De la conception virginale et du péché originel

Anselmus CantuariensisDe Conceptu Virginali0Saeculo XI Anselmus Cantuariensis De Conceptu Virginali

Saeculo XI

editio: S. Schmitt 1946 fons: utoronto.ca/pking

SCANNED FROM: S. Anselmi Cantuariensis Archepiscopi opera omnia Vol.2, ed. F. S. Schmitt, Edinburgh 1946, pp.137-173.

1. /137/ Quae sit originalis et quae personalis iustitia uel

iniustitia.

2. Qualiter humana natura corrupta est.

3. Quod non sit peccatum nisi in uoluntate rationali.

4. Quod nihil per se sit iustum aut iniustum nisi ipsa iustitia

uel iniustitia; et quod nihil puniatur nisi uoluntas.

5. Quod malum, quod est peccatum siue iniustitia, nihil sit.

6. Quod tamen cum punit deus pro peccato, non puniat pro nihilo.

7. Quomodo semen hominis dicatur immundum et concipi in peccatis,

quamuis in eo non sit peccatum.

8. Quod in semine sumpto de uirgine non sit peccatum nec necessitas

futuri peccati.

9. Cur peccatum quo damnatur humanum genus, magis imputetur Adae quam

Euae, cum ille post et per illam peccauerit.

10. Cur grauentur peccato Adae, qui eius conscii non fuerunt.

11. Quod propagatio de uirgine non subiaceat legi et meritis naturalis

propagationis; et quod tres sint cursus rerum.

12. Quod male Adae nulla rectitudine ad ilium hominem transeant. /138/

13. Quod et si non esset deus sed purus homo, necesse tamen esset

illum talem esse, qualis primus homo factus est.

14. Quod propositae rationi non refragetur quod scriptum est hominem

CAPITULA de immundo semine et in iniquitatibus conceptum, etiamsi de aliquibus proprie dictum sit.

15. Quomodo massa peccatrix non sit tota peccatrix.

16. Cur Iohannes et alii qui similiter concepti sunt per miraculum,

non sint per se liberi a peccato.

17. Cur deus incarnatus sit, cum de Adam posses facere homines

non-deos sine peccato tot quot sufficerent.

18. Quod de uirgine iusta deus conceptus sit non necessitate, quasi de

peccatrice non posset, sed quia sic decebat.

19. Quomodo ista ratio et altera alibi data concordant et differant.

20. Quod natus de uirgine pro originali peccato habuit originalem

iustitiam.

21. Quare non potuit habere personalem iniustitiam.

22. De quantitate originalis peccati.

23. Cur et quomodo descendat in infantes.

24. Quod peccata parentum post Adam non computentur in originali

peccato filiorum.

25. Quomodo noceant animabus eorum.

26. Quomodo tamen nullus portet peccatum patris, sed suum.

27. Quid sit originale peccatum; et quod in omnibus sit aequale.

28. Contra illos qui non putant infantes debere damnari.

29. Quomodo impotentia habendi iustitiam excuset eos post baptisma.

PRAEFATIO

/139/ Cum in omnibus religiosae tuse uoluntati uelim si possim obsequi, frater et fili carissime Boso: tunc utique maxime debitorem me iudico, cum eam a me in te excitari intelligo. Certus autem sum, cum in libro Cur deus homo, quem ut ederem tu maxime inter alios me impulisti, in quo te mecum disputantem assumpsi, legis aliam praeter illam quam ibi posui posse uideri rationem, quomodo deus accepit hominem de massa peccatrice humani generis sine peccato: quia studiosa mens tua ad quaerendum quaenam illa sit non parum prouocatur. Quapropter iniustus tibi uideri timeo, si quod inde mihi uidetur dilectioni tuae abscondo. Dicam igitur sic breuiter de hoc quod sentio, ut nullius de eadem re fidelem improbem sententiam, nec meam, si ueritati repugnare probari rationabiliter poterit, peruicaciter defendam. Illam tamen eiusdem rei rationem quam in eodem opusculo posui, omnino ratam et sufficientem si bene consideretur existimo. Nihil enim prohibet eiusdem rei rationes plures esse, quarum unaquaeque sola potest sufficere. /140/

1. QUAE SIT ORIGINALIS ET QUAE PERSONALIS IUSTITIA VEL INIUSTITIA.

Ad uidendum igitur qualiter deus hominem assumpsit de generis humani massa peccatrice sine peccato, primum de originali peccato necesse est inuestigare, quia de hoc solo nascitur haec quaestio. Nam si uidetur quomodo Christus huic subiacere non potuit, palam erit qualiter assumptio siue conceptio illius hominis ab omni peccato libera fuit.

'Originale' quidem ab origine denominari dubium non est. Si ergo originale peccatum non est nisi in homine, uidetur dici aut ab origine humanae naturae, quod est ab eius initio originale, eo quod ab ipsa humanae naturae origine trahatur; aut ab origine, hoc est ab initio uniuscuiusque personae, quoniam in ipsa eius trahitur origine. Sed quod ab initio humanae naturae descendat non uidetur, quoniam origo illius iusta fuit, quando primi parentes iusti facti sunt sine omni peccato. Videtur itaque dici originale ab ipsa origine uniuscuiusque personae humanae. Quamuis si quis dicat peccatum uocari originale, eo quod ab illis descendat in singulos a quibus habent originem naturae, non contradicam, si tamen non negetur originale peccatum cum ipsa uniuscuiusque personae origine trahi. Licet enim in unoqunque homine simul sint et natura qua est homo, sicut sunt omnes alii, et persona qua discernitur ab aliis, ut cum dicitur 'iste' uel 'ille', siue proprio nomine, ut Adam aut Abel, et uniuscuiusque peccatum sit in natura et persona -- fuit enim peccatum Adae in homine, quod est in natura, et in illo qui uocatus est Adam, quod est in persona -- est tamen peccatum quod quisque trahit cum natura in ipsa sui origine, et est peccatum quod non trahit cum ipsa natura, sed ipse facit illud postquam iam est persona discreta ab aliis per sonis. Illud quidem quod trahitur in ipsa origine uocatur 'originale', quod potest etiam dici 'naturale', non quod sit ex essentia naturae, sed quoniam propter eius corruptionem cum illa assumitur. Peccatum autem quod quisque /141/ facit postquam persona est, 'personale' potest nominari, quia uitio personae fit. Simili ratione dici potest originalis et personalis iustitia. Siquidem Adam et Eua 'originaliter', hoc est in ipso sui initio mox ut homines extiterunt, sine interuallo simul iusti fuerunt. 'Personalis' autem dici potest iustitia, cum iniustus accipit iustitiam, quam ab origine non habuit.

2. QUALITER HUMANA NATURA CORRUPTA EST

Ergo Adam et Eua si iustitiam seruassent originalem: qui de illis nascerentur, originaliter sicut illi iusti essent. Quoniam autem personaliter peccauerunt, cum originaliter fortes et incorrupti haberent potestatem semper seruandi sine difficultate iustitiam: totum quod erant infirmatum et corruptum est. Corpus quidem, quia tale post peccatum fuit, qualia sunt brutorum animalium, corruptioni et carnalibus appetitibus subiacentia. Anima uero, quia ex corruptione corporis et eisdem appetitibus atque ex indigentia bonorum quae perdidit, carnalibus affectibus est infecta. Et quia tota humana natura in illis erat et extra ipsos de illa nihil erat, tota infirmata et corrupta est.

Remansit igitur in ea debitum iustitiae integrae sine omni iniustitia quam accepit, et debitum satisfaciendi, quia eam deseruit, cum ipsa corruptione quam propter peccatum incurrit. Sicut itaque si non peccasset, qualis facta est a deo talis propagaretur: ita post peccatum qualem se peccando fecit talis propagatur. Quoniam igitur per se nec satisfacere pro peccato nec iustitiam derelictam recuperare ualet, et "corpus quod corrumpitur aggrauat animam", et tunc maxime quando infirmius est -- ut in infantia et in utero matris -- ut nec intelligere iustitiam possit: uidetur esse necesse eam in infantibus nasci cum debito satisfaciendi pro primo peccato, quod semper cauere potuit, et cum debito habendi originalem iustitiam, quam semper seruare /142/ ualuit. Nec impotentia excusat eam in ipsis infantibus, quia in illis non soluit quod debet, quoniam ipsa sibi eam fecit deserendo iustitiam in primis parentibus in quibus tota erat, et semper debitrix est habere potestatem, quam ad semper seruandum iustitiam accepit. Hoc esse uideri potest in infantibus originale peccatum.

Addamus etiam peccata proximorum parentum, quae redduntur "in tertiam et quartam generationem". Quamuis enim quaeri possit, uirum haec omnia intelligenda sint in originali peccato annon: tamen ne propter hoc quod quaero uidear illud leuigare, ponam illud esse tale, ut a nullo grauius ostendi possit.

3. QUOD NON SIT PECCATUM NISI IN UOLUNTATE RATIONALI

Verum siue hoc totum sit originale peccatum, siue aliquid minus: puto nullatenus illud posse asseri esse in infante, antequam habeat animam rationalem, sicut nec in Adam fuisse iustitiam, priusquam fieret homo rationalis. Nam si Adam et Eua generassent sine praecedenti peccato, non tamen esset in semine iustitia nec esse posset, priusquam formaretur in uiuentem hominem. Si ergo semen hominis non est susceptibile iustitiae, priusquam fiat homo, non potest suscipere originale peccatum, antequam homo sit.

Nempe originale peccatum esse iniustitiam dubitari non debet. Nam si omne peccatum est iniustitia et originale peccatum est peccatum, utique est et iniustitia. Sed si dicit aliquis: non est omne peccatum iniustitia: dicat posse simul in aliquo et esse aliquod peccatum et nullam esse iniustitiam, quod uidetur incredibile. Si uero dicitur originale peccatum non esse absolute dicendum peccatum, sed cum additamento 'originale' peccatum, sicut pictus homo non est uere homo sed pictus homo: profecto sequitur quia infans qui nullum habet peccatum nisi originale, mundus est a peccato; nec fuit solus inter homines filius uirginis in utero matris et nascens de matre sine peccato; et aut non damnatur infans qui moritur sine baptismo nullum habens peccatum praeter originale, aut sine peccato damnatur. Sed nihil horum accipimus. Quare omne peccatum est iniustitia, et originale peccatum est absolute peccatum. /143/ Unde sequitur quia est et iniustitia. Item. Si deus non damnat hominem nisi propter iniustibam, damnat autem aliquem propter originale peccatum: ergo non est aliud originale peccatum quam iniustitia. Quod si ita est, et iniustitia non est aliud quam absentia debitae iustitiae -- non enim uidetur esse iniustitia nisi in natura, quae cum debet habere iustibam non habet -- utique originale peccatum clauditur sub eadem definitione iniustitiae.

At si iustitia est 'rectitudo uoluntatis propter se seruata', nec ista rectitudo potest esse nisi in rationali natura: ergo ita non est ulla natura debitrix iustitiae nisi rationalis, sicut nulla natura susceptibilis est iustitiae praeter rationalem. Quare quoniam iniustitia non potest esse nisi ubi iustitia debet esse, originale peccatum quod est iniustitia, non est nisi in natura rationali. Rationalis autem natura non est nisi deus et angelus et anima hominis, per quam homo dicitur rationalis et sine qua non est homo. Quoniam ergo non est originale peccatum in deo nec in angelo, non est nisi in hominis anima rationali.

Sciendum quoque est quia iustitia non potest esse nisi in uoluntate, si iustitia est rectitudo uoluntatis propter se seruata. Quare nec iniustitia. Non enim uocatur absentia iustitiae iniustitia, nisi ubi debet esse iustitia. Nihil itaque praeter ipsam iustitiam uel iniustitiam dicitur iustum uel iniustum, nisi uoluntas aut propter uoluntatem iustam uel iniustam. Per hanc dicimus iustum uel iniustum hominem uel angelum, iustam uel iniustam animam siue actionem.

4. QUOD NIHIL PER SE SIT IUSTUM AUT INIUSTUM NISI IPSA IUSTITIA

VEL INIUSTITIA; ET QUOD NIHIL PUNIATUR NISI VOLUNTAS.

Nihil enim, siue substantia siue actio siue aliquid aliud, per se consideratum est iustum nisi iustitia, aut iniustum uel peccatum nisi iniustitia, nec ipsa uoluntas in qua est iustitia siue iniustitia. Aliud enim est uis illa animae qua ipsa anima uult aliquid, quae uis 'instrumentum' uolendi potest dici, sicut uisus instrumentum uidendi, quam 'uoluntatem' nominamus; et /144/ aliud est iustitia, quam habendo 'iusta' uoluntas et qua carendo 'iniusta' uocatur. Dicuntur etiam 'uoluntates' eiusdem instrumenti affectiones et usus, quod hic longum est inserere.

Nec ipsi appetitus, quos apostolus 'carnem' uocat, quae "concupiscit aduersus spiritum", et "legem peccati", quae est "in membris", "repugnantem legi mentis", iusti uel iniusti sunt per se considerati. Non enim hominem iustum faciunt uel iniustum sentientem, sed iniustum tantum uoluntate cum non debet consentientem. Dicit enim idem apostulus "nihil" "damnationis" esse '"iis qui sunt in Christo Ihesu, qui non secundum carnem ambulant", id est qui non carni uoluntate consentiunt. Nam si sentientem sine consensu iniustum facerent, sequeretur damnatio. Quare non eos sentire, sed eis consentire peccatum est. Si enim per se iniusti essent, quotiens illis consentiretur, iniustum facerent. Sed quando bruta animalia illis consentiunt, non dicuntur iniusta. Item. Si peccata essent, auferrentur in baptismo, cum omne peccatum ab stergitur, quod nequaquam fieri palam est. Quare non est in eorum essentia ulla iniustitia, sed in uoluntate rationali illos inordinate sequente. Cum enim illis resistit uoluntas condelectando legi dei secundum interiorem hominem, tunc est iusta uoluntas. Iustitiam enim quam lex iubet, et "legem dei" dicit, quia a deo est, et ~legem mentis", quia per mentem intelligitur; sicut lex uetus "lex dei" dicitur, quia a deo est, et "lex Moysi", quia per Moysen ministrata est.

Quod quidem dixi nullam actionem per se iniustam dici, sed propter iniustam uoluntatem: in illis planum est quae non iniuste fieri possunt aliquando, ut est hominem occidere, sicut fecit Phineas, et utriusque sexus commixtio, ut in coningio siue in brutis animalibus. In illis uero quae numquam nisi iniuste possunt esse, ut est periurium, et quaedam alia quae nec nominanda sunt, non ita facile intelligitur. Sed si aliqua actio qua fit aliquid, /145/ quae non est nisi dum fit aliquid, et eo peracto transit ut iam non sit, aut opus quod fit et remanet -- uerbi gratia cum in scribendo quod scribi non debet transit scriptio, qua fiunt figurae quae remanent -- esset peccatum: transeunte actione ut iam non sit, transiret similiter peccatum nec iam esset; aut quamdiu remaneret quod fit, numquam deleretur peccatum. Sed uidemus peccata saepe et non deleri actione delete, et deleri opere non deleto. Quare nec actio quae transit nec opus quod remanet est aliquando peccatum.

Denique si de actionibus uoluntariis quae iniuste fiunt arguuntur, membra et sensus quibus fiunt respondere possum:

Deus nos et potestatem quae in nobis est subiecit uoluntati, ut ad imperium eius non possimus non mouere nos et facere quod uult. Immo illa moues nos uelut instrumenta sua, et facit opera quae uidemur facere. Nec nos possumus illi per nos resistere, nec opera quae facit possum non fieri. Dominae quam nobis deus dedit, nec debemus nec possumus non obedire. Quando illi obedimus, deo qui hanc legem nobis dedit obedimus.

Ergo quid peccant membra uel sensus uel opera, quae deus sic subiecit uoluntati, si seruant quod deus illis ordinauit? Quidquid igitur faciunt, totum imputandum est uoluntati.

Quod cum ita sit, miratur forsitan aliquis, cur pro culpa uoluntatis membra puniuntur et sensus. Verum non ita est. Non enim punitur nisi uoluntas. Nam nihil est alicui poena nisi quod est contra uoluntatem, et nulla res poenam sentit nisi quae habet uoluntatem. Membra autem et sensus per se nihil uolunt. Sicut igitur uoluntas in membris et sensibus operatur, ita in illis ipsa torquetur aut delectatur. Quod si quis non accipit: sciat in sensibus et membris non nisi animamin qua est uoluntas sentire et operari, et ideo in illis torqueri aut delectari. Habet tamen usus, ut actiones quas facit iniusta uoluntas uocemus peccata, quia in uoluntate qua fiunt est peccatum. Dantur etiam quibusdam nomina quibus sign)ficatur eas iniuste fieri, ut fornicatio, mendacium. Sed aliud intelligitur cum ipsa actio uel prolatio, aliud cum utrum iuste an iniuste fiat consideratur. Denique omnis essentia est a deo, a quo nihil est iniustum. Quare nulla essentia est iniusta per se. /146/

5. QUOD MALUM, QUOD EST PECCATUM SIUE INIUSTITIA, NIHIL SIT

Iniustitia autem omnino nihil est, sicut caecitas. Non enim est aliud caecitas quam absentia uisus ubi debet esse, quae non magis est aliquid in oculo ubi debet esse uisus, quam in ligno ubi non debet esse. Non enim est iniustitia talis res, qua inficiatur et corrumpatur anima, uelut corpus ueneno, et quae faciat aliquid, sicut uidetur, quando malitiosus homo mala facit opera. Nam quemadmodum cum indomita fera ruptis uinculis discurrendo saeuit, et cum nauis, si gubernator dimisso gubernaculo dimittat eam uentis et motibus maris, uagatur et inuehitur in quaelibet pericula, dicimus quia hoc facit absentia catenae aut gubernaculi -- non quod absentia eorum aliquid sit aut quicquam faciat, sed quoniam si adessent facerent ne fera saeuiret aut nauis periret -- ita cum malus homo saeuit et in quaelibet animae suae pericula quae sunt mala opera impellitur, clamamus quia haec operatur iniustitia; non quod ipsa ulla essentia sit aut faciat aliquid, sed quoniam uoluntas cui subditi sunt omnes uoluntarii motus totius hominis, absente iustitia diuersis appetitibus impulsa se et omnia sibi subdita in multimoda mala leuis et effrenata et sine rectore praecipitat, quod totum iustitia, si adesset, prohiberet ne fieret.

Ex his ergo facile cognoscitur quia iniustitia nullam habet essentiam, quamuis iniustae uoluntatis affectus et actus, qui per se considerati aliquid sunt, usus 'iniustitiam' uocet. Hac ipsa ratione intelligimus malum esse nihil. Sicut enim iniustitia non est aliud quam absentia debitae iustitiae, ita malum non est aliud quam absentia debiti boni. Nulla autem essentia quamuis mala dicatur est nihil, nec malam esse est illi esse aliquid. Nulli enim essentiae est aliud malam esse, quam deesse illi bonum quod debet habere. Deesse uero bonum quod debet adesse, non est aliquid esse. Quare malam esse non est ulli essentiae aliquid esse.

Haec breuitur de malo, quod semper est nihil indubitanter, quod est iniustitia, dixi. Incommoditas enim est malum, unde incommoda mala dicuntur; quae aliquando nihil est, ut caecitas et surditas, aliquando uidetur esse aliquid, /147/ ut dolor et tristitia. Quod autem iustitia sit rectitudo uoluntatis propter se seruata, et iniustitia non sit aliud quam absentia debitae iustitiae et nullam habeas essentiam, quod etiam omnis essentia sit a deo, et nihil sit a deo nisi bonum: sufficienter me puto ostendisse in eo tractatu quem feci De casu diaboli; sed de iustitia plenius in illo quem edidi De ueritate.

6. QUOD TAMEN CUM PUNIT DEUS PRO PECCATO, NON PUNIAT PRO NIHILO

Quidam cum audiunt peccatum nihil esse, solent dicere: Si peccatum nihil est, cur punit deus hominem pro peccato, cum pro nihilo nemo puniri debeat? Quibus quamuis humilis sit quaestio, tamen quia quod quaerunt ignorant, aliquid breuiter respondendum est.

Licet pariter nihil sit absentia iustitiae, et ubi debet esse iustitia et ubi non debet esse: punit tamen deus recte peccatores, non pro nihilo sed propter aliquid, quia -- ut in praefato libro dixi -- et debitum sibi honorem quem sponte reddere noluerunt ab inuitis exigit, et ne quid inordinatum sit in regno eius, eos separatim a iustis ordine competent) disponit. Creaturas autem in quibus iustitia non debet esse non punit pro absentia iustitiae, hoc est pro nihilo, quia non est aliquid quod ab illis exigat, nec ordo congruus uniuersitatis rerum hoc expostulat. Sic itaque cum punit deus pro peccato quod est absentia debitae iustitiae -- quae nihil est -- non omnino punit pro nihilo, et uerum est quia nisi sit aliquid propter quod punire debeat, omnino non punit pro nihilo.

7. QUOMODO SEMEN HOMINIS DICATUR IMMUNDUM ET CONCIPI IN PECCATIS,

QUAMVIS IN EO NON SIT PECCATUM

Iam peccatum et iniustitiam nihil esse, et haec non esse nisi in rationali uoluntate, nec ullam essentiam proprie dici iniustam nisi uoluntatem, ex iis /148/ quae dicta sunt apertum esse existimo. Videtur itaques equi quod aut infans statim ab ipsa conceptione animam habet rationalem, sine qua uoluntatem rationalem nequit habere, aut in eo non est peccatum originale mox cum conceptus est. Quod autem mox ab ipsa conceptione rationalem animam habeat, nullus humanus suscipit sensus. Sequitur enim ut quotiens susceptum semen humanum -- etiam ab ipso momento susceptionis -- perit, antequam perueniat ad humanam figuram: totiens damnetur in illo anima humana, quoniam non reconciliatur per Christum; quod est nimis absurdum. Haec igitur pars huius diuisionis penitus relinquenda est.

Sed si non statim infans ex ipsa conceptione habet peccatum: quid est quod dicit Iob deo: "quis potest facere mundum de immundo conceptum semine, nonne tu qui solus es?" Et quomodo uerum est quod dicit Dauid: "in iniquitatibus conceptus sum et in peccatis concepit me mater mea"? Quaeram igitur si possum quomodo, quamuis non statim ab ipsa conceptione sit in infantibus peccatum, de immundo tamen semine in iniquitatibus et in peccatis concipi dicantur.

Saepe utique scriptura diuina asserit aliquid esse quando non est, id circo quia certum est futurum esse. Sic quippe deus Adae de ligno uetito dicit: "in quacumque die comederis ex eo, morte morieris"; non quod ea die mortuus sit corpore, sed quoniam die illa necessitatem accepit aliquando moriendi. Et Paulus similiter ob necessitatem moriendi aliquando ait: "Si autem Christus in uabis est, corpus quidem mortuum est propter peccatum, spiritus uero uiuit propter iustificationem". Non enim corpora eorum quibus loquebatur mortua erant, sed moritura propter peccatum, quia "per unum hominem in hunc mundum peccatum intrauit, et per peccatum mors". Sic in Adam omnes peccauimus quando ille peccauit, non quia tunc peccauimus ipsi qui nondum eramus, sed quia de illo futuri eramus, et tunc facta est illa necessitas ut cum essemus peccaremus, quoniam "per unius inoboedientiam peccatores constituti sunt multi". /149/

Simili modo de immundo semine in iniquitatibus et in peccatis concipi potest homo intelligi, non quod in semine sit immunditia peccati aut peccatum siue iniquitas, sed quia ab ipso semine et ipsa conceptione ex qua incipit homo esse accipit necessitatem, ut cum habebit animam rationalem, habeas peccati immunditiam, quae non est aliud quam peccatum et iniquitas. Nam et si uitiosa concupiscentia generetur infans, non tamen magis est in semine culpa, quam est in sputo uel sanguine, si quis male uoluntate exspuit aut de sanguine suo aliquid emittit. Non enim sputum aut sanguis, sed male uoluntas arguitur. Patet igitur quomodo et in infantibus non statim ab ipsa conceptione sit peccatum, et uera sint quae de diuine scripture opposui. Quippe non est in illis peccatum, quia non habent sine qua non inest uoluntatem; et tamen dicitur inesse, quondam in semine trahunt peccandi, cum homines iam erunt, necessitatem.

8. QUOD IN SEMINE SUMPTO DE VIRGINE NON SIT PECCATUM NEC NECESSITAS FUTURI PECCATI