Institutions liturgiques (page 88)
(1841). Henri Gossler, prêtre régulier, curé dans le diocèse de Paderborn, vient de publier un livre de prières, dans lequel se trouvent fondues presque toutes les paroles
690
de la Liturgie romaine, avec le texte de l’ Imitation de Jésus-Christ. Cette œuvre tout allemande dans sa forme, annonce une connaissance profonde des choses de la prière dans son auteur. Elle porte ce titre : De Vita et Imitatione Christi Libri IV, redacti in seriem dominicalem et festivalem. Paderborn, 1841, énorme in-18.
(1841). Herman-Adalbert Daniel, docteur de l'Université de Halle, a grandement mérité de la science liturgique, et s'est acquis des droits à la reconnaissance des catholiques, par l'importante collection qu'il vient de publier sous ce titre : Thesaurus hymnologicus, sive hymnorum, canticorum, sequentiarum, circa annum MD. usitatarum collectio amplissima. Hall, 1841, in-8. Le premier volume, le seul qui ait encore paru, ne contient que les hymnes, Daniel les a enrichies de notes et de scholies remplies d'érudition, et remarquables aussi par le ton plein de décence avec lequel il parle de nos croyances, et spécialement du culte du saint Sacrement, de la Croix, de la sainte Vierge et des Saints. Tous ces cantiques papistes n'ont rien qui le scandalise ; il s'y délecte comme dans des œuvres de la vraie piété, de la piété chrétienne; il en admire la haute et suave poésie; en un mot, la publication du docteur Daniel est un événement pour le protestantisme allemand, et aussi une sévère critique de ces catholiques de France qui n'ont chargé les Santeul et les Coffin de leur composer des hymnes, que parce qu'ils pensaient que, jusqu'à ces deux latinistes, l'hymnographie n'avait rien produit que de barbare et d'indigne du culte divin.
(1841). Un autre protestant vient de publier un livre fort remarquable, et destiné aussi à constater le malaise que produit de plus en plus au sein de la Réforme l'absence des formes et des habitudes liturgiques. On trouvera à ce sujet les aveux les plus étonnants dans le livre intitulé : Des beaux-arts et de la langue des signes
691
dans le culte des Églises réformées, par C.-A. Muller. Paris, 1841, in-8.
En terminant cette bibliothèque des auteurs liturgistes du XIX° siècle, nous devons mentionner les travaux qui ont été publiés, de notre temps, dans plusieurs recueils , périodiques et dans les Mémoires des sociétés savantes, sur divers objets de la science qui nous occupe. Ainsi, nous devons dire qu'il n'est pas un volume des Actes de l’Académie romaine d'Archéologie qui ne renferme plusieurs Mémoires précieux sur les antiquités du service divin. Des dissertations nombreuses sont publiées journellement à Rome et dans les autres villes de l'Italie sur des points d'archéologie sacrée, et ce serait rendre un immense service à la science que d'en former une collection dans le genre de celle que fit paraître le P. Calogéra, au XVIII° siècle. Malheureusement, il faut bien convenir que la France ne marche pas à la tête de ce mouvement, et pour bien apprécier l'état de la science liturgique en ce pays, il suffit sans doute de considérer la faiblesse et la mince importance de la plupart des ouvrages dont nous avons tâché de mettre sous les yeux du lecteur la liste, incomplète peut-être, mais pourtant assez fidèle.
Nos recueils périodiques ont été longtemps presque stériles sur les questions liturgiques ; cependant, nous avons été grandement aidé, comme on a pu le voir, par certains articles historiques de l’Ami de la Religion. Il ne nous appartient pas de juger ceux que nous insérâmes nous-même, en 183o, dans le Mémorial catholique, et qui furent reproduits en entier, à Lucques, dans le recueil si connu sous le nom de Pragmalogia catholica. L’Univers, dans ces dernières années, a ouvert ses colonnes à des discussions intéressantes sur diverses matières liturgiques, et on y a lu plusieurs lettres de M. l'abbé Pascal, et plusieurs articles de M. Didron, sur des questions d'une véritable importance.
692
Si maintenant Ton considère les nombreux travaux qui s'exécutent en France, depuis quelques années, dans le but si louable de conserver et d'expliquer les monuments religieux du moyen âge, on a lieu de penser que, de ce : côté, du moins, la bibliothèque liturgique du XIX° siècle est en mesure de prendre un accroissement colossal. Il est fâcheux que la partie de ces études qui concerne la description raisonnée et l'interprétation sérieuse des monuments religieux et des usages qui s'y rattachent se trouve traitée d'une manière aussi peu satisfaisante. Sans parler de la précipitation et souvent aussi de l'absence complète de connaissances spéciales dans les auteurs, on sent aisément que ces matières vont mal aux mains des séculiers, mais surtout de ceux qui ne portent aux choses catholiques qu'un intérêt d'amateur. Il serait néanmoins injuste de ne pas distinguer, au milieu de ce déluge toujours croissant d'élucubrations archéologiques, certaines œuvres qui méritent les égards et la reconnaissance des catholiques. Nous avons mentionné ci-dessus Séroux d'Agincourt; nous nous ferons un devoir de rappeler ici le grand et bel ouvrage de Boisserée sur la cathédrale de Cologne, et plus tard les publications de M. de Caumont, qui a la gloire d'avoir accéléré puissamment le mouvement conservateur dont nous sommes témoins. Nous dirons aussi que M. du Sommerard marche à grands frais et avec zèle sur les traces de d'Agincourt. Enfin, le clergé s'ébranle et se prépare à ressaisir une science qui lui appartient en propre. M. l'abbé Bourassé vient de donner aux séminaires un utile Manuel d'archéologie, et les RR. PP. Arthur Martin et Charles Cahier, de la Compagnie de Jésus, publient en ce moment les vitraux de la cathédrale de Bourges, avec une fidélité de dessin et une magnificence typographique qui ne sont égalées que par la lucidité et la profondeur du commentaire liturgique et archéologique qui encadre l'œuvre tout entière.
693
Nous voici enfin parvenu au terme de la difficile carrière que nous nous étions tracée : notre Introduction historique à l'étude de la Science Liturgique est maintenant sous les yeux du lecteur. Nous ne placerons pas de conclusions à la fin de ce chapitre, comme nous l'avons pratiqué jusqu'ici ; les corollaires d'un tel récit se tirent assez d'eux-mêmes.
Il ne nous reste donc plus qu'à offrir nos actions de grâces au Dieu tout-puissant dont la miséricorde nous a soutenu dans cette première partie d'un labeur si rude et si difficile : après quoi, nous le supplierons de nous remplir de son Esprit, afin que nous puissions devenir capable d'expliquer à nos frères en Jésus-Christ et en la sainte Église, les ineffables merveilles de la Liturgie sacrée.
694
NOTES DU CHAPITRE XXIV
NOTE A
Nos Joannes-Baptisfa, tituli sancti Honuphrii, S. R. E. Presbyter cardinalis Caprara, archiepiscopus Mediolanensis, SS. DD. nostri Pii Papas VII, et Sanctae Sedis apostolicae ad Francorum Imperatorem, Italias Regem, a latere Legatus.
Instructio de S. Napoleonis festo, de processione, ac gratiarum actione, et de papali benedictione.
§ I
Revendissimi antistites, dominica I. Augusti, cujuslibet anni, per encyclicas litteras, vel alio convenienti modo, ipsis beneviso;
1°Ad formam nostri Decreti, cui initium : Eximium Catholicae Religionis, publice nuntient festum S. Napoleonis, martyris, quod idem Restitutionis catholicae religionis festum est, in solemnitate Assumptionis B. M. V. occurrens.
2° Similiter indicent processionem, seu supplicationem, et gratiarum actionem, juxta receptum Ecclesiae ritum, de more habendas.
3° Publicent item plenariam indulgentiam, de apostolicae Sedis specialissima gratia, tum papali benedictioni, post pontificalem missam, ut infra, largiendae, addictam, tum Christi fidelibus processioni et gratiarum actioni, devote interessentibus, juxta memorati Decreti formam, benigne concessam.
§ II
1° Elogium, seu Lectio S. Napoleonis erit sequens.
« Sub immani, et omnium teterrima Diocletiani et Maximiani persecutione, per universum Romanum imperium saevissime factitatum est, ut Christi fideles, suppliciorum vi perterriti vel devicti, a fide recederent, aut cunctis ubique peremptis, christianum nomen deficeret. At dum impia persequentium immanitas propria feritate confringebatur, et immites carnifices, improbo labore, laxabantur, milites Christi Coelitus roborati, ita congrediebantur impavidi, et consistebant invicti, ut praeconcepta insectantium spes ipsos fefellerit, et profusus martyrum sanguis semen fuerit christianorum. Inter fidei confessores, quam merito recensentur, qui atrox pro Christo certamen Alexandriae in Aegypto, mira fortitudine, tunc sustinuerunt. Horum quidam, ipso in agone,
695
gloriose occubuerunt; alii jam crudeliter divexati, in nervo jacebant, pedibus ad quatuor usque foramina sic divaricatis, ut supini esse cogerentur; nonnulli vulneribus referti, et multipliciter excogitata tormentorum genera corporibus suis circumferentes, humi projecti decumbebant; et quidam denique semineces conjiciebantur in carcerem. Ex his, quibus carcer pro stadio fuit, martyrologia, et veteres scriptores commendant Neopolim, seu Neopolum, qui, ex more proferendi nomina, medio aevo, in Italia invalescente, et ex recepto loquendi usu, Napoleo dictus fuit, atque italice Napoleone communiter nuncupatur. Napoleo igitur genere vel munere illustris, sed Alexandrias, sub extrema Diocletiani et Maximiani persecutione, ob firmam in confessione constantiam, et constantem in passione firmitatem, illustrior, dire excruciatus, semivivus in carcerem tandem detrusus, ibi vulnerum acerbitate peremptus, et exanguis, pro Christo, in pace quievit. »
2° Consequenter, orationes S. Napoleonis addendae in missa Assumptionis B. M. V., sub unica conclusione : Per Dominum nostrum, etc, erunt DE MARTYRE NON PONTIFICE, et ad conformitatem servandam, assumantur ex missa Laetabitur, cujus prima est.
ORATIO.
« Praesta, quaesumus, omnipotens Deus, ut, intercedente S. Napoleone martyre tuo, et a cunctis adversitatibus liberemur in corpore, et a pravis cogitationibus mundemur in mente. Per Dominum, etc. »
§ III
Papalis benedictio sequenti forma, et modo detur.
1° Expleta pontificali missa, praesul cum mitra, caeterisque sacris paramentis de more indutus, circumstantibus ministris, in episcopali cathedra sedeat.
2° Interim perdiaconum, vel alium ministrum superpelliceo indutum praefati nostri Decreti articulus, quo de specialissima apostolica auctoritate conceditur facultas papalem benedictionem impertiendi, alta voce primum latine legatur, et subinde vulgari lingua, ad populi intelligentiam, recitetur.
3° Publicetur similiter concessio plenariae indulgentiae, sequenti formula :
« Attentis facultatibus a Sanctissimo in Christo Patre, et Domino nostro, Domino Pio, divina Providentia, papa septimo, per apostolicum decretum Eminentissimi Domini cardinalis archiepiscopi Mediolanensis, a latere Legati, datis Reverendissimo Domino N. Dei et Apostolicae Sedis gratia hujus sanctae N. Ecclesias antistiti; eadem Dominatio sua, Summi Pontificis nomine, dat et concedit omnibus hic praesentibus, vere paenitentibus, et confessis, ac sacra communione refectis, indulgentiam plenariam in forma Ecclesiae consueta : rogate igitur Deum, pro felici statu
696
sanctissimi Domini nostri Papae, Dominationis suae reverendissimae, et sanctae Matris Ecclesiae. »
4° Postmodum praesul surgat, et, deposita mitra, veluti canendo, alta voce dicat :
« Precibus et meritis beatae Mariae semper virginis, beati Michaelis, archangeli, beati Joannis Baptistae, et sanctorum apostolorum Petri et Pauli, et omnium sanctorum.
« Misereatur vestri omnipotens Deus, et dimissis omnibus peccatis vestris, perducat vos Jesus Christus ad vitam aeternam.
« Indulgentiam, absolutionem et remissionem omnium peccatorum vestrorum, spatium verae et fructuosae paenitentiae, cor semper paenitens, et emendationem vitae, perseverantiam in bonis operibus tribuat vobis omnipotens et misericors Dominus. »
R/. Amen.
5° Hic praesul propius accedat populum versus, illico pulsentur campanae, organa, atque alia, si quae sint instrumenta, et cum sacra majori qua fieri poterit pompa ita benedicat :
« Et benedictio Dei omnipotentis, Pa+tris et Fi+lii, et Spiritus+Sancti, descendat super vos et maneat semper. »
R/. Amen.
Quo vero tam institutae festivitatis, et quotannis indicendarum precum, quam apostolicarum gratiarum memoria ubique perenniter servetur, reverendissimi antistites, tum decretum : Eximium Catholicae religionis, tum instructionem hanc in publicis respectivae Curioe actis de more referri praecipient, prout nos, ut ita referantur, enixe commendamus.
Datum Parisiis, ex aedibus nostrae residentiae hac die 21 maii 1806.
J.-B., Cardin. Legat.
Vincentius Ducci.
A Secretis in Ecclesiasticis.
NOTE B
PETRUS LUDOVICUS PARISIS,
MISERATIONE DIVINA ET SANCTAE SEDIS APOSTOLICE GRATIA, EPISCOPUS LINGONENSIS, UNIVERSO CLERO DIOCESIS NOSTRE SALUTEM ET BENEDICTIONEM IN DOMINO.
Non vos latet, Fratres dilectissimi, quot et quantis usuum contrarietatibus laboret, in hac nostra dioecesi, officii divini celebratio : saepe saepius unusquisque vestrum ingemuit de illa rituum, inter vicinas paroecias, varietate et etiam oppositione, quae eo usque devenit ut fideles pro diversis Ecclesiis mutari cantus ceremoniasque videntes, aliquando dubitare
697
propemodum possint utrum eidem cultui consecrentur templa tam diverso religionis apparatu frequentata.
Huic unitatis externae perturbationi nedum medeatur zelus pastorum parochialium, novos quotidie superadjicit abusus, cum ad regimen sui gregis unusquisque propriae voluntati permissus ascendat, regulaque generali indigeat, tum ad sui ipsius, tum ad choro assistentium moderamen. Porro facillime intelligetis, dilecti Fratres, quantum inde detrimentum patiatur sanctissima et venerabilis Ecclesia, sponsa Christi, quam decet non habere maculam aut rugam, praesertim in hac nostra aetate tot impiarum cogitationum procellis agitata et super omnia, indifferentiae circa religionem morbo afflicta et constuprata. Dum enim inter alias verae Ecclesiae notas, sua ante omnia Unitas effulgere, et a sectis dissidentibus illam discriminare debeat, populi, qui de interioribus rebus a solis apparentiis judicium adducunt, tot diversitatum in ritibus testes, a se invicem postulant utrum vere sit una eademque super omnem terram illa Ecclesia catholica quae etiam intra limites unius dioeceseos tam sibi contraria videtur : ita ut, propter nostrum in servitio divino statum, Christus in opinione gentium dividatur et religionis suae radius infuscetur et obnubiletur.
Tantae perniciei totque periculorum conscii jamdudum diu noctuque cogitantes, Patremque luminum instantissime efflagitantes quaerebamus quonam modo, omnes nostrae dioeceseos parochias, in illa tam sancta, tam desiderata, tam fidelium utilitati et aedificationi adaptata ritus officiique unitate complecti possemus : et post longos cogitationum circuitus, omnibus studiosissime examinatis et omnimodo pensatis, Nobis visum est redeundum esse ad Liturgiam Matris Ecclesiae Romanae, quae, cum ipsa centrum sit unitatis firmissimaque veritatis columna, Nos cum nostra gente, contra varietatum fluctus, mutationumque tentationes muniet et tutabitur. Huic vero sententiae tanto magis adhaerere debuimus, quanto nulla alia media potuissemus adhibere quin eveniret magna perturbatio reipublicae christianae intra gregem Nobis a divina voluntate permissum,
Ne autem ex remedio fiat aliud malum, et ut sensim omnes eidem regimini non coacte sed spontanee se submittant, considerandum est majorem nostrae dioeceseos partem olim ritibus Romanis subjacuisse, alias vero partes ex diversis dioecesibus fractas Romanis usibus extraneas remansisse. Distinguendum est etiam inter officium publicum a quocumque sacerdote pro obligatioriis ordinis sui recitandum, et officium quod nuncupabimus liturgicum coram populo cantandumet celebrandum.
Quibus positis et distinctis, hoc declaramus et statuimus :
1° A prima die anni 1840, Liturgia Romana erit propria diceceseos Lingonensis.
2° Ab eadem die in parochiis quondam ad dicecesim Lingonensem pertinentibus, officium, ritus, cantus, ceremoniae et omnia quae ad cultum spectant, fient juxta regulas Liturgiae Romanae.
698
3° Parochiis, quas ad aliarum dioeceseum circumjacentium ritus non-dum omnino reliquerunt, permittimus quidem ut, ad tempus, utantur suis propriis libris, sed volumus ut sequantur aliunde omnia quas describit et praecepit Ordo pro anno 1840.
4° Sacerdotes qui huc usque breviarium jussu RR. DD. d'Orcet editum recitarunt, poterunt quidem eadem recitatione sui officii praeceptum adimplere; hortamur tamen, et melius erit, ut omnes breviario Romano utantur.
Quanquam illud decretum nostrum ad bonum sanctae religionis nostrae et ad curationem mali publici sit emissum, non ignoramus tamen aliquid forte molestiae aut inquietudinis inde pluribus eventum iri. Quos rogamus ut ad Nos filiali cum fiducia recurrant, non ut dispensationem obtineant, sed ut difficultates, si quas sint, a Nobis explanentur, utque etiam melius intelligant Nos ad hanc viam adductos esse, non aliqua nostra inclinatione vocatos, sed urgente necessitate et conscientia reclamante compulsos et coactos.
Omnes vos igitur, Cooperatores et adjutores nostri in Domino, obsecramus ut huic tanto operi opem, quantum in Vobis est, afferatis, adeo ur sicut inter nos unus Dominus, una fides, unum baptisma, sit etiam populus unius labii.
Datum Lingonis, sub signo sigilloque nostris, necnon et secretarii nostri subsignatione, in festo sanctae Theresiae, die 15a octobris, anni rep. salut. 1839.
NOTE C
LEÇON IV.
Thomas Ken, d'ancienne et noble extraction, naquit à Berkhemstead, dans le Hertfordshire, l'an i63y, et fut élevé à Winton et à Oxford, au moyen de certains fonds laissés à perpétuité par Guillaume de Wikeham, de glorieuse mémoire, évêque de Winton. Ayant reçu les ordres sacrés, Ken commença à prêcher à l'église de Saint-Jean, aux environs de Winton, et quant aux fruits et bénédictions attachés à sa prédication, il l'emportait grandement sur tous les autres prédicateurs; de sorte que plusieurs anabaptistes rentrèrent dans le sein de l'Eglise et reçurent le baptême de sa main. Il dormait très peu, afin de trouver au milieu de sa vie active le temps pour l'étude et pour la prière; il se levait habituellement à une ou à deux heures après minuit, et même souvent encore plus tôt, et il conserva cette coutume jusqu'au moment de sa dernière maladie. Il devint chapelain de la princesse d'Orange, nièce du roi, et se rendit en Hollande, où il sut se concilier l'estime universelle par sa prudence et par son zèle religieux; mais il finit par s'attirer la disgrâce du prince, pour avoir auprès de lui intercédé pour un des courtisans qui avait séduit une jeune demoiselle de la cour; et c'est ainsi qu'il fut obligé de quitter le service royal.
699
LEÇON V.
Plus tard, se trouvant à Winton à sa maison de prébende, le roi y vint un jour avec sa cour, et ayant auprès de lui sa maîtresse; celle-ci ordonna à son intendant de faire disposer un appartement pour elle, à l'endroit même où demeurait Ken; mais l'évêque, craignant Dieu plus que la présence du roi, refusa énergiquement de céder son logement, et obligea la maîtresse du roi de chercher demeure ailleurs. Et en cette occasion, on put voir encore combien une sainte fermeté est avantageuse à ceux mêmes envers lesquels elle est employée. Car bientôt après, le Siège épiscopal de Bath en Weils étant devenu vacant, le roi, de son propre mouvement, le donna à Ken. Sa consécration eut lieu le jour de saint Paul, l'an 1684. Dans la dernière maladie du roi, Ken vint dans ses appartements et resta auprès du lit du malade, durant trois jours et trois nuits entières, profitant de toutes les occasions pour l'exciter à de pieuses et salutaires pensées. Dans un de ces moments, une des maîtresses étant entrée, l'évêque eut assez d'ascendant sur le roi pour la faire renvoyer, et il l'exhorta en outre de faire appeler la reine et de lui demander pardon de sa longue infidélité. Et bien que l'évêque n'obtînt pas du roi mourant tout ce qu'il eût désiré, du moins fit-il tout ce qu'il put pour l'y engager.
LEÇON VI.
Le frère du roi étant monté sur le trône, Ken se montra toujours fidèle dans l'exercice de ses devoirs, franc et loyal dans son langage. Plus tard, le roi s'étant permis des empiétements, l'évêque se souvint des droits de l'héritage du Christ, et refusa constamment d'abandonner au bon plaisir du roi la direction des affaires de l'Eglise. Pour le punir, le roi lui fit subir la prison à la Tour, avec six de ses confrères. Mais le roi ayant ensuite perdu son trône, Ken lui prouva sa fidélité, en refusant constamment de reconnaître la dynastie nouvelle, et il préféra sacrifier sa haute position dans l'Etat, plutôt que son attachement au roi. Chassé de son siège par l'autorité séculière, il mourut dans le lieu de sa retraite, en 1710. C'est ainsi qu'il sut rendre à César ce qui est à César, et à Dieu ce qui est à Dieu. Il était aussi ferme et énergique à la défense de l'Évangile, que doux et agréable dans ses relations particulières, et il supportait les contrariétés avec gaieté et résignation. Il possédait surtout dans un haut degré l'amour du prochain. Un jour que la somme de quatre mille livres sterling lui avait été comptée, il en distribua la plus grande partie aux protestants, alors persécutés; et quand il fut destitue de son siège, tout ce qu'on tira de la vente de ce qu'il possédait ne s'éleva qu'à sept cents livres sterling. Quand les intérêts de l'État vinrent se heurter avec ceux de l'Église d'Ecosse, il disait qu'il avait grand espoir que Dieu aurait pitié de la branche anglaise de l'Église anglicane, si celle-ci avait elle-même pitié de sa sœur d'Ecosse. Étant près de mourir, il confessa
700
encore sa foi, disant qu'il mourait dans cette foi sainte, catholique et apostolique qui avait été reconnue de toute l’Église, avant la séparation de l’Orient d'avec l'Occident. C'est ainsi que Ken fut une lumière brillante et un reflet des siècles primitifs.
FIN DU SECOND VOLUME.
II - APPENDICE
APPENDICE
CRITIQUE DES HYMNES DE SANTEUL
Extraite de l’Hymnodia Hispanica du P. Faustin Arevalo, jésuite.
Scriptores Gallos in SantoliiVictorini hymnis celebrandis vix ullum modum tenuisse, qui eorum hac in re judicia legerit, facile sibi persuadebit, et argumento esse possunt, quae in Dissertatione praevia ad Hymnodiam, § XXXX, num. 167, etc, exposita sunt, et notata. Non defuerunt tamen, qui multa, eaque non levia, in hujusmodi hymnis animadvertenda censerent; quorumego censuram proferre constitui, non quod laudibus Santolii quidquam detractum velim, sed ut, auditis, collatisque inter se diversis hominum ejusdem nationis sententiis, aequus rerum arbiter prudenter et incorrupte judicet; tum etiam, ut quid fugiendum, sequendumve sit in hoc lucubrationum genere, facilius possit intelligi. Ac primum quidem mihi occurrunt opera quaedam posthuma P. Joannis Commirii edita Parisiis 1704, in quibus sunt multi hymni, videlicet 12 in sanctum Martinum; 3 in sanctum Gildardum; 1 in sanctum Perfectum Cordubensem martyrem; 8 in sanctam Ursulam, et socias Virgines, ac Martyres; 1 in sanctum Liberatum, et socios martyres; 1 in sanctum Saturninum; 1 in sanctum Augustinum; 3 in sanctum Nicasium; 2 in beatum Aloysium Gonzagam; 3 in sanctum Symphorianum;
702
I in sanctum Maximum. Mundities latini sermonis, et venustas, quae in reliquis Commirii operibus elucet, in hymnis maxime eminet; habita praterea est diligenter ratio modulationis ecclesiasticas. Crederes Commirium cum Santolio olim amico, tunc rivali, de palma poeseos hymnodicee certare voluisse. Nam, ut ad id veniam, de quo proposui dicere, Commirius plura epigrammata adversus Santolium inter hfec opera posthuma habet. Nihil ille quidem stylo Santolii objicit; nam eum antea pluri-mum laudaverat, vel potius maximis laudibus a Santolio ornatus, mutuum reddiderat. Nihilominus quoddam epigramma gallicum Nicolai Boelei Pratelli latinum fecit, in quo hymni Santolii dicuntur ampullis graves; suo vero nomine Commirius nihil fere nisi ltesam a Santolio amicitiae fidem queritur. Ceterum Dominus de La Monnoye data opera, et severitate censoria omnes Victorini hymnos in examen revocavit. Tota ejus animadversio in noto opere, cui titulus est, Menagiana, edit. Amstelodamens. 1713-1716, tom. III, pag. 402, etc, inserta est. Censor usus est collectione hymnorum Parisina, 1698, in-12, apud Dionysium Thierry : eamdem ego pra manibus habeo.
1. In primo hymno, qui est auctoris anonymi, censor notat titulum, Sacris pignoribus, vulgo sanctis Reliquiis, quia simpliciter pro titulo rectius diceretur, sanctis Reliquiis, quam Sacris pignoribus.
2. Pag. 24. In hymno Johannis Baptistas Santeul junioris reprehendit hunc versum : Cum virgam quatiens imperat aridae, quod vox arida pro terra non accipiatur, nisi in sacris litteris.
3. Pag. 174. In hymno Claudii Santeul, in hoc versu : Quam pio plangas Paler impiorum, — Corde ruinam, negat plangere recte sumi active pro lamentari, cum accusandi casu.
Reliqui omnes hujus libri hymni auctorem habent Johannem Baptistam Santeul seniorem, qui adscito Santolii
703
Victorini nomine solet appellari, in quibus hsec animad-vertit censor.
4. Pag. 5. Tormenta quae non horruit? De S. Barbara, qui versus efficit un contresens horrible. Sed fortasse Santolius interrogationem non apposuit.
5. Pag. 5. Frui sponso pro frui marito, atque alibi sponsa pro uxore. De quo postea dicam.
6. Pag. 5. Si prole non terras replent pro Si prole terras non replent.
7. Pag. 9. Vinclis ligant se mutuis — His conjuges liberrimi. De Christo, ac S. Barbara. Haud recte dicitur; per ea vincula Christum esse liberum; neque a vinculis, quibus se mutuo ligant, Christum, et S. Barbaram esse liberos.
8. Pag. 6. Ad dulce nomen Barbarae — Vanos tremores ponimus. Cur tremores vani dicuntur?
9. Pag. 10. Substrahens, et alibi substrahe pro subtraho.
10. Pag. 11. Aestimas auri pretiosa damna. Dici solet parvi vel magni aliquem aestimare, non vero aestimo hunc esse bonum virum.
11. Pag. 11. Sicque dotatus pudor immolandos — Servat honores : pro et sic; reprehenditur etiam locutio immolandos honores.
12. Pag. 11. Sic nos tenebras amare. Ambiguum.
13. Pag. 11. Cingere mitra aliquem pro cingere frontem, caput, comas, tempora alicujus.
14. Pag. 16. Per te, divus amor, frigida pectora — Puris ignibus ardeat (lege ardeant) pro dive amor, vel divum amorem.
15. Pag. 20. Virgo Dei puerpera. Puerpera non regit casum gignendi, quamvis apud Vidam id reperiatur.
16. Pag. 20, et alibi coevus. Hoc vocabulum non coepit esse in usu nisi post, vel circa dimidiatum seculumIV. Nam apud Ciceronem quod aliqui legunt coazvus, legendum est Coquus, ut plures animadverterunt.
704
17. Pag. 25. Urgent ecce Rhemos gens fera Vandali. Prima vocalis in Rhemos est longa. Santolius iterum eam corripuit pag. 188, produxit vero pag. 68.