De consecratione Ecclesiae Sancti Dionysii

Divinorum humanorumque disparitatem, unius et singularis, summaeque rationis vis admirabilis contemperando coaequat: et quae originis inferioritate, et naturae contrarietate invicem repugnare videntur, ipsa sola unius superioris moderatae harmoniae convenientia grata concopulat. Cujus profecto summae et aeternae rationis participatione qui gloriosi effici innituntur, crebro in solio mentis argutae quasi pro tribunali residentes, de concertatione continua similium et dissimilium, et contrariorum inventioni et judicio insistunt, in aeternae sapientiae rationis fonte, charitate ministrante, unde bello intestino et seditioni interiori obsistant, salubriter exhauriunt, spiritualia corporalibus, aeterna deficientibus praeponentes: corporeae sensualitatis exteriorum sensuum

molestias et gravissimas angarias postponunt: ab earum oppressione seipsos sublevantes, solidissimam mentis aciem in spem aeternae infigentes remunerationis, aeternitati tantum studiose obsequuntur: carnalia desideria in admirationem et spectaculum aliorum obliviscuntur, summae rationis hoc

modo, et aeternae beatitudinis consortio, promittente unigenito Dei Filio, In patientia possidebitis animas vestras , se gloriosae conscientiae merito uniri gratulantur. Quod tamen conditionis primae corruptione depressa, et graviter sauciata humanitas, praesentia potius amplectens, quam futura exspectans, nullo modo sustineret; si non etiam rationis et intelligentiae humanae rationabilis summae et divinae charitatis copiosa administratio hoc ipsum effectui mancipare misericorditer suppeditaret. Unde legitur, Misericordia ejus super omnia opera ejus . Ex quo quidem cum aliis audacter et veraciter profitemur, quod quanto sola misericordia salvos nos facit per lavacrum regenerationis, et renovationis Spiritus sancti, tanto nos gratissimo purificatae

mentis holocausto pro toto velle et posse justitiam nostram quantumcunque et ipse dederit supplici ei devotione offerre elaboremus: ut ipse qui potest ut Deus, qui debet ut Creator si non resistimus, disparitatem istam periculosam in nobis parificet, contrarietatis intestinae inimicitias, quas in

amicitiae ejus amissione prima praevaricatione incurrimus, ea ineffabili charitate qua divinitatem suam captivatae humanitati nostrae ineffabiliter et inseparabiliter univit, dissolvat, sopita carnalitatis gravissima molestia, tumultuque vitiorum sedato, pacato habitaculo interiora repugnantia pacificet: ut mente et corpore expediti gratam ei offerentes servitutem, beneficiorum etiam immensorum ejus circa nos, et nobilem, cui nos praeferri sustinuit, ecclesiam replicare et praedicare valeamus largitatem. Ne si muti in laudem ejus exstiterimus, beneficiorum ejus ob hoc defectum incurramus, et vocem illam terribiliter audiamus: Non est inventus qui rediret et daret gloriam Deo .

Apostolum pacem apud Deum habentes; unum et inter multos singulare divinae largitatis beneficium, more eorum qui ad gratificandum impertita dona donatoribus suis ultro referunt, in medium proferentes, gloriosam et Deo dignam sanctae hujus ecclesiae consecrationem pretiosissimorum nostrorum dominorum et apostolorum nostrorum Dionysii, Rustici et Eleutherii, et aliorum sanctorum, quorum prompto innitimur patrocinio, sacratissimam translationem ad successorum notitiam stylo assignare elaboravimus, qua de causa, quo ordine, quam solemniter, quibus etiam personis idipsum actum sit reponentes, ut et divinae propitiationi pro tanto munere condignans pro posse nostro gratiarum actiones referamus, et sanctorum protectorum

nostrorum tam pro impensa tanti operis cura, quam pro tantae solemnitatis adnotatione, opportunam apud Deum obtineamus intercessionem.

Gloriosus et famosus rex Francorum Dagobertus, vir etsi in regni administratione magnanimitate regia conspicuus, nihilominus tamen Ecclesiae Dei devotus, cum ad declinandam patris sui Clotharii Magni intolerabilem iram Catulliacum vicum aufugisset, et sanctorum martyrum ibidem quiescentium effigies venerandas tanquam pulcherrimos viros niveis vestibus comptos servitium suum requirere, et auxilium promittere incunctanter voce et opere comperisset: basilicam sanctorum regia munificentia fabricatum iri affectu mirabili imperavit. Quam cum

mirifica marmorearum columnarum varietate componens, copiosis purissimi auri et argenti thesauris inaestimabiliter locupletasset, ipsiusque parietibus et columnis et arcubus auro tectas vestes margaritarum varietatibus multipliciter exornatas suspendi fecisset, quatenus aliarum ecclesiarum ornamentis praecellere videretur, et omnimodis incomparabili nitore vernans, et omni terrena pulchritudine compta inaestimabili decore splendesceret, hoc solum ei defuit quod quam oporteret magnitudinem non admisit. Non quod aliquid ejus devotioni aut voluntati deesset, sed quod forsitan tunc temporis in primitiva Ecclesia nulla adhuc aut major, aut aequalis existeret, aut quod brevior fulgurantis auri, et splendorem gemmarum propinquitati arridentium oculorum

acutius delectabiliusque refundendo, ultra satis quam si major fabricaretur irradiaret. Hujus brevitatis egregiae grata occasione, numerositate fidelium crescente et ad suffragia sanctorum crebro confluente, tantas praefata basilica sustinere consuevit molestias, ut saepius in solemnibus videlicet diebus admodum plena per omnes valvas turbarum sibi occurentium superfluitatem refunderet, et non solum intrantes non intrare, verum etiam qui jam intraverant praecedentium expulsus exire compelleret. Videres aliquando, mirabile visu! quod innitentibus ingredi ad venerationem et deosculationem sanctarum reliquiarum clavi et coronae Domini tanta congestae multitudinis opponebatur repugnantia, ut inter innumera populorum millia ex ipsa sui compressione

nullus pedem movere valeret, nullus aliud ex ipsa sui constrictione, quam sicut statua marmorea stare, stupere quod unum supererat vociferare. Mulierum autem tanta et tam intolerabilis erat angustia, ut in commistione virorum fortium sicut praelo depressae, quasi imaginata morte exsanguem faciem exprimere, more parturientium terribiliter conclamare, plures earum miserabiliter decalcatas, pio virorum suffragio super capita hominum exaltatas, tanquam pavimento adhaerentes incedere, multas etiam extremo singultantes spiritu in prato fratrum cunctis desperantibus anhelare. Fratres etiam insignia Dominicae passionis adventantibus exponentes, eorum angariis et contentionibus succumbentes, nullo divertere habentes,

per fenestras cum reliquiis multoties effugerunt. Quod cum scholaris puer inter fratres erudirer audiebam, extra juvenis dolebam, maturus corrigi affectuose appetebam. Cum autem placuit illi, qui me segregavit ex utero matris meae, et vocavit per gratiam suam, meritis etiam repugnantibus, parvitatem meam hujus sanctae Ecclesiae tantae praeficere administrationi: sola Dei omnipotentis ineffabili misericordia praefatae molestiae correctioni, sanctorum martyrum dominorum nostrorum suffragio raptus, ad augmentationem praefati loci toto animo, tota mentis affectione accelerare proposuimus: qui nunquam, si tanta, tam necessaria, tam utilis et honesta non exigeret opportunitas, manum supponere,

Quia igitur in anteriori parte ab Aquilone principali ingressu principalium valvarum porticus artus hinc et inde gemellis, nec altis, nec aptis multum, sed minantibus ruinam, turribus angebatur, ea in parte inito directae testudinis, et geminarum turrium robusto valde fundamento materiali, robustissimo autem spirituali, de quo dicitur: Fundamentum aliud nemo potest ponere praeter id quod positum est, quod est Christus Jesus , laborare strenue Deo cooperante incoepimus. Cujus inaestimabili freti consilio et irrefragabili auxilio, usque adeo in tanto tamque sumptuoso opere profecimus, ut cum primum pauca expendendo, multis, exinde multa explendo, nullis omnino indigeremus, verum etiam abundando

fateremur: Sufficientia nostra ex Deo est . Materiae autem validissimae nova quadraria qualis et quanta nunquam in partibus istis inventa fuerat, Deo donante occurrit. Caementariorum, lathomorum, sculptorum, et aliorum operariorum solers succedebat frequentia, ut ex hoc et aliis divinitas ab hoc quod timebamus absolveret, et voluntatem suam nobis confortando, et inopinata suppeditando ministraret. Conferebam de minimis ad maxima, non plus Salomonianas opes templo, quam nostras huic operi sufficere posse, nisi idem ejusdem operis auctor ministratoribus copiose praepararet. Identitas auctoris et operis, sufficientiam facit operantis. In agendis siquidem hujusmodi apprime de convenientia et cohaerentia antiqui et novi

operis sollicitus unde marmoreas aut marmoreis aequipollentes haberemus columnas, cogitando, speculando, investigando per diversas partium remotarum regiones, cum nullam offenderemus, hoc solum mente laborantibus et animo supererat, ut ab urbe (Romae enim in palatio Diocletiani, et aliis termis saepe mirabiles conspexeramus) ut per mare mediterraneum tuta classe, exinde per Anglicum, et per tortuosam fluvii Sequanae reflexionem, eas magno sumptu amicorum, inimicorum etiam Sarracenorum proximorum conductu haberemus; multis annis, multis temporibus cogitando, quaeritando angebamur: cum subito larga omnipotentis munificentia laboribus nostris condescendens, quod nec

cogitare, nec opinari liceret decentes et peroptimas in admirationem omnium sanctorum martyrum merito revelavit. Unde quanto contra spem et humanam opinionem apto, et nullibi nobis gratiori loco miseratio divina dignata est conferre, tanto majores gratiarum actiones pro tanti remedio laboris operae pretium duximus rependendo referre. Locus quippe quadrariae admirabilis prope Pontisaram castrum terrarum nostrarum confinio collimitans vallem profundam non natura, sed industria concavam, molarum caesoribus sui quaestum ab antiquo offerebat, nihil egregium hactenus proferens, exordium tantae utilitatis tanto et tam divino aedificio, quasi primitias Deo, sanctisque martyribus, ut arbitrabamur reservabat. Quoties autem columnae ab imo

declivo funibus innodatis extrahebantur, tam nostrates, quam loci affines bene devoti, nobiles et innobiles, brachiis, pectoribus, et lacertis funibus astricti vice trahentium animalium educebant: et per medium castri declivium diversi officiales relictis officiorum suorum instrumentis, vires proprias itineris difficultati offerentes, obviabant, quanta poterant ope Deo sanctisque martyribus obsequentes. Unde nobile quoddam et dignum relatione contigit miraculum quod nos ipsi ab assistentibus addiscentes ad laudem Omnipotentis sanctorumque suorum calamo et atramento assignare decrevimus.

Quadam itaque die cum imbrium refusione turbatum aera tenebrosa obtexisset opacitas, adventantibus ad quadrariam plaustris, qui adjutores esse

consueverant operandi, pro impluvii infestatione se ipsos absentaverunt. Bubulcis vero querentibus et reclamantibus se otio vacare, operarios praestolantes suspendere, usque adeo clamando institerunt, quod quidam imbecilles et debiles cum pueris aliquibus numero decem et septem, praesente, nisi fallor, sacerdote, ad quadrariam acceleraverunt, unamque chordarum assumentes, columnae innectentes aliam sudem in terra jacentem dimiserunt. Neque enim erat qui ea trahere inniteretur. Animatus itaque grex pusillus pio zelo, « Sancte, inquiunt, Dionysi, pro te ipso vacantem accipiens sudem, si placet, nos adjuva. Non enim nobis, si non poterimus, imputare poteris. » Moxque fortiter impingentes quod centum quadraginta aut minus centum graviter ab

ima valle extrahere consueverant, ipsi non per se, quod impossibile esset, sed voluntate Dei et sanctorum quos invocabant, suffragio extraxerunt, eamque ecclesiae fabricam in plaustro destinaverunt. Unde per totam propalatum est viciniam, Deo omnipotenti hoc opus admodum placere, cum ad laudem et gloriam nominis sui his et hujusmodi intersigniis ejus operatoribus elegerit opem deferre.

Secundatur et aliud nobile factum memoria dignum, relatione conspicuum, auctoritate praedicandum. Peracto si quidem magna ex parte opere, et compactis novi et antiqui aedificii tabulatis, magnoque deposito, quem diu habueramus, timore, propter illas patulas antiquarum maceriarum rimas, magnorum

capitellorum et basium columnas deportantium disruptionem exhilarati, deaptare sollicitabamur. Cumque pro trabium inventione tam nostros quam Parisienses lignorum artifices consuluissemus, responsum nobis est pro eorum existimatione verum, in finibus istis propter silvarum inopiam minime inveniri posse, vel ab Antissiodorensi pago necessario devehi oportere. Cumque omnes in hoc ipso consonarent, nosque super hoc tam pro laboris magnitudine, quam pro operis longa delatione gravaremur, nocte quadam a matutinarum obsequio regressus lecto cogitare coepi meipsum per omnes partium istarum silvas debere procedere, circumquaque perlustrare, moras istas et labores, si hic inveniri possent, alleviare. Moxque rejectis curis aliis, summo

mane arripiens, cum carpentariis, et trabium mensuris, ad silvam quae dicitur Ivilina, acceleravimus. Cumque per terram nostram Capreolensis vallis transiremus, accitis servientibus nostris nostrarum custodibus, et aliarum silvarum peritis, adjurando fide et sacramento eos consuluimus, si ejus mensurae ibidem trabes invenire quocunque labore valeremus. Qui subridentes, si auderent potius deriderent admirantes, si nos plane nesciremus in tota terra nihil tale inveniri posse, maxime cum Milo Capreolensis castellanus homo noster, qui medietatem silvae a nobis cum alio feodo habet, cum sustinuisset tam a domino rege, quam ab Amalrico de Monteforti longo tempore guerras ad tristegas et propugnacula facienda, nihil tale illibatum vel intactum

praeteriisset. Nos autem quicquid dicebant respuentes, quadam fidei nostrae audacia silvam perlustrare coepimus, et versus quidem primam horam trabem unam mensurae sufficientem invenimus. Quid ultra? usque ad nonam aut citius per fruteta, per opacitatem silvarum, per densitatem spinarum, duodecim trabes (tot enim necessariae erant), in admirationem omnium praesertim circumstantium assignavimus, et ad basilicam sanctam deportatas cum exultatione novi operis operturae superponi fecimus, ad laudem et gloriam Domini Jesu, qui sibi, sanctisque Martyribus a manibus raptorum protegens, sicut facere voluit, reservaverat Nec igitur superflua, neque minus continens id circa divina exstitit largitio, quae in pondere et mensura omnia moderari, omnia

dare constituit, cum ultra quam oportuit nulla ulterius invenire potuerit.

Tantis itaque et tam manifestis tantorum operum intersigniis constanter animati, ad praefati perfectionem aedificii instanter properantes, quomodo, et quibus personis, et quod valde solemniter Deo omnipotenti consecraretur deliberantes, accito egregio viro Hugone Rothomagensi archiepiscopo, et aliis venerabilibus episcopis, Odone Belvacensi, Petro Silvanectensi, ad id peragendum multimodam laudem, magnoque diversarum personarum ecclesiasticarum cleri et populi maximo conventu decantabamus. Qui in medio novi incrementi priorem in consistentis dolio benedicentes aquam, per oratorium Sancti Eustachii

cum processione exeuntes per plateam quae Panteria, eo quod inibi omnia emptioni et venditioni teruntur, antiquitus vocitatur, per aliam, quae in sacro cimeterio aperitur aeream portam revertentes, in aeternae benedictionis et sanctissimi chrismatis delibutione, veri corporis et sanguinis summi Pontificis Jesu Christi exhibitione, quidquid tanto et tam sancto convenit aedificio devotissime compleverunt. Pulcherrimum, et angelica mansione dignum superius oratorium, in honore sanctae Dei Genitricis semper virginis Mariae, et sancti Michaelis archangeli, omniumque angelorum, sancti Romani ibidem quiescentis, aliorumque multorum sanctorum, quorum ibi nomina subtitulata habentur, dedicantes. Inferius vero in dextro latere oratorium in honore

sancti Bartholomaei, multorumque aliorum sanctorum: in sinistro autem ubi sanctus requiescere perhibetur, Hippolitus, oratorium in honore ejusdem, et sanctorum Laurentii, Sixti, Felicissimi, Agapiti, aliorumque multorum, ad laudem et gloriam Dei omnipotentis. Nos autem tantae benedictionis pro fructu impensi laboris Dei dono participes effici toto affectu desiderantes, quasi pro dote, sicut solet fieri, ad expensas emendorum luminariorum, plateam quamdam cimeterio collimitantem juxta ecclesiam Sancti Michaelis, quam quater-viginti libris a Willelmo Corneliensi emeramus, ejusdem contulimus oratoriis, ut in sempiternum censum inde habeant. De termino vero haec est veritatis consistentia, sicut legitur, si tamen non obscuretur, in aureo super portas,

quas ad honorem Dei et sanctorum deauratas fieri fecimus, epitaphio: Annus millesimus centenus et quadragenus, Annus erat Verbi, quando sacrata fuit.

Igitur post illam, quae majestatis summae opitulatione in anteriore parte de oratorio Sancti Romani et aliorum celebrata est consecrationem, nostra qua tam ex ipsa sui prosperitate animabatur devotio, quam ipsa circa Sanctorum tanto tempore tam intolerabiliter opprimebat coarctatio, votum nostrum illo convertit: ut praefato vacantes operi, turriumque differendo prosecutionem in superiori parte, augmentationi matris Ecclesiae operam et impensam pro toto posse, pro gratiarum actione, eo quod tantillo tantorum regum et abbatum nobilitati succedenti,