV, malitia H, sed ex 'Vulg.', idem Cypriani codd. et Augustin. de civit. dei XVIIc.20 (IIp.248,5), % xaxfa autdiv LXX ipsorum BRSPV cum Cypriani coda. et Augustin. ibid., illorum H, eorum Epit. ex'Vulg.' 5 sacramenta BRSPV, Epit., codd. Cypriani, ' Vulg.\\ mysteria H, μυστήρια Oeou (u. 22) LXX ad loco Sapientiae cf. Roenschium pag. 604 discripsit P illum B' (illut B3, illud alia man. recentiss.) H 6 initium V uideretur R, uideba*tur (n er.) H, om. Y

82 10 herodes V ac] et B 11 et ante habent] haec et H, om. P uocem H uoce praedictam cottidianis om. V 12 praedicta (~ m. 2) H, praedictam et Pl, et del. Ps

cor suum, quae pars est et ipsa damnationis, admittunt.

§ 12

increpiti ergo a Christo saepe Iudaei exprobrante illis peccata et iniustitiam et a populo paene deserti concitati sunt ad eum necandum: cuius rei audaciam dedit illis humilitas eius.

§ 13

nam cum legerent cum quanta uirtute et claritate filius dei uenturus esset e caelo, Iesum autem cernerent humilem sordidum informem, non credebant filium dei esse ignorantes duos eius aduentus a prophetis esse praedictos, primum in humilitate carnis obscurum, secundum in fortitudine maiestatis manifestum. de primo Dauid in psalmo LXXI sic ait:

§ 14

descendet sicut pluuia in uellus, et orietur in diebus eius iustitia et abundantia pacis, donec extollatur luna. sicut enim pluuia si descendat in uellus, animaduerti non potest, quia strepitum non facit, ita Christum in terram sine cuiusquam suspicione uenturum esse dixit, ut iustitiam doceat et pacem. Esaias quoque ita tradidit:

§ 15

domine, quis credidit auditui nostro et bracchium dei cui reuelatum est? aduuutiauimus coram ipso sicut pueri et sicut radix in terra

EPITOME 1-4] c. 40, 4.

AUCTORES 4 (humilitas). 6 (humilem) cf. c. 22 ss.] cf. Cyprian. pag. 77, 12. 10] Ps. 71, 6 s. 16] Is. 53, 1-6; cf. Cyprian. pag. 77, 13.

BR(-4)HSPV] 1 increpati S, increpiti V; cf. c. 11, 3; 14, 17 2 sepe a christo V et iniustitiam — deserti om. R 3 iniustitiam ( tia S) BSP Epit. c. 40, 4, iniustitia H, iniustitias V edd. paene (a in ras. ex eodem a m. 3) B 4 a cuius rei statim in eadem pagina ad moyses per quem (p. 344, 8) transilit R 6 de caelo H, ęcelo S inter humilem et sordidum add. quietum P 7 dei om. V 8 in om. HlV 9 in om. V manifesta V 10 de primo aduentu dauid in psalmo LXXII sic ait in inf. mg. add. H2 dauit B descendit BV1 11 inter uellus et et orietur ap. Lact. omissa sunt quae graece sunt haec ϰαὶ ώσεὶ σταγόvες στάζουσαι ἐπὶ tav ϒὴ̃v et om. H eius om. S 12 ad loco Psalmi cf. Boenschium pag. 591 13 nsi1 V2 descendit V1 aniauerti S 14 ritlV P3 Christum om. B in terra BH cuiusquam] ulla V 15 suspitione S doceret H 16 eseias B tradit B, tradidit (exp. m. 2 ?) P dne (e ex s) S 17 bracchium B, brachium cett. dei PV cum codd. Cypriani paene omn., dubitanter recepi, domini BHS cum Cypr. cod. L et Vulg., sed xupfou LXX 18 et C, suspectum, nam idem in Vulg., sed om. codd. Cypriani omnes, ώς ῥἱζα (deest xat) LXX sic**ut (ante radixj, i eras. ut B radeiQi (in ras. ex 4 Zitt., quarum prima i ?) B*

sitienti. non est figura eius neque claritas: et uidimus illum, et non habuit figuram neque decorem, sed figura eius sine honore et deficiens praeter ceteros homines. homo in plaga positus et sciens ferre inbecillitatem, quia auersus est et non est conputatus.

§ 16

hic peccata nostra portat et pro nobis dolet, et nos putauimus ipsum esse in dolore et in plaga et in uexatione: ipse autem uulneratus est propter facinora nostra et infirmatus est propter peccata nostra. doctrina pacis nostrae super illum, liuore eius nos sanati sumus. omnes sicut oues errauimus, et deus tradidit illum pro peccatis nostris.

§ 17

et Sibylla eodem modo:

οἰκτρὸς ἄτιμος ἄμορφος, ἐν οἰκτροῖς ἐλπίδα δώσει.

AUCTORES 13] VHl 257.

EXPILATOBES 13] Sedulius (cf. Montefalconium, palaeograph. graec. pag. 246).

BHSPY] 1 sitieuti non est figura om. H neque claritas — habuit figuram om. B 2 decorem] speciem codd. Cypriani, sed omnino hoc loco uaXde uariant testes Italae (ef. Sabattrium II 606) 3 ceteros SP cum codd. Cypriani, om. BHV; rtapa πάvτας ὰvθρώπους (u. 3) LXX cod. Alex., παρὰ τοῡς utou; xtov ἀvθρώπωv edt. 4 11 beccillitatem B 5 quia auersusconputatus] quia auersa est facies eius, inhonoratus est et non est conputatus Cyprianw secundum LXX qui V aduersus HV 6 nos]

non Hl, in ras. corr. H7 7 ipsum] illum codd. Cypriani, idem uel eum alii testes Italae, eum Vvlg. et (ante in plagaj om. B uex*atione (s er.) Y 8 facinora — est propter om. V 10 super P3 libore B Uos1 P 11 erramus H inter errauimus et et deus hoc homo uia sua errauit Cypruinus secundum LXX deus C cum Cypriani cod. A, an dominus cum LMB Vulg. scribendum? ϰύριος LXX 12 ad loco Is. cf.Boenschiump.557 et Sibylla — δώσει om. H sybille S modo] modo dicit (dicit add. m.3) B, modo locutus (sic) est V 13 AMOPclJOC ATCIMOC B INA B, N (sed cf. interpretat. lat.) S, εIN (z m. 2) V; V codd. Sibyll. HQV, iv M, uerba Tv* - δώσει om. rell. AMOP(I>OCIN Sedulius OIKTPOC B, OIKTOOfC S, OKTPOIC V, //////OKTPOIC Sedulius; οι̎ϰτοις codd. Sibyll. HMV, οι̎ϰτος Q ЄΑΠΙΔΑΝ B οἰϰτρὸς — ἐλπίδα] OIKTPOC ΑΜΟΡΦΟC ΑΜΟΡΦΙ CINCAni AA P, sed cf. interpretat. lat. AQCCI BSP, AQCI V; δώσει, quod etiam in codicibus Sibyll., qui quidem haec uerba habent, scriptum est, quamquam non paucis locis Oraculorum Sibyll. coniunctionem iva secundum legitimam constructionem aut coniunctiuus aut (perraro) optotiuus sequitur,

propter hanc humilitatem deum suum non adgnoscentes inierunt consilium detestandum, ut priuarent eum uita qui ut eos uiuificaret aduenerat.

cap. 17

§ 1

Sed irae atque inuidiae suae, quam in cordibus suis gerebant intus inclusam, alias causas praeferebant: quod legem dei per Moysen datam solueret, id est quod sabbatis non uacaret operans in salutem hominum, quod circumcisionem uacuefaceret, quod abstinentiam suillae carnis auferret:

§ 2

in quibus rebus Iudaicae religionis sacramenta consistunt. ob haec itaque cetera pars populi, quae nondum ad Christum secesserat, a sacerdotibus incitabatur ut inpium iudicaret eum, quod legem dei solueret, cum hoc ille non suo iudicio, sed ex dei uoluntate et secundum praedicta faceret prophetarum.

§ 3

Micheas enim nouam legem datuiri denuntiauit hoc modo: lex de Sion

EPITOME ls.]c.40,6harum—legebant. 2s.]c.41,9. 5-13]c.40,7.

. AUCTORES 5s. 14 (nouam legem)] Cyprian. pag.46,3.9. 14] Mich. 4, 2 s.; cf. Cyprian. pag. 46, 10.

tamen, cum loco VIII 409 Tva — δώσω optimis codd. HMQV (in detcrioribus δώσει uel δώση) defendatur (nam uersum 1161 τετραπόδωv πτηvω̄v TE XTX., post Castalionem Volkmannus, specim. nouae Sibyll. oracul. editionis, 1854, pag. 10 et 21 e codd. PrAB emendauit), hoc quoque loco retinui; pariter Lactantium infra c. 18, 17 in uersu Sibyll. VIII 293 Tva ϕθιμέvοισι λαλήσει scribere potuisse concedendum est interpretatio lat. eadem in SP haec miserabilis inhonestus informis ut miseris spem praebeat (pre- P), ap. Sedulium haec uilis ignominiosus informis uilibus spem dabit ad loco Sibyll. cf. Struuium, opusc. I 76

BHSPV] 1 pro haiic humilitatem (exp. m. 3) B 2 de*testandum (s er.) H ut priuaret eos uita qui iudeos uiuificare aduenerat V 4 irae atque inuidie suae (exp. et corr. m. 3) P 5 inclusa HS, inclausam P alias] malitia S praeferebawt V 6 per moysen] moyse BI, moysi B7 datam] traditam BV recte ? ad datam cf. pag. 344, 4. 8; pag. 345, 9; 347, 7; Cyprian. pag. 46, 3 quod lex prior, quae per Moysen data est, cessatura esset quod] ut H uacaret (pr. a ex o m. 3) P 7 salute 8 circumcisione (~ m. 2) S uacu(e)faceret B 9 iudaeicarae sic H, iudaeicae (exp. m. 1 ?) P, iudeae V constituunt H haec itaque] hanc itaque causam V 10 ad] a HlV christo V accesserat B 11 *ut (a er.) B 1̃ | pium B iudicarent (n 8. I. B3) BH 12 hoc om. V 13 et om. BH miceas B 14 datuiri PV, datumiri (m exp. m.2) B, daturum H, dari S; cf. ad pag.23,4 enuntiauit H, denuntiabit V homo S1, hoWmo S1 lex] quoniam lex Cyprianus secundum LXX syon S, item pag. 344, 3

proficiscetur et sermo domini ab Hierusalem. et iodtj cabit inter plurimos populos et reuincet et detegei ualidas nationes.

§ 4

illa enim prior lex quae per Moyseqj data est, non in monte Sion, sed in monte Choreb data est quam Sibylla fore ut a filio dei solueretur ostendit:

† ἀλλ᾽ ὅτε δὴ ταῦτα πάντα τελειωθῇ ἅπερ εἶπον, εἰς αὐτὸν τότε πᾶς λύεται νόμος.

§ 5

sed et ipse Moyses, per quem sibi datam legem dum pertinaciter tuentur, exciderunt a deo et deum non adgnouerunt, praedixerat fore ut propheta maximus mitteretur a deo, qui sit

AUOTORES 6 s.] VIII 299 s. 8-345, 1] cf. Cvprian. 51, 5- 7.

EXPILATORES 6 s.] Sedulius (cf. Montefalconium ibid.).

BR(ab 8) HSPV] 1 domini HSPV cum codd. Cypriani et Vulg., *uplou LXX, dei B ab HS cum codd. Cypriani, ex BPV, Augustin. de ciu.

dei XVIII30 (IIp. 296,26), de Vulg. 2 populos om. S reuincet et deteget ex codd. Cypriani recepi, reuincet et (et s. I. B7) deliget (dil- H) BHS, reuincet P, reuincet et religet V; xai ὲξεέλέξει (ὲλέϒξει cod. Alex.) ἒΟvη ὶσχυρά LXX; alterum membrum et deteget uel quae aliae eius formae sunt, quod praeter Cypr. et Lact. nullus testis Italae exhibet, cum Buenemanno glossema uidetur Roenschio pag. 580; locus Michatae isdem fere uerbis legitur ap. Isaiam 2, 2 ss., ubi graeca (u. 4) xat ὲξελέϒξει (ὲλέϒξει) λαὸv πολύv Cyprianus Test. II 18 (pag. 84, 25) interpretatione hac et redarguet populum multum exhibet 4 coreb B, cbore H 5 quam Sibylla — vόμος (7) om. H solueret S 6 t ὰλλ' — navra] uerba corrupta certe, fort. sic ut dedi (cf. SPY) iam Lactantium scripsisse ex hoc apparet, quod etiam in codd. Sibyll. ὰλλ' ore xauia (uel ταυ̃τά ye, sic etiam edd.) nivxa exhibentibus turbata sunt; ΑΜΑΤΕΤΑϒΤΑΑΠΑΝΤΑ B, AAA' 6Te All TAlTAflANTA S, AMOr ANTAVTAIIANTA P, AAAOTC ΑΤΧϒΤΑΑΠΑΝΤΑ V, AAA' (sed in ras. ex AMA) TOTe åe TAITA IIANTA Sedulius; ὰλλ' ore Sr) Tao1 ἄταvτα Struuius, opusc. I 78, ὰλλ' OTE ταυ̃τα ἄπαvυα temptaueram (secutus cod. B), sed cum hiatu non legitimo; uerum ostendisse uidetur mihiRtachius, Sibyllistum ὰλλ' όπόταv δὴ ταυ̃τα scripsisse ex Sibyll. IX (XI) 172; X (XII) 201 probans cf. interpretat. lat. in SP hanc sed cum haec omnia fuerint perfecta TЄΛЄΙΩθΠ(-θS)BS, TЄΛЄΙΩΟΙΙ P, TЄΑΙΟθЄ Sedulius τελεωθῃ̃ ΙΩθΙΙΑ' & p] TЄAIIЄP V AUCP P 7 in S recte omnia; elCATAON TOICmeAe- TCNOMOC B, ЄIC ΑϒΤΟΝΤΟΤЄΠΑ CΑϒCЄTAINOMOC P, ICΑϒΤΟΝΤϒ AIIAC- ΑϒЄTAINOMOC V, IC ArrON TITIACA . ϒЄTAI///NOMOC Sedulius interpretatio lat. eadem in S et P, alia ap. Sedulium 8 a moyses denuo incipit R, cf. pag. 341, 4 moses S legem datam H rdum B3 pertinacilter (alt. i aut addidit aut renouautt m. 3) B 9 w H7 cognouerunt S 10 mitteretur HP, mittatur BRSV, uix recte, cf. c. 14,1.15;

15,29; 17, 4; 18, 3. 21; 26, 4. 6. 7. 21; VII18 5

supra legem, qui uoluntatem dei ad homines perferat.

§ 6

in Deuteronomio ita scriptum reliquit: et dixit dominus ad me: prophetam excitabo eis de fratribus eorum sicut te et dabo uerbum meum in os eius, et loquetur ad eos ea quae praecepero ei. et quisque non audierit ea quae loquetur propheta ille in nomine meo, ego uindicabo in eum.

§ 7

denuntiauit scilicet deus per ipsum legiferum quod filium suum id est uiuam praesentemque legem missurus esset et illam ueterem per mortalem datam soluturus, ut denuo per eum qui esset aeternus, legem sanciret aeternam.

§ 8

item de circumcisione soluenda Esaias ita prophetauit: haec dicit dominus uiris Iuda et qui inhabitant in Hierusalem: renouate inter uos nouitatem et ne semiuaueritis in

AUCTORES 1] Deuteron. 18, 17-19; cf. Cyprian. pag. 51, 8. 8 -10] cf. ad pag. 343, 5 s. 14. § 8-18] cf. Cyprian. pag. 45, 7 circumcisio prima carnalis ... et secunda spiritalis .. 11 Esaias] scil. Ieremias 4, 3 s.; ef. Cyprian. pag. 45, 9.

BRHSPVj 1 hominem Bx, corr. B3 perfe**rat (ce er.) V deuteronomium H, deuteronomiu Sl, -mio (~ del.) S7 2 inter ad me et prophetam Lact. quae graece sunt opOw; πάvτα ο̐σα ὲλάλησαv πρὸς ai cum Cypriano omittit 4 os C, nisi quod ore corr. B3, recte ? ore etiam codd. Cypriani et Vulg., tv τῳ̃ στόματι (u. 18) LXX 5 cepero R quisque (quisq: HP, quisq; V) BRHPV cum codd. Cypriani (excepto M7), quisquis S edd. ea om. codd. Cypriani 6 loquitur B 7 in eum om. codd. Cypriani, ὲϒὼ ἐϰο̄ιϰήσω ie auiou (u. 19) LXX ad loco Deuteron. cf. Roenschium pag. 534 denuntiat V scilicet] igitur B, autem scilicet R deus scilicet H 8 uiuum Bx, corr. B3 presentemqui Pl, -que curro P3 9 per mortalem RSV, per moysen BP, mortalem per moysen H soluturu Cx m. 2) B rut' B3, et IIP 10 aeternum (ante legem) V aeternum (ante item) H item de circumcisione tollenda aeseias ita profetauit in mg. add. B3 11 circumcisione* soluenda* (utroque loco m er.) V eseias Rl (alt. e in a corr. R1) P; fort. Hieremias ex Cypriano corrigendum ita om. H, item P prophauit R 12 uiris HSP cum codd. Cypriani, τοι̃ς ὰvδράσιv LXX, uiri BRV, fort. ex uersu 4 Ierem. uiri Iuda Vulg. et qui BH cum codd. Cypriani, xai τοι̃ς ϰατοιϰου̃σιv LXX, qui RSPV inhabitant BRllIP cum codd. Cypriani, inhabitatis corr. B2, inhabitabant S, habitant V in hierusalem BRP cum Cypriani cod. L ante ras. (in eras.), hierusalem HSV cum cett. Cypriani et Vulg., 'Ιερουσαλήμ LXX, uerba desunt hoc in uersu 3 Ieremiae in cod. Alex., sed in uersu 4 h 'Ιερουσαλήμ exhibet 13 nouitatem] nol Rl, nolualia R2 (secundum. nouale Vulg.) ne] non P

spinis. circumcidite uos deo uestro et circumcidite praeputium cordis uestri, ne exeat ira mea sicut ignis et non sit qui extinguat item Moyses ipse:

§ 9

in nouissimis diebus circumcidet deus cor tuum ad dominum deum tuum amandum. item Iesus Naue successor eius: et dixit dominus ad Iesum: fac tibi cultellos petrinos nimis acutos et sede et circumcide secundo filios Israhel.

§ 10

secundam circumcisionem futuram esse dixit non carnis, sicut fuit prima, qua etiamnunc Iudaei utuntur, sed cordis ac spiritus, quam tradidit Christus, qui uerus Iesus fuit.

§ 11

non enim propheta sic ait 'et dixit dominus ad me\\ sed 'ad Iesum', ut ostenderet quod non de se loqueretur, sed de Christo, ad quem tum deus loquebatur.

§ 12

Christi enim

AUCTORES 3] Deuteron. 30,6; cf. Cyprian. pag. 45,14. 5] los. 5,2; cf. Cyprian. pag. 45, 16.

BRHSPVJ 1 deo] domino (fort. additum ex Vulg. contra Cyprianum et LXX) deo H 2 inter uestri et ne exeat Lact. quae graece sunt ᾰvδρες 'Ιούο̃α ϰαὶ ot ϰατοιϰου̃vτες (1v cod. Alex.) 'Ιερουσαλήμ cum Cypriano omisit sicuti R sicutigis P sicut ignis ira mea codd. Cypriani, w; Ttup o Ουμός μου LXX post ignis s. I. et exurat add. B3, quod fort. casu in archetypo intercidit, exhibent codd. Cypriani, xal έϰϰαυθήσεται LXX 3 ad loco Ierem. cf. Roenschium pag. 565 moasesi) H1, moses S ipse om. HP, sed cf. ad c. 12, 8 Esaias ipse in nouissimis diebus Lact. cum Cypriano et aliis testibus Italae (cf. Sabaterium 1382), nihil simile hoc loco neque in textu hebraico neque in LXX neque in Vulg., cf. Roenschium pay. 535, adiciendum tamen uidetur simili in sententia Is. 2, 2 esse eadem illa uerba ev ται̃ς ὲσχάταις ἡμέραις LXX, in nouissimis diebus Yulg., pariter Act. Apost. 2, 17, similia Deuter. 4, 30 Èx' ἐσχάτῳ twv ἡμερω̃v LXX, in uouissimo tempore Vulg. 4 tuum om. SPV contra codd. Cypriani

LXX et cor seminis tui, quae uerba, cum etiam tuum post cor in

SPV desit, haud scio an cum illo tuum (in BRH fort. ex Vulg. restitutum) in archetypo codicum nostrorum interciderint 5 tuum om. codd. Cypriani contra LXX et Vulg. amandatum V ad loco Deuteron. cf. Roenschium pag. 535 ///Iesus V nauue (u exp. et del. m. 1) B successor (s in ras. ex n) V 7 sede et] sedens H secundom ex secundum P3 8 istrahel B, israel S, isrt PV ad loco Iosuae cf. Roenschium pag. 536 9 qua] qug Sl, quą S2 10 quam] que V i tradidit] t (i. e. tibij S ue***rus (ntu er.) H fuit ilis V 11 siS (~ er.) S et om. S 12 iesun R de se non R de] ad H 13 de om. H tum B, tunc cett. deus om. R loquebatur] sio loquebatur B

fignram gerebat ille Iesus. qui cum primum Auses uocaretur, Moyses futura praesentiens iussit eum Iesum uocari, ut quoniam dux militiae delectus esset aduersus Amalech, qui obpugnabat filios Israhel, et aduersarium debellaret per nominis figuram et populum in terram promissionis induceret.

§ 13

et idcirco etiam Moysi successit, ut ostenderetur nouam legem per Christum Iesum datam ueteri legi successuram, quae data per Moysen fuit.

§ 14

nam illa carnis circumcisio caret utique ratione, quia si deus id uellet, sic a principio formasset hominem, ut praeputium non haberet: sed huius secundae circumcisionis figura erat significans nudandum esse pectus, id est aperto et simplici corde oportere nos uiuere, quoniam pars illa corporis quae circumciditur habet quandam similitudinem cordis et est pudenda.

§ 15

ob hanc causam deus nudari eam iussit, ut hoc argumento nos admoneret, ne inuolutum pectus habeamus, id est ne quod pudendum facinus intra conscientiae secreta uelemus. haec est cordis circumcisio, de qua prophetae loquuntur:

§ 16

quam deus a carne mortali ad animam transtulit, quae sola mansura est.

§ 17

uolens enim uitae ac saluti nostrae pro aeterna sua pietate consulere, paenitentiam nobis in illa circumcisione proposuit, ut si cor nudauerimus, id est si peccata nostra confessi

AUCTORES 1 Auses] Num. 13, 9.17 (LXX).

BBHSPVJ 1 figura B ille P2' primo BH aususes (su exp. et dtl. m. 1) B 2 moysei H, moses S futura praesentiens] fuerat praesens H iesun R ut] et B quoniam om. P 3 dux in mg. H* d(electu)s B amalec RH 4 istrahel B, israel S, isrf PV et om. R debe(lla)re(tpern)ominis B debellarit et per Rx 5 et (ante populum) del. 82 et (ante idcirco) om. H aiã P11 6 mosi S, moyseo sic P

7 iesum (m ex n m. 2) R legis ParV datS Cx er.) H mosen S

8 catnnis P, sanguinis cett. post circumcisio 8. l. non H1 ratione* (m er.) H quia si] quasi RlH 9 a om. H 10 figura erat] figuraret H

11 aperto ex operato S* simplm1 H2 12 plans Fa 13 *et P pudenda ex pudentia V 14 ab hac causa H eam B3 15 haberemus SP 16 quot B facinus] facinus admittimus H conscientia H 17 (circu)mcisio B prof(etael)oquntur sic B 18 tra<n)stulit B, om. V <ma>nsu(ra) B 19 salutis HV 20 consulere suae (exp. m. 2?) P nobis om. B illam H circumcisione proposuit ex circumcisionem posuit H2 circisione R 21 si (ante peccataj 8. I. H2P

satis deo fecerimus, ueniam consequamur, quae contumacibus et admissa sua celantibus denegatur ab eo qui non faciem sicut homo, sed intima et arcana pectoris intuetur.

§ 18

eodem spectat etiam carnis suillae interdictio. qua cum eos abstinere deus iussit, id potissimum uoluit intellegi, ut se peccatis atque inmunditiis abstinerent.

§ 19

est enim lutulentum hoc animal et inmundum nec umquam caelum aspicit, sed in terram toto et corpore et ore proiectum uentri semper et pabulo seruit, nec ullum alium cum uiuit praestare usum potest sicut ceterae animantes, quae uel sedendi uehiculum praebent uel in cultibus agrorum iuuant uel plaustra collo trahunt uel onera tergo gestant uel indumentum exuuiis suis exhibent uel copia lactis exuberant uel custodiendis domibus inuigilant.

§ 20

mterdixit ergo ne porcina carne uterentur, id est ne uitam porcorum imitarentur, qui ad solam mortem nutriuntur, ne uentri ac uoluptatibus seruientes ad faciendam iustitiam inutiles essent ac morte adficerentur;

§ 21

item ne se foedis libidinibus inmergerent sicut sus, qui se ingurgitat caeno, uel ne terrenis seruiant simulacris ac se luto inquinent. luto enim se oblinunt qui deos id est lutum terramque uenerantur. sic uniuersa praecepta Iudaicae legis ad exhibendam iustitiam spectant, quoniam per ambagem data sunt, ut per carnalium figuram spiritalia noscerentur.

BRHSPVJ 1 consequemur H 2 denegatur] denegantur et H 3 intima] in intima H 4 quae H, wqua P3 eo Spl, corr. P3 5 deos Rac iusserit H a peccatis RHP 6 ab inmunditiis H, munditiis S abstineret

V est in ras. ex sit ? B3 7 inmundum (alt. n s. I. et d in ras. m. 2?) P terra H et om. HP 8 ret ore' PJ profectum R et] ac R 9 ullam P1, corr. P3 dum edd. uiuit 82 et caetere H, cetera P 10 uegiculum S, ue*hicullum (l er., 1 exp. m. 3) P 11 iuuant] alunt H onerata R, honera HarP, honera///

V tergo] Ergo H post tergo haec ne porcina carne uterentur exuuiis RI, del. et s. I. add. hoc quaeque necessaria uehunt uel calciamenta R1 12 gestent V adhibent H 13 exuberant in mg. H* custodiendos V 14 portina H 15 qui ad — nutriuntur om. P uoluptates s. I. ex uoluptatib: P3 16 ac (c ras. ex d) faciendam H 18 sus (n 8. I. er., quod add. m. 2) B, esus S, suus Pl, alt. u del. P3 qui se] quis Rl ingurgitet V 19 alt. se om. R obliniunt B 20 sicut SP iudaeicae BH, iuda*icae (e er.) R 21 hibendam B, exigendam (a ex u m. 3) P expectant H 22 spiritaliam nosceretur H

cap. 18

§ 1

Cum igitur ea quae deus fieri uoluit quaeque per prophetas suos multis saeculis ante praedixit, Christus inpleret, ob ea incitati et diuinas litteras nescientes coierunt, ut deum saam condemnarent.

§ 2

quod cum sciret futurum ac subinde diceret oportere se pati atque interfici pro salute multorum, secessit tamen cum discipulis suis, non ut uitaret quod necesse erat perpeti ac sustinere, sed ut ostenderet quod ita fieri oporteat in omni persecutione, ne sua quis culpa incidisse uideatur; ac denuntiauit fore ut ab uno eorum proderetur.

§ 3

itaque ludas praemio inlectus tradidit eum Iudaeis.

§ 4

at illi conprehensum ac Pontio Pilato, qui tum legatus Syriam regebat, oblatum cruci adfigi postulauerunt obicientes ei nihil aliut nisi quod diceret se filium dei esse, regem Iudaeorum; item quia dixerat: si solueritis hoc templum, quod aedificatum est annis XLVI, ego illut in triduo sine manibus resuscitabo, significans futuram breui passionem suam et se a Iudaeis interfectum tertio die resurrecturum. ipse enim fuerat uerum dei templum.

§ 5

has uoces eius tamquam infaustas et inpias

EPITOME 3 diuinas — nescieutes] c. 40, 6. 10 (conprehensum)] c. 40, 6. 11 (Pilato)] c. 40, 8. 12 s.] c. 40, 7. 18-350, 18] c. 40, 8 s.

AUCTORES § 2. 4 s.] cf. Tertull. Apolog. c. 21 (I pag. 201 s.); Cyprian., Quod idola dii non sint c. 13 s. (pag. 30, 2-7); cf. omniuo eos locos ad c. 18-20. 13] locus ex Io. 2 u. 19 et 20 et Marc. 14, 58 ('siue manibus': ἀχειροποίητοv sc. vaov) conflatus. 17 ipse — templum] Cyprian. pag. 49, 5.

BRHSPVf 1 deus otn. S 3 ob ea — coierunt] uix Iudaei intercidit, cf. Epit. 40, 6. caecati ex eaincitati B3 ea] eam H coieceruut R