De la conception virginale et du péché originel (page 2)

QUAMVIS IN EO NON SIT PECCATUM (suite)

Si ergo haec ut puto uera sunt: quod assumitur ad prolem de parente, quia nullam habet uoluntatem, nullum est in eo peccatum. Itaque perspicuum est quondam in eo quod filius dei in personam suam assumpsit de uirgine, nulla potuit esse peccati macula. Sed dictum est quia semen a parentibus trahitur cum necessitate peccati futuri, cum fuerit animatum anima rationali. Hoc utique non est propter aliud, nisi quia humana nature nascitur in infantibus -- ut dixi -- cum debito satisfaciendi pro peccato Adae, et secundum quod posui proximorum parentum, quod nequaquam facere potest, et quamdiu non facit peccat; et quia sola non ualet per se iustitiam habere quam deseruit, et anima quae aggrauatur corpore quod corrumpitur, nequit eam saltem intelligere, quae nec seruari nec haberi potest non intellecta. Quapropter si ab his necessitatibus semen assumptum de uirgine liberum ostendi poterit, palam erit quia nullam peccati necessitatem traxit. /150/

Quod illa quidem necessitas qua humana nature sola per se iustitiam recuperare nequit, et illa qua corpus quod corrumpitur aggrauat animam, ut eandem iustitiam nec acceptam in aetate perfecta sine auxilio gratiae seruare nec in infantibus saltem intelligere queat, ab illo semine sint alienae: facile monstrari ualet per unitatem personalem assumentis et assumptae naturae, si prius necessitas illa repellitur, qua ad satisfactionem pro peccatis primorum et proximorum parentum astringi uidetur. Sed quod illud nullum sequatur a proximis parentibus debitum dubium non erit, si a debito primorum liberum intelligi poterit. Hoc igitur adiuuante deo conabor primum quomodo cognosci possit inuestigare, quatenus hoc monstrato in aliis non sit necesse multum laborare.

9. CUR PECCATUM QUO DAMNATUR HUMANUM GENUS, MAGIS IMPUTETUR

ADAE QUAM EVAE, CUM ILLE POST ET PER ILLAM PECCAVERIT

Ad quod uidetur mihi quaerendum in primis, cur saepius et specialius peccatum quo damnatum est humanum genus, [magis] imputetur Adae quam Euae, cum illa prior peccauerit et Adam post et per illam. Dicit enim apostolus: "Sed regnauit mors ab Adam usque ad Moysen, etiam in eos qui non peccauerunt in similititudinem praeuaricationis Adae". Multa quoque alla leguntur quae magis Adam quam Euam criminari uidentur.

Quod ideo fieri existimo, quia illa duorum copula tote intelligitur in nomine principalis partis, sicut saepe per partem totum soles significari; aut quondam Adam cum costa sue quamuis aedificata in mulierem dici poterat 'Adam', sicut legitur quia deus "masculum et feminam fecit eos et bene dixit illis, et uocauit nomen eorum Adam in die quo creati sunt"; aut idcirco, quia si non Adam sed sola Eua peccasset, non necesse erat totum genus hominum perire, sed solam Euam. Poterat namque deus de /151/ Adam, in quo semen omnium hominum creauerat, aliam facere mulierem, per quam de Adam propositum dei perficeretur. Eisdem rationibus significabo eos ambos per nomen Adae, nisi cum necesse erit eos discernere.

10. CUR GRAVENTUR PECCATO ADAE, QUI EIUS CONSCII NON FUERUNT

Est quidem unusquisque filius Adae et homo per creationem, et Adam per propagationem, et persona per indiuiduitatem, qua discernitur ab aliis. Non enim habet esse hominem ab Adam, sed per Adam. Nam sicut Adam non se fecit hominem, ita non fecit in se naturam propagandi, sed deus qui eum creauit hominem, fecit in eo hanc naturam ut de illo propagarentur homines. Dubium autem non est unde unusquisque alligetur debito de quo agitur. Non enim inde, quia homo est nec quia persona est. Nam si idcirco unusquisque huius debit) reus est quia est homo aut persona, necesse erat Adam, priusquam peccasset, hoc debito astrictum esse, quia erat homo et persona; quod est absurdissimum. Restat igitur ut per hoc tantum sit debitor, quia est Adam, sed non simpliciter quia est Adam, sed quia est peccator Adam. Nempe sequeretur quia, si numquam peccasset Adam, tamen qui de illo propagarentur cum hoc debito nascerentur; quod impium est.

Non incongruum est hic repatere quod iam supra dictum est, cur scilicet unusquisque peccato uel debito Adae grauatur, idcirco quia de illo /152/ propagatur, cum eiusdem peccati conscius non fuerit. Cum deus fecit Adam, fecit in eo naturam propagandi, quam subiecit eius potestati ut ea uteretur pro sua uoluntate, quamdiu ipse uellet subditus esse deo. Nam non illa uteretur bestiall et irrationabili uoluptate, sed humana et rationabili uoluntate. Sicut enim bestiarum est nihil uelle cum ratione, ita hominum esset nihil uelle sine ratione. Quod semper debent, quia potestatem hanc accepit Adam, et eam semper seruare potuit. Dedit etiam illi deus hanc gratiam, ut sicut quando illum condidit nulla propagandi operante natura aut uoluntate creaturae simul fecit eum et rationalem et iustum, ita simul cum rationalem haberent animam iusti essent, quos generaret operante natura et uoluntate, si non peccaret.

Eadem quippe ratione qua monstratur rationalem naturam iustam esse creatam -- quod in praefato feci opusculo -- probatur etiam quod qui ex humana natura propagarentur non praecedente peccato, ex necessitate iustitiam pariter haberent cum rationalitate. Siquidem qui creauit primum hominem sine parentum generatione, creat etiam eos qui per creatam ab illo fiunt propagandi naturam. Omnis igitur homo si peccatum non praecessisset, simul esset sicut Adam et iustus et rationalis. Quoniam uero Adam subditus noluit esse dei uoluntati, ipsa natura propagandi quamuis remaneret non fuit subdita eius uoluntati, sicut esset si non peccasset, et gratiam quam de se propagandis seruare poterat perdidit, atque omnes qui operante natura quam acceperat propagantur, eius astricti debito nascuntur. Quamobrem quoniam humana natura quae sic erat in Adam tota, ut nihil de illa extra illum esset, peccando sine omni necessitate deum exhonorauit, unde per se satisfacere non potuit: gratiam quam acceptam propagandis de se potuit semper seruare perdidit, et peccatum secum comitante poena peccati, quantumcumque per datam propagandi naturam propagetur, trahit. /153/

11. QUOD PROPAGATIO DE VIRGINE NON SUBIACEAT LEGI ET MERITIS NATURALIS PROPAGATIONIS; ET QUOD TRES SINT CURSUS RERUM

Nunc diligenter considerandum est, utrum haec quasi haereditas peccati et poenae peccati ad hominem per uirginem de Adam propagatum iuste pertranseat. Certum quidem est quod Adam non accepit naturam propagandi nisi per uirum simul et mulierem. Siquidem non habet humana natura et impossibile cognoscitur, ut solus uir aut sola mulier hominem generet, natura tantum et uoluntate propria operante. Sicut namque limus terrae non acceperat naturam aut uoluntatem, qua operante uir primus de illo fieret, quamuis esset de quo a deo fieri posset: sic non est facta mulier de costa uiri aut uir de sola muliere operante natura aut uoluntate hominis, sed deus propria potestate et uoluntate fecit uirum unum de limo et alterum de sola femina, et feminam de solo uiro. Licet enim nihil fiat nisi uoluntate dei faciente aut permittente, quaedam tamen sola potestas et uoluntas eius facit, quaedam creata natura, quaedam uoluntas creaturae. Sed sicut creata natura nihil facere per se potest, nisi quod a uoluntate dei accepit, ita uoluntas creaturae nequit per se quicquam operari, nisi quod natura adiuuat aut concedit. Sola dei uoluntas fecit in principio rerum naturas dans quibusdam competentes singulis uoluntates, ut naturae et uoluntates secundum ordinem sibi traditum suum opus in rerum cursu persoluerent; et adhuc multa facit, cum de eisdem naturis et uoluntatibus operatur, quod illae secundum suum usum et propositum nequaquam facerent.

Solius quippe uoluntatis dei opus est, cum mare siccum iter intra se populo praebet, cum mortui resurgunt, cum aqua subito in uinum conuertitur, cum sancto spiritu corda hominum ea quae nec per se nec per aliam creaturam sciunt docentur, cum noxiae uoluntates a suo impetu sola gratia regente ad hoc quod prodest conuertuntur, cum alia multa fiunt, quae nec creatura nec eius uoluntas per usitatum cursum snum operaretur. Natura leuia sursum, grauia deorsum trahit, terram aliquando uoluntate prius colente et seminante, aliquando nullo uoluntatis opere praecedente herbas et arbores innumeras /154/ producere et eas fructificare facit, et alla multa quae facilius uisu quam doctrine cognoscimus. uoluntati illa imputantur quae sunt huiusmodi: Iter facere, aedificare, scribere, loqui, et similia quae non nisi uoluntas facit.

Cum igitur omnia quae fiunt, si diligenter considerentur, fiant aut sola uoluntate dei, aut natura secundum uim illi a deo inditam, aut uoluntate creaturae; et ea quae nec natura create nec uoluntas creaturae sed solus deus facit, semper miranda sint: apparet quia tres sunt cursus rerum, scilicet mirabilis, naturalis, uoluntarius. Et mirabilis quidem aliis aut eorum legi nulla tenus est subditus, sed libere dominatur; neque illis facit iniuriam, quando eis obuiare uidetur, quia nihil habent nisi quod ab illo acceperunt, nec ille dedit eis aliquid nisi sub se. Quoniam ergo propagatio uiri de sola uirgine ita non est naturalis aut uoluntaria sed mirabilis, sicut illa quae mulierem protulit de solo uiro, et sicut creatio uiri de limo: palam est quia nequa quam subiacet legibus et meritis illius propagationis, quam et uoluntas et natura -- quamuis discrete -- operantur. Aliud enim ibi facit uoluntas, aliud natura. Pariter tamen uerus est homo et Adam de non-homine, et Ihesus de sola muliere, et Eua de solo uiro, sicut est uerus homo quilibet uir aut mulier de uiro et muliere. Omnis autem homo aut Adam est aut de Adam; sed Eua de solo Adam, et omnes alii de Adam et Eua. Quoniam namque Maria, de qua sola est Iesus, de Adam est et Eua: non potest ipse de eisdem non esse. Sic namque expediebat ut qui redempturus erat genus hominum, esset et nasceretur de patre et matre omnium.

12. QUOD MALA ADAE NULLA RECTITUDINE AD ILLUM HOMINEM TRANSEANT

Quomodo autem filius uirginis non subiaceat peccato aut debito Adae, sic quoque non est difficile intelligere. Siquidem Adam factus est iustus et fiber a peccato et debito saepefato et a poena peccati, et beatus et po tens semper senare acceptam iustitiam, et per iustitiam eam quam dixi libertatem et beatitudinem. Quoniam ergo cum haec bona sine omni diffi cultate posses semper seruare, sibi non seruauit: ea sibi ipse abstulit et /155/ horum se contrariis subiecit. Factus est itaque seruus peccati siue iniusti tiae, et debiti quod reddere nequiuit, et miseriae de qua est impotentia bona perdita recuperandi. Sicut igitur aliter nequiuit auferre sibi bona quae habebat, ac attrahere mala quae non habebat, quam non seruando sibi bona cum potuit: ita nulli alii ualuit eadem bona aulerre atque mala inferre, nisi non seruando bona cui seruare quiuit. Seruare autem nulli potuit ea bona nisi illis, quorum generationis potestatem uoluntati subditam accepit. Nulli ergo personae quamuis de se propagatae transmittere mala praedicta potuit, in cuius generatione nec natura illi data propagandi, nec uoluntas eius quicquam operata est aut operari ualuit. Quare Adae mala praedicta nulla ratione aut rectitudine ad hominem conceptum de uirgine pertranseunt.

13. QUOD ETSI NON ESSET DEUS SED PURUS HOMO, NECESSE TAMEN

ESSET ILLUM TALEM ESSE, QUALIS PRIMUS HOMO FACTUS EST

Item. Si diligenter puro rationis intuitu sapientem dei speculamur iusti tiam, nimis absurdum intelligitur, ut per illud semen quod non creata natura, non uoluntas creaturae, non ulli data potestas producit aut seminat, sed solius dei propria uoluntas ad procreandum hominem noua uirtute, mundum a peccato, de uirgine segregat: alieni peccati seu debiti siue poenae ad eundem hominem necessitas ulla pertranseat, etiam si non assumatur in personam dei, sed ut purus homo fiat. Nam eadam ipsa ratione, qua non debuit deus Adam facere nisi iustum nec aliquo debito siue incommodo grauatum: aperte mens rationalis cognoscit eum quem similiter propria uoluntate et uirtute procreat, alicui malo subditum fieri non debere; quoniam nimis inconueniens est omnipotenti et sapienti dei bonitati talem facere rationalem naturam sola propria uoluntate, de materia in qua nullum est peccatum. Quod qui non intelligit, non cognoscit quid deo non conueniat. Quapropter etiam si purum hominem sic faceret deus, ut dictum est: necesse esset eum non minori praeditum iustitia et beatitudine, quam fuit Adam cum primum factus fuit. /156/

14. QUOD PROPOSITAE RATIONI NON REFRAGETUR QUOD SCRIPTUM EST HOMINEM DE IMMUNDO SEMINE ET IN INIQUITATIBUS CONCEPTUM,

ETIAMSI DE ALIQUIBUS PROPRIE DICTUM SIT

Nam si mens alicuius non capit quod de semine hominis dixi, scilicet non esse in illo peccatum ante animam rationalem, sed immundum dici pec cato et iniquitate propter futuram immunditiam cum iam erit homo, atque putat illud immundum esse in ipsa conceptione, propterea quia -- sicut ipse mihi opposui -- legitur: "quis potest facere mundum de immundo conceptum semine", et: "in iniquitatibus conceptus sum, et in peccatis concepit me mater mea": non hic laboro, quia non indigeo, ut quod non potest capere capiat, sed peto ut quod breuiter dicam attendat.

Illi utique qui haec dixerunt, aut uoluerunt ea intelligi de omni hominis semine, aut tantum de illo quod cum sensu seminatur uoluptatis, quae non esset nisi brutorum animalium, si homo non peccasset. At si de omni hoc senserunt, ergo semen de sola uirgine sumptum immundum tanti uiri asseruerunt; quod impium est credere. Non itaque hoc de illo scripserunt, sed si de aliquo hominis semine secundum istius sensum protulerunt, non nisi de illo quod cum praedicta uoluptate concipitur intelligi uoluerunt. Hoc autem nullatenus refragatur nostrae rationi, quae semen de uirgine sumptum asserit esse mundum, quamuis sit de masse peccatrice. /157/

15. QUOMODO MASSA PECCATRIX NON SIT TOTA PECCATRIX

Nam quemadmodum caecitas non est in aliquaparte hominis, quamuis homo dicatur caecus, nisi in oculo ubi debet esse uisus -- non enim est in menu uel in pede -- nec surditas est nisi in aure cum homo dicitur surdus: ita licet masse generis humani peccatrix nominetur, non tamen in ulla parse eius est peccatum nisi, ut dixi, in uoluntate, quam in nulla hominis con ceptione semen habere cognoscitur. Quamobrem nulla ratione uera aut uerisimili contradicente si considerentur quae supra dicta sunt, iam libere possumus concludere quia nulla ratio, nulla ueritas, nullus intellectus per mittit ad hominem ex sola uirgine conceptum de peccato massae peccatricis, quamuis de illa sit assumptus, aliquid potuisse aut debuisse accedere, etiam si non esset deus.

16. CUR IOHANNES ET ALII QUI SIMILITER CONCEPTI SUNT PER MIRACULUM, NON SINT PER SE LIBERI A PECCATO

Quod si obiciuntur mihi Iohannes Baptista et alit, qui de sterilibus et in quibus prae senectute natura generandi iam erat emortua propagati sunt, et quasi per similem rationem putantur debuisse nasci sine peccato et poena peccati, quia per miraculum concept) sunt: ualde utique intelligenda est ab istis aliena ratio illa, quae uirginalem conceptionem liberam ab omni peccati monstrat necessitate. Alind enim est aliquid inauditum et inopinabile atgue naturae incognitum facere, et aliud naturam aut aetate aut aliquo uitio de bilitatam sanare et ad snum opus reuocare. Nam si Adam non peccasset: sicut ipse nulla senectute, nulla cause infirmaretur, sic natura propagandi create in illo et ad utendum -- ut iam dictum est -- eius potestati subdita, nullo casu a suo cursu impediretur. Non ergo in Iohanne et similibus /158/ est aliquid nouum naturae Adae, sicut est in filio uirginis datum, sed quod suds causis infirmatum erat, cognoscitur esse reparatum. Quare quo niam illi per propagationem naturalem datam Adae sunt generati, nequa quam possum aut debent ei de quo agimus in conceptionis assimilari mira culo, ut ab originalis peccati uinculo absoluti possint ostendi.

17. CUR DEUS INCARNATUS SIT, CUM DE ADAM POSSES FACERE HOMINES NON-DEOS SINE PECCATO TOT QUOT SUFFICERENT.

Forsitan dicit aliquis: Si purus homo qui deus non esset potuit fieri de Adam sine omni peccati contagione, sicut dicis: cur necesse fuit deum incarnari, cum aut per unum talem qui esset sine omni peccato posses pec catores deus redimere, aut tot quot necessarii erant ad perficiendam super nam ciuitatem homines simili miraculo facere?

Ad quod breuiter respondeo. Ideo deus factus est homo, quia non sufficeret ad redimendos altos -- sicut in ssepefato opusculo monstratum est -- homo non-deus. Idcirco etiam non fecit tot homines tales quot necessari erant, ne si nullus de propagatione naturali saluaretur, frustra naturam illam in Adam condidisse, et quasi quod non bene fecisset correxisse ui deretur; quod summae sapientiae non conuenit de aliqua natura facere.

Non longe supra inuestigare proposui, quamodo semen sumptum de uirgine, in quo monstratum erat nullum esse peccatum, liberum a necessitatibus praedictis in quibus omnes altos homines concipi posueram, posses intelligi. Et de illa quidem necessitate qua recuperare iustitiam quam deseruit humana natura, per se nequit, et de illa qua "corpus quod corrumpitur aggrauat animam" et maxime in infantibus illud liberari posse, quia homo ille deus esset, confidebam, si prius ab illo necessitas peccati et debit) Adae et proximorum parentum rationabiliter alienaretur. Incepi itaque quaerere quomodo ualeret hoc intelligi de necessitate peccati et debit) Adae, ut de aliis postea /159/ facilius quod quaerebam inueniretur, et abundante gratia illius de cuius conceptionis agitur munditia factum est, ut non modo ab omni peccato et de bito et necessitatibus praefatis liberum cognosceretur, sed insuper hominem ita conceptum esse debere praeditum non minor) iustitia uel beatitudine, quam in qua factus est Adam, intelligibili ratione -- etiam si non deus sed purus esset homo -- probaretur. Siquidem pariter irrationabile uidebatur, et peccatum aut poenam peccati ab ullis parentibus ad illum per talem propagationem descendere, et deum sponte rationalem naturam iniustam aut nulla eius promerente iniustitia miseram facere.

18. QUOD DE VIRGINE IUSTA DEUS CONCEPTUS SIT NON NECESSITATE,

QUASI DE PECCATRICE NON POSSET, SED QUIA SIC DECEBAT

Quamuis ergo de mundissima uirgine filius dei uerissime conceptus sit, non tamen hoc ea necessitate factum est, quasi de peccatrice parente iusta proles rationabiliter generari per huiusmodi propagationem nequiret, sed quia decebat ut illius hominis conceptio de matre purissima fieret. Nempe decens erat ut ea puritate, qua maior sub deo nequit intelligi, uirgo illa niteret, cui deus pater unicum filium, quem de corde suo aequalem sibi genitum tamquam se ipsum diligebat, ita dare disponebat, ut naturaliter esset unus idemque communis dei patris et uirginis filius, et quam ipse filius substantialiter facere sibi matrem eligebat, et de qua spiritus sanctus uolebat et operaturus erat, ut conciperetur et nasceretur ille de quo ipse procedebat. Qualiter au tem uirgo eadam per fidem ante ipsam con ceptio nem mundata sit, dixi, ubi aliam rationem de hoc ipso unde hic agitur reddidi.

19. QUOMODO ISTA RATIO ET ALTERA ALIBI DATA CONCORDANT ET DIFFERANT

Quae duae rationes intellectui meo uidentur ad quaestionem unaquacque per se aufficere, sed ambae simul animo uim rationis et decorem actionis /160/ quaerenti copiose satisfacere. Et quamuis ad idem tendant, in hoc tamen differunt, quod ista quidem, quam hic protuli, monstrat deum etiam de peccatricis uirginis substantia -- quoniam nusquam est in hominis natura praeter uoluntatem peccatum -- prolem debere iustam immo non nisi iustam nulla ratione repugnante tali propagatione producere; illa uero probat quia, etiam si in tota uirginis essentia peccatum esset, tamen ad huiusmodi conceptionis munditiam per fidem munda fieri posset. Atque in ista omnis necessitas mortis et cuiuslibet corruptionis siue laboris ab illo homine aperte excluditur; in illa autem quaestio de hoc oriri uidetur, sed sufficienti ratione, si diligenter perspecta fuerit, dissoluitur. Quapropter ex utraque palam est, quia nihil nisi pia uoluntate dominus ac redemptor noster sustinuit in omnibus quae passus est.

20. QUOD NATUS DE VIRGINE PRO ORIGINALI PECCATO HABUIT ORIGINALEM IUSTITIAM

Ut mihi uidetur, de peccato quidem originali -- sicut proposui - sufficienter ostensum est, quomodo ad hominem de uirgine conceptum nulla ratione descendere a parentibus potuit, sed potius iustus et beatus fieri ratione exigente debuit. Quamobrem quoniam de iusto patre secundum diuinam et de iusta matre secundum humanam naturam iustus ab ipsa origine -- ut ita dictum sit- natus est: non incongrue pro originali iniustitia, quam omnes alii filii Adae habent a sua origine, iustitiam originalem habere dicendus est.

21. QUARE NON POTUIT HABERE PERSONALEM INIUSTITIAM

At de personali iniustitia superfluum est disputare quod ad illum non attigerit, quoniam humana natura numquam in illo sine diuina fuit, nec illius anima umquam aggrauata contra uoluntatem aut ullo modo impedita est corpore corruptibili. Quae anima quoniam ipsa, immo totus ille homo et uerbum dei, deus, una persona semper extitit, numquam sine perfecta iustitia /161/ et sapientia et potestate fuit, quam semper a se ipso ille secundum personam sicut deus habuit, licet in naturis humana a diuine quod habuit acceperit.

Altiorem autem aliam rationem quomodo deus assumpsit hominem de masse peccatrice sine peccato uelut azymum de fermentato, praeter istam quam hic et illam guam alibi posui, esse non nego. Quam si mihi ostensa fuerit libenter accipio, et meas si -- quod non arbitror -- contra ueritatem esse poterint ostendi, non teneo.

22. DE QUANTITATE ORIGINALIS PECCATI

Porro peccatum originale nec maius potest esse quam dixi, nec minus quam: quia cum infans iam rationalis est, humana natura non habet in illo iustitiam quam accepit in Adam et quam semper debet habere, neque eam excusat impotentia quia non habet, sicut supra dictum est. Illud tamen non per omnia tam graue, sicut supra posui, existimo. Nam quondam ad hominem de uirgine conceptum ostendere uolebam illud non pertinere, tale illud constitui cui aliquid non posses addi, ne - sicut dixi -- propter hoc quod inuestigabam uiderer pondus eius minorare. De quo quid mihi nunc uideatur, breuiter aperiam.

Peccatum Adae ita in infantes descendere, ut sic pro eo puniri debeant, ac si ipsi illud singuli fecissent personaliter sicut Adam, non puto, quamuis propter illud factum sit, ut eorum nullus possit nasci sine peccato, quod sequitur damnatio. Cum enim dicit apostolus quia ~mors regnauit ab Adam usque ad Moysen, etiam in eos qui non peccauerunt in simili tudinem praeuaricationis Adae": aperte uidetur sign)ficare quod non illis personaliter imputetur ipsa Adae praeuaricatio aut aliquid tam magnum, quamuis omnes filios Adae - excepto uirginis filio -- "peccatores~ et /162/ ~filios irae" in scriptis suds pronuntiet. Nam cum ait: "etiam in eos, qui non peccauerunt in similitudinem praeuaricationis Adae~: potest sic intelligi ac si dicat: etiam in eos, qui non tantum peccauerunt quantum Adam peccauit praeuaricando. Et cum ait: "lex autem subintrauit ut abundaret delictum": aut intelligemus peccatum ante legem in illis, ~qui non peccauerunt in similitudinem praeuaricationis Adae~, minus quam Adae peccatum; aut si minus non erat, abundauit in eis peccatum post legem ultra peccatum Adae; quod intelligere nequeo cum illud considero. De cuius pondere et satisfactione in Cur de us homo quod mihi uisum est, sicut iam legisti, exposui. uerum est tamen quia nullus ad hoc, ad quod homo factus est et propagatio illi data est, restituitur, nec a malis in quae cecidit humana natura eruitur, nisi per satisfactionem illius peccati, per quod in eadem male ipsa se praecipitauit.