Divinae institutiones (Institutions divines) (page 7)
1 se tiatae C; cf. VI10,19 sic rsel P3, sicjcorr. m. 2) V 9 iugulantur B 11 stultae P igitur om. P 12 ita se] ita esse B ipsa H, ipsam cett. e filosofiam B filosophiaconsumit (c s. I. m. 3) sic P 13 quod] ut H arcesilas R, archesilas B, archisilas H, archesilas PV; insequ. quoque locis arcesilas R, arches- uel archis- uel arcis- cett. academi*ae (c er.) B te 14 colligit V1 15 clarorum] c(la)rorum (te m. 3) sic B confilosophorum (exp. m. 3) P 17 eiOj V3 aucto(reduop)hil(o)sopbiae B esse cftperunt V
20 detrahi (e ex is B2) BP 21 ponimus H potest, haec tironum caterua interibit; si non potest, ueterani conficientur; si pares fuerint, nihilominus peribit dux omnium philosophia, quia distracta est: nihil enim potest sine interitu sibi esse contrarium.
§ 14
si autem ut docui nulla in honiine potest esse interna et propria scientia ob fragilitatem condicionis humanae, Arcesilae manus uincit. sed ne ipse quidem stabit, quia non potest omnino nihil sciri.
cap. 5
§ 1
Sunt enim multa quae scire nos natura ipsa et usus frequens et uitae necessitas cogit. itaque pereundum est, nisi scias quae ad uitam sint utilia, ut adpetas, quae periculosa, ut fugias et uites.
§ 2
praeterea multa sunt quae usus inuenit. nam solis ac lunae uarii cursus et meatus siderum et ratio temporum deprehensa est, et natura corporum a medicis herbarumque uires, et ab agricolis natura terrarum nec non imbrium futurorum ac tempestatum signa collecta sunt: nulla denique ars est quae non scientia constet.
§ 3
debuit ergo Arcesilas, si quid saperet, distinguere quae sciri possent quaeue nesciri. sed si id fecisset, ipse se in populum redegisset.
§ 4
nam uulgus interdum plus sapit, quia tantum quantum opus est sapit. a quo si quaeras utrum sciat aliquid an nihil, dicet se scire quae sciat, fatebitur nescire quae nesciat.
§ 5
recte ergo aliorum sustulit disciplinas, sed non recte fundauit suam. ignoratio enim rerum omnium non potest esse sapientia, cuius est scire proprium. ita cum philosophos expugnauerit ac docuerit nihil eos scire, ipse quoque nomen philosophi perdidit, quia doctrina
4 ut docui] c. 3, 2—7.
BRHPVj 2 confitentur H 3 sine interitu] contra interitum H interitu] interitu suo edd. 4 autem om. H 5 ob om. H 6 ipsa P, recte ? 8 natura] et natura R . 9 e(st) B 10 si(nt) B, om. V p(ericu)losa B periculosa ut] periculosa sunt aut H 11 p(raete)l'ea B qua<eususin)uenit B s(olisaclullaeuarii) B 13 deprehensa est] a nautis uel simile aliquid intercidisse existimo; cf. tamen II 13, 10 14 meci B3 15 pars Ii 16 inscieutia (exp. m. 3) B debuit om. P si add. B2 17 saperert R2, sapuit H distingueret P possint P 18 redigisset V1 19 quantum in mg. V 20 an uihil] anni. Nil H dicit BP 21 fatebitur — nesciat s. I. P1 se nescire edd. 22 disciplina H suain1 B3 ignoratione (exp. m. 3) B, ignorantia P 23 sapientia, alt. a del. m. 3 P 25 quotque (d er.) H
eias est nihil sciri. nam qui alios reprehendit, quod nesciant.
§ 6
, ipse debet sciens esse: cum autem nihil sciat, quae peruersitas quaeue insolentia est ob id ipsum se philosophum constituere propter quod ceteros tollat? possunt enim sic respondere:
§ 7
'si nihil nos scire conuincis et ideo non esse sapientes, quia nihil sciamus, ergo ne tu quidem sapiens es, quia te quoque confiteris nihil scire:
§ 8
quid ergo promouit Arcesilas nisi quod confectis omnibus philosophis se quoque ipsum eodem mucrone trans fixi t ?
cap. 6
§ 1
Nusquamne igitur sapientia est? immo uero inter ipsos fuit, sed nemo uidit. alii putauerunt posse sciri omnia: sapientes utique non fuerunt; alii nihil: ne hi quidem sapientes fuerunt: illi, quia plus homini dederunt, hi, quia minus; utrisque in utramque partem modus defuit. ubi ergo sapientia est?
§ 2
ut neque omnia scire te putes, quod est dei, neque omnia nescire, quod pecudis. est enim aliquid medium quod sit hominis, id est scientia cum ignoratione coniuncta et temperata.
§ 3
scientia in nobis ab animo est, qui oritur e caelo, ignoratio a corpore, quod ex terra; unde nobis et cum deo et cum animalibus est aliqua communitas.
§ 4
ita quoniam ex his duobus constamus elementis, quorum alterum luce praeditum est, alterum tenebris, pars nobis data est scientiae, pars ignorantiae. per hunc quasi pontem transire sine cadendi periculo licet: nam illi omnes qui se in alteram partem inclinauerunt, aut dextro aut sinistro uersus ceciderunt. utraque autem pars
i BRHPVj 1 est om. H scire (corr. m. 3) P, scire RHV, (s. cire B nam] non H quia H, qui* (a er.) V repraehen(dit) B nesciat ut uid. B 2 sci(ens) B (ess)e B (ui)hil B sciat] faciat H (quaeperuersitas) B 5 con+icis (1I ? er.) B 6 quo*que (d er.) H confiteris quorq; (q. m. 3 ?) P 7 promouet P 8 rconlfectis B2 philophis B se* (d er.) H 11 sciri (alt. i ex e m. 3) P sapientes] hi sapientes edd. 12 hi om. H desapientes
1 q;
(exp. m. 1 ?) P fuerunt om. H 13 hii H 14 utram (corr. m. 2) V parte<m) B ibi (irus. ex u) R 15 om(nia) B 'tel FJ de(i) B 16 (aliquidm)edium B h(o;mini(si)d B 17 ign(ora)tione B tf'lnper(a)ta B
18 (n)obis B <iuira' B* oritu(re) BreI P3, ae V 19 c(orpor)e B quod] qui R ex] est ex edd. 20 iis R 22 post tenebris s. I. pressum add. P3 pars — scientiae om. P 24 inclinauerant P 25 uersum V
quomodo errauerit dicam.
§ 5
Academici contra physicos ex rebus obscuris argumentati sunt nullam esse scientiam et exemplis paucarum rerum inconprehensibilium contenti amplexi sunt ignorantiam, tamquam scientiam totam sustulissent, quia in parte sustulerant.
§ 6
physici contra ex iis quae aperta sunt argumentum trahebant (omnia) sciri posse contentique perspicuis retinebant scientiam, tamquam totam defendissent, quia ex parte defenderant. ita neque hi clara neque illi obscura uiderunt, sed utrique dum solam scientiam consertis manibus uel retinent uel eripiunt, non uiderunt in medio constitutam forem, quae illos ad sapientiam transmitteret.
§ 7
uerum Arcesilas ignorantiae magister cum Zenoni obtrectaret principi Stoicorum, ut totam philosophiam euerteret, auctore Socrate suscepit hanc sententiam, ut adfirmaret sciri nihil posse.
§ 8
itaque coarguit existimationem philosophorum, qui putassent ingeniis suis erutam esse atque inuentam ueritatem. uidelicet quia mortalis fuerat illa sapientia paucisque ante temporibus instituta ad summum iam incrementum peruenerat, ut iam necessario consenesceret ac periret, extitit repente Academia tamquam senectus
§ 9
philosophiae, quae illam conficeret iam deflorescentem, recteque Arcesilas uidit adrogantes uel potius stultos esse qui putent scientiam ueritatis coniectura posse conprehendi.
§ 10
sed tamen falsa dicentem redarguere non potest nisi qui scierit ante quid uerum sit. quod Arcesilas ueritate non cognita facere conatus introduxit genus philosophiae asystatum, quod latine
EPITOME 1—11] c. 27, 1 at - labat.
BRHPVJ 1 errauerunt H ex ex & P 2 esse om. H et om. H 3 et iiicoupraeheusilium (a del. m. 3) B 5 partes P sustulerunt B iis li, his cett. 6 omnia sciri edd., cf. § 1. 20; sciri C, nisi quod scire Bl, corr. B* 7 Hscientiam B 8 defenderunt B itaque R hii P 9 utfique B, utrimque H consectis FM 10 forem V1, s. l. i porta add. F2, fore cett.; constitutum pontem qui conl. § 4 Volkmanntis, obseru. tniscell. 1872, pag.13 13 auctorem B 14 nihil sciri B posset V 15 aestimationem B erutam] seruatam H 16 ueritattfm B2 muortalis (ai er.) H 18 rut' B3 iam] etiam H necessaria H 19 rsencctus' II1 20 recte H 21 statos se VI, supra se add. t esse V1
22 putant HP cõlpraehendi B, comprehtfndi M2 24 quod] ut H
25 atsystatum ex ausustutum ut uid. B3, aciuataiTov edd., sed cf. § 13 asystati
instabile uel inconstans possumus dicere.
§ 11
ut enim nihil sciendum sit, aliquid sciri necesse est: nam si nihil omnino scias, id ipsum, sciri nihil posse, tolletur.
§ 12
ita qui uelut sententiae loco pronuntiat nihil sciri, tamquam perceptum profitetur et cognitum: ergo aliquid sciri potest.
§ 13
huic simile est illut quod in scholis proponi solet in asystati generis exemplum, somniasse quendam ne somniis crederet. si enim crediderit, tum sequetur ut non sit credendum, si autem non crediderit, tum sequetur ut credendum sit.
§ 14
ita si nihil sciri potest, necesse est id ipsum sciri, quod nihil sciatur, si autem scitur non posse sciri, falsum est ergo quod dicitur nihil sciri posse. sic inducitur dogma sibi ipsi repugnans seque dissoluens.
§ 15
sed homo uersutus ceteris philosophis scientiam uoluit eripere, ut eam domi absconderet — nam sibi illam profecto non adimit qui aliquid adfirmat, ut ceteris adimat —: sed nihil agit; apparet enim ac furem suum prodit.
§ 16
quanto faceret sapientius ac uerius, si exceptione facta diceret causas rationesque dumtaxat rerum caelestium seu naturalium quia sunt abditae nec sciri posse, quia nullus doceat, nec quaeri oportere, quia inueniri quaerendo non possint.
§ 17
qua exceptione interposita et physicos admonuisset, ne quaererent ea quae modum excederent cogitationis humanae, et se ipsum calumniae inuidia liberasset et uobis certe dedisset aliquid quod sequeremur.
§ 18
nunc autem
B(G)HRPV} 1 nihil] nihil sciri posse B ex 3 2 aliquod Rl scire HP omni H 3 ita qui PV, itaqurend B1, itaque RH, itaque qui edd. 4 praeceptum B1, corr. B3, perceptum (alt. p ex r m. 2) V profiteretur B 5 scire H est om. B quod] quod philosophis H 6 scolis HP asystat i* (n er.) H, asystita Vile omniasse (1 ? er.) B 7 somnis H sequitur BHV 8 non sit credendum] non credeardum (n m.2) sit H, credendum non P si autem — credendum sit om. BH, eadem uerba cum insequenti ita om. P tunc BH, om. P sequetur V, sequitur BRH, om. P 10 scitur] sci*tur (a er.) H non posse] posse nihil edd. 11 quo'd' (d m. 1 ?) dicijtur P 12 dicam ut uid. Bx, dogma in ras. corr. B3, digma V1 ipsum BR0,0 (ras. corr.) H seque. fa ? er.) V 14 ab A[b]sc[on](deret) incipit codicis G pag. 45 (166) ter scripta, cuius in uerss. 1. 2 perpauca legebantur ademit H 15 an enim (illa) ? ac — prodit om. P 16 furorem BR sapientius ac] hoc H 18 nelCJ H1, ne V 19 nullum B 20 possunt BH quae BarPl, e eras. in B, e del. P3 21 nec H' quaei-Crent P3 modum] admodum H cogitationis* (1 er.) B
cum ab aliis sequendis nos retraxerit, ne uelimus plus scire quam possumus, non minus a se quoque ipso retraxit.
§ 19
quis enim uelit laborare, ne quicquam sciat, aut eiusmodi suscipere doctrinam, ut etiam communem scientiam perdat? quae si doctrina est, scientia constet necesse est, si non est, quis tam stultus, ut discendum id putet in quo aut nihil discitur aut etiam dediscitur?
§ 20
quare si neque omnia sciri possunt, quod physici putauerunt, neque nihil, quod Academici, philosophia omnis extincta est.
cap. 7
§ 1
Transeamus nunc ad alteram philosophiae partem quam ipsi moralem uocant, in qua totius philosophiae ratio contine-. tur, siquidem in illa physica sola oblectatio est, in hac etiam utilitas.
§ 2
et quoniam in disponendo uitae statu formandisque moribus periculo maiore peccatur, maiorem diligentiam necesse est adhiberi, ut sciamus quomodo nos oporteat uiuere.
§ 3
illic potest uenia concedi, quia siue aliquid dicunt, nihil prosunt, siue delirant, nihil nocent, hic uero nullus discidio, nullus errori locus est. unum sentire omnes oportet ipsamque philosophiam uno quasi ore praecipere, quia si quid fuerit erratum, uita omnis euertitur.
§ 4
in illa priore parte ut periculi minus, ita plus difficultatis est, quod obscura rerum ratio cogit diuersa et uaria sentire, hic ut plus periculi est, ita minus difficultatis,
EPITOME 10—191, 3] c. 27, 5. c. 7] c. 28, 13 s.
B(G)RHPV] 1 relaxerit F 2 pissimus (corr. m. 2) H quodque H rctraxerit HP 3 nec H 'alut V7 4 eti(a)m B l per dat (corr. m. 2) V 5 scientiam P 6 stultum F1, ras. et s. I. corr. F5 putet] et ut F1 aut om. H discitur] scitur Hx 7 sciri (alt. i ex e m. 3) P 8 putar ) ri uerunt] potuerunt, Hl 10 'patem' P2 11 mortalem (corr. m. 2) V 12 pr. in om. H oblectatio R1 haec RVI, e del. V1 13 a Ta.[s]('t) quoniam incipit codicis G pag. 46 (165) ter scripta, cuius in mrss. 1-16 pleraque legebantur 15 adhibere Bl (corr. Bs) HP uidere F1 illuc Vi illic enim edd. 16 conce»di H iprosunt P 17 delirant (e ex i m. 3) P nocens F1 discidio nullus intercidisse in G spatiis et uestigxis littera-
1 omoia rum indicatur, dissidio R, discidrilo F2 20 omnis euertitur] omeuertitur (corr. m: 2) V 21 diuerse Pae 22 sentiri (alt. i ex e) Bs hic ut] in hac sicut H ita om. P
quod usus ipse rerum et cottidiana experimenta possunt docere quid sit melius et uerius.
§ 5
uideamus ergo utrumne consennant aut quid nobis adferant, quo rectius uita degatur.
§ 6
non necesse est omnia circumire, unum eligamus ac potissimum, quod est summum ac principale, in quo totius sapientiae cardo uersatur.
§ 7
Epicurus summum bonum in uoluptate animi esse censet, Aristippus in uoluptate corporis; Callipho et Dinomachus honestatem cum uoluptate iunxerunt. Diodorus in priuatione doloris summum bonum posuit, Hieronymus in non dolendo, Peripatetici autem in bonis animi et corporis et fortunae.
§ 8
Herilli summum bonum est scientia, Zenonis, cum natura congruenter uiuere, quorundam Stoicorum, uirtutem sequi. Aristoteles in honestate ac uirtute summum bonum conlocauit. hae sunt fere omnes omnium sententiae.
§ 9
in tanta diuersitate quem sequimur? cui credimus? par est in omnibus auctoritas. si eligere possumus quod est melius, iam non est nobis philosophia necessaria, quia sapientes iam sumus qui de sapientium
EPITOME 3- 6] c. 28, 1. 13 (cardine). 6 Epicurus] c. 28, G. 7 Aristippus] c. 28, 3. Callipho et Dinomachus] c. 28, 7. 8 s. Diodorus, Hieronymus] c. 28, 4. 10 Peripatetici] c. 28, 8. 11 Herilli] c. 28, 11. Zenonis] c. 28, 5. 12 Stoicorum] c. 28,9. Aristoteles] c. 28,10.
AUCTORES § 7 s.] cf. Cic. Acad. H 42, 129.131; Tusc. V 30, 84 s.
6 s. (Epicurus)] cf. ad frg. 452 (pag. 294, 14).
B(G)RHPV} 1 co*tidiana (t er.) B, cotidiaua HPV 2 quod B V t iri 3 aut] ad V1, s. I.1 aut V2 de//////gatur (corr. m. 2) V 4 uuum] cum unum BR 5 ac om. H in quo] quod P1, d del. P3 6 uertatur Hartelius uoluutate H esse* V 7 aristipus (pr. i ex e fit. 3 ?) P uoluntate H callifo (alt. 1 in ras. ex d ? m. 3) B, callifon H Dinomachus] dinomachus curenaici H 9 ponit Hieronymus BP, Hiergonymus V 11 herilli II,, eriilli ut uid. BI, eriulis B3, erilirsl R2, erillis P, Erilli V est] in, sed nunc eras. B, esse P scientia (~ m. 3) B, scientiam R (sed ante s. 1. secundum add. R1) P, sapientia V1, ras. et s. I. corr. V2 zenon B 12 a <Ue)[ra](quor)[u]ndam incipit codicis G pag. 47 (156) ter scripta, ctiius in uerss. 1. 2 pleraque legebantur quorumdam B stoic*orum (i er.) B uirtutem pi, m del. P3 14 haec P1 (c del. P3) V omnes om. V, foii. recte; cf. Minuc. Fel. c. 20, 1 exposui opiniones omnium ferme philosophorum ominium (pr. i exp. et alt. i inseruit m. 3) P senteutentiae P 15 sequemur et credemus Heumannus cui (c ras. ex q) V ominibus R 16 iam om. H 17 necessaria H7 sententiis sapientium H tsapientium V
sententiis iudicemus.
§ 10
cum uero discendae sapientiae causa ueniamus, qui possumus iudicare qui nondum sapere coeperimus, maxime cum praesto adsit Academicus, qui nos pallio retrahat ac uetet cuiquam credere nec tamen ipse adferat quod sequamur?
cap. 8
§ 1
Quid ergo superest nisi ut omissis litigatoribus furiosis ac pertinacibus ueniamus ad iudicem, illum scilicet datorem simplicis et quietae sapientiae, quae non tantum formare nos et inducere in uiam possit, uerum etiam de controuersiis istorum ferre sententiam?
§ 2
haec nos docet quod sit hominis uerum ac summum bonum. de quo priusquam dicere incipiam, illae. omnes sententiae refellendae sunt, ut appareat neminem illorum fuisse sapientem.
§ 3
Cum de officio hominis agatur, oportet summum summi animalis bonum in eo constitui, quod commune cum ceteris animalibus esse non possit.
§ 4
sed ut feris dentes, armentis cornua, uolucribus pinnae propria sunt, sic homini aliquid suum debet adscribi sine quo rationem suae condicionis amittat. nam quod uiuendi aut generandi causa datum est omnibus, est quidem bonum naturale, summum tamen non est, nisi quod est uni cuique generi proprium.
§ 5
sapiens ergo non fuit
EPITOME 14-16] c. 28, 1 cum de - pertineat. 21-193, 2] c. 28, 6 (Epicurus).
AUCTORES § 5] cf. ad frg. 452 Epicuri (pag. 294,16).
B(G)RHPVJ 1 iudicamus H, iudicemur F1 discenda1# B3 2 supra qui add. t quomodo m. post. R, quid V coeperimus sapere B coepimus P l netat 3 adsit Academicus om. P 4 ac uetet] acuet et (corr. m. 2) V quid H 6 ut om. P omissis] obuias his B furiosis om. H 7 ueniamus] manus demus ueniamus B 8 quae C, qui edd., sed cf. ad 10 9 et] ac R controuersis eorum efferre H 10 haec C, hic edd., sed cf. c. 11, 3 quid H O edd. (sed cf. c. 12,14), quid V 11 de om. H dicere om. H incipiam B, am orom incipio (corr. m. al.) R, incipio HPV, recte? illa (sic corr. m. 3) P 12 appareant V 13 fuisfce1 Stapientem V 14 agatur om. V1, in mg. I agitur F1 17 pennae (pr. e ex i) R2 propriae H iMmini B1, hominis R, foomini (b add. et ni in ras. m. 3) P summum B suum alio t quid H 18 quo om. V mittam (sic corr. 3) P hinc fere incepit codicis G pag. 48 (155) ter scripta, in qua nihil agnosci poterat
qui summum bonum credidit animi uoluptatem, quoniam siue illa securitas siue gaudium est, communis est omnibus.
§ 6
Aristippo ne respondendum quidem duco, quem semper in corporis uoluptates ruentem nihilque aliut quam uentri et Veneri seruientem nemini dubium est hominem non fuisse. sic enim uixit, ut nihil inter eum pecudemque distaret nisi unum, quod loquebatur.
§ 7
quodsi asino aut sui aut cani facultas loquendi tribuatur quaerasque ab iis quid sibi uelint, cum feminas tam rabide consectantur, ut uix diuelli queant, cibos etiam potumque neglegant, cur aut alios mares uiolenter abigant aut ne uicti quidem absistant, sed a fortioribus saepe contriti eo magis insectentur, cur nec imbres nec frigora pertimescant, laborem suscipiant, periculum non recusent, quid aliut respondebunt nisi summum bonum esse corporis uoluptatem? eam se adpetere, ut adficiantur suauissimis sensibus eosque esse tanti, ut adsequendorum causa nec laborem sibi ullum nec uulnera nec mortem ipsam recusandam putent.
§ 8
ab hisne igitur praecepta uiuendi petemus, qui hoc idem sentiunt quod animae rationis expertes?
§ 9
aiunt Cyrenaici uirtutem ipsam ex eo esse laudandam, quod sit efficiens uoluptatis. 'uero' inquit obscenus canis aut sus ille lutulentus; 'nam ideo cum aduersario
EPITOME 2-194, 4] c. 28, 3.
AUCTORES 20 s. obscenus — lutulentus] cf. Verg. Georg. I 470 et Hor. ep. II 2, 75.
BRHPVJ 2 illas V commune B efct B 3 ni ex ne (sic) B2 in om. V 4 tuentem (pr. t in ras. ex r) V1 nihil BV 6 uixirtl Fl a
7 sui. (s er.) V 8 quaeres (corr. m. 2) quae Viis R, his cett.
aellint P 9 rapide H 10 neclegant HP cura ut (w m. 2) V alt. aut (a add. m. 3) P 11 contriti] coneo P 12 cur om. V imbres (i ras. ex u) V 14 bonum om. B', s. 1. post summum add. B2, tum exters. et
post esse s.l. iterum add. eadem man. letereapparet (corr. m.2) V 15 saeuissime ut trid. Bl, suauissimis in ras. corr. Bs, suauissimirsl V2 tanti esse B 17 iisne R fort. recte, hiisne P praecepta] praecepta dari B 18 putemas V1 idem] quidem H an animantes ? 19 aiunt] dicunt VI, s. I. d ras. corr. V2 cyrenei H ipsam P2 20 sit om. R, post uoluptatis
8. l. add. R* effigies P ante uero s. I. non P3 uerum H, uero
(corr. m. 2) V inquid B, sic saepius 21 aut] et H sHS B
XVDIJ. Lact. 1.
13
summa uirium contentione depugno, ut uirtus mea pariat mihi uoluptatem, cuius expers sim necesse est, si uictus abscessero’.
§ 10
ab his ergo sapere discamus, quos a pecudibus ac beluis nou sententia, sed lingua discernit? priuationem doloris summum bonum putare non plane Peripateticorum aut Stoicorum, sed clinicorum philosophorum est.
§ 11
quis enim non intellegat ab aegrotis et in aliquo dolore positis esse hoc disputatum? quid tam ridiculum quam id habere pro summo bono, quod medicus possit dare? dolendum est ergo, ut fruamur bono, et quidem grauiter ac saepe, ut sit postea non dolere iucundius.
§ 12
miser- rimus est igitur qui numquam doluit, quia bono caret: quem nos felicissimum putabamus, quia malo caruit.
§ 13
ab hac uani- tate non longe afuit qui omnino nihil dolere summum bonum dixit, nam praeter quod omne animal doloris est fugiens, quis potest sibi hoc bonum praestare, quod nobis ut eueniat, nihil aliut possumus quam optare?
§ 14
summum autem bonum non potest efficere quemquam beatum, nisi semper fuerit in ipsius potestate: hoc autem 11011 uirtus homini, non doctrina, non labor, sed natura ipsa cunctis animantibus praestat.
§ 15
qui uoluptatem cum honestate iunxerunt, communionem hanc effugere uoluerunt, sed effecerunt repugnans bonum, quoniam qui uo-luptati deditus est, honestate careat necesse est, qui honestati studet, uoluptate.
§ 16
Peripateticorum bonum nimium multiplex et
EPITOME 12-19 (natura ... praestat)] c. 2S.4. 19-23] cf. c.28, 7. 23-195, 9] c. 28, 8.
AUCTOBES 4-9] cf. ad frg. 419 Epicuri (p. 282, 22). 5s.] cf. Cyprian. ppist. LXVIIII 16 (p. 705, IS): utrumne clinici an Peripatetici.
BRHPVj I pareat BI. corr. B3 2 eipres Bt1 ras. tt s. 1. corr. B2, expers1 V2 3 discemus P 5 peripaticorum B 6 philosophorum eicit Buenemanum 7 hoc om. R, in mg. add. Y 8 quiocl P5 merdi'cus II1 10 dolore BBX Hae (ras. corr.) F1 iucundius (o m. 2) V 11 num'quam! B7 12 haec V 13 dolore BBlH* (alt. o in e corr. H7) dorore, in mg. t dolore V 14 praeterquam quod Heumannus e〈s〉t B qui H 15 quod] quam II ueniat B, non eueniat H 16 obtare HV 17 bea»tui V in 8. I. P2, in mg. V 18 pr. 'now P1 19 animalibus H quo B uoluptatem (p ex n m. 2) V 20 ho**nestate (mi tr.) H 21 sed et fecerunt
V uoluntati Y 22 deditus — Peripateticorum om. R 23 bonum]
quorum bonum R multiplixet (e s. 1. et x ex c m. 2) V
exceptis animi bonis, quae ipsa quae sint magna contentio est, commune cum beluis potest uideri.
§ 17
nam corporis bona id est incolumitas indolentia ualetudo non minus sunt mutis quam homini necessaria ac nescio an etiam magis, quia homo et medellis et ministeriis subleuari potest, muta non possunt. item, quae appellant fortunae bona:
§ 18
nam sicut homini opibus ad uitam tuendam, sic illis praeda et pabulis opus est.
§ 19
ita inducendo bonum quod non sit in hominis potestate, totum hominem alienae dicioni subiugauerunt.
§ 20
audiamus etiam Zenonem: nam is interdum uirtutem somniat. 'summum' inquit *est bonum cum natura consentanee uiuere.' beluarum igitur nobis more uiuendum est.
§ 21
nam quae abesse debent ab homine, in his omnia deprehenduntur: uoluptates adpetunt, metuunt fallunt insidiantur occidunt et, quod ad rem maxime attinet, deum nesciunt.
§ 22
quid ergo me docet ut uiuam secundum naturam, quae ipsa in deterius prona est et quibusdam blandimentis lenioribus in uitia praecipitat?
§ 23
uel si aliam mutorum, aliam hominis dicit esse naturam, quod homo ad uirtutem sit genitus, nonnihil hoc, sed tamen non erit definitio summi boni, quia nullum est animal quod non secundum naturam suam uiuat.
§ 24
qui scientiam summum bonum fecit, aliquid homini proprium dedit, sed scientiam alterius rei gratia homines adpetunt, non propter ipsam.
§ 25
quis enim scire contentus est non expetens aliquem fructum scientiae? artes ideo
EPITOME 9-21] c. 28, 5. 21-197, 10] c. 28,11 s.
BRHPVJ 1 excepti B 2 bona] uana B 3 incolomitas F1 ualie
tudo PV 4 ac] an B, om. H 5 medullis B, medellis R, mede*lis C1 er.) H, medelis P, medejlis Y subleuare V 6 qui H fortunae] fortitudinis H bonum H, bonat P nam om. H sicuti B 8 indocendo B qtwrdl R1 quod non sit] sit F1, s. I.1 situm V2 totum] bonum R 9 alienae (ae ex a m. 2) R dicionis R subiugarunt H, subiugauerint Y
10 his HPar 11 consentanae H 12 namq: (om. quae) H 13 iis R, hiis Px, h del. P3 omnibus V ╵metunt╵ P2 14 fallunt om. R quo d darem V 15 m╷e╷ F2 17 lenioribus (n in ras. ex u ? m. 3) B si om. V 19 hoc Y, dicit cett. 20 quia] quoniam R, qua V 21 'fecit' PJ aliquid (d ex t) B', sic saepius 22 dedit] fecit B', corr. B3 24 artes] unius B, partes P1, p del. Pl
13*
discuntur ut exerceantur, exercentur autem uel ad subsidia uitae uel ad uoluptatem uel ad gloriam. non est igitur summum bonum quod non propter se expetitur.
§ 26
quid ergo interest utrum scientiam summum bonum putemus an illa ipsa, quae scientia ex se parit id est uictum gloriam uoluptatem? quae non sunt homini propria et ideo ne summa quidem bona: nam uoluptatis et uictus adpetentia non homini solum, sed etiam mutis inest.
§ 27
quid cupiditas gloriae? nonne in equis deprehenditur, cum uictores exultant, uicti dolent?
tantus amor laudum, tantae est uictoria curae.
nec inmerito summus poeta experiendum esse ait,.
et quis cuique dolor uicto, quae gloria palmae.
§ 28
quodsi ea quae parit scientia communia sunt cum aliis animalibus, non est ergo summum bonum scientia. praeterea non mediocre huius definitionis est uitium, quod scientia node ponitur. incipient enim beati omnes uideri qui artem aliquam scierint, immo uero qui et res malas scierint, ut tam beatus sit qui uenena didicerit temperare quam qui mederi.
§ 29
quaero igitur ad quam rem scientia referenda sit. si ad causas rerum naturalium, quae beatitudo mihi erit proposita, si sciero unde Nilus oriatur uel quidquid de caelo physici delirant? quid quod earum rerum non est scientia, sed opinatio, quae pro ingeniis
AUCTORES 10. 12] Verg. Georg. m 112. 102.
BRHPV] 1 alt. exerce*ntur (a er.)H, "exercentur P" 4 utrum] uerum B', corr. Bs 5 scientia quae H scientia] sapientiam P1, m del. Px 6 et p om. II summae (ae ex a) R1 quidem om. H 7 uoluptates H adpenitentia (p s. I. m. 3, ni exp. m. 1) P 8 quid] quo id (exp. m. 2) V 9 exultont V1 10 tantae est. Pae (alt. a in tantae del. Px) cum codd. Verg., tantae Bl ftantacst1 BS) RV, tanta est H 11 nec inmerito — palmae om. Bl, nec inmerito post curae et summus — palmae in mg. inf. add. B* experiundum H 12 et] ei V uictor H quwe B (i. e. Bs) 13 pariunt scientiam P sunt om. V 14 scientiam H praeterea] praestare H
15 uitimm P3 nud*e (a er.) B, nudae H, nuda P 16 incipiunt PVx,
It.. ras. et s. 1. corr. beati omnes] beatiores P 17 malis Vx beatum (corr. m. 2) V 18 temporare V qui* (d er.) B merdelri B3 19 scientiam
II 21 Nilus] nihil usui B oritur H quidquid] quid B 22 eremm1
B1 quae om. P opinio V ingeniis (alt. i ex t m. 3) P
naria est?
§ 30
restat ut scientia bonorum ac malorum summum bonum sit. cur ergo scientiam maluit quam ipsam sapientiam summum bonum dicere, cum sit utriusque significatio et uis eadem? nemo tamen usque adhuc summum bonum dixit esse sapientiam, quod melius dici potuit.
§ 31
nam scientia parum ost ad bonum suscipiendum malumque fugiendum, nisi accedat et uirtus. multi enim philosophorum cum de bonis malisque dissererent, aliter tamen quam loquebantur natura cogente uixerunt, quia uirtute caruerunt. uirtus autem cum scientia coniuncta sapientia est.
§ 32
superest ut eos etiam refellamus, qui uirtutem ipsam summum bonum putauerunt, in qua opi- Dione etiam Marcus Tullius fuit: in quo multum inconsiderati fuerunt. non enim uirtus ipsa est summum bonum, sed effectrix et mater est summi boni, quoniam perueniri ad illut sine uirtute non potest. utrumque intellectu facile est.
§ 33
quaero enim utrumne ad praeclarum illut bonum facile perueniri putent an cum difficultate ac labore? expediant acumen suum erroremque defendant.
§ 34
si facile ad illut ac sine ullo labore perueniri potest, summum bonum non est. quid enim nos cruciemus, quid conficiamus enitendo diebus ac noctibus, quandoquidem tam in promptu id quod quaerimus iacet, ut illut quilibet sine ulla contentione animi comprehendat?
§ 35
sed si commune quoque ac mediocre quodlibet bonum non nisi labore adsequimur, quoniam bonorum natura in arduo posita est, malorum in praecipiti, summo igitur labore summum bonum adsequi
EPITOME 10-198, 12] c. 28, 9.
BBHPVj 1 uaria — ut scientia om. P scientiam H 2 sit om. P e 3 utriusqu*e (t in ras. ex e ? m. 3, a er.) B 5 quod] quam H dici] dicire (e s. I. m. 2) B scientia* (m er.) R 7 a filosophorum (sic) usque ad iacet (21) multa euanuerunt in B (rol. 60x), quae restituit fl.. 3 8 dixerunt H 10 supeinest B3 11 reputarunt (exp. m.2?) B opinione ex opinatione H5 12 qua H 14 retl BSp2 peruenire Vae ad illut — facile perueniri (16) om. R 16 enim om. P ad — bonum om. P perueniri (alt. i ras. ex e) V 18 defendat (m. 2) V si] sed si B ullo] illo F1 19 quin Bl, corr. B5 enim (e ex i et ni ex 2 litt. incert. m. 2) B cruciemus] erudiemus ut uid. Bl, quod renouauit B3 20 quirdl V2 ac] et H
22 co) prehendat B si om. HV1 communione V1 23 quodque H quolibet H, quorttlibet P 25 praecipitio H
necesse est. quod si est uerissimum, ergo altera uirtute opus est, ut perueniamus ad eam uirtutem quae dicitur summum bonum: quod est incongruens et absurdum, ut uirtus per se ipsam perueniat ad se ipsam.
§ 36
si non potest ad ullum bonum nisi per laborem perueniri, apparet uirtutem esse per quam perueniatur, quoniam in suscipiendis ac perferendis laboribus uis officiumque uirtutis est. ergo summum bonum non potest esse id per quod necesse est ad aliut perueniri.
§ 37
sed illi cum ignorarent quid -efficeret uirtus aut quo tenderet, honestius autem nihil reperirent, substiterunt in ipsius uirtutis nomine, quam nullo proposito emolumento adpetendam esse dixerunt, ut bonum sibi constituerent quod bono indigeret.
§ 38
Aristoteles ab his non longe recessit, qui uirtutem cum honestate summum bonum putauit: quasi possit ulla esse uirtus inhonesta ac non, si quid habuerit turpitudinis, uirtus esse desinat.
§ 39
sed uidit fieri posse ut de uirtute prauo iudicio male sentiatur, et ideo existimationi hominum seruiendum putauit: quod qui faciat, a recto bonoque discedet, quia non est in nostra potestate ut uirtus pro suis meritis honestetur. nam quid est honestas nisi honor perpetuus ad aliquem secundo populi rumore delatus?
§ 40
quid ergo fiet, si errore ac prauitate hominum mala existimatio subsequatur? abiciemusne uirtutem, quia flagitiosa et turpis ab insipientibus iudicetur?
§ 41
quae quoniam inuidia
EPITOME 12—199, 4] c. 28, 10.
BRHPVj 3 quod] quod si BRH, sed idem quod si pro quod p. 200, 1 adsurdum V1 ut ex et P uirtutibus ut uid. B1, in ras. corr. B3 uirtus — perueniat) uirtus tendat per se P 4 se] semet B rsil B 5 tapjparet B2 per quam om. V1, s. I. si add. V2 6 ante quoniam s. I. t et V5 7 uis] uirtus B, om. V officiumqu*e (a er.) B, officium* (q. er.) V ergo om. V bonum om. H 9 tendereut V 10 subsistiterunt sic B, subs*titerunt V uirtutis om. V 11 post proposito s. 1. et B3 12 ut] et P coustituerunt B (alt. u ron. iam m.l, renou. m. 3) PV; et — constituerunt edd. qucd1 R2 indigerent H 14 poterit uel potest BI, in ras. corr. B3, posset R esse uirtiusj (corr. m. 3) B inhonesta] nisi honesta P 15 uirte
tutis B 17 faciat H, facit BRP, faciat (corr. m. 2) V 18 aHecto (r er.) B rectore pac, re del. m. 1 discedit HP ut om. H 20 deliajtus V 22 existimatio om. H ■ aciemusne V 23 ab ininsipientibus H iudicatur B
premi ac uexari potest, ut sit ipsa proprium ac perpetuum bonum, nullo extrinsecus adiumento indigere debet, quin suis . per se uiribus nitatur et constet.
§ 42
itaque nec ullum ei ab homine bonum sperandum est nec ullum malum recusandum.
cap. 9
§ 1
Venio nunc ad uerae sapientiae summum bonum. cuius natura hoc modo determinanda est, primum ut solius hominis sit nec cadat in ullum aliut animal, deinde ut solius animi nec communicari possit cum corpore, postremo ut non possit cuiquam sine scientia et uirtute contingere.
§ 2
quae circumscriptio illorum omnes sententias excludit ac soluit: eorum enim quae dixerunt nihil tale est.
§ 3
dicam nunc quid sit, ut doceam quod institui, philosophos omnes caecos atque insipientes fuisse, qui quod esset homini summum bonum constitutum nec uidere nec intellegere nec suspicari aliquando quiuerunt.
§ 4
Anaxagoras, cum ab eo quaereretur cuius rei causa natus esset, respondit caeli ac solis uidendi. hanc uocem admirantur omnes ac philosopho dignam iudicant.
§ 5
at ego hunc puto non inuenientem quid responderet effudisse hoc passim, ne taceret: quod quidem secum, si sapiens fuisset, commentatum meditatumque habere debuit, quia si quis rationem sui nesciat, ne homo sit quidem. set putemus non ex tempore dictum illut effusum. uideamus in tribus uerbis quot et quanta peccauerit:
§ 6
primum, quod omne hominis officium in solis oculis posuit nihil ad mentem referens, sed ad corpus omnia. quid ?
§ 7
si caecus
EPITOME 5-9] c. 28, 1. 5-7] cf. c. 29, 1. 9-14] cf. c. 28, 2.
BRHPVj 2 addimento B l geindicere (corr. Mt. 2) V qu.in (i er.) B, qui in H 3 uirtutibus HPV itaque] utique P post ei eras. ut ? B 4 ullum malum] ullum ei ab omiue (sic) malum P recusandum est R 7 illum animal alium H aliud ullum P solius] solius sit B 8 ne V o* 9 scientiam pac, m del. m. 1? 10 illa (orum s. I. corr. m. 1 ?) P, illas BRH, illarsl V1; ad illorum cr. 11 quae dixerunt sc. illi omnis BV I 11 quae] qui V quod (anu sit) Br, in ras. co-rr. B3 12 instituit V omnis V 13 est Bl (es'SeJt B3) H, esset1 P3 hominis R constituit, sed del. nł. 1? P 14 qui- uerunt B, potuerunt cett., recte ? 16 admirawtur B1 17 prodignam H, digna V e..go (r er.) V 19 meditatumque om. P 20 et quia V ne] nec RP 21 quidem (e ex a m. 3 ?) P 22 quod BRHP1, corr. P3 quanta] facta V1, s. I quanta V2 24 qui B
fuerit, officiumne hominis amittet?
§ 8
quod fieri sine occasu animae non potest. quid ceterae corporis partes? num carebunt suis quaeque muneribus? quid quod plus est in auribus quam . in oculis situm, quoniam doctrina et sapientia percipi auribus solis potest, oculis solis non potest?
§ 9
caeli ac solis uidendi causa natus es: quis te in hoc spectaculum induxit aut quid caelo rerumque naturae uisio tua confert? nimirum ut hoc inmensum et admirabile opus laudes.
§ 10
confitere igitur esse rerum omnium constitutorem deum, qui te in hunc mundum quasi testem laudatoremque tanti sui operis induxit.
§ 11
magnum esse credis uidere caelum atque solem: cur ergo non gratias . agis ei qui huius beneficii auctor est? cur non ipsius uirtutem prouidentiam potestatem metiris animo, cuius opera miraris? necesse est enim multo mirabilior sit qui mirabilia perfecit.
§ 12
si te quispiam uocasset ad cenam in eaque optime acceptus esses, num sanus uiderere, si pluris faceres ipsam uoluptatem quam uoluptatis auctorem? adeo philosophi ad corpus referunt omnia, nihil prorsus ad mentem nec uident amplius quam quod sub oculos uenit.
§ 13
atquin remotis omnibus officiis corporis in sola mente ponenda est hominis ratio. non ergo ideo
EPITOME c.9 § 11.13.17.19; c. 10 § 1. 14] c. 29, 6 (— caritatem).
B(G)RHPV] 1 a+mittet (d er.) B, amittet (e ex i) P quod] quod si BHP; cf. ad p. 198, 3 ab Animae non incipit codicis G pag. 50 (15) paene tota lecta 2 num carebunt] non carebunt H, carebuntne P 3 quaecumque R numeribus BI, nominibus in ras. corr. B* 4 doctrina sapientiae G 5 ocolis (alt. o ex u) sic B3, oculis om. R1, s. I. post solis add.R2 solis om. BG 6 rnatus es'P3 quid] qui V 7 caelo rerumque] soli I caelorumque (soli add. m. 2) R rerum G, irerilquae V2 natura G 8 et] atque R confitere (alt. e ex i m. 2) R rerum esse omnium P
9 rerum] [re]m G constirtultorem V2 10 induxerit R 11 e'rgo B
12 agis ei] ei V1, reddis 8.1. V2, in mg. R- reddis eadem yian. 13 prouides[e]t (p)otestatem G 14 enim] enim ut V 15 caenam C, nisi quod pr. a eras. B acceptos F1 16 num] numquid H, recte? uiderere] uidere se H, uidereTe1 PV plures Blpac, corr. B3Pl* uoluntatem GV1, n in p corr. V2 17 uolumtatis G 18 prosus P metem R', mentem it s. I. R2 19 oculis G ad quid G, adquin (s. I. d eras., t add. m. 3, n exp. tn. 1) P remotis] in remotis R 20 ergo om. H
nascimur, ut ea quae sunt facta uideamus, sed ut ipsum factorem rerum omnium contemplemur id est mente cernamus.
§ 14
quare si quis hominem qui uere sapiat interroget, cuius rei causa natus sit, respondebit intrepidus ac paratus colendi se dei gratia natum, qui nos ideo generauit, ut ei seruiamus.
§ 15
seruire autem deo nihil aliut est quam bonis operibus tueri et conseruare iustitiam.. sed ille ut homo diuinarum rerum inperitus rem maximam redegit ad minimum duo sola deligendo, quae sibi diceret intuenda.
§ 16
quodsi natum se esse dixisset, ut mundum intueretur, quamquam omnia conprehenderet ac maiore uteretur sono, tamen non inplesset hominis officium, quia quanto pluris est anima quam corpus, tanto pluris est deus quam mundus, quia mundum deus et fecit et regit.
§ 17
non ergo mundus oculis, quia utrumque corpus est, sed deus animo contemplandus est, quia deus ut est ipse inmortalis, sic animum esse uoluit sempiternum. dei autem contemplatio est uenerari et colere communem parentem generis humani.
§ 18
quod si a philosophis afuit proiectique in terram fuerunt diuina ignorando , existimandus est Anaxagoras ad quae uidenda natum esse se dixerit, nec caelum uidisse nec solem.
§ 19
expedita est igitur hominis ratio, si sapiat: cuius propria est
EPITOME 20-202, 2] cfr. c. 29, 4 s.
B(G)RHPV] 1 in ipsum fac desinit codicis G pag. 50 (15), sequitur pag. 51 (170) ter scripta, cuius in uerss. 1. 13. 14. nonnulla legebantur 2 id est mente P, mente id est mente B, id est mentem mente RH, id est mentemente (up. m. 2) V 4 colendis I adei B', colendise I * dei B2
5 natum s. l. et in mg. add. V quia P 6 est aliud V rest! B3
8 redigit V deligendo] adfligendo BI, adfingendo in ras. B1, diligendo BP1 (pr. i in e corr. P3) V, diligenda H 9 -si natum se] se natum H O
10 omnia H ad H 11 implerct H 12 quanta o (corr. m. 2) V corpus
— deus quam om. P 13 deus fecit H, et deus fecit P et regit i (ii om. H rexit (corr. m. 2) V 15 est (ante quia) om. H est (ante ipse) om. P 16 uoluit esse P esse om. V 17 est om. H 18 ad H proiecitque V 19 est om. B ad quae edd., ea ad quae alii, ad ea quae C, nisi quod ea expunx. V1 20 dixerat H, supra dixerit add. t dixit V1
21 rsÎl B3 humanitas. (sed) ipsa humanitas quid est nisi iustitia? quid iustitia nisi pietas? pietas autem nihil aliut quam dei parentis agnitio.
cap. 10
§ 1
Summum igitur hominis bonum in sola religione est. nam cetera, etiam quae putantur esse homini propria, in ceteris quoque animalibus reperiuntur.
§ 2
cum enim suas uoces propriis inter se notis discernunt atque dinoscunt, conloqui uidentur. ridendi quoque ratio apparet in his aliqua, cum demulsis auribus contractoque rictu et oculis in lasciuiam resolutis aut homini adludunt aut suis. quid coniugibus ac fetibus propriis? nonne aliquid amori mutuo et indulgentiae simile inpertiunt?
§ 3
iam illa quae sibi prospiciunt in futurum et cibos reponunt, habent utique prouidentiam. rationis quoque signa in multis deprehenduntur. nam quando utilia sibi adpetunt, malo cauent, periculum uitant, latibula sibi parant in plures exitus dispatentia, profecto aliquid intellegunt.
§ 4
potest aliquis negare illis inesse rationem, cum hominem ipsum saepe deludant? nam quibus generandi mellis officium est, cum adsignatas incolunt sedes, castra muniunt, domicilia inenarrabili arte componunt, regi suo seruiunt, nescio an in his sit perfecta prudentia.
§ 5
EPITOME 3-8] c. 28, 4. 6. c. 10,1. 14] c. 29, 6 (religionem).
AUCTORES 16-19] cf. Verg. Georg. IV 149-221.
EXPILATORES 16-19] Isidor. orig. XII 8,1.
B(G)RUPV] 1 sed addidi, uel ipsa (autem) scribendum uidetur; nam ipsa P, sinc dubio e coniectura iustitia ? quid iustitia nisi om. P quid iustitia om. R, quid est iustitia V hinc fere incepit codicis G pag. 52 (169) ter scripta, in qua nihil agnosci poterat. 2 aliut] aliut est B pareutes H 4 esse homini] hominis H, recte? 'inl B7 6 natis Vsc 7 apparet in mg. V iis R aliquam P 8 demultis Pac (in ras. corr.) Vae, s. I. corr. rutu (c er.) B, rkrtu P resolufris P1 9 quid] quique H ac fetibus] adfectibus Rl, aut affectibus Rx1, aut fetibus H 11 inpertiunt (in ras. ex 2 uel 3 litt. et t s. I. m. 3) B qu╷ae B3 12 et habent B i prouidentiam edd. conI. de ira 7, 10, prudentiam C 13 mu*tis P utili*a* (t et s ut uid. er.) P mala (alt. a ex o) P3*, malo (sic corr. ne. 2) V 14 carent P1, corr. pH uitant (uita in ras. ex auent ? ni. 2) B latibula] quando latibula P pluris V 15 dispatentia] disputant a R1, l reo disputant iam R2, dispatentia (corr. tn. 2) V 16 homines ipsos P 18 inenarribili B1, corr. B2, non narrabili H, inenarrabili* (a er.) V cõlpoQunt B 19 in] non H iis R
incertam igitur est utrumne illa quae homini tribuuntur communia sint cum aliis uiuentibus, religionis certe sunt expertia.
§ 6
equidem sic arbitror, uniuersis animalibus datam esse rationem, sed mutis tantummodo ad uitam tuendam, homini etiam ad propagandam. et quia in homine ratio ipsa perfecta est, sapientia nominatur, quae in hoc eximium facit hominem, quod soli datum est intellegere diuina.
§ 7
qua de re Ciceronis uera sententia est: ex tot inquit generibus nullum est animal praeter hominem quod habeat notitiam aliquam dei, ipsisque in hominibus nulla gens est neque tam mansueta neque tam fera, quae non etiamsi ignoret qualem haberi deum deceat, tamen habendum sciat.
§ 8
ex quo efficitur ut is agnoscat deum, qui unde ortus sit quasi recordetur.
§ 9
qui ergo philosophi uolunt animos omui metu liberare, tollunt etiam religionem et orbant hominem suo proprio ac singulari bono: quod est a recte uiuendo atque ab omni humanitate diiunctum, quia deus ut cuncta uiuentia subiecit homini, sic ipsum hominem sibi.
§ 10
nam quid est cur idem ipsi disputent eo dirigendam esse mentem quo uultus erectus est? si enim nobis in caelum spectandum est nihil
A UCTORES 5 et quia. - nominatur] cf. Cic. de legg. I 7, 22 quae cum — sapientia. 8] ibid. I 8, 24. 19 idem ipsi] ibid. I 9, 26; de nat. deor. II 56, 140.
BBHPV] 1 est igitur edd. utrum P 2 siut] sunt HVac (ras. corr.) certe sunt religionis (-is ex -es) P experte*setquidem (i ? er., t ante q renou. m. 3) B experti R, experieutia, in mg. t expertia V 3 et quidem RH animalibus] aliquam animalibus P 4 tantummodo (exp. m. 1 2) P etiam] autem P, om. V 5 prorpalgalldam P3 et owi. V 6 quod om. V1, a. 1. t quod V3 7 post soli s. I. eidem R2 9 aliquam om. H 10 hominibus (h et i add. m. 3) P mansueta C 11 non etiamsi] notitiam si H etrilam ■ si V 12 habere codd. Cic. ex om. P 13 quod P1, d tkl. P3 effigitur P1 (corr. pSt) V ut] illud ut codd. t. Cic. is] si H sit] est H 14 recordetur] retortur V qui (corr. m. 2) V philosophos H omni. V 15 urbane ut uid. BI, ornant (sic) in ras. corr. B3 16 a om. H recto P1, corr. P3 17 diiunctum B, disiunctum cett. quira deus ut1 B3, quatenus (sed atenus in ras. et in tng. i quia deus m. 2) ut V 19 quod V 20 nihil] ad nihil H edd., sed cf. c. 8, 6; c. 16, 1 al.
utique aliut quam ob religionem, si religio tollitur, nulla nobis ratio cum caelo est.
§ 11
itaque aut eo spectandum est aut in terram procumbendum. in terram procumbere ne si uelimus quidem possumus, quorum status rectus est.
§ 12
in caelum igitur spectandum est, quo natura corporis prouocat. quod si constat esse faciendum, aut ideo faciendum est, ut religioni seruiamus, a.ut ideo, ut rationem rerum caelestium cognoscamus.
§ 13
sed rationem rerum caelestium cognoscere nullo modo possumus, quia nihil eiusmodi potest cogitando inueniri, sicut supra docui.
§ 14
religioni ergo seruiendum est, quam qui non suscipit, ipse se prosternit in terram et uitam pecudum secutus humanitate se abdi-.
§ 15
cat. sapientiores igitur inperiti, qui etiamsi errant in religione deligenda, tamen naturae suae condicionisque meminerunt.
cap. 11
§ 1
Constat igitur totius humani generis consensu religionem suscipi oportere. sed quomodo in ea erretur explicandum est.
§ 2
naturam hominis deus hanc esse uoluit, ut duarum rerum cupidus et adpetens esset, religionis et sapientiae. sed homines ideo falluntur, quod aut religionem suscipiunt omissa sapientia aut sapientiae soli student omissa religione, cum alterum sine altero uerum esse non possit.
§ 3
cadunt ergo ad multiplices religiones, sed ideo falsas, quia sapientiam reliquerunt, quae illos docere poterat deos multos esse non posse, aut student sapientiae, sed ideo falsae, quia religionem summi dei
9 supra] c. 8, 4 8.
EPITOME c. 11 s.] c. 29.
BRHPY) 1 aliud utique R 2 terra R 3 procumbente V1 terra R procumbere] procumbe te (te add. m. 2) V ne] nec R, ona. P1 (add. P1) V ne si] nisi H quidem bis BI, pro expunx. B* 7 cognoscamus — caelestium om. BH sed] si P1 (sed P3) V, haud scio an recte, ut sit distinguendum sic si rationem — docui, religioni ergo eqs. 8 rerum in mg. V rcelestiuml P5 recognoscere H possimus (i ras. ex u H, ut uid. B) BH 9 eiusmodi] eius H cogitatio H sicuti R 10 quam] qua H suspicit H in terram prosternit H 11 humanitate Rac, corr. m. 1 ? 13 #deligenda fa ? er.) B, diligenda Px (pr. i in e corr. P3) V 14 generis humani R consensum H religionem — oportere] religione suscipio parcere H 15 exilaretur ut uid. B1, eaer*retur in ras. corr. B3 17 sed] et V 18 ideo] in eo Heumannus aut* * H 21 quiral B, ral m. 3? totum uerbum am.3 restitutum est reliquaerunt B, reli*querunt (n er.) H
23 qua V dei summi R omiserunt, qui eos ad ueri scientiam potuit erudire.
§ 4
sic homines qui alterutrum suscipiunt uitam deuiam maximisque erroribus plenam secuntur, quoniam in his duobus inseparabiliter conexis et officium hominis et ueritas omnis inclusa est.
§ 5
miror itaque nullum omnino philosophorum extitisse, qui sedem ac domicilium summi boni reperiret.
§ 6
potuerunt enim sic quaerere: quodcumque est summum bonum, necesse est omnibus esse propositum. uoluptas est quae adpetitur a cunctis, sed haec et communis est cum beluis et honesti uim non habet et satietatem adfert et nimia nocet et processu minuitur aetatis et multis non contingit; nam qui opibus carent, quorum maior est numerus, etiam uoluptate careant necesse est. non est igitur summum bonum, sed ne bonum quidem uoluptas.
§ 7
quid diuitiae? multo magis: nam et paucioribus et plerumque casu et inertibus saepe et nonnumquam scelere contingunt et optantur ab iis qui eas iam tenent. quid regnum ipsum?
§ 8
ne id quidem: non enim cuncti homines regnare possunt et necesse est uniuersos summi boni capaces esse.
§ 9
quaeramus igitur aliquid quod propositum sit omnibus. num uirtus? negari non potest quin et bonum sit et omnium certe bonum. sed si beata esse non potest, quia uis et natura eius in malorum perferentia posita est, non est profecto summum bonum. quaeramus aliut.
§ 10
at nihil uirtute pulchrius, nihil sapiente dignius
EPITOME 13-206, 21] cf. c. 29, 8 s. 18-207, 2] c. 30, 1. 19-23] c. 28, 9.
AUCTOBES 128.] cf. Senec. de uit. beat. 10, 3.
BBHPVj 2 uitam C, uiam edd. (cf. IV 30, 3), sed cf. IV 26,9; VI 24,2 denham (t er.) V 3 pleuam] poenam V sequuntur HPV inseparabiliter] atque inserpalrabiliter R2 4 et (ante officium) om. H 5 rs»edem (s m. 1 uel 2) B, rsedem V atque B 6 repperireut II 7 pr. est om. H 8 uuoluptas (si? er.) B 9 habent P1, n del. P3 11 continget B operibus B careat B 13 sed ne bonum om. P 14 magis] an minus scribendum? cf. ad p. 49, 16; quid? diuitiae multo magis? Har- U teliw supra paucioribus litterae aliquae eras. V et om. H 15 &*no*umquam (—, et u m. 2) sic V contingant H optantur PV, rnon optantur BRH 16 iis R, his cett. 17 concti Hac 19 quo R 20 sed] et P 21 in] et R 22 bonum om. HY, haud scio an recte 23 at] an H sapiente. (r er.) B, sapientia H
inueniri potest. si enim uitia ob turpitudinem fugienda sunt, uirtus igitur adpetenda est ob decorem. quid ergo? potestne fieri ut quod bonum, quod honestum esse constat, mercede ac praemio careat sitque tam sterile, ut nihil ex se commodi pariat?
§ 11
labor ille magnus et difficultas et eluctatio aduersus mala, quibus haec uita plena est, aliquid magni boni pariat necesse est.
§ 12
id uero quid esse dicemus? num uoluptatem? at nihil turpe ex honesto nasci potest. num diuitias? num potentatus? at ea quidem fragilia sunt et caduca. num gloriam? num honorem? num memoriam nominis? at haec omnia non sunt in ipsa uirtute, sed in aliorum existimatione atque arbitrio posita.
§ 13
nam saepe uirtus et inuisa est et malo adficitur. debet autem id bonum quod ex ea nascitur ita cohaerere, ut diuelli atque abstrahi nequeat, nec aliter summum bonum uideri potest, quam si et proprium sit uirtutis et tale, ut neque adici quicquam neque detrahi possit.
§ 14
quid quod in his omnibus contemnendis uirtutis officia consistunt? nam uoluptates opes potentias honores eaque omnia quae pro bonis habentur non concupiscere, non adpetere, non amare, quod ceteri faciunt uicti cupiditate, id est profecto uirtutis.
§ 15
aliut ergo sublimius atque praeclarius efficit nec frustra his praesentibus bonis reluctatur, nisi quod maiora et ueriora desiderat.
BRHPVj 1 uitrÎ'a V3 4 stereli Bl, sterele sic B* 5 et cluctatio (et s. l. Bs) BRPV, et luctatio H, idem coniecerat Halmius m. primam codicis B eluctatio secutus, reluctatio Buenemannus 6 magni om. P boni] mali VI, s. I. f boni F1 7 quod H dicimus H 8 ac H diuitiae B 9 potentatas, sed alt. a minus cert., R, potenta10 feuta et tu* in ras.) P, potestateis V 10 num honorem nuni memoria (sic) s. I. add. B3; eadem wrba tn. 1 in inf. mg. addiderat, sed nunc erasa sunt 11 *non (pr. n ex u) V 12 et inuisa est] quae est (sic) inuisa est B 13 id om. B ex om. VI, s. I. 1x ex F1 14 nequeratl B5 nec in mg. F* aliter (i add. m. 2) H suminum1 R2 15 uirtutis sit P et] sed H 16 nt neque] utq: II dici B1 (corr. B:I) II quic(quam) B pro quid quod euanuit, s. I. quin add. B3 17 contempnendis BHP, sic raro in B, saepe in cett. codd. officia (a ex o M. 2) P 18 potentias — concupiscere om. P eaquae HVac 19 concupiscere] cupere B 20 uirtutis Parrhasius, uirtus C 21 praeclartus H2 praesentibus] frequentibus H
22 eluctatur H maiore F1 et ueriora om. P
§ 16
non desperemus inueniri posse, modo uerset se cogitatio in omnia: neque enim leuia aut ludicra petuntur praemia.
cap. 12
§ 1
Si quaeritur quid sit propter quod nascimur, quid efficiat uirtus, possumus sic inuestigare. duo sunt ex quibus homo constat, animus et corpus. multa sunt propria animi, multa propria corporis, multa utrique communia, sicut est ipsa uirtus: quae quotiens ad corpus refertur, discernendi gratia fortitudo nominatur.
§ 2
quoniam igitur utrique subiacet fortitudo, utrique proposita dimicatio est et utrique ex dimicatione uictoria: corpus quia solidum est et conprehensibile, cum solidis et conprehensibilibus confligat necesse est, animus autem quia tenuis est et inuisibilis, cum iis congreditur hostibus qui uideri tangique non possunt.
§ 3
qui sunt autem hostes animi nisi cupiditates uitia peccata? quae si uicerit uirtus ac fugauerit, inmacnlatus erit animus ac purus.
§ 4
unde igitur colligi potest quid efficiat animi fortitudo? nimirum ex coniuncto et pari hoc est ex corporis fortitudine: quod cum in aliquam congressionem certamenque uenerit, quid aliut ex uictoria quam uitam petit? siue enim cum homine siue cum bestia dimices, pro salute certatur.
§ 5
ergo ut corpus uincendo id adsequitur, ut non intereat, sic et animus, ut permaneat, et sicut corpus ab hostibus suis uictum morte multatur, ita superatus a uitiis animus moriatur necesse est.
§ 6
quid ergo intererit inter animi et corporis dimicationem nisi quod corpus temporalem uitam expetit, animus sempiternam?
§ 7
si ergo uirtus per se ipsam
EPITOME 25-208, 12] c. 30,1.
BRHPVj 2 Ueuia (a er.) B 3 Si Heumannus commate post uirtus posito, sed C quaeramus B nascamur R effioit H 4 uiftus (i ex alia litt. et r s. l. et t in ratt.m. 1) PV (r 8. I. V3) iuuestigare] inuenire B 5 proprie R, proprUe (a er.) H multa] multa sunt R 6 proprie Ilt propri.e (a er.) H, propriae (se ex a m. 2) V 8 utrique B2, ubi que Rx, utrobique B7 subiacet et H 9 disposita H et om. R 11 eonflicat Hl qototenufo V 12 est om. B iis Rl, his R7 cum cett. 13 hostis V nisi om. H 16 efficit H rortitudo] turpitudoP1, corr. P3 coniuncto (o ex i m. 2) H 17 ex] et H fortitudinem P', m del. P3 in om. V
23 interest B 25 rse' B ipsa BHP beata non est, quoniam in perferendis ut dixi malis tota uis eius est, si omnia quae pro bonis concupiscuntur neclegit, si summus eius gradus ad mortem patet, quandoquidem uitam quae optatur a ceteris saepe respuit mortemque quam ceteri timent fortiter suscipit, si necesse est ut aliquid ex se magni boni pariat, quia suscepti et superati usque ad mortem labores
§ 8
sine praemio esse non possunt, si nullum praemium quod ea dignum sit reperitur in terra, quandoquidem cuncta quae fragilia et caduca sunt spernit, quid aliud restat nisi ut caeleste aliquid efficiat, quia terrena uniuersa contemnit, et ad altiora nitatur, quia humilia despicit? id uero nihil potest esse aliut quam inmortalitas.
§ 9
merito ergo philosophorum non obscurus Euclides qui fuit Megaricorum conditor disciplinae, dissentiens a ceteris id esse dixit summum bonum, quod simile sit et idem semper.
§ 10
intellexit profecto quae sit natura summi boni, licet id non explicauerit, quid sit: id est autem inmortalitas nec aliut omnino quicquam, quia sola nec inminui nec augeri nec immutari potest.
§ 11
Seneca quoque inprudens incidit ut fateretur nullum esse aliud uirtutis praemium quam inmortalitatem. laudans enim uirtutem in eo libro quem de inmatura morte conscripsit, una inquit res est uirtus, quae nos inmortalitate donare possit et pares diis facere.
§ 12
sed
1 ut dixi] c. 11, 9.
EPITOME 16 s.] c. 30, 3 immortalitas — bonum. 17—209, 20] c. 30, 2 s. *
AUCTORES § 9] cf. Cic. Acad. II 42,129. 21] frg. 27.
BRHPVJ 2 est eius H neglegit (pr. g ex c R') RPV rsi' Bs 3 ad m. Pl, s. I. add. al. m. antiqua ista Bl, uita corr. B3, uita f m. 2) V
4 quU%' (e m. 2) V optantur BI, n del. B* 5 si] sic R mag.ni
(i er.) P 6 pareat V1 suscepti] sustenti Vi sustentati edd. separati H 7 quod] quam F1, 8. I. I quod V1 8 repperietur B 9 sint V aliud om. B 10 ad om. B 11 nititur H humiliora B, humiliw Ps dispicit BP 12 opscuris F1, opscunl F1 13 dissentriJens FJ 14 s{imile) B 15 in(tellex)it B 16 id om. P quod P est s. I. post u autem R 18 mutari B 19 feteretur F1 alium B immortatS (Ii m. 2) sic H, immortalitatis F 20 quam Vsc 21 nos in inmortali- Iri tatem H 22 dona (corr. m. 2) V
et Stoici, quos secutus est, negant sine uirtute effici posse quemquam beatum. ergo uirtutis praemium beata uita est, si uirtus, at recte dictum est, beatam uitam facit.
§ 13
non est igitur ut aiunt propter se ipsam uirtus expetenda, sed propter uitam beatam, quae uirtutem necessario sequitur.
§ 14
quod argumentum docere eos potuit, quod esset summum bonum. haec autem uita praesens et corporalis beata esse non potest, quia malis est subiecta per corpus.
§ 15
Epicurus deum beatum et incorruptum uocat, quia sempiternus est. beatitudo enim perfecta esse debet, ut nihil sit quod eam uexare aut minuere aut inmutare possit.
§ 16
nec aliter quicquam existimari beatum potest nisi fuerit incorruptum. incorruptum autem nihil est nisi quod est inmortale. sola ergo inmortalitas beata est, quia corrumpi ac dissolui non potest.
§ 17
quodsi cadit in hominem uirtus, quod negare nullus potest, cadit et beatitudo: non potest enim fieri ut sit miser qui uirtute est praeditus. si cadit beatitudo, ergo et inmortalitas cadit in hominem, quae beata est.
§ 18
summum igitur bonum sola inmortalitas inuenitur, quia nec aliut animal nec corpus adtingit nec potest cuiquam sine scientia et uirtute id est sine dei cognitione ac iustitia prouenire.
§ 19
cuius adpetitio quam recta, quam uera sit, ipsa uitae huiusce cupiditas indicat, quae licet sit temporalis et labore plenissima,
EPITOME 21—210, 23] c. 30, 3 (tantum — sumus).
AUCTOBES 8-13] cf. ad frg. 360 Epicuri (pag. 241, 15).
BBHPVj 1 efficii P, officii VI, s. I. et ras. corr. V* 4 ipsa BH t 5 beatam om. P nes essario (c m. 2) V 7 corporalis uita P, corporis V 8 per corpus///// (er corp in ras. ex 4 uel 5 litt. m. 3, post corpus 2-4 litt. tras., potest fuisse porcusiste) B et om. H 10 eam] ex ea H imminuere (lum- H) RH minuere aut] minuerereat V1, s. I. corr. V2 inmutari Bae, corr. m. 1 uel 2 11 westimari B2 12 nisi] nji HJ incorniptum (ante autem) a. I. B1 liisi1 P1 14 homine V 15 cadet RH 16 siJt1 Ps cadet H et beatitudo R 17 et om. V cadit in hominem — immortalitas in inf. mg. add. V, sed post bonum 4 fere litt. eras. 18 quia om. P1, quae s. I. Ps 19 scientiae uirtute P1 (s. I. corr. P3) V edd.; scientia et uirtute coniecerat iam Volkmannus, epist. gratul. pag. 6 et obseru. misc. 1872 pag. 13 21 quam recta om. P ipsi' (i. e. us m. 2) V huiusc+e (a er.) B
IVJllI. Lact. 1.
14
expetitur tamen ab omnibus et optatur: hanc enim tam senes quam pueri, tam reges quam infimi, tam denique sapientes quam stulti cupiunt.
§ 20
tanti est, ut Anaxagorae uisum est, contemplatio caeli ac lucis ipsius, ut quascumque miserias libeat sustinere.
§ 21
cum igitur laboriosa haec et breuis uita non tantum hominum, sed etiam ceterarum animantium consensu magnum bonum esse ducatur, manifestum est eandem summum ac perfectum fieri bonum, si et fine careat et omni malo.
§ 22
denique nemo umquam extitisset qui hanc ipsam breuem contemneret aut subiret (mortem) nisi spe uitae longioris. nam illi qui pro salute ciuium uoluntariae se neci optulerunt, sicut Thebis Menoeceus, Athenis Codrus, Romae Curtius et Mures duo, numquam mortem uitae commodis praetulissent, nisi se inmortalitatem opinione ciuium consequi putanissellt. qui tamenetsi nescierunt inmortalitatis uiam, res eos tamen non fefellit.
§ 23
si enim uirtus diuitias et opes ideo contemnit, quia fragiles sunt, uoluptates ideo, quia breues, ergo et uitam fragilem breuemque ideo contemnit, ut solidam et perpetuam consequatur.
§ 24
ipsa igitur cogitatio per ordinem gradiens et uniuersa considerans perducit nos ad eximium illut ac singulare cuius causa nascimur bonum.
§ 25
quod si fecissent philosophi, non quod semel apprehenderant tueri pertinaciter maluissent, profecto peruenissent ad uerum hoc, ut ostendi modo. quod si non fuit eorum qui caelestes animas una cum corporibus extinguunt, illi tamen
JiEHPVJ 1 et petitur VM 2 re╵ge╵s H7 infhmi (r er.) H 3 capiunt B 5 et om. H 6 ceter»rum R consensum magnum esse bonum H 7 eadem H eandem — perfectum om. P 9 extitit B
10 aut] ac H mortem add. edd., cf. Epit. 30, 1 spes H nam (n m ras. ex qu ? m. 3) B 11 qui om. V uoluntaria est seneci V obtulerunt (b ex p B3) BH 12 meneceus R, menoecheus P Athenis] at bonis Rl Mures] muc*ius (r er.) B, supra mures add. marii m. post. R 13 supra duo add. t qui V3 nisi se om. V1, in mg. i nisi FJ 14 de opinione B tametsi BR 16 contempnit (exp. m. 3) B quia fragiles — breuemque (om. ideo) contempnit in inr. mg. add. PJ 18 contenit (~m. 2) V 19 ipsa igitur in ras. ex igitur P3 *ordinem P 20 ac] et V causa. (m er.) B 21 non RlV, si non BP, et (s. I. R) non RtH 22 adpraehenderunt H 24 una/// V extingunt BH illi tamen] illitateu VI, s. I. et faR. corr. V1
qui de inmortalitate animae disputant intellegere debuerunt ideo propositam nobis esse uirtutem, ut perdomitis libidinibus rerumque terrestrium cupiditate superata purae ac uictrices animae ad deum id est ad originem suam reuertantur.
§ 26
idcirco enim soli animantium ad aspectum caeli erecti sumus, ut summum bonum nostrum in summo esse credamus,
§ 27
ideo religionem soli capimus, ut ex hoc sciamus humanum spiritum non esse mortalem, quod deum qui est inmortalis et desiderat et agnoscit.
§ 28
igitur ex omnibus philosophis qui aut scientiam pro summo bono aut uirtutem sunt amplexi, tenuerunt quidem ueritatis uiam, sed non peruenerunt ad summum.
§ 29
haec enim duo sunt, quae simul efficiant illut quod quaeritur: scientia id praestat, ut quomodo et quo perueniendum sit nouerimus, uirtus, ut perueniamus. alterum siue altero nihil ualet: ex scientia enim uirtus, ex uirtute summum bonum nascitur.
§ 30
beata igitur uita, quam philosophi quaesierunt semper et quaerunt siue in cultu deorum siue in philosophia, nulla est et ideo non potuit ab his reperiri, quia summum bonum non in summo quaesierunt, sed in imo.
§ 31
summum autem quid est nisi caelum et deus, unde animus oritur? imum quid nisi terra, unde corpus est?
§ 32
itaque licet quidam philosophi summum bonum non corpori, sed animo dederint, tamen quoniam illut ad hanc uitam rettulerunt quae cum corpore terminatur, ad corpus reuoluti sunt, cuius est omne hoc tempus quod transigitur in terra.
§ 33
quare non inmerito summum bonum non conprehenderunt, quia quidquid spectat ad corpus et inmortalitatis est expers, imum sit necesse est.
§ 34
non cadit ergo in hominem beatitudo illo modo quo philosophi putauerunt, sed
EPITOME 2-9] c. 30, 4. 9-14] cf. c. 29, 5 s.
B(G)RHPV] 1 immortalittfte H7 3 ac om. R uirctrices V3 5 ad] id H 7 capi»mus (a er.) R 8 mortale H 13 perueniundum (alt. n ras. ex m) P 16 uita (ui in ras. ex bea m. 3) B 18 iis R qui V summum bonum om. P rin1 P3 19 himo H, pariter 20 22 non om. P sed] et P 23 ad illud hanc V rettulerunt (exp. m. 2) V 24 tempus] opus H 25 ab (In)[m]erito incipit codicis G pag. 53 (10) paene tota lecta 26 expectat BGH inmortalitatis — imum sit] mortale et periturum H 27 pro imum est [humum] in G 28 ullo H quod RH
14*
ita cadit, non ut tunc beatus sit, cum uiuit in corpore, quod utique ut dissoluatur corrumpi necesse est, sed tunc, cum anima societate corporis liberata in solo spiritu uiuit.
§ 35
hoc uno beati esse in hac uita possumus, si minime beati esse uideamur, si fugientes inlecebras uoluptatum solique uirtuti seruientes in omnibus miseriis laboribusque uiuamus, quae sunt exercitia et corroboramenta uirtutis, si denique asperam illam uiam difficilemque teneamus, quae nobis ad beatitudinem patefacta est.
§ 36
summum igitur bonum quod beatos facit non potest esse nisi in ea religione atque doctrina, cui spes inmortalitatis adiuncta est.
cap. 13
§ 1
Res exigere uidetur hoc loco, ut quoniam docuimus in-' mortalitatem esse summum bonum, id ipsum, inmortalem esse animam, conprobemus.
§ 2
qua de re ingens inter philosophos disceptatio est, nec quicquam tamen explicare aut probare potuerunt ii qui uerum de anima sentiebant.
§ 3
expertes enim diuinae huius eruditionis nec argumenta uera quibus uincerent adtulerunt nec testimonia quibus probarent. sed oportunius hanc quaestionem tractabimus in ultimo libro, cum de uita beata nobis erit disserendum.
§ 4
superest pars illa philosophiae tertia quam uocant Xoycxiav, in qua tota dialectica et omnis loquendi ratio continetur.
§ 5
hanc diuina eruditio non desiderat, quia non
19 in ultimo libro] c. 8—12. 13.
EPITOME 12-20] c. 30,4 de — disseremus. 20—213,2] c. 30,5.
B(G)RHPV] 1 ut tunc] uttum ZP 2 tunc om. G 3 soci.aaŁe (a er., - m. 2) V post corporis eras. liberis P 4 in hac uita - beati esse om. V 5 uirtute H1 7 corporamenta RVI, 8. 1.1 temperamenta FJ, corroboraumenta (ra er.) H uirtutu[ms]i | si G illa (1 ras. ex u, a ita ras. m. 2) V 9 beatos om. V 10 cuius H 12 [exs]igere (prim. e postea additum uid.) G 13 bonu////d sic V id ipsum] eo ipso H immortalem pi, m final. del. P* 14 animum G, om. P comprobemus fe ex a m. 2) H 16 ii Rx, hii BG, hi RtPY, hi* (1 er.) H 17 traditionis H 18 tM probarent sed op desinit codicis G pag. 53 (10), sequitur pag. 54 (9), in qua nihil agnosci poterat opportunius R, sic plerumque codd., oportun'inis F1 19 fcuml B3 20 su*perest (r ? er.) V tertiae R tt) 21 rquam uocant1 PJ AOriKHN (sic corr. m.3) B, om. Hl, AOriKGN add. H2, H AOftKHN (i postea add.) P, AOrlKhN (corr. m. 2) V 22 traditio H
in lingua, sed in corde sapientia est nec interest quali utare sermone. res enim, non uerba quaeruntur. et nos non de grammatico aut oratore, quorum scientia est quomodo loqui deceat, sed de sapiente disserimus, cuius doctrina est quomodo uiuere oporteat.
§ 6
quodsi neque physica illa ratio necessaria est neque haec logica, quia beatum facere non possunt, restat at in sola ethica totius philosophiae uis contineatur; ad quam se abiectis omnibus Socrates contulisse dicitur.
§ 7
in qua etiam parte quoniam philosophos errasse docui, qui summum bonum cuius capiendi gratia generati sumus non conprehenderunt, apparet falsam et inanem esse omnem philosophiam, quia nec instruit ad iustitiae munera nec officium hominis rationemque consummat.
§ 8
sciant igitur errare se qui philosophiam putant esse sapientiam; non trahantur auctoritate cuiusquam, sed ueritati potius et faueant et accedant. nullus hic temeritati locus est, in aeternum stultitiae poena subeunda est, si aut persona inanis aut opinio falsa deceperit.
§ 9
homo autem, qualiscumque est, si sibi credit hoc est si homini credit, ut non dicam stultus, qui suum non uideat errorem, certe adrogans est, qui sibi audeat uindicare quod humana condicio non recipit.
§ 10
ipse e Romanae linguae summus auctor quantum fallatur, licet ex illa sententia peruidere: qui cum in libris
9 docui] c. 7. 8.
EPITOME 5-13] c. 30, 6. 17—214, 3] c. 26, 2 s. (sapientiaprofiteatur).
AUCTORES § 10 s.] Cic. de off. II 2, 5 s. (cf. I 43,153).
BRHPVJ 1 quali] siali Bl, in ras. corr. B3 utarę P 2 sermotre B3, sermonem H res (m ? s. I. er.) B 3 aut ex oratore H 4 debeat H desserimus F1 7 aethica R, et hica m. 1, s. I. ethica add. al. m. antiqua P, hahica V 9 errare PV 10 capiendi (a in ras. ex u ? m. 3) B sunt V cõlpraebenderunt (a del. m. 3) B 11 esse et inanem B 12 nec (anú instruitj om. R 13 consummat] confirmat ('fir in ras. ex 2 uel 3 litt., fort. sum, B3) BP errasse BH se om. H 15 et (ante faueant) om. R acucedant (ac ? er.) B hic om. Pl (s. I. P3) V temeritalti- ex temeralrillO (s. I. incerta litt. erasa) B, temeritatis HV 16 stultitiae] iustitiae V aut* (ã er.) H 17 opinio] immo opinio H 18 est om. H si om. P1 (s. I. PS), s. I. V hoc est — credit s. I. B3 si om. Bpi, 8.1. P3 20 est] et R recepit HV 21 ille ipse H
officiorum philosophiam nihil aliut esse dixisset quam studium sapientiae, ipsam autem sapientiam rerum diuinarum et humanarum scientiam, tum adiecit: cuius studium qui uituperat, haut sane intellego quidnam sit quod laudandum putet.
§ 11
nam si oblectatio quaeritur animi requiesque curarum, quae conferri cum eorum studiis potest, qui semper aliquid anquirunt quod spectet et ualeat ad bene beateque uiuendum? siue ratio constantiae uirtutisque ducitur, aut haec est ars aut nulla omnino, per quam eas adsequamur. nullam dicere maximarum rerum artem esse, cum, minimarum sine arte nulla sit, hominum est parum considerate loquentium atque in maximis rebus errantium. si autem est aliqua disciplina uirtutis, ubi ea quaeretur, cum ab isto discendi genere discesseris?
§ 12
equidem tametsi operam dederim ut quantulamcumque dicendi adsequerer facultatem propter studium docendi, tamen eloquens numquam fui, quippe qui forum ne adtigerim quidem: sed necesse est ipsa me faciat causae bonitas eloquentem, ad quam diserte copioseque defendendam scientia diuinitatis et ipsa ueritas sufficit.
§ 13
uellem igitur Ciceronem paulisper ab inferis
EPITOME 2 s.] c. 29, 6.
BRHPYj 1 esse om. P dixerit P 3 dum H cu*ius (m ? er.) B d 4 haut B, om., sed spatio relicto B, aut H, haut (corr. m. 3) P, haud V sau*e (a er.) B quin nam H 5 quod om. V1, in mg. t quod V2 si] siue codd. Cic. 6 requies**que (ae er.) B 7 aliquit B anquirunt V cum codd. Cic., inquirunt BH, adquirunt RP 8 expectet B et om. Bl, aut s. Z. B1 baeateque B 9 siuew Ps supra ducitur add. I disert tll. 2? V ars est codd. Cic. 10 nullo P1 (o in a corr. P3) VCIC, s. I corr. adsequimur V 11 maxima*rum (m er.) V cttm (~ er.) in imarum K
12 minimarum] minimarum rerum R minimairum sine arte, P pamra considerate om., tum eloquentium habet P 14 disciplina om. m.l, in mg. i t. disciplina m. 2? V 15 quaeritur H isto] hoc codd. Cic. generis (corr. m. 2) V 16 et quidem B quantulumcumque V 17 dicendi V tamen om. P numquam eloquens H 18 attiugerim V 19 ipsam efficiat HPCIC, part. ras. corr. ad quam] atque ad H 20 disserte ,BarH Ct (postea del. P3, sententiam H 21 paulisper ciceronem H
sorgere, ut uir eloquentissimus ab homunculo non diserto doceretur: primum quidnam sit quod laudandum putet qui uituperat id studium quod uocatur philosophia; deinde neque illam esse artem qua uirtus et iustitia discatur nec aliam ullam, sicut putauit; postremo quoniam est uirtutis disciplina, ubi quaerenda sit, cum ab illo discendi genere discesseris, quod ille non audiendi discendique gratia quaerebat. a quo enim posset audire, cum sciret id nemo?
§ 14
sed ut in causis facere solebat, interrogatione uoluit urguere ad confessionemque perducere, tamquam confideret responderi prorsus nihil posse, quominus philosophia esset magistra uirtutis. quod quidem in Tusculanis disputationibus aperte professus est ad eam ipsam conuersa oratione, tamquam se declamatorio dicendi genere iactaret.
§ 15
o (uitae) philosophia dux inquit o uirtutis indagatrix expultrixque uitiorum! quid non modo nos, sed omnino uita hominum sine te esse potuisset? — tu inuentrix legum, tu magistra morum et disciplinae fuisti:
§ 16
quasi uero aliquid per se ipsa sentiret ac non potius ille laudandus esset qui eam tribuit. potuit eodem modo
AUCTORES 14] Tusc. V 2, 5.
BRHPV] 1 resurgere H homumculo H, ╵h╵omunculo V deserto V1 deceretur V1 2 quin nam H putent P], n ckl. P3 3 id om. B 4 qu*a (1 er.) H, quia P 5 sicut] cut sic P post disciplina s. I. quae B1 6 discendi (pr. i ex e m. 2) B 7 discendiue R quaerebat] ferebat P 8 awdire V2 scieret P1, pr. e del. P3 post nemo hoc sed ut nemo P', del.P3 9 urgere RH, urguere (exp. m.3) P 10 prorsum B 11 quordl V2 12 disputationibus] uirtutibus H 13 couuersam orationem B, conuera
1 Ue sationem R conuerso V orationem H 14 lactaret (corr. m. 2) V uitae om. C, e Cicerone cum edd. recepi dux (x add. m. 2) V o om. BRP uirtutis] ueritatis H indigatrix P1, corr. P3 15 ultrixque H, excultrixque P1 (c in p corr. P3) V cum Cic. codd. GRI; exculptrixque Goldbacherus, annal. gymnas. austr. 1875 pag. 94 et ad Apulei. de mundo ••• praef. (pag. 103, 2) nos sed] nos e B, nosset H 16 potuised (corr. m. 3) B, puto isset Vac, s. I. corr. post potuisset Lact. uerba nonnulla omisit 17 legum om. P 18 'Sal B ipsam H 19 ante tribuit fortasse hominibus uel simile excidit eodem — cibo his VI, aU. del. V3
gratias agere cibo et potui, quod sine his rebus constare uita non possit, in quibus ut sensus ita beneficii nihil est: atquin ut illa corporis alimenta sunt, sic animae sapientia.
cap. 14
§ 1
Rectius itaque Lucretius, cum eum laudat qui sapientiam primus inuenit, sed hoc inepte, quod ab homine inuentam putauit: quasi uero illam alicubi iacentem homo ille quem laudabat inuenerit tamquam tibias ad fontem, ut poetae aiunt.
§ 2
quodsi repertorem sapientiae ut deum laudauit — ita enim dicit:
nemo, ut opinor, erit mortali corpore cretus. nam si, ut ipsa petit maiestas cognita rerum, - dicendum est, deus ille fuit, deus, inclute Memmi —
§ 3
tamen non erat sic laudandus deus, quod sapientiam inuenerit, sed quod hominem fecerit qui posset capere sapientiam: minuit enim laudem qui partem laudat ex toto.
§ 4
sed ille ut hominem laudauit, qui tamen ob id ipsum deberet pro deo haberi, quod sapere inuenerit: nam sic ait:
nonne decebit hunc hominem numero diuum dignarier esse?
§ 5
unde apparet aut Pythagoram uoluisse laudare, qui se primus ut dixi philosophum nominauit, aut Milesium Thalen, qui de rerum natura primus traditur disputasse.
§ 6
ita dum hominem