In librum De interpretatione

Migne, Patrologia Latina, Tomus 64

In librum De interpretatione Aristotelis Minor

In librum De interpretatione Aristotelis Minor (Aristoteles; Boetius), J. P. Migne 64.0392B

EDITIO PRIMA, SEU MINORA COMMENTARIA.

LIBER PRIMUS.

64.0293D| Magna quidem libri hujus apud Peripateticam sectam probatur auctoritas. Hic namque Aristoteles simplicium propositionum naturam diligenter examinat, sed ejus series scrupulosa impeditur semita, et sublimibus pressa sententiis, aditum intelligentiae facilem non relinquit. Quocirca nos libri hujus enodationem duplici commentatione supplevimus, et quantum simplices quidem intellectus sententiarum oratio brevis obscuraque complectitur, tantum hac operis hujus tractatione digressimus. Quod vero altius 64.0294D| acumen considerationis exposcit, secundae series editionis expediet. Nunc a me tantum lector exspectet quantum pedetentim minutatimque secundum orationis ordinem textumque sermonis id quod angustia brevitatis latet intelligat. Et prius quae sit hujus operis intentio breviter demonstrandum est. Inscribitur etenim Graece liber hic Περὶ ἑρμενείας, quod Latine de interpretatione significat. Quid ergo sit interpretatio paucis absolvam. Interpretatio est vox significativa per seipsam aliquid significans. Sive 64.0295A| enim nomen sit, quod per se significet, ut est homo. Sive verbum, ut est curro. Sive quod grammatici participium vocant. Sive pronomen. Sive ex his juncta oratio, ut est, Homo currit. Sive quolibet alio modo, vel nomen, vel verbum, vel ex his oratio juncta, per se aliquid significet, interpretatio nominatur. Quare cum sint quaedam in orationis partibus quae per se nihil significant, aliis tamen junctae designant, ut sunt conjunctiones vel praepositiones, haec interpretationes esse non dicimus. Interpretatio enim sive simplex est, ut nomen et verbum, sive composita, ut ex his juncta copulataque oratio, vel per seipsam significare debet, si simplex est, vel ex his quae per se significant juncta esse, si composita est. Quare interpretatio est vox aliquid per seipsam significans. 64.0295B| Sed quoniam verba nominaque interpretationes sunt, oratio quoque omnis quae ex significantibus per se praedicamentis jungitur interpretatio nuncupatur, et quoniam plurimae sunt interpretationes, inter quas illa quoque est oratio, in qua verum falsumve inveniri potest, id est enuntiativa, de qua hoc in libro tractandum est, idcirco Aristoteles de communi nomine et continenti, libro titulum inscripsit. Interpretatio namque est nomen et verbum, et interpretatio etiam est hujusmodi: Omnis homo animal est. Sed in hac verum falsumque auditor intelligit. Haec enim oratio quae dicit omnis homo animal est, vera vel falsa est. Interpretatio quoque est etiam hujusmodi oratio: Da mihi codicem. In qua verum falsumque nullus inveniat. Etenim da mihi 64.0295C| codicem, neque verum esse poterit neque falsum. Quocirca quoniam de his solis orationibus in quibus verum falsumque reperitur, quas enuntiationes, et propositiones vocamus, quae interpretationes sunt, disputaturus est, quoniamque de nominibus illis verbisque dicendum est, quid sint, quamve vim in significatione retineant, recte librum de interpretatione signavit. Nec nos hoc turbet, quod sunt quaedam interpretationes de quibus in hoc libro non tractet. Tanquam enim si quis de homine disputans, titulum operis de animali posuisset, quanquam non de omni animali, tamen quoniam de aliquo disputaturus esset, recte de animali libro nomen imponeret. Ita nunc licet non de omni interpretatione pertractet, tamen quoniam de una quae est enuntiatio, et de nominibus et verbis, quae interpretationes 64.0295D| simplices sunt, dicendum erat, de communi et generali vocabulum libro de interpretatione imposuit. Est autem intentio libri hujus de simplici enuntiativa oratione disserere. Simplex autem enuntiativa oratio est, in qua cum verum falsumve sit, illud tamen est ut sine conjunctione totus orationis ordo proponatur, ut est: Homo est, homo animal est, homo currit, homo pavidus currit. Hae enim propositiones sine conjunctione propositae sunt, et hae dicuntur praedicativae, quae sunt cum nomine et verbo. Illa vero quae sunt hujusmodi: Si sol est super terram dies est, duplices atque hypotheticae, nec non etiam conditionales vocantur. Ponitur enim 64.0296A| si hoc sit, hoc esse, id est, si sol est, esse diem. Quare hae simplices non sunt, sol est enim, et dies est, duae propositiones sunt, quas una conjunctio si, copulat atque componit. Sed de his nullus hoc libro tractatus habebitur. Quare quoniam de simplicibus enuntiativis orationibus tractaturus est, id est de simplici affirmatione et simplici negatione, quoniamque affirmationes et negationes verbis ac nominibus conjunguntur, ut in ea quae est: Homo currit, affirmatione, est homo nomen, currit verbum. Et rursum: Homo non currit, negatio eodem nomine verboque conjungitur. Recte prius de simplici affirmatione et de simplici negatione, omninoque de enuntiatione simplici disputaturus est. Quoniam omnis enuntiatio simplex, verbis nominibusque conjungitur, 64.0296B| primam disputationem de nominibus et verbis instituit. His enim prius ad scientiam venientibus, tota facillime natura orationis aperitur. De quibus autem ei in toto dicendum est libro, inchoans ipse sic proponit.

DE SIGNIS.

Primum oportet constituere quid sit nomen, et quid verbum, postea quid est negatio, et affirmatio, et enuntiatio, et oratio.

In principio, inquit, hujus sermonis de enuntiatione instituitur, constituere, id est definire, oportet quid nomen sit, quid verbum. Haec enim (ut dictum est) omnem conjungere orationem valent. Quae oratio genus est aliarum orationum. Sunt enim principales quinque orationum differentiae: Est autem prima oratio deprecativa, ut: Jupiter omnipotens 64.0296C| precibus si flecteris ullis. Secunda imperativa, ut: Suggere tela mihi. Tertia interrogativa, ut: Quo te, Moeri, pedes? Quarta vocativa, ut: Huc ades, o Meliboee? Quinta enuntiativa, in qua verum inesse falsumque perspicitur. Hujus autem duae sunt species, una affirmatio, altera negatio. Affirmatio est, ut: Homo animal est. Negatio, ut: Homo animal non est. Ergo orationem verba nominaque constituunt. Enuntiationis autem oratio genus est. Enuntiatio vero affirmationis et negationis. Quare elementa quaedam sunt quae conjungunt orationem, nomina et verba, et de his disputat primum, dehinc propositionis duas ultimas species sumit, et dicit se de affirmatione et negatione dicturum. Post has harum genus proponit, id est enuntiationem. Ultimum vero, 64.0296D| quod horum maximum est, orationem. Est vero quodammodo conversus ordo ab speciebus usque ad earum genera prima perveniens. Proponendo enim ab affirmatione et negatione ad enuntiationem, quod est genus, ascensum est. Ab enuntiatione ad enuntiationis genus, quod est oratio, propositionem operis levavit, diverso tamen modo de cunctis disputat. Prius enim de oratione, post de enuntiatione, deinde de affirmatione, postremo de diffinitione negationis edisserit, converso scilicet ordine. Sed hoc posterius liquebit. Quod autem prius negationem, postea proposuit affirmationem, nihil interest, cum omnes species aequeve sibimet sint, et uni generi aequaliter supponantur. Quocirca si affirmatio et 64.0297A| negatio enuntiationis species sunt, rectum est quamlibet earum prius indiscrete proponere. Quemadmodum autem affirmatio et negatio species enuntiationis sint, et haec earum genus, secunda editione monstrandum est.

Sunt ergo ea quae sunt in voce, earum quae sunt in anima passionum, notae, et ea quae scribuntur, eorum quae sunt in voce. Ac quemadmodum nec litterae eaedem omnibus, sic nec eaedem voces. Quorum autem hae primo notae, eaedem omnibus passiones animae sunt, et quorum hae similitudines, res jam eaedem. De his itaque dictum est in his quae dicta sunt de anima. Alterius est enim negotii.

Quoniam nomen et verbum in definitionibus suis, significativa paulo post propositurus est, primum explicat 64.0297B| quorum sint significativa quaecunque significant, id est, quae designent ipsum nomen et verbum. Tota autem ratio sensus hujusmodi est: Tria sunt ex quibus omnis collocutio disputatioque perficitur, res, intellectus, voces. Res sunt quas animi ratione percipimus, intellectuque discernimus. Intellectus vero quibus res ipsas addiscimus. Voces quibus id quod intellectu capimus, significamus. Praeter haec autem tria est aliud quiddam quod significat voces, hae sunt litterae, harum enim scriptio vocum significatio est. Cum rigitur haec sint quatuor, res, intellectus,, vox littera; rem concipit intellectus, intellectum vero voces designant, ipsas vero voces litterae significant. Intellectus vero animae quaedam passio est. Nisi enim quamdam similitudinem rei quam quis 64.0297C| intelligit in animae ratione patiatur, nullus est intellectus. Cum enim video orbem vel quadratum, figuram ejus mente concipio, et ejus mihi similitudo in animae ratione formatur, patiturque anima rei intellectae similitudinem, unde fit ut intellectus, et similitudo sit rei, et animae passio. Horum autem rursus quatuor, duae sunt naturales, duae secundum hominum positionem. Voces namque et litterae secundum hominum positionem sunt. Intellectus autem et res naturaliter. Hoc illo approbatur, quod apud diversas gentes diversis vocibus utuntur et litteris. Idcirco quoniam ipsi sibi voces, quibus uterentur, et litteras quibus scriberent, composuerunt. Intellectus autem et res nullus posuit, sed naturaliter sunt. Neque enim quod apud Romanos est equus, apud barbaros cervus 64.0297D| est, sed apud diversas gentes eadem rerum natura est. Praeterea neque quod nos intelligimus esse equum, canem barbari putant. Sed eadem apud diversissimas gentes substantiarum intellectuumque ratio est constituta. Quare duae harum sunt secundum hominum positionem, id est voces et litterae, duae secundum naturam, res et intellectus. Nunc ergo hoc dicit, quoniam voces quidem significant intellectum, ipsas etiam voces litterae significant. Sunt autem intellectus animae passiones, et voces quidem et litterae naturales non sunt. Quemadmodum enim vox non eadem apud omnes gentes, ita nec litterae. Sed intellectus et res easdem apud omnes quamlibet diversissimas gentes invenies. Atque hoc est quod ait: Sunt ergo ea quae 64.0298A| sunt in voce, earum quae sunt in anima passionum notae, id est, ipsae, inquit, voces intellectus qui sunt animae passiones significant, eorumque sunt significativae; ergo ea quae sunt in voce significant illas, et earum sunt notae quae sunt animae passiones. Animae autem passiones intellectus sunt. Igitur ea quae sunt in voce, intellectuum qui sunt in anima passiones, notae sunt eosque significant. Quoniam his, id est vocibus, omnis significatur intelligentia mentisque conceptio. At vero quod addidit: Et ea quae scribuntur, eorum quae sunt in voce, tantumdem valet quantum si diceret: Notae sunt litterae quae scribuntur verborum et nominum quae sunt in voce. Monstravit igitur voces intellectuum esse significativas, et litteras vocum; nunc de eorum natura pertractat, 64.0298B| dicens: Et quemadmodum nec litterae omnibus eaedem, sic nec eaedem voces. Hoc ad monstrandum valet voces et litteras positione constitui, non natura. Etenim diversae apud diversos sunt voces et litterae, et quemadmodum litterae eaedem apud omnes homines non inveniuntur, ita quoque nec voces. Quare hae secundum positionem sunt, quod ipse reticuit velut planum. Manifestum enim est, quod per gentes singulas permutatur, hoc non natura constitutum esse, sed positione. Quod vero addidit: Quorum autem hae primum notae sunt, eaedem omnibus passiones animae sunt, et quorum hae similitudines, res etiam eaedem, ad hoc pertinet, ut naturales esse res intellectusque declaret. Idem namque (ut dictum est) intellectus passiones animae sunt, rerum vero similitudines. Ergo 64.0298C| nunc quidem hoc dicit: Quorum hae, id est voces, de quibus supra dixerat, notae sunt, eaedem sunt animae passiones, et ut nec litterae sunt eaedem, sic nec eaedem voces. Quorum ergo hae voces significativae sunt, id est passionum animae, hae sunt apud omnes eaedem significant autem voces illa quae sunt intellectus: intellectus igitur animae passio est, apud omnes homines non diversa. Ergo naturalis apud omnes homines est animi conceptio atque animae passio. Quorum sunt notae ea quae versantur in vocibus. Docet autem et res quarum sunt similitudines intellectus et animae passiones, esse non positione, sed naturaliter constitutas. Idcirco quod hae res quarum similitudines sunt intellectus, qui intellectus animae passiones sunt, apud omnes eaedem sunt. Hoc est enim quod ait, Et 64.0298D| quorum hae similitudines, scilicet animae passiones, quae sunt similitudines rerum, res etiam eaedem. Ac si diceret: Quorum intellectus sunt similitudines. Qui intellectus animae passiones sunt, id est res apud omnes eaedem sunt. Quod autem ita posuit: Quorum autem hae primum notae, hoc sentit: de vocibus enim dicit, quoniam quorum voces primum notae sunt, apud omnes eaedem sunt animae passiones. Vox enim etiam intellectum rei significat, et ipsam rem. Ut cum dico lapis, et intellectum lapides et ipsum lapidem, id est ipsam substantiam designat. Sed prius intellectum, secundo vero loco rem significat. Ergo non omnia quae vox significat passiones animae sunt, sed illa sola quae prima; primo enim significatur intellectus, secundo 64.0299A| vero loco res. Sed intellectus passiones animae sunt; quorum ergo primum notae sunt voces, eaedem sunt apud omnes homines animae passiones. Est alia quoque scriptura hoc modo se habens: Quorum autem hae primum notae, hae omnibus passiones animae sunt, et quorum hae similitudines, res etiam hae. Quod si ita scriptum est, hoc dicere videtur: Ostendit enim quorum sint notae voces, et quorum sint rursus animae passiones; tanquam si diceret: Voces quod significant, et quorum notae sunt, illae sunt animae passiones, et rursus quorum similitudines sunt hae quae sunt animae passiones, hae sunt res; tanquam rursus si diceret: Quorum sunt similitudines ea quae in intellectibus atque animae passionibus sunt, illae res sunt. Sed de his disputationes trahere longius non vult. Ait enim: De his quidem dictum 64.0299B| est, in his quae sunt dicta de anima. Alterius est enim negotii. Etenim aliud est principaliter de intellectibus animae disputare, aliud tantum sibi ad disputationem sumere, quantum ad logicae possit pertinere peritiam. Quare alterius negotii est principaliter de animae passionibus disputare.

Est autem, quemadmodum in anima, aliquoties quidem intellectus sine vero vel falso, aliquoties autem cui jam necesse est horum alterum inesse, sic etiam in voce. Circa compositionem enim et divisionem est falsitas et veritas.

De enuntiatione dicturus in qua veritas et falsitas invenitur, recte prius monstrare proponit, in qua prolatione vocum horum alterum, id est aut veritas aut falsitas inveniri queat. Sed omnis vox animi 64.0299C| sensa significat, quare ex animi intellectibus quidquid evenerit vocibus indicatur. Ergo nunc hoc dicit: Similitudo est, inquit, quaedam inter se intellectuum atque vocum: quemadmodum enim sunt quaedam simplicia quae ratione animi concipiuntur, et constituuntur intelligentia mentis, in quibus neque veritas ulla, neque falsitas invenitur, ita quoque in vocibus est. Simplex enim intellectus, ut, verbi gratia, hominis vel equi, neque falsitatem ullam retinet neque veritatem; cum enim intelligo simpliciter hominem et substantiam ipsam, nihil veri vel falsi in cogitatione retineo. Quod si cursum rursus animi cogitatione perspexero, cogitatio ipsa, quoniam simplicis rei tenet intuitum, veritate et falsitate seclusa est. Sed quando cursum et hominem junxero, et ex his aliquid intelligentia 64.0299D| mea fecero, id quoque si voce proferam, hujusmodi erit: Homo currit. Tunc ex hac substantiae et accidentis compositione et conjunctione hujusmodi intellectus fit, in quo vel falsitas possit esse vel veritas. Ergo quemadmodum in intellectu sunt quaedam aliquoties simplicia vero falsoque carentia, aliquoties autem cum jam necesse est aut veritatem inesse intellectui aut falsitatem, sic est etiam in voce. Nam si simplicem intellectum vero falsoque carentem vox praeferat, ipsa quoque vox a veritate et falsitate relinquitur. Quod si hujusmodi proferat intellectum, qui in se verum falsumve contineat, ipsa quoque veri falsique retinet significationem. Docuit autem per hoc quod ait: Circa compositionem enim et divisionem 64.0300A| est veritas falsitasque, in qua prolatione vocis enuntiationes possumus invenire. Quoties enim substantiam cum accidente conjungimus atque componimus, vel intellectum intellectui copulamus, ut fieri propositio possit in cogitatione, tunc fit idem in voce. Et est nunc affirmatio, ut: Homo currit. Hominem quippe cursumque composuit atque conjunxit, et inde affirmatio nata est veritatem continens vel mendacium. Nunc vero negatio, si huic adverbium negativum non junxero, et substantiam ab accidente divisero atque disjunxero, ut est: Homo non currit, id non quod est adverbium negativum, hominem a cursu divisit atque disjunxit, factaque est inde negatio rursus veritatem falsitatemve significans. Recte igitur dictum est circa compositionem quod est affirmatio, vel divisionem quod est negatio, veritatis falsitatisque 64.0300B| constare naturam.

Nomina igitur ipsa et verba consimilia sunt, sine compositione vel divisione intellectui, ut homo, vel album, quando non additur aliquid, neque enim verum aut falsum est.

Nunc quid sit intellectus sine vero vel falso continuata oratione prosequitur. Ea enim, inquit, quae simplicia dicuntur, similia sunt simplicibus intellectibus, qui sine ulla compositione vel divisione, animi puro capiuntur intuitu. Cum enim homo vel album, ipsa quidem simplicia sint, et significent aliquid, nihil tamen neque verum neque falsum designant. Omne enim simplex nomen vel verbum a veritate et falsitate secluditur. Atque ideo (quoniam ut dictum est) quaecunque sunt in vocibus, significant animae passiones, 64.0300C| simplices voces, et sine compositione vel divisione, similes sunt his intellectibus quos sine compositione et divisione simplex intelligentia concipit. In his enim atque in hujusmodi nulla neque veritas, neque falsitas invenitur; nisi enim aliquid addatur, ut id quod simplex intelligis, vel per se constituas esse, vel ei aliquid secundum esse conjungas, in his veritas et falsitas non erit. Cum enim simpliciter dico homo, si non aliquid addidero, ut verbum Est, et fiat hujusmodi compositio: Homo est, vel hujusmodi aliquid, ut: Homo vivit, quod idem valet, tanquam si dicam: Homo vivens est; ergo nisi aliquid hujusmodi fuerit adjunctum, quod intellectam rem vel per se esse constituat, ut: Homo est, cum dico, per se hominem esse designavi, vel juncto accidente tale 64.0300D| aliquid apponatur, quod idem ei quod est esse significet, ut est: Homo vivit. Vita enim homini juncta est, et vivit idem significat quod vivens est, nulla veritas nec falsitas valet intelligi. Hoc autem convenientissimo monstrat exemplo.

Signum autem hujus est, etenim hircocervus significat quidem aliquid, sed quod nondum verum vel falsum, si non esse, vel non esse, addatur, vel simpliciter, vel secundum tempus.

Magnam vim habet exempli hujus subtilitas. Non enim sola illa nomina vel verba falsitate ac mendacio separata sunt, quaecunque simplicia sunt, sed etiam illa quaecunque sunt composita, si sint dicta simpliciter. Hircocervus enim compositum nomen est, significans 64.0301A| hircum et cervum. Sed nisi aut esse aut non esse addatur, ut dicamus hircocervus est, vel hircocervus non est, nullus inde veri falsive intellectus poterit provenire. Ipsum enim quanquam sit compositum, tamen simpliciter dictum, veritati vel falsitati proximum non est. Si quis enim dicat tantum hircocervus, nihil enuntiat. Quod si nihil enuntiat praeter veritatem falsitatemque, quoddam compositum designans nomen auditor intelligit. Quod vero ait vel simpliciter vel secundum tempus, ad hoc valet, ne putaremus tunc fieri solum de nomine enuntiationem. Cum ei praesens tempus adjicitur, ut cum dicimus: Hircocervus est, vel hircocervus non est, in his jam veritas est aut falsitas. Sed non solum si praesens tempus designet propositio, sed etiam si praeteritum, 64.0301B| ut si quis dicat: Hircocervus fuit; vel futurum, ut si quis dicat: Hircocervus erit, enuntiationem facit. Ergo hoc est quod ait vel simpliciter vel secundum tempus, hujusmodi enim simpliciter facta enuntiatio secundum praesens est. Etenim quod praesens dicimus, tempus non est, sed confinium temporum. Tempus autem est aut futurum aut praeteritum; ergo non potest in eo quod est hircocervus veritas aut falsitas inveniri, nisi ei aut esse aut non esse addatur, vel praesens significans, quod est simpliciter, vel tempus quod est praeteritum aut futurum. Si quis enim sic dicat: Hircocervus est, simpliciter dixit, id est secundum praesens. Si quis autem, Hircocervus erit vel fuit, secundum tempus, futurum scilicet et praeteritum. Haec igitur quae erant utilia praelocutus, 64.0301C| ad definitionem nominis, disputationis cursu accedit.

DE NOMINE.

Nomen igitur est vox significativa secundum placitum sine tempore, cujus nulla pars est significativa, separata.

Omnis diffinitio genere et differentiis perficitur. Sumpsit ergo ad diffinitionem vocem esse nominis genus. Caetera vero quae exsecutus est, pro differentiis aggregavit. Est autem hujus termini talis expositio: Nomen est, inquit, vox. Sed vocum aliae sunt quae significant, aliae quae nihil significant. Nomen autem significat id cujus nomen est. Nomen igitur est vox significativa. Vocum significativarum aliae sunt naturaliter, aliae non naturaliter. Naturaliter est vox significativa, ut ea quae dolores naturaliter monstrat aut gaudia. Non naturaliter vero significativae 64.0301D| voces sunt, quas secundum positionem esse dicimus. Secundum positionem vero sunt, quas sibiipsi homines posuerunt, ut cum dixit aliquis: Primus qui rebus nomina condidit, haec substantia dicatur aurum, hic lapis, haec aqua, et alia similia. Tales igitur voces secundum positionem sunt. Et ita secundum positionem, quemadmodum ipsis hominibus placuit, a quibus nomina illa formata sunt. Hujusmodi ergo voces quae secundum positionem sunt, secundum ponentium placitum sunt. Sed nomen non naturaliter significat. Apud diversas enim gentes, diversa sunt nomina. Quae autem apud diversos diversa sunt, ea non sunt naturaliter, sed secundum placitum eorum qui posuerunt, positionemque ponentium. Alioqui si 64.0302A| naturaliter essent, quemadmodum ea quae dulcia sunt apud Romanos, non eadem sunt apud Scythas amara, nec acida, sed apud ipsos quoque dulcia, et apud omnes gentes sunt eodem modo. Ita quoque omnia nomina si naturaliter essent, eisdem omnes homines uterentur. Quare quoniam nomina naturaliter non sunt, nec naturaliter significant, secundum placitum sunt, scilicet ponentium atque auctorum, et a quibus nomina ipsa rebus impressa sunt. Est ergo nomen vox significativa secundum placitum. Secundum placitum autem positionemque significantium vocum, aliae tempus secum ad significationem trahunt, aliae praeter tempus praedicantur. Tempus secum trahunt, ut est curro et lego, vel cucurri et legi, et quaecunque sunt verba. Omne enim verbum cum tempore est. 64.0302B| Nomina vero sine tempore sunt. Cum enim dico: Socrates, vel Plato, vel albedo, vel aliquid hujusmodi, temporibus carent. Nomen ergo vox est significativa secundum placitum sine tempore. Vocum significativarum secundum placitum sine tempore, aliae sunt quarum partes aliquid extra significant, aliae quarum partes extra nihil designant. Haec namque vox, quae est, Socrates cum Platone aliisque discipulis, quae est oratio, et significativa est, et secundum placitum. Partes namque ipsius quae sunt nomina, secundum placitum sunt, et sine tempore. Nulla namque in ea ne imaginatio quidem temporis invenitur, sed habet hoc quod partes ejus extra significant. Tota namque oratio est, Socrates cum Platone aliisque discipulis; sed ejus pars Socrates, si a tota oratione 64.0302C| disjuncta sit, significat aliquid. Nominis autem pars nihil extra significat; ipsius enim nominis quod est Socrates, quod disjunctum a tota connexione significat, partes nihil extra designant. Neque enim So, neque cra, neque tes, aliquid praeter totum nomen extra designant. Quare rectissime diffinitio constituta est: Nomen esse vocem secundum placitum designativam sine tempore, cujus partes nihil extra significant. Hoc autem propositis docet exemplis.

In nomine enim quod est equiferus, ferus per se nihil significat, quemadmodum in oratione quae est equus ferus.

Si enim sit oratio quae dicat equus ferus, duas res significat; equum et ferum. Utrumque enim est, unum substantia, alterum quale. Qui vero dicit equiferus, unum nomen est, et ei unum quod significat 64.0302D| subjectum est; quocirca unum quoque permistio ista significat; quod si unum significat tota permistio, pars inde separata nihil extra designat. In toto enim nomine quod est equiferus, consignificat quidem ferus, per se vero nihil significat; quod si per se id quod dicimus ferus aliquid significare; arbitremur, non jam erit pars nominis, sed ipsum erit integrum nomen, et habebit partes fe et rus. Quocirca, quoniam nominibus unum subjectum est, et unum significat totum nomen, vel si sit aequivocum, vel si non sit: canis enim cum sit aequivocum, semel totum latrabilem, secundo totum coelestem, et rursus totum marinum significat, quare quoniam quodlibet nomen unum aliquid significat totum, pars ejus separata, et velut 64.0303A| a tota compositione se juncta, in qua unum aliquid consignificabat, nihil extra significat. Dat autem differentias simplicium nominum et compositorum.

At vero non quemadmodum in simplicibus nominibus, sic se habet etiam in compositis. In illis enim nullo modo pars significativa est, in his autem vult quidem, sed nihil significat separata, ut in eo quod est, equiferus, ferus.

Simplicia, inquit, nominis partes, quoniam non constant ex aliis partibus, ne imaginatione quidem significationis aliquid produnt, ut in eo nomine quod est homo, neque ho, neque mo, quidquam significant, neque significare putantur, idcirco quoniam simplex nomen est. In his vero quae composita sunt, quoniam ex duobus significativis in unam significantiam 64.0303B| rediguntur, vult quidem significare aliquid pars, sed nihil separata designat. In eo enim quod est equiferus, dat quidem imaginationem aliquam significationis, et putatur significare ferus. Hoc est enim quod dicit: vult quidem, sed nihil extra separatumque significat. Si enim hoc ipsum ferus ut pars nominis dicatur, dimidium nomen dicitur ejus quod est equiferus, dimidium autem nomen nihil designat. Ergo id quod dicimus ferus, cum alia parte nominis quae est equi unum consignificat, id est equiferus, separatum etiam nihil extra designat. Quod si rursus ipsum nomen extrinsecus, non in alterius nominis parte ponatur, per se sibi significat velut nomen. Ergo non est similis in simplicibus nominibus compositisque partium consignificatio. Sed simplicium quidem nominum partes nec ipsae 64.0303C| significant, nec significare putantur. Compositorum vero volunt quidem partes aliquid significare, et dant significationis imaginationem, et significare aliquid putantur, sed nullius separatim retinent significationem.

Secundum placitum vero. Quoniam naturaliter nomen nullum est, sed quando fit nota.

Tunc enim significat nomen secundum placitum, quando fit nota alicujus rei, id est quando significat aliquam rem, ut scindapsus. Quandiu enim huic voci nihil subjectum est, scindapsus nomen non est. Nam nominis est significare subjectum, scindapsus autem subjectum non significat. Non igitur nomen est. Ac rursus est hujus constituere subjectum, nominis autem significare subjectum est. Non enim 64.0303D| nomen aliquid diceretur, nisi a subjecti significatione hoc traheret, praecipue cum nomen dicatur quasi notamen. Itaque cum scindapsus subjectum significat nomen est. Constat igitur nomen esse secundum placitum, sed tunc quando fit nota, id est quando aliquod subjectum significat.

Nam designant et illitterati soni, ut ferarum, quorum nullus est nomen.

Dixerat superius in diffinitione, nomen esse secundum placitum, non natura. Hoc autem nunc diligentius monstrat dicens nihil esse nominum naturaliter. Atque ideo non illi sufficit ad diffinitionem quod est significativa vox, nisi illud quoque adderet quod secundum placitum vox significativa est. Alioqui 64.0304A| multi illitterati soni significant, ut sibilus aliquid interdum significat. Ferarum quoque mutorumque animalium voces interdum aliqua significatione praeditas esse perspicimus. Quaedam enim vox canum iram significat, hinnitus quoque equorum saepe alterius equi consuetudinem quaerit. Sed haec naturaliter significant, atque ideo nomina sunt; quod igitur naturaliter significat, nomen non est. Atque haec hactenus. Nunc quemadmodum facta sit definitio videamus. Quod dixit nomen esse vocem, traxit a genere definitionem. Quod significativam esse consequenter apposuit, nomen ab non significantibus vocibus separavit. Quod secundum placitum, a naturaliter significantibus vocibus natura nominis divisa est. Quod sine tempore, ad verborum discrepantiam respicit. 64.0304B| Quod ejus nullam partem extra significare propositum est, idcirco dictum est ut nomen ab orationibus distare videretur. Hactenus quidem de tota nominis definitione tractatum est, et quibus differentiis ab aliis vocibus distare possit nomen explicitum est. Nunc autem quae videntur in definitionem nominis incurrere, an nomina sint, diligentius quaerit.

Non homo vero non est nomen. At vero nec positum est nomen quo illud oporteat appellare. Nam neque oratio, neque negatio est, sed sit nomen infinitum, quoniam similiter in quolibet est, et quod est, et quod non est.

Nunc disserit qualia esse arbitrari oportet, quae cum sub definitione nominis quidem cadant, integra tamen nomina non esse videantur. Unde fit ut his 64.0304C| diligentissime distributis, integerrima nominis definitio concludatur. Hoc enim quod dicimus non homo quid sit, ambigitur. Oratio enim non est. Omnis enim oratio verbis nominibusque conjungitur. Hoc autem quod dicimus non homo, duabus quidem partibus constat, sed unum in se retinet nomen, verbum vero non habet. Negativa enim particula, quae est non, neque nomen est neque verbum. Rursus negatio non est. Omnis enim negatio verum falsumve significat. Non homo vero quod dicimus, neque verum est neque falsum. Nisi enim (ut supra ait) aliquid quod sit proximum ad id quod est esse addatur, nulla veritatis aut falsitatis ratio in qualibet orationis partium compositione perficitur. At vero non homo nomen non est. Omne enim nomen 64.0304D| unam rem significat definitam, ut cum dicimus homo, substantiam significat nec quamlibet, sed rationalem atque mortalem. Eodem modo et caetera nomina. Qui vero dicit non homo, hominem quidem tollit. Quid autem illa significatione velit ostendere, non definit, potest enim quod homo non est, et equus esse, et canis, et lapis, et caetera quaecunque homo non fuerint. Quare quoniam id quod definite significare potest, aufert in eo negativa particula, quid vero significare debeat, definite non dicit, sed multa atque infinita unusquisque auditor intelligit. Dicatur, inquit, nomen infinitum. Hoc enim quod dicimus non homo, tam multa significat quam multa sunt quae a definitione hominis disjunguntur. Sed 64.0305A| hoc Aristoteles vocabulum, cum infinitum nomen vocaret, primus invenit. Apud antiquiores enim ista quidem erat dubitatio, sed huic differentiae qua differt nomen definitum ab hujusmodi nomine quod cum negatione proponitur, impressum vocabulum non erat, quod ipse testatur dicens: At vero nec positum est nomen quo illud oporteat appellari. Nullus enim posuit vocabulum quo oporteat appellari id quod dicimus, non homo; sed Aristoteles perspicaciter infinitum nomen hujusmodi praedicamentum censuit appellari.

Catonis autem vel Catoni, et quaecunque talia sunt, non sunt nomina, sed casus nominis.

Omnis, inquit, casus alterius casus est. Itaque fit ut quicunque casus sit alterius inflexio videatur. 64.0305B| Ergo quod dicimus hujus Catonis, vel huic Catoni, vel alia hujusmodi, casus nominum sunt. Unde fit ut hi casus inflexiones quoque dicantur, sed omnis inflexio alicujus inflexio est. Quod autem inflectitur, ab eo quod ipsa inflexio fit prius est, quare cum id quod dicimus Cato nomen sit, et sit primum, distat ab inflexionibus suis. Inflexio autem nominativi genitivus est, et caeteri. Nullus enim dixerit recte nominativum casum esse. Si enim id quod dicimus Cato alicujus casus sit, cujus casus esse possit, oportet ostendi, sed ante id quod dicimus Cato, nullus praedicatur casus: igitur quoniam Cato nomen nullius inflexionis est, nec omnino casus est. Caeteri autem casus qui dicuntur nominativi inflexione formantur, Catonis, et Catoni, et Catonem; quare si 64.0305C| distant ea quae ab inflexione nascuntur ab his quae inflectuntur, distant quoque hi qui omnes casus, qui sunt Catonis, Catoni, Catonem, ab eo quod est Cato, id est a nomine principali: sed hic Cato nomen est, casus igitur nomina non sunt. Aliud enim est ipse casus, aliud cujus est casus. Quocirca si nominis haec omnia casus sunt, haec nomina non sunt. Atque ideo prudenter veteres omnes casus genitivum, dativum, accusativum, vocativum, ablativum, suis diversisque nominibus vocaverunt. Primum vero alias rectum, quasi a nullo inflexum, alias nominis ipsius vocabulo nominativum dixerunt. Quare nunc hoc Aristoteles exsequitur, qui casus nominum videantur non esse nomina, sed tantum nominum inflexiones, id est casus.

64.0305D| Ratio autem ejus in aliis quidem eadem est, sed differt. Quoniam cum est, vel fuit, vel erit, adjunctum, neque verum neque falsum est; nomen vero semper, ut Catonis est, vel non est, nondum enim aliquid verum dicit aut falsum.

Ratio, inquit, id est definitio nominis et casus nominis, eadem est, nam sicut nomen vox significativa est secundum placitum sine tempore, ut ejus pars nulla extra significet, sic etiam casus. Nam vox est et secundum placitum designativa, et cujus separatae partes nihil extra designant. Ergo eadem diffinitio ratioque nominis est et casus nominis, sed his una additur differentia, quod omne nomen cum eo quod dicitur est, aut non est conjunctum, aut affirmativam 64.0306A| enuntiationem facit, aut negativam, ut Socrates est, vel Socrates non est. Hic enim quoniam veritas aut falsitas incidit, enuntiationem esse necesse est; in casibus vero quamvis addas est, aut non est, nulla inde affirmatio neque negatio fit. Neque enim in hos ulla veritas aut falsitas cadit. Si quis enim dicat, Socratis est, Socratis non est, vel Catonis est, Catonis non est, quid sit vel non sit non apponens, cum simplici casu, est, aut non est, jungens, imperfectam faciet orationem a falsitate ac veritate disjunctam. Quare nulla enuntiatio est. Ergo differt nomen a casu, quod nomen quidem cum est, aut non est junctum, vel verum vel falsum facit. Casus vero neque verum dicit neque mentitur. Etenim nullo alio addito trunca est atque imperfecta sententia; sed quorsum istuc? 64.0306B| ut definitio scilicet nominis integerrima compleretur. Etenim jam nunc definitio nominis hoc modo est: Nomen est vox significativa, secundum placitum, sine tempore, cujus nulla pars significativa est separata, definitum aliquid significans, cum est aut non est juncta faciens enuntiationem. Sed de nomine hactenus. Nunc verbum diligentissima definitione determinat.

DE VERBO.

Verbum autem est, quod consignificat tempus, cujus pars nihil extra significat, et est semper eorum quae de altero praedicantur, nota.

Verbum distat a nomine in hoc solo quod nomen sine tempore est, ut supra jam dictum est, verbum vim temporis in significationibus trahit, et esset quidem plena definitio verbi, si alia in eo omnia quae 64.0306C| in nomine posita sunt ponerentur, hoc solo discrepante quod verbum consignificat tempus, essetque definitio ita: Verbum est vox significativa secundum placitum, cujus nulla pars extra significativa est; sed quoniam sunt illa nomini verboque communia, proprium autem verbi est consignificare tempus; a proprietate definiti, scilicet verbi, qua a diffinitione nominis segregatur, verbum voluit diffinire. Diligenter autem ait, consignificat. Nam significat nomina tempus, ut dies, ut annus, haec enim temporum nomina sunt. Verbum autem proprie consignificat tempus, principaliter enim aut passionem designat, ut actum, ut cum dico, accuso vel accusor. Sed cum ipsa actus passionisque significatione, vim quoque secum temporis trahit, ut ille actus aut passio praeter praesens, 64.0306D| aut futurum, aut praeteritum, aut quod inter haec est, esse non possit. Et est semper eorum quae de altero praedicantur nota. Sensus hujusmodi est: Omne, inquit, verbum significat aliquod accidens, quod accidens semper de altero praedicatur. Nam si omne verbum aut actionem aut passionem designat, actio vero et passio in accidentibus numerantur, omne verbum vim significat accidentis; sed accidens semper de eo praedicatur quod sibi subjectum est, ut album de corpore, et durum de ferro. Quare omnia verba ejusmodi aliqua designant, quae semper de altero praedicantur, quod per hoc scilicet dixit, quod ait verbum notam esse, id est significationem eorum quae de altero praedicantur, quod idem valet tanquam 64.0307A| si diceret: Verbum semper accidentia significat, quorum haec natura est ut semper de altero praedicentur; cujus enim quaelibet res nota est, hanc ipsa quae nota est, designat.

Dico vero quoniam consignificat tempus, ut cursus quidem nomen est, currit autem verbum, consignificat enim nunc esse.

Supra in nominis diffinitione proposuit nomen esse sine tempore, quod nunc quoque hoc monstrat exemplo, et diligentissimo quidem. Nam idem praedicamentum ad nomen relatum sine temporis consignificatione monstratur, ad verbum vero, videtur esse cum tempore. Cursus enim simpliciter dictus ut nomen et ut res propria, sine tempore est, si vero in actionem, quae verbi semper est, inducatur, 64.0307B| mox proprietatem verbi ac temporis in se suscipit significationem. Currit enim verbum est, et significat actionem, et cum eadem tempus ostendit, monstrat enim nunc esse, id est praesens tempus. Consignificat autem idcirco dictum est, quoniam quod dicimus currit, actum quidem quemdam significat, cum eo vero actu in ipsa significatione verbi praesens tempus inducitur, atque ideo diligenter ait consignificat. Et est haec verborum subtilitas in Aristotele mirabilis.

Et est semper eorum quae de altero dicuntur nota, ut eorum quae de subjecto vel in subjecto sunt.

Semper, inquit, verbum ea significat quae de altero praedicentur. Quae sint autem haec quanquam brevissima, ipse tamen ostendit. Est autem consuetudo Aristotelis ea quae accidentia sunt, in subjecto 64.0307C| esse dicere. Nec non etiam eadem ipsa accidentia de subjecto praedicari, idcirco quod omnia quaecunque accidentia sunt, vel denominative, vel quolibet alio modo et de subjecto praedicantur, et in subjecto sunt. Nunc ergo hoc dicit, tale quiddam significat verbum, quod semper accidens sit, quod accidens vel in subjecto semper, vel de subjecto praedicatur. Est alia quoque expositio hoc modo, de subjecto dicitur genus semper ad species. Ergo eorum quae sunt accidentia, alia sunt individua, alia generalia, et illa quidem quae sunt individua, in subjecto tantum sunt, ut quodlibet particulari corpori accidens, alia vero sunt generalia accidentia, quae de aliis accidentibus praedicantur, ut de subjectis, ut est color, namque praedicatur de albedine et 64.0307D| nigredine et caeteris. Ergo nunc omne, inquit, verbum quiddam quod de altero praedicatur, significat. Sed hoc hujusmodi erat, quod aut particulare sit, et in subjecto tantum, ut est, currit. Cursus enim de nullo alio praedicatur subjecto, nisi tantum in subjecto est, aut generale erit illud accidens et universale, ut de alio rursus accidente praedicetur ut de subjecto, ut si dicam movetur. Hoc enim quod dicimus movetur, de subjecto cursu praedicatur, qui currit enim movetur. Significat igitur verbum aut particulare accidens, quod est tantum in subjecto, aut universale, quod de alio accidente velut de subjecto praedicatur. Hactenus definitionem verbi distribuit. Nunc vero sicut fecit in nomine, ea quae in verbum incidere 64.0308A| poterant, et verba non esse, a verbi ratione et proprietate disjungit.

Non currit vero, et non laborat, verbum non dico. Consignificat etenim tempus, et semper de aliquo est. Differentiae autem huic nomen non est positum, sed fit infinitum verbum.

Sicut in nomine fecit, ita quoque in verbo ad integram definitionem verbi proprietatemque contendit Ait enim, non currit, non esse verbum. Et idcirco quod verbum omne finitum aliquid designat. Non currit autem quemadmodum infinitum sit, paulo post demonstrabitur quod neque oratio est. In hoc enim quod dicitur non currit, neque duo verba sunt, neque duo nomina, neque nomen et verbum, quae sola possunt jungere orationem. At vero negatio non est, 64.0308B| etenim tota imperfecta sententia est, sed neque huic, inquit, antiquiores posuere vocabulum. Haec enim differentia quae est non currit, et non laborat, quae a verbo puro et simplici distat, nullo apud antiquiores vocabulo nuncupata est. Differentiam autem vocavit id quod dicitur non currit, et non laborat, ab eo quod est currit et laborat. Sed quoniam his nullum est nomen ab antiquis impositum, Aristoteles nomen ipse constituit dicens: Sit verbum infinitum. Alioqui maximam dubitationem facit hujus praedicamenti similitudo, quod ipsum quidem praedicamentum vox est designativa secundum placitum, et de altero praedicatur, et consignificat tempus, idem scilicet quod verbum quod est currit. Sed hoc solo differre perspicitur, quod illud finitum verbum est, hoc infinitum. 64.0308C| Cur autem hoc infinitum est, continua ratione persequitur.

Quoniam similiter in quolibet est, et quod est, et quod non est.

Infinitum, inquit, verbum est, quoniam cum de altero semper praedicetur (non currit enim de altero dicitur), tamen aeque vel de subsistente re, vel de non subsistente praedicari potest, ut in eo quod est, homo non currit, homo res est subsistens. Ergo dicitur id, quod est non currit, de homine, id est de re subsistente. Rursus dicimus, chimaera non currit, chimaera vero non est, nec omnino subsistit. Et potest de ea vere dici, quod omnino non currit. Ergo id quod est, non currit, et de ea re quae subsistit atque est in rebus dicitur, et de ea quae neque est, neque 64.0308D| esse poterit, praedicatur; quare infinitum dicitur verbum. Nec solum hoc, sed illud etiam, quod cui dicit currit, rem quam quisque faciat, definite significat. Cum vero dicit, non currit, ipsum quidem cursum videtur auferre, sed utrum sedeat, an jaceat, an ambulet, an aliquid aliud faciat non relinquit. Quare quoniam et ea quae sunt, et ea quae non sunt, infinita sunt, et de his omnibus praedicatur, quoniamque id quod tollit finitum est, quod vero ponit infinitum, propter hoc, verbum vocabitur infinitum.

Similiter autem curret et currebat verbum non est, sed casus verbi. Differt autem a verbo quod hoc quidem consignificat praesens tempus, illa vero quae circa sunt.

Ut in nomine fecit cum casus a nominibus distinxit, 64.0309A| ita quoque casus verborum nunc a verborum ratione disjungit. Curret enim quod futurum est, vel currebat quod praeteriti retinet partem, vel cucurrit quod est integrum perfectumque praeteritum, non sunt verba, sed verborum casus, praesens enim aut futurum exspectat, aut praeteritum relinquit. Atque ideo futurum tempus ad praesens tendit, praeteritum a praesenti inchoat. Unde fit ut principaliter contineat verbum id quod est praesens, ut sit verbum integrum quod praesens designat. Haec autem quae praeter praesens in aliqua significatione sunt, non sunt verba, sed verborum casus. Hic quoque sicut in nomine fecit, verborum et casuum differentiam prodit. Ait enim: Omne verbum praesens significat tempus. Casus verborum illud tempus significat, quod circa ipsum praesens 64.0309B| est, idque complectitur. Complectuntur autem id quod est praesens, circa quod ipsum sunt, futurum et praeteritum tempus; inter utraque enim tempora praesens locatur. Quidquid ergo vel futurum tempus, vel praeteritum significat, quae tempora praesens complectuntur et circa sunt, non verba, sed verborum casus dicuntur. Est ergo integra definitio verbi. Verbum est vox significativa secundum placitum cum tempore, cujus nulla pars extra significativa est separata, definitum aliquid significans, praesentis significationem tenens. Quoniam vero pars verbi nihil extra designet, ex eo manifestum est quod ne nominis quidem pars quidquam extra significat.

Ipsa itaque secundum se dicta verba, nomina sunt, et significant aliquid. Constituit enim qui dicit intellectum, et qui audit quiescit.

64.0309C| Subtilissimum quidem ingreditur sensum, sed est hujusmodi: Omne, inquit, verbum per se et sine alterius conjunctione prolatum, nominis quodammodo speciem tenet, et vere nomen est. Cum enim dico, Homo currit, tunc id quod dixi currit, ad hominem referens integrum feci verbum, quoniam sine dubio semper de altero praedicatur. Sin vero per se dixero currit, suum quiddam quodammodo facio ipsum currit, cum nullo alio jungens, et fit mihi nomen. Unde Graeci quoque his per se dictis verbis, aliquoties addunt articularia praepositiva, ut est τὸ τρέχειν, τοῦ τρέχειν. Si quis enim dicat, velocius est id quod est currere eo quod est ambulare, in illo nominativum junxit articulum, dicens, id quod est currere; in illo 64.0309D| vero ablativum, dicens, eo quod est ambulare. Velut si quis in nomine dicat, id quod est scamnum levius est eo quod est ostium, hoc quod diximus, id quod est scamnum, ad ipsum scamnum articulare praepositivum junximus, tanquam si diceremus, hoc scamnum. Et quod rursus diximus, eo quod est ostium, tanquam si diceremus, hoc ostio. Ita quoque cum dicimus, velocius est id quod est currere eo quod est ambulare, hoc quod dicimus, id quod est currere, ita ponimus tanquam si dicamus, hoc currere; et rursus, eo quod est ambulare, tanquam si diceremus ablativo modo, ambulare, quasi translatum ad nomen sit, dictumque sit hac ambulatione. Quare per se dicta verba nomina sunt. Et est hujus rei probatio quam 64.0310A| ipse Aristoteles ponit. Cum enim simplex dicimus nomen, auditoris inchoat intellectus cum nostra prolatione, et dum proferimus, dicentis sequitur vocem, et tunc quiescit, cum illud nomen fuerit expletum. Cum enim dico, Hippocentaurus, ingreditur a prima syllaba audientis intellectus, et usque ad finem totius nominis non quiescit. Ubi vero extremam audierit syllabam, mox quid dictum sit auditor intelligit, et ad ejus intelligentiam conquiescit. Sic ergo et in verbo, cum dicimus currere, intellectus quidem audientis per ejus syllabas quae sunt, cur, et re, et rursus re, vadit; sed ubi extremam audierit syllabam, mox totius verbi capiens significationem intellectus quiescit. Ergo verbum per se dictum nomini simile est, et est quodammodo nomen. Sicut enim 64.0310B| in nomine is qui dicit, intellectum audientis ultimae syllabae prolatione, et totius nominis perfectione constituit, et is qui audit quiescit, et ultra ejus intelligentia non progreditur, ita quoque et verbum, si per se dicatur, audientis constituit intellectum, quod si cum alio conjungatur, nondum tota intelligentia constituitur audientis. Ut cum dico, Socrates ambulat, in solo ambulat, quod est verbum, non consistit perfecta sententia, nisi in toto, quod est Socrates ambulat. Rursus cum dico, ambulare, moveri est, non in unoquoque horum verbo sententia constituta est, sed in tota oratione conquiescit auditor. Idcirco quoniam si verbum de verbo altero subjecto praedicetur, utriusque verbi significationem jungit auditor, et non per se verbum ipsum considerat quod dicitur, 64.0310C| sed ad alterum refert, ut ambulare moveri est, ambulationem ad motum, vel Socrates ambulat, ambulationem ad Socratem. Tunc ergo fit integrum verbum, cum refertur ad alterum. At si simpliciter praedicetur, verbum nomen est, idcirco quod sicut nomen dictum, ita quoque verbum audientis constituit intellectum.

Sed si est, vel non est, nondum significat, neque enim signum est rei, esse vel non esse.

Sed quanquam nomen sit, inquit, verbum, et aliquid definite significet per se dictum, solum tamen non faciet enuntiationem, neque verum aliquid falsumve constituet; hoc est enim quod ait: Sed si est, vel non est, nondum significat. Ad affirmationem referens quod dixit, sed si est; ad negationem, quod ait, vel non est. Nihil enim horum significat verbi per se 64.0310D| praedicta prolatio. Cum enim dico, currit, hoc ipsum currit significat quidem aliquid, sed si est aut non est nondum significat. Neque enim esse signum est rei, aut non esse. Quod tantum valet, tanquam si dicam, id quod dico currit, non significat esse ipsum cursum, aut non esse. Si enim significaret, ita diceretur: currere est, vel currere non est. Nunc autem currit non designat esse ipsam rem vel non esse. Dicitur enim solum, et est intellectus quidam, sed neque affirmationem significat, neque negationem, idcirco quod neque ponit rem esse, nec eam interimit. Quod per hoc monstravit quod ait: Neque enim esse signum est rei, vel non esse, id est neque enim quodlibet verbum ita praedicatur, ut signum 64.0311A| sit rei illius de qua praedicatur, quoniam est, vel quoniam non est.

Nec si hoc ipsum, est, purum dixeris, ipsum enim nihil est, consignificat autem quamdam compositionem, quam sine compositis non est intelligere.

Est verbum, junctum cum alio verbo vel nomine, solet facere propositionem, ut, homo est, vel, currere est. Ipsum autem est purum si dictum, inquit, fuerit, neque verum est, neque falsum, a quo omnes pene enuntiationes fiunt, quae sunt simplices: ergo nec si hoc ipsum est purum dixeris, esse aliquid, aut non esse significat, id est aut affirmat, aut negat, idcirco quod ipsum est simpliciter dictum nihil est. Non quod omnino nihil significet, sed quod nihil veritatis habeat neque falsitatis, id est non nihil 64.0311B| est ad significationem, sed ad veritatis falsitatisque significationem, de qua nunc tractabitur. Cur autem nihil veri falsique monstret, ostendit: est enim duobus modis dicitur, ut verum falsumque designet, aut cum unam rem quamlibet propria compositione constituit, ut cum dico: homo est, ipsum est cum homine junctum, atque compositum esse hominem constituit, et fit exinde enuntiatio: aut rursus cum duae res per ipsius verbi compositionem copulationemque junguntur, ut est, homo animal est. Homo namque et animal copulantur atque junguntur per id quod dicitur, homo animal est. Ergo si omnis veri falsique in enuntiatione significatio, ejus quod dicitur est, in compositione est, cum aut sua compositione aliquid esse constituit, aut duas res copulat atque componit, vis ejus quae in enuntiationibus propositionibusque 64.0311C| monstratur, in veri falsique scilicet designatione, praeter ipsas compositiones, in quibus hoc solet efficere, nulla est; atque hoc est quod ait: Consignificat autem quamdam compositionem, quam sine compositis non est intelligere. Cum enim dico est, nihil significavi quid sit, aut non sit. Quod si faciam enuntiationem, componam necesse est, ut, homo est, aut, homo animal est. Quare si omnis ejus vis in veri falsique enuntiatione ad compositionem refertur, cum praeter compositionem dicitur, quod in compositione designare potest, id praeter compositionem non designat, potest autem compositione facta verum falsumque in enuntiatione monstrare. Haec igitur sine compositis in verbo est, nullus valet advertere. Recte igitur dictum est consignificare quamdam compositionem, 64.0311D| quae sine compositis intelligi non valeret.

DE ORATIONE.

Oratio autem est vox significativa, cujus partium aliquid significativum est separatum, ut dictio, non ut affirmatio, vel negatio.

Omne quod compositum est, eorum suscipit naturam ex quibus totum compositi ipsius corpus efficitur. Quare quoniam oratio verbis constat atque nominibus, quae significativa sunt, recte quoque oratio significativa esse definitur. Sed distat oratio ab his ex quibus ipsa effecta est, id est nominibus atque verbis, quod eorum partes nihil extra designant, 64.0312A| orationis vero pars aliquid separata significat. Nam si nomen et verbum partes orationis sunt, haec autem per se significant, non est dubium separatas orationis partes significare. Quid autem designent, sequenti determinatione monstrabit. Significant igitur partes orationum, ut dictio semper, non ut affirmatio semper vel negatio. Nunc autem dictionem dicit simplicem verbi aut nominis nuncupationem: sunt enim quaedam orationes, quarum partes ita significant quasi affirmatio, ut in ea oratione quae est, si dies est, lux est, id quod dicimus lux est, totius orationis pars est, et ita est significativa ut quaedam affirmatio. Sed non omnis oratio affirmationem habet in parte, haec enim ipsa quae dicit lux est, habet in partibus id quod dicimus lux, et rursus id quod dicimus est, sed neutra ipsarum affirmatio 64.0312B| est, sed tantum simplex dictio. Omnis ergo oratio dictionem quidem habet in parte, non vero omnis oratio affirmationem. Recte igitur dictum est partes orationis significare, ut dictionem, non ut affirmationem. Quid autem sit dictio, ipse paulo post clarius demonstrabit.

Dico autem, ut homo, significat enim aliquid, sed non quoniam est, aut non est, sed erit affirmatio vel negatio si aliquid addatur. Sed non una hominis syllaba.

Quod supra posuit dicens, orationis partes ut dictionem significare, non ut affirmationem, hoc convenienti monstravit exemplo: Homo, inquit, dictio est, et est pars orationis, si in tota oratione ponatur, ut est, homo animal est. Ergo id quod 64.0312C| dicimus homo, dictio quaedam est, sed affirmatio non est. Cum ergo nomen hoc, id est homo, pars orationis sit, et affirmatio non sit, docet verum esse quod dicitur, orationis partes significare, ut dictionem, non ut affirmationem. Docet autem illa res nomen hoc affirmationem non esse, quod in affirmatione semper veritas aut falsitas invenitur, nomen vero simpliciter dictum, neque verum neque falsum est. Quare nomen hoc, id est homo, ut affirmatio non significat, sed designat aliquid simplex, significat igitur aliquid, ut dictio. Haec autem dictio si ei addatur aliquid, ut verbum est, aut quodlibet verbum aliud quod enuntiationem possit efficere, erit affirmatio. Si enim quis dicat, homo est, vel homo vivit, fit affirmatio, atque hoc est quod ait, 64.0312D| sed erit affirmatio, vel negatio, si quid addatur. Si enim aliquid ita apponatur vel appositum ita negetur, ut enuntiatio constitui possit, affirmatio negatione perficitur. Si quis enim dicat, homo vivit, affirmatio est; homo non vivit, negatio. Docet autem dictionem esse vocem secundum positionem per se significantem per hoc quod ait, sed non una hominis syllaba. Una enim hominis syllaba dictio non est, idcirco quod nihil per se separata significat, ut ho, et mo, et in caeteris, ut supra ostendimus. Omnis enim hujusmodi pars quae per se nihil significat, non est dictio, sed tantum in toto nomine quiddam positum designat et consignificat, ut in eo quod ipse ponit exemplo:

64.0313A| Neque enim in eo quod est sorex, rex significat, sed vox nunc est sola. In duplicibus vero significat quidem aliquid, sed non secundum se, quemadmodum dictum est.

In eo, inquit, quod est sorex, rex videtur quidem aliquid significare; sed cum toto nomine consignificat potius quam quidquam per seipsum designet, quemadmodum supra jam dictum est. Docuit enim supra partes nominis nihil omnino significare separatas. Quod ergo dicit, sed non secundum se, id est in eo quod est sorex, rex per se nihil significat, sed tantum quiddam consignificat, quod cum tota nominis compositione designat, cum et so syllaba et rex juncta in unum, id quod est sorex, in tota syllabarum conjunctione designet.

64.0313B| Est autem oratio omnis quidem significativa, non sicut instrumentum, sed quemadmodum dictum est, secundum placitum.

Plato nomina naturalia esse constituit, et hoc hinc probare contendit quod quaedam supellex, et quodammodo instrumentum sit, invicem sensa prodendi. Naturalium vero supellectiles sunt naturales, ut oculi instrumenta quidem sunt videndi, qui visus res naturalis est. Quare oculos quoque naturales esse necesse est, ita etiam oratio rerum naturalium supellex est, atque instrumentum, id est sententiarum. Quare ipsa quoque oratio est naturalis. Aristoteles autem dicit, non secundum naturam esse orationem, sed secundum placitum. Quocirca nec orationem esse supellectilem naturalem. Quod enim dicit, 64.0313C| non sicut instrumentum, non dicit non per hoc instrumentum sensa proferri, sed tantum rem esse orationem secundum positionem, per quas proprias sententias demonstremus. Cujus enim rei partes ad placitum sunt, ipsa quoque ad placitum est. Sed orationis partes nomen et verbum sunt, haec autem sunt ad placitum, non natura. Oratio igitur ipsa secundum placitum positionemque est, sed non est naturaliter constituta. Est autem integra definitio orationis: haec: Oratio est vox significativa secundum placitum, cujus partes aliquid extra signficant.

Enuntiativa vero non omnis, sed illa in qua verum vel falsum est, non autem omnibus inest, ut deprecatio, oratio quidem est, sed neque vera, neque falsa.

Orationis (ut supra jam diximus) multae sunt species: est enim oratio prima optativa, ut. Utinam tibi 64.0313D| istam mentem dii immortales dent! Secunda, vocativa, ut Heus tu. Tertia, imperativa, ut Cape, da hoc, Portio. Quarta, deprecativa, ut, Jupiter omnipotens: precibus si flecteris ullis. Quinta, enuntiativa, ut dies est, dies non est. Sed in hac sola specie orationis veritas et falsitas inest, in illis vero caeteris minime. Volens autem Aristoteles ostendere multas esse orationes, et non omnem orationem esse enuntiativam, hoc addidit: Deprecatio oratio quidem est, sed neque vera neque falsa. Etenim deprecatio in orationis speciebus ponitur, sed nulla in ea veritatis natura falsitatisque cognoscitur.

Caeterae igitur relinquantur. Rhetoricae enim vel poeticae 64.0314A| convenientior est consideratio. Enuntiativa vero, praesentis est speculationis.

Deprecativam, inquit, et optativam, et vocativam, et imperativam, poetis atque oratoribus relinquamus. Illis enim vel ad immittendos vel ad movendos affectus caeterae orationis species assumuntur. Nos vero philosophi, quibus veritatis falsitatisque discretio est curae, de illa sola oratione tractamus in qua utrumlibet horum possit agnosci. In enuntiatione vero aut veritas inest aut falsitas, quocirca nos quoque de enuntiatione tractemus.

Est autem una prima oratio enuntiativa, affirmatio, deinde negatio; aliae vero omnes conjunctione unae.

Enuntiativarum orationum aliae sunt per se unae, ut est, homo animal est; aliae conjunctione unae, ut est, si homo est, animal est. Homo est enim et animal 64.0314B| est, duae sunt, sed addita conjunctione quae est si, una redditur. Earum autem quae unae per se sunt prima est affirmatio, secunda negatio. Hoc enim tollit negatio quod affirmatio ante constituit, et hoc negatio dividit quod illa conjunxit. Enuntiativarum igitur orationum earum quae sunt per se unae, prima est affirmatio, deinde negatio. Aliae vero sunt non per se unae, sed cum plures sint naturaliter, unae fiunt conjunctione.

Necesse est autem omnem orationem enuntiativam ex verbo esse, vel casu verbi. Etenim hominis ratio, si non est, aut erit, aut fuit, aut aliquid hujusmodi addatur, nondum est oratio enuntiativa.

Aristotelis in Graeco textus non habet ita ut nos 64.0314C| supra posuimus, sed hoc modo: Etenim hominis si non aut est, aut erit, aut fuit, et caetera. Subintelligendum relinquente philosopho, quod de ratione diceret, id est de diffinitione quam Graeci λόγον dicunt. Sed cum supra de oratione tractasset, quae apud illos similiter λόγος vocatur, dum de hominis ratione, id est definitione vellet dicere, quoniam non significat verum vel falsum, nisi ei aut est, aut erit, aut fuit, addatur, communione vocabuli usus, ad λόγον de quo superius tractabat, retulit, ut non orationem intelligeremus, sed potius rationem. De qua re nunc illis satisfacimus qui Graecae orationis periti nos forte culpabunt, cur quod illic non fuit, nostrae translationi adjecerimus. Nos enim ad faciliorem intellectum Latinae orationi famulantes hoc apposuimus, quia de oratione loquentibus intellectus ad rationem, 64.0314D| nisi id esset adjectum, transferri non poterat. Totum vero quod dicit tale est: enuntiativae orationes si sunt simplices, has verba constituunt. Ex duobus enim nominibus solis enuntiatio non fit, ex nomine autem et verbo fit, ut est, homo vivit. Fit quoque ex solis verbis ut est, ambulare moveri est. Fit etiam ex casu verbi, ut, Socrates fuit, vel etiam, dies erit. Erit enim et fuit verbi casus sunt. Quocirca enuntiativam orationem simplicem sola maxime verba constituunt. Eorumque ponit exemplum, in quo cum plura sint nomina, nisi addito tamen verbo in enuntiationis proprietatem et significantiam non venit, ut est definitio hominis. (Ratio enim hominis est speciei definitio.) 64.0315A| Cui si non aut est, aut non est, aut aliquid hujusmodi addatur, enuntiatio esse non poterit. Nam si quis dicat, Animal rationale mortale, nulla in eo adhuc falsitas aut veritas intelligitur. Si vero addatur est, ut sit, Animal rationale mortale est, enuntiatio sine ulla dubitatione perficitur. Solum igitur verbum enuntiativam simplicem continet orationem.

Quare autem unum quiddam est et non multa, animal gressibile bipes, neque enim eo quod propinque dicuntur, unum erit. Est autem alterius hoc tractare negotii.

Cum de simplicibus atque unis orationibus loqueretur, definitionem hominis interposuit, de qua nunc hoc dicit. Ita quidem interposita est definitio hominis, tanquam si una esset oratio. Cur autem una sit 64.0315B| oratio nunc, inquit, dicere intermittemus. Neque enim idcirco una esse putanda est, quia continue dicitur et sibimet propinque, animal gressibile bipes. Posset enim videri horum continua, et sub una prolatione dicta, unam facere enuntiationem; sed hoc Aristoteles negat. Nam non idcirco una oratio est, quia propinque et continue dicitur. Cur autem una sit, alterius est hoc tractare negotii, et de eo disputat in his libris quos Metaphysica inscripsit, quod est primi opus philosophi. Nobis autem hoc in secunda editione monstrandum est.

Est autem una oratio enuntiativa vel quae unum significat, vel conjunctione una. Plures autem, quae plura, et non unum, vel inconjunctae.

Duplicem modum unarum multarumque orationum 64.0315C| esse denuntiat. Est namque una oratio vel cum unam rem significat, vel cum conjunctione una est, ut est ea quae dicit, animal rationale mortale homo est: hanc enim hujus orationis sententiam nullus in multas significationes diducere poterit, sed unum quoddam significat, et est praeter conjunctionem. Alia vero oratio est una, quae per conjunctionem una est, ut, Si dies est, lux est. Est ergo una oratio quae vel unam rem significat, vel conjunctione jungitur. Plures autem sunt quae plura significant, ut est, canis movetur. Hanc enim potest et ad latrabilem et ad marinum et ad coelestem auditor advertere, atque ideo quoniam multa significat, non est una oratio, sed plures. Sunt quoque orationes per se plures et numero et significatione, quae nulla conjunctione copulantur, ut si quis 64.0315D| dicat, sol est, pax erit, nox est, coelum volvitur. Haec enim cum plura significent, nulla tamen conjunctione junguntur, atque ideo plures orationes vocantur. In summa igitur orationum unarum, aliae sunt significatione unae, aliae conjunctione; non unarum vero orationum aliae sunt significatione plures, aliae eo quoniam nulla conjunctione copulantur.

Nomen ergo et verbum dictio sit sola, quoniam non est dicere, sic aliquid significantem voce enuntiare, vel aliquo interrogante, vel non, sed ipso proferente.

Per hanc sententiam simplex dictio quid sit exponit. Dicit enim verbum nomenque dictiones videri solum, non etiam affirmationes, atque hujus sententiae causam subnectit. Idcirco enim verba et nomina 64.0316A| dictiones solum sunt, quoniam cum dicta fuerint simplicia, sive aliquo proferente, id est sponte dicente, sive ad alterius interrogationem aliquo respondente, neque verum ex his neque falsum valet intelligi. Si quis enim per se dicat: Socrates, vel rursus per se solum simplexque, ambulat, neque verum efficit, neque falsum. Si vero alio interrogante, Socratesne ambulat? ille respondeat, Ambulat, si huic ipsi verbo per se quisquam velit advertere quod dixit ambulat, enuntiatio nulla est, quod et cum superiore interrogatione conjungat, tunc ex interrogationis et responsionis conjunctione nascitur enuntiatio. Solum autem nomen vel verbum neque dicente aliquo, et sponte proferente, nec respondente, potest quisquam dicere, quoniam enuntiatio facta est. Et sensus quidem hujusmodi est. Ordo 64.0316B| autem verborum talis est. Nomen ergo et verbum dictio sit sola, quoniam sic aliquid significantem voce, id est nomen aut verbum simpliciter proferentem, non est dicere enuntiare. Non enim possumus dicere quod aliquid enuntiet is qui simplex nomen aut simplex protulit verbum, sive alio interrogante, sive non interrogante, sed ipso sponte proferente.

Harum autem, haec quidem simplex est enuntiatio, ut aliquid de aliquo, vel aliquid ab aliquo. Haec autem ex his conjuncta, velut oratio quaedam jam composita.

Nunc quid oratio sit simplex compositaque declarat. Est enim simplex oratio quae duobus terminis constat. Termini autem sunt nomina et verba, quae in simplici propositione praedicamus, ut in eo quod 64.0316C| est, Socrates disputat, Socrates et disputat termini sunt, et qui minor terminus in enuntiatione proponitur, ut Socrates, subjectus dicitur, et ponitur prior; qui vero major, praedicatur, et locatur posterior, ut disputat. Quaecunque propositio ex uno subjecto et uno praedicato facta est, illa simplex enuntiatio nuncupatur, atque hoc est quod ait. Harum autem, id est enuntiativarum, simplex est enuntiatio, ut aliquid de aliquo, ut unum praedicatum quod est aliquid de uno subjecto quod est de aliquo praedicetur. Hoc autem pertinet ad affirmationem, ut aliquid de aliquo praedices. Ad negationem vero, ut unum aliquid ab uno aliquo praedicando disjungas, ut in eo quod est, Socrates non disputat, disputare unum terminum, a non Socrate alio termino, praedicando 64.0316D| disjunxi. Aliae vero sunt orationes enuntiativae, quae compositae nominantur, quae ex simplicibus orationibus componuntur, ut est, si dies est, lux est; dies est et lux est, duae sunt simplices enuntiativae orationes, idcirco quod binis terminis constant, ex duabus autem simplicibus orationibus tota haec oratio est, quae dicit, si dies est, lux est; hoc est enim quod ait. Haec autem ex his conjuncta, id est ex simplicibus orationibus enuntiativis, velut oratio quaedam jam composita, quippe cujus totum corpus ex his jungitur, quas simplices esse jam supra docui.

Est autem simplex enuntiatio, vox significativa de eo quod est aliquid, vel non est, quemadmodum tempora divisa sunt.

64.0317A| Postquam de compositis orationibus simplicibusque tractavit, diffinitionem enuntiationis per affirmationem et negationem ingreditur; ait enim: Enuntiatio est vox significans affirmationem vel negationem, vel in praeteritum, vel in praesens, vel in futurum tempus. Quod enim dixit, de eo quod est, ad affirmationem retulit; quod addidit, vel non est, ad negationem; quod vero secutus est, quemadmodum tempora divisa sunt, ad singulorum temporum retulit rationem; sive enim aliquis dicat: Socrates vivit, Socrates non vivit, sive Socrates vixit, Socrates non vixit, vel sic: Socrates victurus est, Socrates victurus non est, quoniam affirmatio est aut negatio, et quoniam quaelibet ipsarum in aliquo temporum est, quae dividuntur in futurum, praesens ac praeteritum, plenam retinet 64.0317B| simplicis enuntiationis naturam.

Affirmatio vero est enuntiatio alicujus de aliquo. Negatio vero enuntiatio alicujus ab aliquo.

Ad affirmationis et negationis determinationem enuntiationis nomen sumpsit, ut generis; est autem affirmatio quoties aliquid de aliquo cum eo quod est esse praedicamus, ut cum dicimus, Homo animal est, animal de homine praedicamus; quoties autem aliquid ab aliquo praedicando disjungimus, negatio est, ut homo lapis non est, lapidem enim ab homine disjungimus. Quare recta affirmationis et negationis facta est diffinitio.

DE SUBJECTIS ET PRAEDICATIS ENUNTIATIONUM.

Quoniam autem est enuntiare, et quod est, non esse: et quod non est, esse: et quod est, esse: et quod non 64.0317C| est, non esse; et circa ea quae sunt extra praesens tempora, similiter omne contingit quod quis affirmaverit, negare, et quod quis negaverit, affirmare; quare manifestum est quoniam omni affirmationi est negatio opposita, et omni negationi affirmatio. Et sit hoc contradictio, affirmatio et negatio oppositae.

Nunc dividit enuntiationes, vel quae de his possunt fieri rebus, quae sunt, vel quae de iis quae non sunt, sive in affirmatione, sive in negatione. Dicit enim quoniam est enuntiare quod est non esse, ut si quis dicat, Nullus homo animal est. Hoc enim quod est, non esse proposuit. Haec est falsa negatio. Et quod non est esse, ut si quis dicat, Omnis lapis animal est, quod enim non est esse constituit, et haec est falsa affirmatio. Et quod est esse, ut si quis dicat, Omnis 64.0317D| homo animal est. Quod enim est, esse confirmat, et haec est affirmatio vera. Et quod non est, non esse, ut si quis dicat, Nullus lapis animal est. Quod enim non est, non esse proposuit, et haec est vera negatio. Et non solum hoc in praesenti tempore, sed circa ea quoque quae praeter praesens sunt tempora. Hoc autem tantum valet ac si diceret, hoc non modo in praesenti tempore ita enuntiari potest, ut sit vera falsaque negatio, et rursus vera falsaque affirmatio, sed etiam in praeteritum et futurum, quae extra praesens tempora sunt. Similiter etenim omne contigit quod affirmatur negare, et quod negatur ab alio, alium rursus affirmare. Quod si omni veritati falsitas opponitur, omni etiam falsitati veritas; est autem 64.0318A| et affirmationis et negationis falsa proferre, constat quod omni negationi affirmatio, et omni affirmationi negatio opponitur. Hinc ergo quid sit quod dicitur contradictio, declaratur. Est enim contradictio affirmationis et negationis oppositio. Cum enim quis affirmat quod alius negat, ipsa utrarumque propositionum pugna contradictio nominatur. Atque hoc est quod ait. Et sit hoc contradictio, affirmatio et negatio opposita. Cum enim affirmatio negationi opponitur, contradictio est. Sed quae sit affirmatio opposita negationi, aut quae sit harum propositionum oppositio, in sequentibus prodit. Neque enim quaelibet negatio cuilibet affirmationi opposita est, sed tantum hae quas in sequentibus ipse determinat. Quocirca erit contradictio, affirmatio et negatio oppositae; quae sint 64.0318B| autem oppositae, sequens expositionis ordo contexit.

Dico autem opponi ejusdem de eodem. Non autem aequivoce, et quaecunque caetera talium determinavimus contra sophisticas importunitates.

Fieri tunc oppositionem in affirmationibus negationibusque demonstrat, cum idem subjectum idemque praedicatum in negatione sit, quod quilibet in affirmatione proposuit: oportet enim semper, si opposita est affirmatio negationi, unam esse veram, alteram falsam. Quod si utraeque falsae sunt, aut utraeque verae, non sunt oppositae. Neque enim se perimunt. Si autem una sit falsa, alia vera, tunc vera perimit falsam. Et si illa fuerit vera, alia mox a veritate discedit. Quod si in qualibet affirmatione aut subjectum, aut praedicatum fuerit aequivocum, non sunt oppositae. 64.0318C| Si quis enim dicat: Alexander Helenam rapuit, et hoc aliquis neget dicens: Alexander Helenam non rapuit, quoniam Alexander aequivocum nomen est, potest utrumque esse verum, et negatio, si de Alexandro Magno loquatur, et affirmatio, si de Alexandro Trojano proponat. Quare non sunt hae oppositae. Illas autem esse dicit oppositas, quaecunque ejusdem praedicati habent oppositionem de eodem subjecto, ut ibi nulla aequivocatio diversitatis causa sit; hoc enim est quod ait: Dico autem opponi ejusdem de eodem. Non autem aequivoce, ut ejusdem praedicati sit oppositio in negatione, qui fuit in affirmatione, et de eo subjecto fiat negatio, de quo ante facta est affirmatio. Sed diligentius haec in libro quem Περὶ σοφιστικῶν ἐλέγχων inscribit edisserit; illic enim sophistarum, 64.0318D| quos fallaces argumentatores Latine possumus dicere, qui per hujusmodi propositiones quae verum inter se falsumque non dividunt, mendaces colligunt syllogismos, argumenta distinxit, quibus capere respondentem atque innectere consueverunt. Ergo nunc hoc dicit etiam illa esse observanda quae contra argumentorum importunitatem determinata sunt. Quae vero sint illa, dicenda a me secundae editionis textus exspectet.

Quoniam autem sunt haec quidem rerum universalia, illa vero singularia. Dico autem universale, quod de pluribus natum est praedicari, singulare vero quod non, ut, homo quidem universale est, Plato vero eorum quae singularia sunt.

64.0319A| Omnis propositio quemadmodum fiat ostendit. Secundum enim res quae significantur, propositionis natura perficitur. Rerum autem alia sunt universalia, alia particularia. Universale est quod de pluribus praedicatur, ut homo de pluribus dicitur, et est universalis. Singulare vero est, ut quaelibet res individua, cujus nulla praedicatio ad sibimet subjecta perveniat, ut Plato vel Socrates; horum autem naturam docet exemplis, ait enim: Ut homo quidem universale, Plato vero eorum quae sunt singularia. Nam si hoc est universale quod de pluribus praedicatur, homo universale est, de pluribus enim individuis dicitur. Quod si hoc rursus est singulare, quod de nullo alio praedicatur, Plato singulare est. Individua namque de nullis aliis praedicantur. Quoniam ergo sunt 64.0319B| quaedam rerum universalia, alia vero singularia, manifestum est quoniam omnis affirmatio aut negatio per haec constituitur.

Necesse est autem enuntiare quoniam inest aliquid, aut non. Aliquoties quidem eorum alicui quae universalia sunt, aliquoties autem alicui eorum quae sunt singularia.

Omnis namque propositio, aut singulare habet, aut universale subjectum, sive affirmatione annuat, sive abnuat negatione. Si quis enim dicat, Homo animal est, Homo animal non est, universalem rem, id est hominem, animal aut esse aut non esse proposuit. Atque hoc est quod ait, Necesse est autem enuntiare quod inest aliquid, aut non, aliquoties quidem eorum alicui quae sunt universalia. Homo enim cum sit universale, animal illi inesse affirmatio proposuit. 64.0319C| Quae dixit, Homo animal est, et non inesse negatio quae ait, Homo animal non est. Si vero aliquis sic dicat: Socrates disputat, Socrates non disputat, alicui eorum quae sunt singularia e se et non esse conjunxit. Et hoc est quod ait: Aliquoties autem eorum quae sunt singularia. Nam cum Socrates singulare quiddam sit, disputatio ei ab affirmatione juncta est, sed a negatione sejuncta.

Si ergo universaliter enuntiet de universali, quoniam est, aut non, erunt hae contrariae enuntiationes. Dico autem de universali enuntiationem universalem, ut omnis homo albus est, nullus homo albus est. Quando autem de universalibus, non universaliter, non sunt hae contrariae, quae autem significantur est esse aliquando contraria.

64.0319D| Omnis affirmatio omnisque negatio aut universalis est, aut particularis, aut indefinita. Universalis est affirmatio, ut si quis dicat, Omnis homo animal est. Cum sit enim universale subjectum homo (de multis enim praedicari aliis potest), universaliter praedicatum est. Diximus enim, Omnis homo est animal. Nec solum hominem, quod est universale, posuimus, sed etiam omne et universale, id est omne adjecimus universali, id est homini, et haec est affirmatio universalis; sin vero dicat aliquis, Nullus homo animal est, rursus homini, universali rei determinationem universalem, id quod dicitur nullus, adjecit. Sive ergo in affirmatione, sive in negatione, si eas universaliter aliquis proferat, universale universali proponit. 64.0320A| Non proponit autem universale universali quoties ita dicit: Homo animal est, homo animal non est. Cum enim homo sit res universalis, nulla adjectio universalitatis, quae est nullus, aut omnis, affirmationem vel negationem fecit. Quocirca repetendum est, affirmatio universalis est, in qua universale universaliter praedicatur affirmative. Et negatio universalis, in qua rursus universale universaliter praedicatur negative. Et hae hujusmodi contrariae sunt. Fieri enim non potest ut ubi vera affirmatio universalis, illic universalis negatio vera sit, et econtrario, fieri tamen potest ut utraeque falsae inveniri possint, ut Omnis homo justus est, nullus homo justus est; hic enim utraeque sunt falsae, sed una quidem vera, altera falsa reperitur, ut in eo quod est, Omnis homo animal est, nullus 64.0320B| homo animal est. Hic una vera est, altera falsa, ut vero utraeque verae sint, fieri non potest, quocirca quoniam utraeque falsae inveniuntur, oppositae non sunt, sed sunt contrariae. Cur autem contrariae dicantur, alio loco nobis erit dicendum. Particulares vero propositiones sunt hujusmodi, Quidam homo animal est, quidam homo animal non est; hae dicuntur subalternae, affirmatio enim particularis, sub affirmatione universali, subalterna est. Rursus eodem modo particularis negatio, sub universali negatione, subalterna est. Sed hae ut utraeque verae sint, aut una vera, alia falsa fieri potest, ut utraeque falsae sint, non potest inveniri, ut in eo quod est, Quidam homo justus est, quidam homo justus non est, utraeque sunt verae. Cum vero dicimus, Quidam homo animal est, 64.0320C| quidam homo animal non est, una vera est, altera falsa, et dicuntur affirmatio et negatio particulares, subcontrariae. Quare nec istae etiam vocantur oppositae, idcirco quia utraeque verae inveniuntur interdum; sit autem harum talis descriptio: 64.0320D| 64.0321A| Ergo neque superiores universales, neque inferiores particulares oppositae sunt, idcirco quod inferiores quidem utraeque verae, superiores autem utraeque falsae esse possunt. Sunt autem oppositae contradictoriae (ut ipse ait) si quis aspiciat angulares, ut affirmationem universalem particulari comparet negationi, ut est Omnis homo justus est, quidam homo justus non est; hae enim neque verae possunt inveniri, neque falsae, sed in omnibus una vera est, altera falsa. Et rursus si universalis negatio particulari affirmationi comparetur, reperiuntur oppositae: ut est, Nullus homo justus est, quidam homo justus est. Semper enim una vera est, altera falsa. Et hoc in quibuslibet terminis si despexeris, oratio nostra non discrepabit. Sit autem plenissima hoc modo descriptio. 64.0321B|

64.0321C| Sunt ergo determinationes, universalium quidem omnis et nullus, particularium vero, quidam. Illae autem propositiones quae neque universale habent additum, neque particulare, indefinitae vocantur, et particularibus similes sunt, ut est, Homo justus est, homo justus non est. Possunt enim utraeque esse verae, ut in hoc ipso exemplo quod dicimus, et potest una esse vera, altera falsa, ut, Homo animal est, homo animal non est; utraeque vero ut falsae sunt, non potest inveniri, et hae (ut dictum est) vocantur indefinitae. Praeter has autem omnes singulares sunt, in quibus contradictio potest inveniri, ut in eo quod est, Socrates animal est, Socrates animal non est, Socrates justus est, Socrates justus non est. Nam si 64.0321D| nulla eas aequivocatio vel praedicati, vel subjecti, vel alterius temporis, vel aliquid eorum quae singulas determinant, impediat, semper una vera est, altera falsa. Quare, quoniam de omnibus in commune speculati sumus, et quid quaeque esset, quantum brevitas patiebatur, expressimus; ad textum nunc, quoniam tempus est, revertamur. Si ergo, inquit, universaliter enuntiet in universali, quoniam est, aut non, erunt contrariae enuntiationes, universaliter enim enuntiat aliquis in universali, quoties universalem affirmationem, aut universalem fecerit negationem. Cum enim dicit, Omnis homo animal est, universalem hominem universaliter enuntiavit per id 64.0322A| quod addidit omnis; quod si rursus dicat, nullus homo animal est, eodem modo universalem hominem universaliter enuntiat per id quod ait, Nullus, et sunt contrariae. Quas autem dicat esse contrarias, subjecto declarat exemplo. Dico autem in universali enuntiationem universalem, ut, Omnis homo albus est, nullus homo albus est; una siquidem est affirmatio universalis, altera negatio universalis, quas contrarias esse supra in descriptione docuimus. Quando autem in universalibus non universaliter, non sunt contrariae. Quoties autem, inquit, indefinitae sunt propositiones, et universaliter universale non proponitur, contrariae non sunt, ea enim affirmatio quae dicit, homo justus est, et quae dicit, homo justus non est, contraria non est. Possunt enim utraeque simul esse verae, et in 64.0322B| eodem, id est homine, quod in contrariis fieri impossibile est. Quod vero addidit, quae autem significantur est esse contraria, tale est: ipsae quidem propositiones contrariae non sunt, significant tamen aliquando contraria. Si quis enim dicat, homo albus est, et alius neget, homo albus non est, ipsae quidem contrariae non sunt. Quod autem dicitur, homo albus non est, potest quiddam significare contrarium. Nam designat hoc quod dicitur, homo albus non est, et rubri coloris esse et pallidi, et fusci, designat etiam nigri, quod est albo contrarium. Potest igitur id quod non est album esse nigrum. Ergo quanquam ipsae contrariae non sunt, tamen potest aliquando quod dixit contrarium significare, priori affirmationi, ut in eo quod diximus. Nam si id quod dicitur, non est homo albus, nigrum esse designet, quoniam is qui niger est 64.0322C| albus non est, contrariae quidem propositiones non sunt, quoniam possunt esse utraeque verae. Quae autem significantur, interdum contraria reperiuntur; quae autem sint hujusmodi propositiones exemplorum subjectione monstravit.

Dico autem non universaliter enuntiare de his quae sunt universalia, ut est albus homo, non est albus homo.

Et quod dicat esse universale, non universaliter praedicare, planissime demonstravit dicens:

Cum enim universale sit homo, non universaliter utitur enuntiatione. Omnis namque non universale significat, sed quoniam universaliter.

Nam id quod dicitur omnis, illud ad quod praedicatur colligit, atque in unum corpus adducit, ut cum dicitur, omnis homo justus est, nullum excipit hominem. 64.0322D| Sed totam colligit humanitatem, et fit de re universali, homine, praedicatio universalis, cum dicimus, omnis homo. Nam cum sit universale homo, huic universali universalitatem consignificat; id quod additur omnis, et res universalis, universaliter praedicatur.

In eo vero quod universale praedicatur, id quod est universaliter praedicare, non est verum.

Hac nos sententia quem ad locum universalitatis determinationem recte ponamus, instituit. Docet enim semper istam universalitatem, quam determinationem universalem vocamus, ad subjectum poni debere terminum, nunquam ad praedicatum. Si quis enim 64.0323A| sic dicat, omnis homo animal est, recte dixerit, omnis ad subjectum, id est ad hominem ponens. Quod si sic dicat, omnis homo omne animal est, falsum dixerit. Ergo hoc non dicit, in eo vero quod universale praedicatur, ut animal de homine. Animal enim universale est. De omni enim homine praedicatur, non est verum, hoc ipsum universale, quod est animal, universaliter praedicare, ut dicatur, omne animal esse hominem, nec solum in his, sed in nulla recte fieri affirmatione concedit; ait enim:

Nulla enim affirmatio vera erit, in qua universale praedicatum universaliter praedicetur, ut omnis homo est omne animal.

Hoc autem cur eveniat, paucis absolvam. Praedicatum semper majus est subjecto vel aequum, majus: 64.0323B| ut cum dico, homo animal est, animal praedicatur, homo subjicitur. Sed majus est animal homine. De pluribus enim quam ipse homo praedicatur. Rursus aequale est, cum sic dicimus, homo risibilis est, homo subjectum est, risibile praedicatum. Sed homo atque risibile aequalia sunt, proprium namque est hominis, quod est risibile, ut autem minus praedicatum inveniatur, quam subjectum fieri non potest. Sive ergo majus sit praedicatum, falsum est universale adjicere praedicato, ut in eo quod ipse posuit exemplo, Omnis homo omne animal est, sive aequale sit, superfluum est, ut si quis sic dicat, omnis homo, omne risibile est, quare universale praedicatum praedicare universaliter non oportet.

Opponi itaque dico affirmationem negationi contradictorie, 64.0323C| quae universaliter significat ei quae non universaliter, ut omnis homo albus est, non omnis homo albus est, nullus homo albus est, quidam homo albus est.

Quid sit proprie contradictio consequenter exponit: ait enim opponi contradictorie propositiones, quoties universalem affirmationem particularis abnuit negatio, et quoties universalem negationem particularis affirmatio destruxerit. Cum enim dicitur, omnis homo albus est, illa negatio quae dicit, non omnis homo albus est, de eodem homine universaliter tollit, quod universaliter affirmatio constituerat. Illa enim omnem hominem esse album ponit. Ista dicit non omnem, tanquam si concedat aliquem, sed ei tantum auferat universalitatem. Hoc est enim quod ait, quae 64.0323D| universale significat eidem quoniam non universaliter. Nam sicut universale significat affirmatio dicens hominem, ita quoque negatio universale significat, habet enim et ipsa hominem. Sed idem ipsum universale docet non esse universaliter, id est non omne esse album, quod affirmatio universaliter esse posuerat, omnem hominem esse album proponens. Eodem modo etiam in negatione, quas nos supra angulares posuimus, et contradictorias in descriptione. Hic nunc easdem oppositas contradictorie vocat. Quod autem universali affirmationi, quae est, omnis homo albus est, particularem negationem opposuit, quae est, non omnis homo albus est, tantumdem est tanquam si diceret, quidam homo albus non est. Nam si 64.0324A| non omnis homo albus est, et quidam homo albus non est.

Contrarie vero universalem affirmationem et universalem negationem, ut, omnis homo justus est. Quocirca has quidem impossibile est simul esse veras. His vero oppositas, contingit aliquando in eodem, ut, non omnis homo albus est, et, quidam homo albus est.

Plenissime omnes exsequitur dicitque contrarias universalem affirmationem, et universalem negationem. Has enim nos quoque supra descripsimus. Hic vero nunc easdem contrarie demonstrat opponi. Illud quoque addidit, quod eas impossibile sit in eodem veras aliquando cognosci. Nam sicut contrariorum natura in eodem non potest inveniri, neque enim uno eodemque tempore aliquid nigrum est atque album, 64.0324B| sic quoque nec contrarie, ut utraeque simul sint verae fieri potest. Quod autem adjecit, his vero oppositas, contingit aliquando in eodem, particularem affirmationem et particularem negationem designat. Particularis namque affirmatio universali negationi opposita est contradictorie, particularis vero negatio universali affirmationi. Contrariarum igitur oppositae possunt in eodem verae aliquoties inveniri, id est particularis affirmatio et particularis negatio, verae ut sint aliquoties fieri potest, ut est, quidam homo albus est, quidam homo albus non est, utraeque sunt verae.

DE REGULIS OPPOSITORUM.

Quaecunque igitur contradictiones universalium sunt universaliter, necesse est alteram esse veram vel falsam. 64.0324C| Et quaecunque in singularibus sunt, ut Socrates albus est, non est Socrates albus.

De contradictorie oppositis loquitur, et de singularibus propositionibus, quod unam semper veram, falsam semper alteram necesse est inveniri. Hoc enim dicit contradictiones eorum, quae sunt universalium universaliter praedicatorum, una semper vera est, altera falsa. Universalium autem universaliter praedicatorum sunt contradictiones universalium particulariter praedicatorum. Nam affirmatio universalis, vel negatio universalis, universaliter praedicantur, harum contradictoriae particulares affirmationes vel negationes sunt, si sibi angulariter comparentur. Harum igitur contradictionum, quae sunt universalium universaliter praedicatorum, una semper vera est, semper 64.0324D| altera falsa reperitur. In singularibus quoque idem est. Nam si nulla, ut dictum est, varietas aequivocationis impediat, idemque sit praedicatum, idemque subjectum, ad unum idemque tempus, ad unam eamdemque partem, ad unum idemque relatum, uno atque eodem modo, una semper vera est, altera falsa, et veritatis inter se naturam et mendacii partiuntur.

Quaecunque autem universalium non universaliter, non semper haec quidem vera est, illa vero falsa.

Quae vero sunt, inquit, definitae, ut neque universalem habeant, neque particularem determinationem, quod tacuit, non semper una vera est, altera falsa, sed utraeque interdum inveniuntur verae. In universalibus 64.0325A| autem non universaliter praedicatur aliquid hoc modo, Homo albus est, homo albus non est, in quo uno eodemque tempore utrasque veras esse contingit. Hic enim cum universale sit homo, non universaliter praedicatum est nomen. At vero nec particulariter. Neque enim quidam, aut nullus, aut omnis adjectum est. Docet autem hujusmodi propositiones non inter se dividere veritatem atque mendacium, hoc modo:

Simul enim verum est dicere quoniam est homo albus, et non est homo albus; et quoniam est homo pulcher, et non est homo pulcher. Si enim foedus, et non pulcher, et si fit aliquid, nondum est.

Documentum autem est hujusmodi dictum, indefinitam affirmationem negationemque veras utrasque 64.0325B| posse inveniri; verum enim dicere est, est homo albus, et non est homo albus, hujus autem rei probatio est: nam si verum est dicere, est homo niger, et est homo albus, uno eodemque tempore; qui autem niger est, albus non est, verum est dicere uno eodemque tempore quoniam est homo albus, et non est homo albus. Rursus si verum est dicere quoniam est homo pulcher, et est homo foedus uno eodemque tempore, qui autem foedus est, pulcher non est, verum est dicere hominem esse pulchrum et hominem esse foedum, uno eodemque tempore. Cum enim Achilles esset pulcher, claudus Thersites erat foedus. Rursus si verum est dicere esse hominem album, et rursus uno eodemque tempore fieri hominem album, nec hoc ulla contrarietas vetat ut sit homo albus, et 64.0325C| rursus fiat homo albus, sed qui fit albus nondum albus est, verum est igitur dicere quoniam est homo albus, et non est homo albus. Hoc est enim quod ait, et si fit aliquid, et non est: cum enim fit, non est, sed potest dici quoniam est homo albus, et fit homo albus, ut utrumque vere dicatur. Potest igitur vere utrumque dici, Et est homo albus, et non est homo albus.

Videbitur autem subito inconveniens esse. Idcirco quoniam videtur significare, non est homo albus, simul etiam quoniam nemo homo albus. Hoc autem neque idem significat, neque simul necessario.

Tacitae hominum dubitationi respondet. Quod enim dicimus, est albus homo, et non est albus homo, 64.0325D| utrumque verum esse videtur, sed aliquoties inconveniens esse. Si enim verum est dicere, est albus homo, quemadmodum fieri potest ut verum sit dicere, non est albus homo. Hoc autem videtur quibusdam inconveniens, idcirco quoniam apparet quibusdam id quod dicimus, non est homo albus, hoc significare, tanquam si dicamus, nullus homo albus est, sed hoc verum non est. Neque enim idem est dicere, non est albus homo, et nullus homo albus est. Et quanquam cum dicimus, nullus homo albus est, simul significamus quoniam non est homo albus, non tamen ex necessitate idem utraque significat. Cum enim dicimus, non est homo albus, simul nos dicere, quoniam nullus homo albus est, non oportet intelligi, neque 64.0326A| enim semper simul est, non est homo albus, et nullus homo albus est. Nam aliquoties simul est, scilicet cum prius dicitur universalis negatio. Cum vero indefinita dicitur prius, non est simul negatio universalis conjuncta negationi indefinitae. Nam si dicam, nullus homo albus est, simul dixi, quoniam homo albus non est. Quod si dicam, homo albus non est, non est simul dicta negatio universalis, quae est, nullus homo albus est, quoniam potest quidam esse non albus de quo dicatur, homo albus non est, neque tamen omnes esse non albi. Non igitur simul necessario sunt, non est homo albus, et nullus homo albus est.

Manifestum est autem quoniam una negatio unius affirmationis est, idem enim oportet negare negationem, 64.0326B| quod affirmavit affirmatio, et de eodem, vel de aliquo singularium, vel de aliquo universalium, vel universaliter, vel non universaliter.

Hoc quoque argumentum est negationem indefinitam et universalem idem non significare, et eas a se esse diversas. Nam si unius affirmationis una negatio est, contra eam quae dicit, non est homo albus, illa est affirmatio quae dicit, est homo albus. Et contra eam quae dicit, nullus homo albus est, illa est affirmatio quae dicit, quidam homo albus est; sed hae affirmationes diversae sunt, id est, est homo albus, et quidam homo albus est; diversae igitur illae quoque sunt quae his proportionaliter opponuntur. Diversa igitur est negatio quae dicit, nullus homo albus est, et ea quae dicit, non est homo albus. Docet autem nos 64.0326C| unius affirmationis unam esse negationem, idque hac ratione demonstrat; Oportet enim id praedicatum negare negationem, quod praedicaverit affirmatio, et rursus de eodem subjecto auferre praedicatum negationem oportet id quod affirmatio ante conjunxerat. Quod si fit, dubium non est unius esse affirmationis unam negationem, sive autem in universalibus hoc fiat universaliter praedicatis, sive indefinite, et non universaliter, sive in singularibus, una eademque propositionum natura est, ut unius affirmationis sit tantum naturaliter una negatio. Hoc autem inductione probat.

Dico autem, ut est Socrates albus, non est Socrates albus.

In hac enim propositione idem subjectum est, 64.0326D| idem praedicatum, et in medio exemplorum subjecit

Si autem aliud aliquid de eodem vel de alio, idem, non opposita erit, sed ab ea diversa.

Sensus hujusmodi est, si autem aliud aliquid praedicaverit negatio quam affirmatio praedicavit, vel si de alio subjecto idem negatio praedicaverit quod in affirmatione fuerit praedicatum, non sunt sibi oppositae, sed a se tantum diversae sunt. Si quis enim dicat, Socrates disputat, et alius respondeat, Socrates non ambulat, diversum praedicatum est, et diversae sunt propositiones, et non oppositae, et hoc est quod dixit Si autem aliud aliquid, aliud enim praedicavit, negatio quam affirmatio praedicaverat. Quod si quis sic dicat, Socrates disputat, aliusque respondeat, 64.0327A| Plato non disputat, de alio subjecto idem praedicavit, et sunt a se diversae propositiones, et non oppositae. Et erit id quod ait aliquis, vel de alio idem. Quod si utraque sint diversa, multo magis propositiones diversae fiunt, quibus positis ad proposita rursus exempla contendit, et uni affirmationi unam enuntiationem negationis opponit, angularibus angulares, affirmativis negativas, particularibus universales, indefinitis indefinitas opponens et comparans.

Huic autem quae est, omnis homo albus est, contradicit illa quae est, non omnis homo albus est. Illi autem quae est, aliquis homo albus est, illa quae est, nullus homo albus est. Illi autem quae est, homo albus est, illa quae est, homo albus non est.

Et post haec concludit sententiam dicens:

64.0327B| Quod igitur una affirmatio uni negationi opponitur contradictorie, et quae sunt hae, dictum est. Et quod sunt aliae contrariae, et quae sint hae, dictum est, et quod non omnis vera vel falsa contradictio, et quare, et quando vera, vel falsa.

Revolvit quoque breviter, quoniam aliae sunt contrariae, aliae contradictoriae, dicitque se quae sint hae diligentius in superiori disputatione monstrasse. Illud quoque patet non omnem esse veram vel falsam affirmationis et negationis oppositionem, quam nunc communiter et improprie contradictionem vocat. Et quando non sint verae vel falsae, vel cur, se exposuisse commemorat.

DE AFFIRMATIONE ET NEGATIONE UNA.

Una autem affirmatio et negatio est, quae unum de 64.0327C| uno significat, vel cum sit universale universaliter, vel non similiter.

Quid sit una affirmatio et supra jam diximus, et nunc quoque idem docere non piget. Cum idem Aristoteles revolverit, una enim affirmatio est, quae unam rem de uno significat, id est quae hujusmodi habet praedicatum, et hujusmodi subjectum, ut utrumque singula significet. Nam si unum aliquid significet praedicatum, simplex atque unum est. Quod si rursus unum aliquid significet subjectum, et non plura, simplex rursus est atque unum. Quocirca si unum praedicatum de uno erit subjecto, utraque singula significabunt et non plura. Eoque fit, ut non sit simplex propositionis significatio, et quae unum significet, una sit. Idem autem oportet esse etiam in 64.0327D| universalibus universaliter praedicatis, et in particularibus, quas universalibus opponi necesse est, quorum etiam subdit exempla.

Ut omnis homo albus est, non omnis homo albus est, est homo albus, non est homo albus, nullus homo albus est, quidam homo albus est.

Dicit enim unam esse propositionem. Omnis homo albus est, et rursus ei oppositam unam esse, non est omnis homo albus.

Si album unum significat. Sin autem duobus unum nomen positum est, ex quibus non est unum, non est una affirmatio, neque una negatio.

Si album, inquit, unum significat, quod si plura designat non est una affirmatio, nec una negatio. Hoc 64.0328A| autem et in subjecto convenit custodire, scilicet ut subjecti quoque simplex significatio servet. Docet autem non esse unam propositionem, si praedicatum vel quodlibet in propositione verbum multa significet hoc modo.

Sin vero duobus unum nomen est positum ex quibus non est unum, non est una affirmatio, neque negatio.

Sunt quaedam res quae plura quidem significent, ex quibus omnibus junctis unum quiddam valeat effici, hominis quidem nomen significat animal, significat mortale, rationale quoque designat, sed haec juncta unum quiddam efficiunt, quod est animal rationale mortale. Haec namque omnia unum hominem complent. Sunt quoque alia quae duas vel plures hujusmodi res designant, ex quibus junctis unum aliquid 64.0328B| esse non possit, ut liber. Dicitur namque et Dionysius liber, et ingenuus, sed ingenuus et Dionysius juncti, nihil efficiunt. Quare si quid tale sit, inquit, aut subjectum aut praedicatum quod plura significet, ex quibus unum aliquid esse non possit, non est illa una affirmatio, neque una negatio. Et hoc fictitii exempli ratione confirmat.

Ut si quis ponat hoc nomen tunica, homini et equo, et dicat tunica est alba, haec non est una affirmatio, nec una negatio. Nihil enim differt hoc quam dicere, est homo equus albus. Hoc autem nihil differt quam dicere, est homo albus, et est equus albus.

Dicatur enim, inquit, equus et homo tunica. Et habeant, verbi gratia, hoc nomen, si quis enim dicat, et tunica alba quoniam tunica equum atque hominem 64.0328C| designat, videtur dicere quoniam est equus et homo albus, sed hoc tale est, tanquam dicat, est equus albus, et est homo albus. Sed hae duae propositiones sunt, et non una; duplex igitur illa quoque propositio est, est homo et equus albus; quare duplex illa quoque quae dicit, est tunica alba. Etenim subjecti hujus, id est tunicae, duplex significatio propositiones fecit esse duplices. Quod si quis dicat unum quiddam significare, est tunica alba, quia significat, est homo et equus albus; impossibile est. Neque enim ex homine et equo quiddam unum fit, ut haec propositio unum aliquid designet; quare aut haec propositio multa significat, aut si non multa, nihil omnino designat. Nihil enim est homo equus, ut simul dicatur atque intelligatur, hoc est enim 64.0328D| quod ait:

Si ergo hae multa significant, et sunt plures, manifestum est quoniam et prima multa vel nihil significat, neque enim est aliquis homo equus.

Si ergo hae multa significant et sunt plures, manifestum est quod et prima, id est ea quae dicit, est tunica alba, multa vel nihil significat. Nihil autem id circo quoniam si non multa designet propositio cujus quilibet terminus aequivocus est, cum illa quae nomine aequivoco significantur juncta fuerint, neque in unam substantiam convenerint, talis juncturae quae res sibimet incontextas copulant, non erit ullus intellectus: ut in ea quae est, tunica alba est, aliter esse una non potest, si tunica equum hominemque significet, 64.0329A| nisi equus atque homo juncti unum aliquid efficiant; sed hi termini tales sunt, ut necesse sit hanc propositionem vel multiplicem esse, vel nihil significare: nam si jungantur homo et equus, fit nihil. Nihil enim est homo equus, quod per hoc monstravit, quod ait: Neque enim est aliquid homo equus, hoc autem cur nunc ab ipso propositum sit, lucidissime demonstravit; cum enim de his propositionibus loqueretur quae verum inter se falsumque dividerent, hoc addidit, quod etiam hae quae habent vel praedicatum aequivocum, vel subjectum, verum falsumque non dividunt, utraeque enim esse verae possunt, ut haec quae dicunt, est liber homo si ad ingenuitatem referas, et non est liber homo, si ad Dionysium. Recte igitur dictum est:

64.0329B| Quare nec in his necesse est hanc quidem contradictionem veram esse, illam vero falsam.

Cum enim multa significat, multiplex significatio in negatione atque affirmatione se invicem non perimit, quod si una sit affirmatio et una negatio, quoniam utraeque in eodem esse non possunt, unam veram semper, falsam alteram esse necesse est.

DE FUTURIS CONTINGENTIBUS.

In his ergo quae sunt, et facta sunt, necesse est affirmationem vel negationem, veram esse vel falsam. Ac in universalibus quidem universaliter semper hanc veram, illam vero falsam esse, et in his quae sunt singularia, quemadmodum dictum est. In his vero quae in universalibus non universaliter dicuntur, non est necesse, dictum est autem et de his.

64.0329C| In praesentibus rebus et in praeteritis factas contradictorias enuntiationes dicit definite, unam semper veram, alteram definite semper esse mendacem, ut si quis dicat: Omnes Fabii perierunt, qui ad pugnam contra Veientes privata conspiratione progressi sunt. Hoc si negetur sic, non omnes Fabii perierunt, qui ad pugnam contra Veientes privata conspiratione progressi sunt, necesse est quidem unam veram, alteram esse falsam, sed definite vera affirmatio est, definite falsa, negatio. Cum enim id quod factum est dicitur factum, definite verum est, quod si id factum esse denegetur, falsum est definite; sive ergo in universalibus universaliter praedicatis contradictio per oppositionem particularitatis fiat, sive in singularibus, ut in Socrate et in caeteris individuis, in his quoque quae 64.0329D| sunt praeterita, semper una vera est, altera falsa, ut in eo quod est, Socrates veneno peremptus est. Socrates veneno peremptus non est, vera est affirmatio definite, et ita rursus falsa negatio est in praesentibus quoque idem esse necesse est. Si enim, disputante Socrate, dicat aliquis: Socrates disputat, et hoc alius neget, sicut disputare Socratem praesentis temporis ratione definitum est, ita quoque definite affirmatio retinet et veritatem, negatio definite mendacium. Et in universalibus quidem vel affirmativis vel negativis, in quibus vel affirmatio particularis, vel negatio particularis opponitur idem est. Hoc est enim quod ait: In his quae sunt, et quae facta sunt, id est in praesentibus atque in praeteritis, una semper 64.0330A| definite vera est, semper altera falsa definite, sive universalis sit una, altera particularis. Quod per hoc monstratur, quod ait: In universalibus quidem universaliter, semper hanc esse veram, illam vero falsam, sive in singularibus atque individuis praedicamentis. Quod per hoc designat quod addidit: Et in his quae sunt singularia, una vera est, altera falsa; sed postquam dixit de contradictoriis, adjecit, in his autem quae indefinitae sunt, non necesse est semper hanc quidem veram, illam vero esse mendacem. Hoc scilicet designans quod ait: In his vero quae in universalibus non universaliter dicuntur, non est necesse in his unam veram, alteram falsam proponi, potest enim fieri ut utraeque sint verae quae fuerint indefinitae.

64.0330B| In singularibus vero, et futuris non similiter.

Propositionum aliae sunt tantum inesse significantes, ut si quis Socrate vivo dixisset: Socrates calvus est, alius negaret, Socrates calvus non est. Illa enim inesse posuit Socrati calvitiem, illa calvitiem a Socrate disjunxit. Aliae vero sunt necessariae, ut si quis dicat, Necesse est solem annis omnibus in Arietem rursus redire. Rem namque necessariam et ex necessitate evenientem praedicans, totam fecit necessariam propositionem. Aliae autem sunt contingentes, quae cum non sint, eas tamen in futurum evenire possibile est, ut si quis dicat: Hodie Alexander pransurus est, hodie Alexander pransurus non est. Etenim cum ista dicantur, quoniam illi adhuc prandere non inest, inesse tamen 64.0330C| contingit, et potest fieri ut hodie prandeat, idcirco dicimus eas contingentes, contingit enim fieri, quoniam adhuc nondum facta est. Sed hae non insunt quidem, ut dictum est. Sunt enim futuri temporis. Quae autem non insunt, sed inesse possunt, necessariae non sunt, quoniam hujusmodi retinent naturam, ut eas et esse, et non esse possibile sit, potest enim fieri ut hodie Alexander prandeat, et rursus fieri ut hodie non prandeat. Et hanc eveniendi vel non eveniendi possibilitatem, utrumlibet vocamus. In hujusmodi enim rebus utrumlibet contingit, aut affirmatio, aut negatio, et non est necesse aut affirmationem fieri, aut negationem. Nam cum non sit affirmatio necessaria, non interclusum est contingere negationem. Rursus cum negatio necessaria non sit, 64.0330D| interdum accidit, ut affirmatio contingat. Quare haec hujusmodi eveniendi et non eveniendi potentia, utrumlibet vocatur. Quod in his utrumlibet, id est vel affirmationes vel negationes, evenire conceditur. Nunc ergo Aristoteles hoc validissima argumentatione contendit astruere, quod quemadmodum in praeteritis, et in his quae sunt praesentia, non modo in affirmatione et negatione, unam veram, alteram falsam esse necesse est, sed definite una vera est, definite altera suscipit falsitatem, non ita in his quae contingentes vocantur. Necesse enim est ut aut affirmatio vera sit, aut negatio, sed non ut definite quaelibet earum vera sit, altera falsa definite. Nam quod dicimus Alexander lavandus est, id si alius neget, dicatque: Alexander lavandus non est, totum quidem 64.0331A| hoc necesse est evenire, ut aut lavetur, aut non lavetur, et necesse est unam esse veram, alteram falsam, aut affirmationem, si lotus fuerit, aut si lotus non fuerit, negationem. Sed non est necesse ut definite affirmatio vera sit, idcirco quod in hujusmodi rebus poterit evenire negatio. Sed nec unquam definitum est, ut negatio vera sit, falsa affirmatio, idcirco quoniam potest non evenire negatio. Quare in tota contradictione, unam quidem veram, falsam alteram esse necesse est. Ut autem definite una vera sit, altera falsa definite, sicut in his quae sunt praeterita quaeque praesentia, nulla ratione rerum possibile est. Sed hoc prius Aristoteles in singularium praedicamentorum propositionibus probat. Post autem idem debere in universalibus docet intelligi. Idcirco 64.0331B| enim ait, in singularibus vero et futuris non similiter. Id est in singularibus propositionibus, et de quibus prius tractat, et in futuris, id est in contingentibus, non idem modus est verarum falsarumque propositionum, qui est in praeteritis atque praesentibus. Quoniam in praeteritis atque praesentibus, et totum contradictionis corpus in veritatem falsitatemque dividitur, et vera est una definite, ut possit ex his certus aliquis ac sciens dicere quoniam affirmatio vera sit, vel rursus, quoniam negatio; vel si id nullus dixerit, certa jam praeteriti temporis vel praesentis secundum sui naturam ratio, certusque eventus est, in his vero in quibus contingens est et futurum, id est variabile et instabile, totum quidem corpus contradictionis veritatem falsitatemque partitur, sed haec 64.0331C| veritas atque falsitas indiscreta est atque volubilis. Nullus enim potest dicere quoniam affirmatio vera est. Non est enim necesse veram esse affirmationem, idcirco quoniam negationem fieri possibile est. nec rursus negationem, quoniam non est impossibile affirmationem contingere, et postremo quoniam utrumlibet ipsorum contingit, idcirco una earum, vera esse definite et certa, naturaliter non potest, quibus autem id argumentationibus exsequatur, manifestum erit hoc modo:

Nam si omnis affirmatio vel negatio, vera vel falsa est, et omne necesse est vel esse vel non esse. Quare si hic quidem dicat futurum aliquid, ille vero non dicat hoc idem ipsum, manifestum est quoniam necesse est verum dicere alterum ipsorum, si omnis affirmatio vel 64.0331D| negatio vera vel falsa est. Utraeque enim non erunt simul in talibus.

Si quidquid in affirmationibus negationibusque proponitur, verum vel falsum est definite, sequitur ut quod illae negationes affirmationesque significant, aut evenire, aut non evenire necesse sit; hoc est enim quod dicit: Nam si omnis affirmatio vel negatio vera vel falsa est definite; idcirco enim addit omnis. In his enim quae sunt futura vel contingentia, non esse affirmationes et negationes veras vel falsas definite probare contendit. Nam si unus dicat aliquid futurum, alius neget, ut utraque eveniant, fieri non potest; quis enim dixerit, dicente aliquo Socrates coenaturus est, alioque negante. Socrates coenaturus 64.0332A| non est, utrasque veras in uno eodemque contingere? Hoc igitur fieri non potest; unus ergo eorum verum dicturus, est alius mentietur; ponatur enim una eorum definite vera esse, vel falsa, si ergo omnis affirmatio et negatio vera vel falsa est definite, et uterque negans affirmansque veri in contradictionibus esse non possunt, necesse est unum verum dicere, alterum falsum, et unum definite verum, alterum definite falsum. Hoc si est in omnibus affirmationibus atque negationibus, ut una definite falsa sit, altera vera definite, quidquid vera dicit eventurum evenire necesse est, quidquid non eventurum non evenire necesse est, hoc est enim quod ait: Manifestum est quoniam necesse est verum dicere alterum ipsorum; neque enim potest fieri ut affirmatio negatioque 64.0332B| consentiant in talibus, id est in contradictionis propositionibus. Necesse est autem evenire quaecunque vera definite affirmatio loquitur, et non evenire quod profert definite vera negatio, quod sic probat.

Nam si verum est dicere, quoniam est album vel non album, necesse est esse album vel non album. Et si est album vel non album, verum est affirmare vel negare, et si non est, mentitur, et si mentitur, non est. Quare necesse est aut affirmationem, aut negationem veram esse vel falsam

Quod de futuro possit esse judicium, a praesentibus trahit exemplum: ait enim hanc esse rerum consequentiam, ut rem subsistentem propositionis veritas consequatur, veritatem propositionis rei, de qua loquitur 64.0332C| propositio, essentia comitetur. Nam si hic lapis vel quodlibet aliud album est, verum est de eo dicere quoniam album est, et hoc convertitur. Nam si verum est dicere de eo quoniam album est, sine dubio album est, et album esse necesse est, itaque fit ut res veritatem, et veritas rem, de qua proponitur, subsequatur. Rursus si hic lapis albus non est, verum est de eo dicere quoniam non est albus, et si de eo verum est dicere quoniam non est albus, ut sit albus fieri non potest, cum vere dicatur quoniam non est albus. Idem quoque etiam in mendaciis valet. Nam si quid non est, cum hoc aliquis esse proposuit, mentietur. Et si quis de alio mentietur, illud de quo fit mendacium non est, ut si quam rem cum alba non sit dicat, aliquis esse albam mentitus est, quocirca 64.0332D| necesse est illud quoque non esse de quo mentitus est. Ita igitur veritas quidem rei quae est, et res quae est veritati, falsitas vero rei quae non est, et res quae non est, falsitati convertitur, quod si hoc est in omnibus rebus, quidquid dicitur cum veritate vel falsitate, ad rem quae est vel non est convertitur, sive negatio sit, sive affirmatio, et unam veram semper, alteram falsam esse necesse est; si una definite vera est, impossibile quiddam ex hac positione continget. Evenient namque omnia, quaecunque sunt vel fiunt ex necessitate fieri, et nihil a casu, nihilque esse possibile quod sit, et non esse possibile. Nihil etiam in liberi arbitrii moderamine relinquetur, sed totum erit ex necessitate, quidquid evenerit. Nam si 64.0333A| verum est definite de qualibet re dicere quoniam erit, illam rem sine dubio futuram esse necesse est, et ut non fiat non potest evenire. Verum enim est dicere de ea quoniam futura est, nec verum de ea quoniam futura est poterat dici, nisi eam fore esset necesse: quare si in omni affirmatione et negatione, aut affirmatio aut negatio in futurum definite, vera vel falsa est, necesse est vel quod ab affirmatione vera definite, vel quod a negatione dicitur falsum evenire. In falsitate quoque similis causa est. Nam quod non erit, falsum est dicere quoniam erit. Et quod falsum est dicere quoniam erit, ex necessitate non erit. Item quod erit, falsum est dicere quoniam non erit, et quod falsum est dicere quoniam non erit necessario erit. Ut igitur veras propositiones necessarius sequitur 64.0333B| eventus ut fiat, quod dicitur, ita et falsas propositiones necessarius sequitur eventus, ut non fiat, quod dicitur a falsa propositione. Quod si in futurum omnis affirmatio vel negatio definite semper dividunt veritatem et falsitatem, erit rerum quae praedicantur necessarius eventus, et omnia ex necessitate contingent, vel non contingent emaque et casus, et possibilitas, et liberum perit arbitrium. Syllogismus aut hujusmodi est: si omnis affirmatio vera est aut falsa definite, et eodem modo negatio eveniet, ut omnia inevitabili necessitatis ratione contingant, quod si hoc est, liberum perit arbitrium. Sed hoc impossibile est; non igitur verum est omnem affirmationem vel negationem veram esse definite vel falsam. Omnia autem ex necessitate contingere, si illae definite verae 64.0333C| vel falsae sunt, talis syllogismus ostendit: omnis in futurum definita veritas vel falsitas eventum rei vel futurum vel non futurum ex necessitate constituit, sed omnes propositiones futurae definite verae vel falsae sunt. In omnibus igitur eveniendi, vel non eveniendi necessitas erit, pro qua conclusione illud Aristoteles intulit, quod ait:

Nihil igitur neque est, neque fit, nec a casu, nec utrumlibet, nec erit, nec non erit, sed ex necessitate omnia et non utrumlibet, aut enim qui dicit; verus est, aut qui negat.

Casus namque, et id quod est utrumlibet exstinguitur, libera etiam voluntas adimitur, si omnia quaecunque fient; ex necessitate futura sunt; et probat superiorem conclusionem, quae dicit omnia ex necessitate 64.0333D| contingere, per hoc quod ait: aut enim qui dicit verus est, aut qui negat; si ergo veritas rerum necessitati convertitur, aut qui negat verus est, aut qui affirmat omnia fieri ex necessitate necesse est. Nam si non erunt ex necessitate, non erunt verae definite, id quod ipse subjunxit:

Similiter enim, vel fieret, vel non fieret, utrumlibet enim nihil magis sic vel non sic se habet, aut habebit.

Exponit enim quae sit contingentis natura, cum quid sit utrumlibet exponit, utrumlibet est id cujus indiscretus eventus est, id est, quod aequaliter esse vel non esse contingit. Hoc est enim quod ait, similiter enim fieret vel non fieret. Neque enim directam viam necessariamque habet unam vel affirmationem 64.0334A| vel negationem, sed nihil se magis sic habet, vel sic non habet, et est utrumlibet quod aequalem cursum et ad evenire retinet, et ad non evenire. Nihil enim se magis vel sic habet, vel sic non habet, id est aequaliter se habet ad esse, et ad non esse. Nihil enim magis sese habet, ut fiat quam ut non fiat.

Amplius si est album nunc, verum erat dicere prius quoniam erit album, quare semper verum fuit dicere quodlibet eorum quae facta sunt, quoniam est vel erit.

Validam sibi ipsi vim argumentationis opponit, qua possit ostendere affirmationes negationesque veras vel falsas esse definite, et ait providendum esse ne forte necesse sit suspicari id quod jam factum est vere dici potuisse antequam fieret, esse faciendum, ut si Socrates hesterna nocte coenavit, verum fuit 64.0334B| hesterna matutina dicere, quoniam coenaturus est; quocirca definite quoque verum fuisset, si de eo praediceretur. Omnia igitur ea quae fiunt definite poterant vera praedicari. Hoc est enim quod dicit, si est album nunc, verum erat dicere prius quoniam erit album. Nam si qua res nunc alba est, verum erat ante dicere quoniam erit alba, quare definite quoque fuit quodlibet eorum quae facta sunt vere praedicere. Hoc enim rei ipsius exitus comprobavit. Huic oppositioni per eadem rursus occurrit. Non enim qui haec dicit, licet ei laqueum superioris argumentationis effugere, rursus enim eadem illum cuncta circumveniunt, et eisdem iterum urgetur incommodis.

Quod si semper verum fuit dicere quoniam est vel erit, non potest hoc non esse vel non futurum esse. 64.0334C| Quod autem non potest non fieri, impossibile est non fieri; et quod impossibile est non fieri, necesse est fieri. Omnia ergo quae futura sunt, necesse est fieri, nihil igitur utrumlibet, neque casu erit; nam si casu, non ex necessitate.

Mira ratione superiorem argumentationem dicentis ad idem reduxit incommodum dicens: Si verum est omnia quaecunque facta sunt, definite vere potuisse praedici, quoniam veritatem propositionis rei necessitas sequitur, quod vere definite praedicatum erat non evenire non poterat; sed si non evenire non poterat, ut non eveniret erat impossibile. Quod autem non fieri impossibile est, fieri necesse est. Eventus igitur ejus ex necessitate consequitur. Nihil ergo utrumlibet, neque a casu erit. Nam si a casu 64.0334D| esse poterit, non ex necessitate futurum est; quod si non est ex necessitate futurum, non est impossibile non fieri; si non est impossibile non fieri, potest non fieri; si potest non fieri, non potest definite vere praedici. Quod enim vere definite praedicitur, ex necessitate futurum est, quod autem a casu est, ex necessitate non evenit.

At vero nec quoniam neutrum verum est, contingit atcere ut quoniam neque erit, neque non erit; primum enim cum sit affirmatio falsa, erit negatio non vera, et cum haec sit falsa, contingit affirmationem esse non veram.

Quatuor differentiis contingentium futurorum diversitas constat. Aut enim id quod affirmatur et negatur 64.0335A| in futurum, utrumque erit verum aut utrumque falsum; aut unum verum, falsum alterum definite; aut unum verum, falsum alterum indefinite. Non enim esse quidem et affirmationem et negationem veram in his propositionibus, quae de rebus contingentibus in futurum proponuntur, per hoc demonstravit superius quod ait: Manifestum est quoniam necesse est verum dicere, alterum ipsorum, si omnis affirmatio vera vel falsa est. Utraque enim non erunt simul in talibus. Neque enim fieri potest ut in contradictoria propositionum oppositione, utrasque veras quisquam valeat invenire. Nunc autem monstratur quoniam ne hoc quidem fieri potest ut utraeque sint falsae, ait enim: At vero, ne hoc quidem nobis contingit dicere quoniam neutrum verum est, id est nec affirmatio, nec negatio; contingeret autem 64.0335B| utraque esse falsam affirmationem scilicet et negationem, si nec quod diceret affirmatio, futurum esset, nec quod non esse negatio diceret, non esset. Ita enim fieret, ut nec esset, quod affirmatio esse praedicavit, nec non esset, quod negatio non esse proposuit. Si quis ergo hoc ita dicat, primum, inquit, illud inconveniens atque impossibile est, quod in contradictoria propositione, cum affirmatio falsa sit non est vera negatio, et rursus cum negatio falsa sit, falsa quoque affirmatio sit. Hoc enim in solis contrariis contingebat, non etiam in contradictoria oppositione. In hac enim unam semper veram esse necesse est, semper alteram falsam.

Ad haec si verum est dicere quoniam album est et magnum, oportet esse utrumque. Si vero erit cras, 64.0335C| oportet esse cras. Si autem neque erit, neque non erit cras, non erit utrumlibet, ut navale bellum. Oportebit enim neque fieri navale bellum, neque non fieri. Quae ergo contingunt inconvenientia haec sunt, et hujusmodi alia, si omnis affirmationis et negationis, vel in his quae de universalibus dicuntur universaliter, vel in his quae sunt singularia, necesse est oppositarum hanc quidem veram esse, illam vero falsam. Nihil autem utrumlibet esse in his quae fiunt, sed omnia esse et fieri ex necessitate. Quare non oportebit neque consulere, neque negotiari, ut si hoc facimus, erit hoc, si vero non hoc, non erit hoc. Nihil enim prohibet in millesimum annum hunc quidem dicere hoc futurum esse, illum vero non dicere. Quare ex necessitate erit quodlibet eorum, quod tunc ab eo verum erat dicere. At vero neque hoc 64.0335D| differt, si aliquis dixerit contradictionem, vel non dixerit. Manifestum est enim quoniam sic se habent res, etiamsi non hic quidem affirmaverit ille vero negaverit. Non enim propter negare vel affirmare erit vel non erit, nec in millesimum annum magis quam in quantolibet tempore. Quare si in omni tempore sic se habebat, ut unum diceretur vere, necesse erat hoc fieri, et unumquodque eorum quae fiunt sic semper se habebat, ut ex necessitate fieret. Quando enim vere dicit quis quoniam erit, non potest non fieri; et quod factum est, verum erat dicere semper quoniam erit.

Addidit quoque aliud, quo magis id quod dicitur videatur incongruum. Omne enim id quod praedicitur in futurum, si vere praedicitur, erit. Si quis enim 64.0336A| dicat in praesenti tempore, hoc animal quodlibet album est, vel magni corporis, et hoc vere pronuntiet, album et magnum illud animal esse necesse est. Ita etiam in futuro si quis vere dicat quoniam hoc animal cras album fiet, et corporis vastioris, necesse est cras utraque contingere, ut et album fiat et corporis vastioris. Sin vero falso aliquid praedicatur, necesse est non esse quod dicitur, si sit affirmatio: ut si quis affirmet falso futurum navale bellum, necesse est non fieri quod a falsa affirmatione praedicitur. At si sit falsa negatio, necesse est fieri quod falsa negatio futurum non esse praedixit; sin vero utraque falsa sunt, non erit ex necessitate quod dicitur, quia definite affirmatio falsa est, nec non erit ex necessitate quod dicitur, quia definite est falsa negatio. Unde fit 64.0336B| ut utrumlibet quod est in rebus omnino perimatur, utraque enim necessario sunt et ex necessitate contingunt, et est necessitas illa impossibilis. Nam si quis dicat cras futurum navale bellum, aliusque neget, et pronuntiet non futurum, si utraque sint falsa, necesse quidem erit non esse cras navale bellum, quoniam affirmatio, quae illud dicit futurum, falsa est. Rursus necesse est esse cras navale bellum, quoniam negatio quae dicit cras non futurum, ipsa quoque mentitur. Quare necesse erit et esse navale bellum, et non esse, quod est impossibile, et praeter communem cogitationis naturam. Non est igitur verum utrasque et simul, id est affirmationem negationemque mentiri. Quae ergo, inquit, contingunt inconvenientia, haec sunt, et hujusmodi, si quis dicat vel in 64.0336C| his quae universalia sunt et universaliter praedicantur, vel in his quae singularia in propositionibus enuntiantur, unam necessario definite esse veram, definite esse alteram falsam, talia illum, inquit, inconvenientia consequentur, et alia similia. Hoc scilicet dicens de superioribus argumentis, in quibus ostendebat omnia ex necessitate contingere, si quis unam veram definite, alteram diceret definite mendacem. Quaenam vero asserat alia inconvenientia impossibiliaque concurrere his qui unam definite veram proponunt, haec sunt: si quis enim proponat unam esse veram, alteram esse falsam, tollit (ut supra dictum est) id quod est utrumlibet in rebus, et omnia esse vel fieri ex necessitate constituit, nihil a casu, nihilque a propria voluntate. Unde fit ut neque 64.0336D| negotiari sit utile, nec inire actum, quae omnia consilii ratione tractantur, ipsum enim consilium supervacuum est, cum omnia quaecunque futura sint necesse sit evenire. Quid enim unusquisque dicat, Si hoc faciam, illud mihi eveniet atque continget, si vero haec, illa res eveniet? etenim nihil prohibet quemvis illum affirmare aliquid esse faciendum, alium vero negare, cum omnia vi necessitatis eveniant. Nam si omnia quae fiunt nunc, ante aliquis vere praediceret, quis dubitat quin illa quae facta sunt, immutabili violentia necessitatis evenerint? Hoc est enim quod ait: Quare ex necessitate erit quodlibet eorum quod tunc verum erat dicere. Sed ne illud videatur incongruum quod rerum eventum non ex ipsa 64.0337A| rerum natura, sed ex propositionum veritate et falsitate judicamus, scrupulum ipse dissolvit dicens. At vero nec hoc differt, si aliqui dixerint contradictionem, vel non dixerint: ad tollendum enim perimendumque consilium, quod nihil omnino homines oporteat consiliari, parum valet aliquid ante praedici; sive enim dicatur aliquid, sive non, quidquid vere praedici potest, illud etiam si non praedicatur evenire necesse est; idcirco enim vere praedicitur, quia vere praedici potest; idcirco vere praedici potest, quia immutabiliter futurum est. Quare futurum est, si praedicitur vere, nec tantum si praedicitur, sed etiam si praedici vere potest; sive enim praedicatur, sive non praedicatur, quidquid vere praedici potest, hoc ex necessitate futurum est. Manifestum est enim, inquit, 64.0337B| quod si sic se habeat res, sive unus eam affirmet et alius neget, si eventura est, nihil illi negatio officit; si eventura non est, nihil affirmatio prodest. Non enim, inquit, propter negare et affirmare erit vel non erit, nec hanc vim naturae tempus mutabit. Eodem modo enim evenient, ea quae post millesimum annum eventura creduntur, his quae post quantumlibet tempus ex necessitate futura sunt: unde fit, ut si in omni tempore omnia sic se habeant, ut unum definite verum dici possit, definite alterum falsum, omnia quaecunque facta sunt, vel fient, immutabili rerum ratione contingant. Hoc est enim quod ait, necesse esse fieri unumquodque eorum quae fiunt; id est, si sic se haberet, ut ex necessitate fierent omnia, et hoc superiori argumentatione confirmat 64.0337C| dicens: Quando enim vere dicit quis quoniam erit, non potest non fieri, eventus enim necessitatem, necessitas sequitur veritatem, et quod factum est, verum erat dicere semper quoniam erit, veritas namque propositionis ex rerum necessariis venit eventibus.

Quod si haec non sunt possibilia. Videmus enim esse principium futurorum, et ab eo quod consultamus, atque agimus aliquid, et quoniam est omnino in his, quae non semper actu sunt, possibile esse et non esse, similiter, in quibus utrumque contingit et esse et non esse, quare fieri et non fieri. Ac multa nobis manifesta sunt sic se habentia, ut quoniam hanc vestem possibile est incidi, et non incidetur, sed prius exteretur. Similiter autem et non incidi possibile est. Non enim esset eam 64.0337D| prius exteri, nisi possibile esset non incidi. Quare et in aliis fiendis, quaecunque secundum potentiam hujusmodi dicuntur. Manifestum igitur est quoniam non omnia ex necessitate vel sunt, vel fiunt, sed alia quidem utrumlibet, et non magis vel affirmatio, vel negatio vera est, alia vero magis quidem, et in pluribus alterum, sed contingit fieri et alterum, alterum vero minime.

Longum hyperbaton est, quod nos prius exponimus, postea continuamus. Liquet enim aliquarum rerum nos esse principium, ut actuum nostrorum. Si quis enim aliquid consilio faciat, quidquid consiliatione peregerit, ejus rei ipse principium est. A consiliante enim incipit, quidquid consilii solertia ministratur. Sunt enim quaedam quae actu non sunt, 64.0338A| sed potestate, quae potestas non fit ex necessitate, id est, ut possit quidem fieri, non tamen necesse sit, ut hanc vel quamlibet tunicam possibile est quidem ferro incidi, sed non est necesse. Fortasse enim utendo vetustabitur, et ipso quotidiano solvetur attritu. Ergo potest quidem incidi, sed forte non incidetur, sed antequam incidi possit exteritur. Rursus potest fieri ut non dividatur, neque enim exteri eam possibile esset, nisi prius esset possibile non incidi, quare possunt quidem quaedam fieri, sed ita contingit fortasse ut non fiant. Sunt igitur quaedam possibilia non necessaria, et in aliis quoque quae fiunt eadem ratio est. Omne enim quod fit a quolibet consilio, ipse qui consiliatur illius rei principium est, non necessitas, et quaecunque sunt possibilia, mutabiliter 64.0338B| evenient. Quae enim secundum aliquam possibilitatem dicuntur, non eveniunt secundum necessitatem, unde fit ut manifestum sit quoniam non omnia ex necessitate vel fiunt, vel fiunt, sed quaedam sunt quae aequali modo, vel fiunt, vel non fiunt, et hoc est utrumlibet fieri, alia vero in pluribus quidem fiunt, in paucioribus vero non fiunt, et aequaliter quidem fiunt, ut egredientem domo amicum videre, fit enim hoc et fit aequaliter; quaedam vero frequentius fiunt; quam non fiunt, ut sexagenarium canescere frequentius fit, quam non fit. Et tamen ita hoc potest fieri, ut non fieri impossibile non sit. Hoc enim est quod ait: Alia vero magis quidem et in pluribus alterum, ut canescere in pluribus sexagenarii quam non canescere. Sed contingit fieri alterum, scilicet ut non 64.0338C| canescat, alterum vero minime, scilicet ut canescat. Est autem hyperbaton hoc modo. Quod si haec impossibilia videmus, quod sumus enim aliquibus ipsi principium, et quaecunque possibilia sunt, fieri possunt, et non fieri. Si igitur possibile est et ut sint et non sint, manifestum est non omnia ex necessitate contingere, sed alia aequaliter, alia vero evenire quidem in pluribus, in paucioribus vero non evenire, sed ut non eveniant necesse non est.

Igitur esse quod est, quando est, et non esse, quoa non est, quando non est, necesse est. Sed non omne quod est, necesse est esse, nec omne quod non est, necesse est non esse. Non enim idem est omne quod est, necessario esse, quando est, et simpliciter esse ex necessitate. Similiter autem et in eo quod non est. Et in 64.0338D| contradictione eadem ratio est, esse quidem vel non esse omne, necesse est, et futurum esse, vel non. Non tamen dividentem dicere alterum necessarium. Dico autem ut necesse est quidem esse futurum bellum navale cras, vel non futurum esse. Sed non necesse est futurum esse cras bellum navale, vel non futurum esse. Futurum autem vel esse, vel non esse necesse est.

Nunc quid sit necessarium temporale describit. Ait enim omnis res quando est, eam sine dubio esse necesse est. Non enim fieri potest ut cum est, non sit, et rursus res quae non est, quando non est, eam non esse necesse est, neque enim fieri potest, ut quando non est, sit; sed si quando est, eam esse necesse est, id est, non simplex necessarium, sicut 64.0339A| solem oriri simpliciter, sed temporaliter necessarium, ut sedeo, non idcirco simpliciter, et sine temporis praesentis descriptione ex necessitate est. Quando enim sedeo, non potest fieri ut non sedeam, et necesse est mihi tunc sedere cum sedeo, sed ipsum sedere mihi non ex necessitate inest, possum enim surgere. Rursus cum non sedeo, tunc mihi necesse est non sedere, sed ipsum non sedere, mihi ex necessitate non inest, possum enim sedere; ergo quod est, quando est, ex necessitate est, et quod non est, tunc cum non est, fieri ut non sit non potest. Non tamen omnia quaecunque sunt aut non sunt, aut ex necessitate sunt, praeter temporis praesentis nuncupationem, aut ex necessitate non sunt, nulla mentione praesentis temporis facta. Quare non est, inquit, 64.0339B| idem temporaliter necessarium esse, ut est mihi cum sedeo, et simpliciter ex necessitate esse, ut homini mortalitas, nec idem est, cum non est necessario non esse, ut mihi cum non sedeo non inest sedere, et quod simpliciter ex necessitate non habeo, ut tres oculos vel immortalitatem, atque hoc est quod ait, similiter autem et in eo quod non est. Hoc autem cur dixerit sequitur, et in contradictione eadem ratio est, esse quidem vel non esse omne necesse est, et futurum esse vel non esse. Similis est, inquit, ratio in contradictionibus contingentibus, et in his quae, cum sunt, secundum tempus necessaria sunt, simpliciter autem necessaria non sunt. Nam in futuris et in contingentibus contradictionibus, totam quidem contradictionem necesse est unam veram 64.0339C| habere partem, alteram falsam, ut si quis affirmet cras bellum navale futurum; id ergo non est necesse: et rursus si quis neget non futurum, est quidem aut esse, aut non esse necesse, sed non est necesse esse, nec rursus necesse est non esse, sed tantum aut esse aut non esse; idcirco tota quidem contradictio, unam habebit partem veram, alteram falsam, sed non erit ipsorum una definite vera, falsa altera definite. In praeteritis enim sic dicimus: Romulus Romam condidit, Romulus Romam non condidit; una quidem vera est, altera falsa, sed in his definite vera est affirmatio, definite falsa negatio. Nam quia quod factum est, fieri ut factum non sit, non potest, ideo definite in praeterito contradictio vera vel falsa est. In futuris vero propositionibus non idem est in 64.0339D| his scilicet quae contingentia significant ut si dicam Philoxenus coenaturus est, Philoxenus coenaturus non est. In tota quidem contradictione, una vera est, altera falsa, sed nullus potest dividere, ut dicat aut affirmationem constitute et definite veram esse aut negationem. Ante enim quam coenet, indefinitum est et variabile an coenet. Postquam vero coenaverit praeteritum definitur, igitur aut esse aut non esse aliquid in futuris contradictionibus necesse est. Ut autem unum fiat, et unum non fiat, non est necesse, in quo igitur similitudo est contingentis contradictionis et temporalis, neque simplicis necessitatis? in eo scilicet, quia sicut necesse est esse quod est, quando est, non tamen simpliciter necesse est esse, 64.0340A| quod est praeter temporis adjectionem: ita in contradictione contingenti, affirmationem quidem vel negationem veram esse necesse est, non tamen vel affirmationem simpliciter ac definite veram, vel negationem, sed utramlibet et quam certae veritatis constituerit eventus.

Quare quoniam similiter orationes verae sunt, quemadmodum et res, manifestum est, quoniam quaecunque sic se habent, ut utrumlibet sint, et contraria ipsorum contingant, necesse est similiter se habere et contradictionem, quod contingit in his quae non semper sunt, et non semper non sunt. Horum enim necesse est alteram partem contradictionis veram esse vel falsam. Non tamen hoc vel illud, sed utrumlibet, et magis quidem alteram veram, non tamen jam veram vel falsam. Quare 64.0340B| manifestum est, quoniam non est necesse omnis affirmationis et negationis oppositarum hanc quidem veram, illam vero falsam esse. Neque enim quemadmodum in his quae sunt, sic se res habet etiam in his quae non sunt, possibilibus tamen esse, vel non esse, sed quemadmodum dictum est.

Habent, inquit, quamdam cognationem res, et illa quae res ipsas propria significatione designant. Quare et oratio quae designat atque significat rem, sic se habebit, quemadmodum res ipsa est. Ergo si res non fuerit, falsa oratio est; si res fuerit, vera oratio est; et si vera vel falsa oratio est, erit id quod dicitur vel non erit, ut sibi res et oratio convertantur. Ergo si res constituta non est, nec definita necessitate proveniens, nec illa oratio, quae rem ipsam designat, 64.0340C| definitae est veritatis. Ergo in quibus rebus possibile est non modo esse, sed etiam non esse contingere, in his affirmatio et negatio utrumlibet sese habet, et quemadmodum rem ipsam, et esse et non esse contingit, ita quoque contradictionem et veram et falsam esse indefinite proveniet. Hoc autem in quibus fiat, ipse declarat, ait enim: In his quae non semper sunt, et non semper non sunt, sola enim sunt quae et esse et non esse contingunt, quae non semper sunt, et non semper non sunt; si enim semper essent, status eorum mutari non posset, atque ideo ex necessitate essent; si autem semper non essent, eas non esse, necesse esset. Etenim sicut ipsa natura rerum evenientium est varia, ita quoque altera pars contradictionis habet variabilem veritatem, et semper quidem 64.0340D| vera vel falsa est, non tamen una definite, ut hoc verum sit determinate, aut illud, sed utrumlibet. Et sicut status ipse rerum mutabilis est, ita quoque veritas aut falsitas propositionum dubitabilis sit, et eveniet quidem, ut in aliquibus frequentius una sit vera, non tamen semper, et ut una rarius vera, non tamen eam falsam esse necesse sit semper, quod per hoc demonstravit quod dixit, et magis quidem veram alteram, non tantum jam semper veram vel falsam. Concludit totam de futuris contingentibus propositionibus quaestionem, et ait: Manifestum est, non necesse esse omnes affirmationes et negationes definite veras esse, sed deest definite, atque ideo subaudiendum est. Illarum enim quae contingentes et 64.0341A| futurae sunt, nunquam definite una vera est, altera falsa. Neque enim, inquit, quemadmodum in his quae sunt, sic se habet in his quae non sunt, possibilibus tamen esse, aut non esse, sed quemadmodum dictum est. Illa etenim quae sunt praesentis temporis, sicut ipsorum esse definitum est, ita quoque de his definita est propositionum veritas falsitasque. Illa vero quae non sunt quidem, possunt tamen esse, et non esse: et ita futura sunt, ut non ex necessitate proveniant, sed possunt ita esse, ut etiam possint et non esse, in his hoc modo se habebit contradictio quemadmodum dictum est. Dictum autem est quoniam esse quidem vel non esse: omne necesse est, et futurum esse vel non necesse est. Non tamen jam divise ac 64.0342A| definite alterum eorum esse necesse est. Erant autem quatuor diversitates, ut aut utraeque verae essent, quod sustulit per hoc quod ait, utraeque enim non erunt simul in talibus; aut ut utraeque falsae essent, quod per hoc evertit quod ait: At vero nec quoniam neutrum verum est contingit dicere; aut ut una vera definite, altera falsa definite esset, quod illa argumentatione destruxit, per quam omnia ex necessitate docuit evenire, si hoc admitteretur. Quod si res illae minime sunt, constat unam quidem veram esse, aliam vero in contradictione mendacem; sed sicut res ipsae mutabiliter et indefinite futurae sunt, ita quoque enuntiationes variabili nec definita veritate et falsitate proferuntur.

LIBER SECUNDUS. DE ENUNTIATIONIBUS INFINITIS 64.0341B|

Quoniam autem est affirmatio de aliquo significans aliquid, hoc autem est vel nomen vel innominatum, unum autem oportet esse, et de uno, id quod est in affirmatione, nomen autem dictum est, et innominatum prius, non homo enim nomen quidem non dico, sed nomen infinitum, unum enim significat quodammodo infinitum nomen, quemadmodum et non currit, non verbum dico, sed infinitum verbum; erit omnis affirmatio et negatio, vel ex nomine et verbo, vel ex infinito nomine et verbo. Praeter verbum autem nulla affirmatio vel negatio est. Est enim vel erit, vel fuit, vel sit, vel quaecunque alia hujusmodi verba, ex his sunt quae sunt posita. Consignificant enim tempus.

Postquam de praeteriti ac praesentis, futuri etiam 64.0341C| temporis veritate et falsitate disseruit, nunc vim simplicis et praedicativae propositionis informat dicens quoniam simplex affirmatio unam rem de una significat, id est, de uno subjecto unum praedicat, subjectum autem illud aut nomen est, aut quod apud veteres quidem fuit innominatum, ab Aristotele vero infinitum nomen vocatum est; prius enim dictum est, quod homo nomen esset, non homo vero innominatum quidem apud antiquos, sed nunc infinitum nomen. Quoniam igitur manifestum est unum de uno praedicare simplicem propositionem, omnis erit propositio simplex, aut ex nomine et verbo, aut ex infinito nomine et verbo. Quod autem dixit: Non homo enim nomen quidem non dico, sed infinitum nomen hujusmodi est. Nomen, inquit, omnia definita significat, 64.0341D| non homo vero quamvis unum quodlibet eorum designare possit, quae homines non sunt, tamen quid designet infinitum est et dubium. Nam cum multa sint quae homines non sunt, et unum quodlibet eorum significare possit, quid significet ignoratur: sicut enim non currit non est verbum simpliciter, sed infinitum verbum, ita nomina cum negatione non sunt nomina, sed infinita nomina. Erunt igitur in propositionibus subjecta aut nomina, aut infinita nomina, praeter verbum autem nulla est affirmatio vel negatio, planissime docuit, quae pars orationis in simplici propositione obtineat principatum. Nam si praeter verbum fieri simplex propositio non potest, constat omnem vim 64.0342B| simplicis propositionis verba complecti. Omnis autem propositio aut esse, aut fuisse, aut futurum esse, aut hujusmodi aliquid habebit. Nam qui dicit currit currens est dicit. Et qui dicit cucurrit, currens fuit proponit; et qui dicit curret, currens erit. Si ergo omnis propositio, aut esse, aut fuisse, aut futurum esse, aut aliquid hujusmodi ut sit enuntiatio, retinebit, manifestum est quod praeter verbum esse non possit. Haec enim, id est, fuit, vel est, aut futurum est, verba sunt, ut ex his cognosci possit quae sunt superius posita atque confessa, cum diceremus verba esse quae consignificarent tempus. Etenim est, et fuit, et caetera significationem temporis secum trahunt.

Quare prima erit affirmatio et negatio, est homo, non 64.0342C| est homo, deinde est non homo, non est non homo. Rursus, est omnis homo, non est omnis homo, est omnis non homo, non est omnis non homo. Et in extrinsecus temporibus eadem est ratio.

Simplicium exempla propositionum apposuit, simplices autem supra diximus esse propositiones quae duobus terminis jungerentur. Quare quoniam omne definitum prius est infinito nomine, et non homo non est nomen, sed infinitum nomen, homo vero finitum recte priores eas propositiones quae ex definito sunt nomine in eorum pronuntiavit exemplis; ait enim, Quare prima est affirmatio et negatio, est homo, non est homo. Deinde infiniti nominis affirmationes et negationes subjunxit dicens, Est non homo, non est 64.0342D| non homo. Et post haec, universalitatem jungens, easdem rursus iterat propositiones. Et prius illas proponit quae ex finito nomine sunt; secundo vero loco eas quae ex infinito nomine proponuntur, unde fit ut illud intelligere necesse sit, illas quantitates quae universales et particulares determinant, in terminis non haberi. Nam cum duorum terminorum propositio sola simplex sit, inter simplices hujusmodi numerat propositionem quae dicit est omnis homo, cum tres sint partes orationis, quare determinationes non numerantur in terminis. Eodem modo dicit eademque ratione in extrinsecus temporibus simplices fieri propositiones, ut est, fuit homo, non fuit homo, 64.0343A| fuit non homo, non fuit non homo. Et in aliis quoque temporibus idem modus est. Extrinsecus vero tempora vocat quae sunt praeter praesens, id est praeteritum et futurum; sed hic de his solis propositionibus locutus est quae unum subjectum habent, alterum praedicatum. Nunc de his loquetur quae unum habent subjectum, duo praedicata. An vero hae quoque simplices sint, in secundae editionis expositione dicendum est. Nunc vero praeter demonstrationem, esse simplices intelligamus.

Quando autem est tertium, adjacens praedicatur, dupliciter tunc dicuntur oppositiones. Dico autem, ut est justus homo est, tertium dico adjacere nomen vel verbum in affirmatione. Quare quatuor erunt istae quarum duae quidem ad affirmationem et negationem se habebunt 64.0343B| secundum consequentiam, ut privationes, duae vero minime. Dico autem quoniam est, aut justo adjacebit, aut non justo, quare etiam negatio. Quatuor ergo erunt. Intelligimus vero quod dicitur ex his quae subscripta sunt. Est justus homo. Hujus negatio: Non est justus homo. Est non justus homo. Hujus negatio, non est non justus homo. Est enim hoc loco et non est justo et non justo adjacet. Haec igitur, quemadmodum in resolutoriis dictum est, sic sunt disposita. Similiter autem se habent; et si universalis nominis sit affirmatio, ut omnis est homo justus, negatio, non omnis est homo justus. Omnis est homo non justus, non omnis est homo non justus. Sed non similiter angulares contingit veras esse. Contingit autem aliquando.