Divinae institutiones (Institutions divines) (page 20)

Lactance · Doctrine

Texte latin, domaine public · Source : mlat.uzh.ch (Corpus Corporum) — CSEL · 21 pages

19 uitam] ad uitam H magnum argumentum B 20 qui

P1, corr. P3 22 mu*tis (1 er.) P 23 uoluntatem H 25 aceruis Bl, corr. B2 26 iis edd., tois B3S2, his HP

hominem quae naturaliter adpetuntur et ad sustinenda mala inpellit quae naturaliter fugiuntur, ergo malum est uirtus et inimica naturae stultumque iudicari necesse est qui eam sequitur, quoniam se ipse laedit et fugiendo bona praesentia et adpetendo aeque mala sine spe fructus amplioris.

§ 17

nam cum liceat nobis iucundissimis frui uoluptatibus, nonne sensu carere uideamur, si malimus in humilitate, in egestate, in contemptu, in ignominia uiuere aut ne uiuere quidem, sed dolore cruciari et emori, ex quibus malis nihil amplius adsequamur quo possit uoluptas omissa pensari?

§ 18

si autem uirtus malum non est facitque honeste, quod uoluptates uitiosas turpesque contemnit., et fortiter, quod nec dolorem nec mortem timet, ut officium seruet, ergo aliquod maius bonum adsequatur necesse est quam sunt illa quae spernit. at uero morte suscepta quod ulterius bonum sperari potest nisi aeternitas?

cap. 10

§ 1

Transeamus nunc uicissim ad ea quae uirtuti repugnant, ut etiam ex his inmortalitas animae colligatur.

§ 2

uitia omnia temporalia sunt: ad praesens enim commonentur. irae impetus recepta ultione sedatur, libidinis uoluptas corporis finis est, cupiditatem aut satietas earum rerum quas expetit aut aliorum aftectuum commotiones interimunt, ambitio postquam honores quos uoluit adepta est, consenescit; item cetera uitia consistere ac permanere non possunt, sed ipso fructu quem expetunt finiuntur.

§ 3

recedunt ergo et redeunt. uirtus autem sine ulla intermissione perpetua est nec discedere ab eo potest qui eam semel cepit. nam si habeat interuallum, si aliquando carere ea

BHSPj 1 q: P1, q: P3 3 iudicare S 4 effugiendo, om. et, H e 5 aeque] que H, eacp (e s. I. m. 2) S malulr (i. e. mus s. I add. m. 2) S si n (i. e. non) S 6 'sensu' B3 7 uidemur H humilitate B in (ante egestate) om. B contejntu B7 8 aut] an ac ? dolere BH

12 for*titer (0 ex u m. 1 ?, i er.) P 13 adsequamur H 14 illi H spernimus H a*t (u ? er.) B, aut II 15 aeternitatis S 17 colli- 11 gatur (i ex e m. 2) H 19 sedartl (i. e. tur s. I. add. m. 2) S, sedantur P fort. finis post libidinis traiciendum 21 intermittunt P 25 nec] ac H potest] non potest H qui* Ca er.) B 26 capit P ea carere SP

possumus, redibunt protinus uitia, quae uirtutem semper inpugnant.

§ 4

non est igitur conprehensa, si deserit, si aliquando secedit: cum uero sibi domicilium stabile conlocauit, in omni actu uersari eam necesse est nec potest fideliter depellere uitia et fugare, nisi pectus quod insedit perpetua statione munierit.

§ 5

ipsa ergo uirtutis perpetuitas indicat humanum animum, si uirtutem ceperit, permanere, quia et uirtus perpetua est et solus animus humanus uirtutem capit.

§ 6

quoniam igitur contraria sunt uitia uirtuti, omnis ratio diuersa et contraria sit necesse est. quia uitia commotiones et perturbationes animi sunt, uirtus e contrario lenitudo et tranquillitas animi est; quia uitia temporalia et breuia sunt, uirtus perpetua et constans et par sibi semper; quia uitiorum fructus id est uoluptates aeque ut ipsa breues temporalesque sunt, uirtutis ergo fructus ac praemium sempiternum est;

§ 7

quia uitiorum commodum in praesenti est, uirtutis igitur in futuro. ita fit ut in hac uita uirtutis praemium nullum sit, quia uirtus adhuc ipsa est.

§ 8

nam sicut uitia cum in actu suo finiuntur, uoluptas et praemia eorum secuntur, ita uirtus cum finita est, merces eius insequitur. uirtus autem numquam nisi morte finitur, quoniam et in morte suscipienda summum eius officium est. ergo praemium uirtutis post mortem est.

§ 9

denique Cicero in Tusculanis quamuis duhitanter tamen sensit summum homini bonum non nisi post mortem contingere. fidenti animo, inquit si ita res feret, gradietur ad mortem, in qua aut summum bonum aut nullum malum esse cognouimus. mors igitur non *

AUCTORES 24] Tusc. I 46, 110.

BHSPJ 1 redeunt S 2 aliquando si SP 3 sicedit P 5 statione* (m er.) H 7 pepetua P 8 humauus* (t er.) P uirtutem] uirtute H 9 ***** I diuersa (diuer er., a ex ic) P 10 uitia] in uitiis H 12 uirtus - semper] 'uersus est, et furtmse Lucilii uel ueteris poetae hodie ignoti Hettsingerus, Emendat. pag. 120 14 temporalesqiue (n er.) H uirtutis (alt. i ex e ua. 2) P ad SP 16 supra igitur add. autem S1 'in' hac P3 17 ipsa] imperfecta Heumannus 18 cum om. P 19 sequuntur HSP infinita B 20 et om. P 21 summo P1, corr. P3 24 fidentia (exp. nr. 1 ?) P 25 feret' B, ferret S 26 malum om. H

extinguit hominem, sed ad praemium uirtutis admittit.

§ 10

qui i autem se, ut ait idem, uitiis ac sceleribus contaminauerit uoluptatique seruierit, is uero damnatus aeternam luet poenam), quam diuinae litterae secundam mortem nominant: quae est et perpetua et grauissimis cruciatibus plena.

§ 11

nam sicuti duae uitae propositae sunt homini, quarum altera est animae, altera corporis, ita et mortes duae propositae sunt, una pertinens ad corpus, qua cunctos secundum naturam fungi necesse est, altera pertinens ad animam, quae scelere adquiritur, uirtute uitatur. ut uita haec temporalis est certosque terminos habet. quia corporis est, sic et mors aeque temporalis est certumque habet finem, quia corpus attingit.

cap. 11

§ 1

Inpletis igitur temporibus quae deus morti statuit terminabitur ipsa mors. et quia temporalem uitam temporalis mors sequitur, consequens est ut resurgant animae ad uitam perennem, quia finem mors temporalis accepit.

§ 2

rursus sicut uita animi sempiterna est, in qua diuinos et ineloquibiles inmortalitatis suae fructus capit, ita et mors eius perpetua sit necesse est, in qua perennes poenas et infinita tormenta pro peccatis suis pendit.

§ 3

ergo in ea condicione res posita est, ut qui beati sunt in hac uita corporali atque terrena, semper miseri sint futuri, quia iam bonis quae maluerunt potiti sunt,

§ 4

quod iis euenit qui deos adorant ac deum neglegunt, deinde qui iustitiam sequentes in hac uita miseri fuerint et contempti et inopes et ob ipsam iustitiam contumeliis et iniuriis saepe

AUCTORES 1] ibid. I 30, 72. § 10] Lactantium respicere seu potius emendare locum Cic. de rep. VI 25, 29 existimat Maius (ed. 1822, pag. 328).

BHSPJ 2 ac] aut S 3 aeterna H iuet penam1 P2 poena H 4 secundum II, secundam (a ex al. litt. tn. 2) S 5 nam om. P sicut B 6 animi B altora] altera est S 8 quae H, qu*a (i er.) P cunctas S 9 scelere (e fin. ex a m. 2) H 10 an (et) ut ? ut uita om. P 12 attigit

II 13 Conpletis H 15 rosurgant Slf 16 perhennem S quia finem om. P rursus H, rursum cett.. 17 anime (e ex i) 82 18 capiat H ita om. H 20 pendet H reposita, om. res, S 22 bonte P3 quae del. P3 maluerunt om. P 23 iis B, his H, tois S*, hiis P

uexati, quia nec aliter uirtus teneri potest, semper beati sint futuri, ut quia mala iam pertulerunt, etiam bonis fruantur: quod iis utique contingit qui contemptis terrestribus diis et fragilibus bonis caelestem religionem dei secuntur, cuius bona sicut ipse qui tribuit sempiterna sunt. quid?

§ 5

opera corporis atque animi nonne indicant esse animam mortis expertem? nam corpus quia ipsum fragile est atque mortale, quaecumque opera molitur, aeque caduca sunt. nihil enim Tullius ait esse quod sit manibus humanis laboratum, quod non aliquando ad interitum redigatur uel iniuria hominum uel ipsa confectrice rerum omnium uetustate.

§ 6

at uero animi opera uidemus aeterna. nam quicumque contemptu praesentium studentes in memoriam monumenta ingeniorum factorumque magnorum reliquerunt, hi plane mentis ac uirtutis suae nomen indelebile quaesierunt. ergo si opera corporis ideo mortalia sunt, quia ipsum mortale est, sequitur ut anima ex eo inmortalis appareat, quia uidemus opera eius non esse mortalia.

§ 7

eodem modo desideria quoque corporis animique decarant alterum esse mortale, alterum sempiternum. corpus enim nihil nisi temporale desiderat id est cibum potum indumentum quietem uoluptatem, et tamen haec ipsa sine nutu et adminiculo animi nec cupere nec adsequi potest: animus autem per se multa desiderat quae ad officium fructumue corporis non redundent, eaque non fragilia, sed aeterna sunt, ut fama

AUGTOBES 8] p. Marcello 4,11.

BHSPj 1 nec aliter i. e. uel sic tantum; uix nec in non corrigendum est aut alterum membrum a nec incipiens supplendum semper] cum semper P 2 iam om. H bonirs' F1 3 iis edd., tois B3S2, his HP

4 sequuntur dei SP secuntur B, sequuntur cett. 6 animam esse H

7 fragile ex facile P2* 8 aeque] eaque H 10 iniuria] in iurgia S 11 an P 12 an (esse) aeterna ? cf. 17 contemptu P; contemptui edd., 'sed studentes in memoriam (an nominis uel posteritatis addendum?) coniungendum est, cf. Quintil. X 2, 6; XII6, 6x Thilo 13 studentis Bl, corr. B1 14 malignorum S hii P 15 indelibile BP1, corr. P3 17 iumortalis] mortalis non P 19 mortalem BP sempiternum] esse inmortalem ralterum temporalel (s. I. m. 3) alterum scmpiternum P 20 enim om. P nihil om. H, non S temporalia S 22 snimi et adminiculo B 23 fructumque f-que S) SP 24 redeunt S eaquae BarH

uirtutis, ut memoria nominis.

§ 8

nam cultum dei, qui constat abstinentia cupiditatum ac libidinum, patientia doloris, contemptu mortis, etiam contra corpus anima concupiscit. unde credibile est non interire animam, sed dissociari a corpore, quia corpus sine animo nihil potest, animus uero potest multa et magna sine corpore.

§ 9

quid quod ea quae uisibilia sunt oculis et tangibilia manu, quia externam uim pati possunt, aeterna esse non possunt, ea uero quae neque sub tactum neque sub uisum ueniunt, sed tantummodo uis eorum et ratio et effectus apparet, aeterna sunt, quia nullam uim patiuntur extrinsecus?

§ 10

corpus autem si ideo mortale est, quia uism pariter et tactui subiacet, ergo et anima idcirco inmortalis est, quia nec tangi potest nec uideri.

cap. 12

§ 1

Nunc argumenta eorum qui contra disserunt refellamus: quae Lucretius tertio libro executus est. quoniam cum corpore inquit anima nascitur, cum corpore intereat necesse est.

§ 2

at non est par utriusque ratio. solidum enim et conprehensibile corpus est et oculis et manu, anima uero tenuis et tactum uisumque fugiens. corpus e terra fictum atque solidatum est, anima nihil in se concreti, nihil ponderis terreni habet, ut Plato disserebat. nec enim tantam posset habere sollertiam, tantam uim, tantam celeritatem, nisi originem traheret e caelo.

§ 3

corpus igitur quoniam fictum ex ponderoso et corruptibili elemento et tangibile est et uisibile,

AUCTORES 15] III 417 ss. 21 Plato] cf. Phaed. 80 D; cf. supra ad c. 8, 5 s.

BHSPJ 2 cupiditate S1 libidum H 4 a om. P 5 corpus sine - magna sine corpore om. Pl, in inf. mg. corpus sine animo rnihil potest animus autem1 (s. I. m. 3) potest multa et magna sine corpore P1, animo] anima S uero] autem SP (i. e. P3) 6 uisibilia (u ex b ? m. 2) B 7 quia-pati possunt s. I. P2 8 tactu C" er.) S 9 uisUi C" er.) S, uisu (~ m. 2) P isedj P1?10 nullum H 12 actui BH et anima] etiam H 13 est om. H 16 nasrciltur PJ 17 pars B100 (s del. et expunct.) Sar 18 et (ante conprehensibile) s. I. B3 19 et] sed H uisumque] ui summumque S e terra] etna (i. e. aeterna) sar, etra Spr

20 consolidatum B anima] anima uero S creti P nihil in fce1 (se m. 3) ponderis P 22 tantam uim bis P claritatem S 23 e] a SP

corrumpitur atque occidit nec uim repellere potest, quia sub aspectum et sub tactum uenit, anima autem quia tenuitate sua omnem tactum fugit, nullo ictu dissolui potest.

§ 4

ergo quamuis inter se coniuncta et sociata nascantur et alterum, quod est de terrena concretione formatum, quasi uasculum sit alterius, quod est a caelesti suptilitate deductum, cum uis aliqua utrumque discreuerit, quae discretio mors uocatur, utrumque in naturam suam recedit: quod ex terra fuit, id in terram resoluitur, quod ex caelesti spiritu, id constat ac uiget semper, quoniam diuinus spiritus sempiternus est.

§ 5

denique idem Lucretius oblitus quid adsereret et quod dogma defenderet, hos uersus posuit:

cedit item retro, de terra quod fuit ante, in terram, sed quod missum est ex aetheris oris, id rursum caeli fulgentia templa receptant.

quod eius non erat dicere qui perire animas cum corporibus disserebat: sed uictus est ueritate et inprudenti ratio uera subrepsit.

§ 6

praeterea id ipsum quod colligit, dissolui animam, hoc est simul cum corpore interire, quoniam simul nascantur, et falsum est et in contrarium conuerti potest. non enim simul interit, sed anima discedente integrum per multos dies manet et plerumque medicatum diutissime durat.

§ 7

nam si ut simul nascuntur, simul interirent, non discederet repente anima

.AUCTORES 5 uasculum] cf. Lucr. III 440. 13 ss.] II 999 ss.

BHSPJ 1 occidet B 2 aspectfl (~ er.) S quia] quoniam H sub tectum (corr. m. 3) P, sub ictum B, sub ictu (~ er.) S, tactum, om. sub, H

4 sese S nascuntur P et1 P3 5 sirtl P3 6 a om. S caelesti (i ex e m. 3) P 7 (tum) utrumque edd. 8 redit S id om. S terra (~ m. 2) S 9 ac] aut SPl, corr. P3 11 dogma P2 12 **posuit (de er.) H 13 caedit (CP- S) BarHS idem HP de terra] in terra H 'quod fuit ante1 P2 14 in terra sed S, 'in trX1 (~ er.) sed P2, in terra* (' est distinctio) sed B, terra sed H; in terras et codd. Lucr. missum est] missus codd. Lucr. oris' B 15 rursum BP cum codd. Lucr., rursus HS fulgentia] rellatum codd. Lucr. 18 quod P, quo cett. colligirtl P3 19 ho est P nascautur P2 20 falsum (m ex s ? m. 3) B 21 dies multos S

corpusque desereret, sed uno temporis puncto utrumque pariter dissiparetur et tam celeriter etiam corpus adhuc spiritu in eo manente deliquesceret ac periret, quam celeriter anima secedit, immo uero dissoluto corpore anima uanesceret uelut umor fracto uase cusus.

§ 8

nam si terrenum et tragile corpus post secessum animae non statim diffluit in terramque tabescit, ei qua illi origo est, ergo anima, quae fragilis non est, in aeternum manet, quoniam origo eius aeterna est.

§ 9

quoniam crescit inquit mens in pueris et in iuuenibus uiget et in senibus deminuitur, apparet esse mortalem. primum non idem est anima et mens: aliut est enim quo uiuimus, aliut quo cogitamus. nam dormientium mens, non anima sopitur, et in furiosis mens extinguitur, anima manet, et ideo non exanimes, sed dementes appellantur.

§ 10

mens ergo id est intellegentia uel augetur uel minuitur pro aetate. anima in statu suo semper est, et ex quo tempore spirandi accipit facultatem, eadem usque ad ultimum durat, donec emissa corporis claustro ad sedem suam reuolet.

§ 11

deinde, quod anima quamuis a deo sit inspirata, tamen quia tenebroso domicilio terrenae carnis inclusa est, scientiam non habet, quae est diuinitatis.

§ 12

audit igitur ac discit omnia et sapientiam discendo et audiendo capit, et senectus non minuit sapientiam, sed auget, si tamen

AUCTORES 4 s.] Lucr. III 434 s. 8] ibid. 445 ss. 22 s. senectus-decursa est] cf. Cic. de sen. 8, 26: sed uidetis eqs.; 18, 62.

BHSPj 2 ftdhuc1 (s. l. m. 2) corpus ad spiritu sic H 3 ac ex a 82 qua (~ m. 3) P 4 euanesceret H, uix recte, cf. pag. 621, 2 'uelut umor1 B1 5 fra<gili UJase P2 6 defluit H terram qua S 7 illa P 9 mens scripsi, sensus C; cf. quae sequuntur et L-ucr. III 446. 453 liget at (sic) in senibus s. I. P3 et om. S 10 diminuitur BS 11. 12 utroque loco quod edd. 12 nam ex non P3 14 exai

nimis B, excordes P 15 uel (ante minuitur) om. H pro aetate] jetate ,0 (i. e. propriaetate, ' et t add. m. 2) S anima] tAia n (i. e. Anima uero) 82

16 et om. H inspirandi BH accepit S 18 deinde, quod] cf. ad pag. 324,4 20 inclusa est scientiam] inclusaestiṅċlu̇ṡȧeṡėṅseientiam ut uid. Bl, inclusaest∗∗∗∗∗∗∗∗∗∗∗ scientiam B2 inclausa H 21 augit Bl, corr. B3

iuuenilis aetas uirtute decursa est, et si nimia senectus fregerit membra, non est animae uitium, si uisus euanuit, si lingua torpuit, si auditus obsurduit, sed corporis.

§ 13

at enim memoria deficit. quid mirum si labentis domicilii ruina premitur mens et praeterita obliuiscitur, non aliter futura diuina quam si carcerem quo cohibetur effugerit?

§ 14

uerum eadem inquit dolori et luctui obnoxia est et ebrietate dementit, unde fragilis ac mortalis adparet.

§ 15

idcirco igitur uirtus et sapientia necessaria est, ut et maeror, qui contrahitur indigna patiendo ac uidendo, fortitudine repellatur et uoluptas non modo potandi, sed etiam rerum ceterarum abstinentia superetur. nam (anima) si careat uirtute, si uoluptatibus dedita molliatur, morti fiet obnoxia, quoniam et uirtus, ut docuimus, inmortalitatis est fabricatrix et uoluptas mortis.

§ 16

mors autem, sicut ostendi, non funditus perimit ac delet, sed aeternis afficit cruciatibus. nam interire prorsus anima non potest, quoniam ex dei spiritu qui aeternus est originem cepit.

§ 17

anima inquit etiam morbum corporis sentit et obliuionem sui patitur et sicut aegrescit, ita etiam saepe sanatur.

§ 18

hoc est ergo cur maxime uirtus adhibenda sit, ne ullo corporis dolore frangatur et obliuionem sui non anima, sed

14 docuimus] III 12; VII 9 ss. 15 ostendi] III 19,3-10; VII 11,2.

AUCTORES 1 ss. si nimia senectus eqs.] Lucr. III 451 ss. 3] ibid. 453; cf. etiam Cic. de sen. 7, 21: at memoria minuitur. 6] ibid. 459-486.

14 fabricatrix] cf. ibid. 472. 18] ibid. 487—522.' i BHSPj 1 iuuenilis S, iuuenalis BH, iuuenalis (corr. m. 3) P aetatis (ti add. m. 1 uel 2) B et] sed BS 2 non est animae uitium post obsurduit traicit Heumannus e*uanuit (x ? er.) B 3 torpit H obsorduit SP 4 labentis (i ex e m. 3) P 5 diuinat (t add. m. 2) S 6 carcerem (pr. e ex a m. 2) S cohibetur (e ex i m. 3) P 7 lucturjl p3 dedementit H 8 ido S 9 necessaria B et om. H maeror P, meror BS, memor H qui edd., quo C contrahuntur P 11 putandi HPac certarum H 12 anima addidi, cf. 622, 5 13 debita, sed b part. eras. B mojliaitur B3, motliatur p3 morti fiet] mortificet et H fiat SP1, corr. P3 et om. B 14 est] et H 16 afflLcit B2, ac deficit pI, ardere facit s. I. corr. P3 17 quia Bl fa dcl. B3) prr 18 sensit B', corr. B* 19 aegr∗escit ex egraescit JB2 20 ho'c' P3

mens patiatur. quae quoniam certa corporis regione consistit. cum eam partem uis aliqua morbi uitiauerit, mouetur loco et quasi conquassata sede sua emigrat reditura scilicet, cum medella et sanitas domicilium suum reformauerit.

§ 19

nam quia iuncta est anima cum corpore, si uirtute careat, contagio eius aegrescit et inbecillitas de societate fragilitatis redundat ad mentem, cum autem dissociata fuerit a corpore, uigebit ipsa per se nec ulla iam fragilitatis condicione temptabitur, quia indumentum fragile proiecit.

§ 20

sicut oculus inquit eunlsus ac separatus a corpore nihil potest uidere, ita et anima separata nihil sentire, quia et ipsa pars est corporis.

§ 21

talsum hoc et absumle est: anima enim non pars corporis, sed in corpore est. sicut id quod uase continetur, uasis pars non est nec ea quae in domo sunt, partes domus esse dicuntur, ita nec anima pars est corporis, quia corpus uel uas est animae uel receptaculum.

§ 22

iam illut argumentum multo magis inane est, quod ait animam, quia non citius emittatur ex corpore, mortalem uideri, sed paulatim se ex omnibus membris explicet a summis pedibus incipiens: tamquam si esset aeterna, uno temporis momento erumperet, quod fit in iis qui ferro intereunt. quos autem morbus interimit, spiritum diutius exhalant, ut paulatim frigescentibus membris anima effletur.

§ 23

quae cum materia sanguinis contineatur sicut lumen oleo, ea materia febrium calore

. AUCTORES 1 certa—regione] Lucr. III 610. 3 conquassata] ibid. 600. 9J ibid. 548-579. 13 s. 16 uas] ibid. 555. 17 quod ait] ibid. 526-547.

,BHSPj 1 patitur BP religione H 3 de sede H medela SP 4 et] et cum P quia (i ex e ? m. 2) B post quia s. I. diu S2 5 iuncta est bis P1, alt. del. P2 6 societate1 P3 8 qufla B3 9 gracile pI, T4 gratilo P3 11 anima] in anima H 12 absimile H, dissimile cett. 13 corporis sed] est corporis sed animae H uas*e (a ? er.) B continentur P 14 domus om. S 15 post est del. & Pif 15. 16 prius uel exp. m. 2, alt. om. S 16 illum H 17 quo P anima B 18 mortalem uideri post animam ponit Heumannus, fort. recte uiderit H 19 explicit Bl, corr. B2 20 tamquam] ***tam (tan ? er., a ex u) P uno om. S 21 iis cdd., his C intereat, S2 22 mortbus (i er.) S interemit. H ut] et S 23 efflatur S 24 continetur P ea] ex H colore H

consumpta necesse est membrorum summa quaeque frigescere, quoniam uenae exiliores in extrema corporis porriguntur et extremi ac tenuiores riui deficiente uena fontis arescunt.

§ 24

nec tamen quia sensus corporis deficit, animae sensum extingui et occidere putandum est. non enim anima corpore deficiente, sed corpus anima decedente brutescit, quia sensum omnem trahit secum.

§ 25

cum autem praesens anima sensum tribuat corpori et uiuere m efficiat, fieri non potest ut non ipsa per se et uiuat et sentiat, quoniam ipsa est et sensus et uita. nam quod ait:

§ 26

quodsi inmortalis nostra foret mens, non tam se moriens dissolui conquereretur, sed magis ire foras uestemque relinquere, ut anguis,

equidem numquam uidi qui se quereretur in morte dissolui:

§ 27

sed ille fortasse Epicureum aliquem uiderat etiam dum moritur philosophantem ac de sui dissolutione in extremo spiritu disserentem.

§ 28

quomodo sciri potest utrum dissolui se sentiat an corpore liberari, cum in exitu lingua mutescat? nam dum sentit et loqui potest, nondum dissolutus est, ubi dissolutus est, nec sentire iam nec loqui potest: ita queri de dissolutione aut nondum potest aut iam non potest.

§ 29

at enim priusquam dissoluatur, intellegit se dissolutuiri. quid quod

AUGTORES 6 brutescit] ibid. 545. 11 ss.] ibid. 612 ss.

BHSP] 1 membrOtTum aumma 82 summarquaelq: P3 2 uene (u in ras. ex b) S 3 fontes Bl, corr. B7 arescunt (u in ras. ex a ? m. 2) B

6 decidente BH 7 trahet Bl, corr. B3 rcuml P3 sensum] sensum suum BP 8 non (ante ipsa) s.l.P3 9 et (ante sensusj, exp. m. 3 B «etl (ante uita) B3, et ex ut P 11 immoralis H mens' f' est distinctio) B 12 moriendi P conquaereretur (' add. in B) BHarS 13 irertl B3, sire1 (i ras. ex u ?, t add. m. 1 uel 2), ara1 (a corr., t del. m. post.) S relinquere B'5'P1, t 8. 1. add. B3P3, inseruit S7 14 et quidem P quaereretur BP3 (ead. m. 3 del. a) im Bl, corr. B3 15 epicurus P 16 sui S, sua cett. 17 dissolui*se (s er.) P se om. S sentiant H an] afCl B 18 extu H 19 sentit- nondum om. P ubi dissolutus est om. SP 20 nec sentire iam] rcw (m. 2) iam nec sentire S quaeri BHaP™ 21 at enim] aut P prius] non prius S 22 intellexit S dissolutum iri HS; cf. ad pag. 23, 4 quicquod BI, corr. B1

uidemus plerosque morientium non dissolui conquerentes, ut ait, sed exire se et proficisci et ambulare testantes idque aut gestu significant aut si adhuc possunt, et uoce pronuntiant? unde apparet non dissolutionem fieri, sed separationem, quae declarat animam permanere.

§ 30

cetera Epicurei dogmatis argumenta Pythagorae repugnant disserenti migrare animas de corporibus uetustate ac morte confectis et insinuare se nouis ac recens natis et easdem semper renasci modo in homine modo in pecude modo in bestia modo in uolucre et hac ratione inmortales esse, quod saepe uariorum ac dissimilium corporum domicilia commutent.

§ 31

quae sententia deliri hominis quoniam ridicula et mimo dignior quam scola fuit, ne refelli quidem serio debuit: quod qui facit, uidetur uereri ne quis id credat.

§ 32

praetereunda sunt igitur nobis ea quae pro falso contra falsum disserebantur: satis est ea refutasse quae contra uerum disputata sunt.

cap. 13

§ 1

Declaraui, ut opinor, animam non esse solubilem: superest citare testes, quorum auctoritate argumenta firmentur.

§ 2

neque nunc prophetas in testimonium uocabo, quorum ratio et diuinatio in hoc solo posita est, ut ad cultum dei et ad inmortalitatem ab eo accipiendam creari hominem doceant, sed eos potius quibus istos qui respuunt ueritatem credere sit necesse.

§ 3

Hermes naturam hominis describens, ut doceret quemadmodum esset a deo factus, haec intulit:

καὶ τὸ αὐτό ἐξ

EPITOME 16—627, 9] c. 65, 6.

AUCTORES 23] pag. 45b Patrie.; cf. Ps.-Apulei. Asclep. c. 31 (pag. 45, 1 Goldb.) et c. 8 (pag. 34, 7).

EXPLLATOBES 23] Sedulius (cf. Montefalconium, palaeograph. graec. pag. 246).

BHSPJ 1 conquaerentes BHar 2 et (ante proficisci) om. B etquae Bl, idqu*e B3 3 si (i add. 9n. 3) B 6 disserenti (i fin. ex e m. 3) P .7 uetiiistate 82 uetustate ac] uetusta P se om. S nobis BH

8 modo in homine om. S hominem Bl (m del. B3) P 9 pecudem P bestiam P uolucrem P inmortalis B1, corr. B7, mortales P 11 diri P1, deliri P3 homines Bl, corr. B* 12 ridiculo H mimo] eo P schola sic P2 seria P 13 debuit (b ex r m. 2) P 14 nobis om. P ,15 ea om. P 16 declararuil B2, declarauit H 18 uocauo Bl, corr. B1 19 sola P1, corr. P3 20 docent H 21 qui om. H ueritati P 22 describens (pr. e ex i) B 23 esse H hanc S xai ro — θνητη̃ς] Caeto

ἑκατέρων φύσεων, τῆς τε ἀθανάτου καὶ τῆς θνητῆς, μίαν ἐποίει φύσιν τὴν τοῦ ἀνθρώπου, τὸν αὐτὸν πὴ μὲν ἀθάνατον, πὴ δὲ θνητὸν ποιήσας, καὶ τοῦτον φέρων ἐν μέσῳ τῆς θείας και ἀθανάτου φύσεως καὶ τῆς θνητῆς καὶ μεταβλητῆς ἵδρυσεν, ἵνα πάντα μὲν ὁρῶν πάντα θαυμάζῃ.

§ 4

sed hunc fortasse aliquis in numero philosophorum conputet, quamuis in deos relatus Mercurii nomine ab Aegyptiis honoretur, nec plus ei auctoritatis tribuat quam Platoni aut Pythagorae.

§ 5

maius igitur testimonium requiramus. Polites quidam consuluit Apollinem Milesium utrumne maneat anima post mortem an dissoluatur, et respondit his uersibus:

auto execateron fyseon teste athanatu tcetesth netesj (in ras. m. 2) H auxb om. B, ΔΥΓΟ S ϰαì τό auio interpretandum uidetur et eadem ratione, nisi rectius cum Wachsmuthio pro xat legitur xatot uel xa; xnèt; loci Ps.-Aptilei a denique et itaque incipiunt; interpretatio lat. in BP sic incipit et hoc idem (quidem P) ex utraque natura tam inmortales (mortalis P) quam etiam mortales finunortalis P) unam efficiebat (efficiet P) naturam hominis, ap. Sedulium sic et hoc idem ex utraque natura immortalique et mortali unam faciebat naturam hominis.

BHSPJ 1 ЄKATЄΡΩ BSP, eiCATGPQN Sedulius xat] KAV S rijç] SHC B1, corr. B3 ONHTHC S, 0HTHC P 2 μίαν — ποιήσϰς] mian epoti fysisten tuanthropu ton auton pemana thanaton phedeihn et (add. m. 2) onpuesas H CTTOJCI S, ЄΠΟΙЄ Sedulius τὴν] 0HN B, TH SP ANQPQDOV P, ΑΝΘΡΟΠΟΥ Sedulius AVTQN PSedulius r.i;] IIH S MHN P 3 NASANATON S, A0ANATQN P Sedulius πὴ] II B oe] AH SP nOIHCAC S, IIQIHCAC P ϰαì toutov — tSpuoEv] cetuton feron emneso thesthia sceathanatu fyseosce testhne tesce metablete si drysen H, KAHQrrQN ΦΠΡΩΝΗΝΤ AAH- CQSHC ΘΙΙΙΑCΚΑΥ ΑΝΘΑΝΑΤΩΥ ΦΥCΙΙΩCK THCΘΝΙΙΤΙΙC KAIMHTABH THCVAPICH P TOVTQN Sedulius ΦЄPON B 4 MCCQ BS Sedulius τη̃ς ] TC B 0CIAC S, 0AIC Sedulius AfcANATON B ΦΥCЄOC B xai) h 8 τη̃ — ι̌δρυσε] ΘЄCΑΘΝΗΘΗCΚδΙΜC | TABAЄTЄCΙδΡΥCЄN B

5 MЄTABAHTHC S IAPVCC S, APVCCN Sedulius ι̌να — θαυμάζη] in apania menoron panta thauze H, INAnANeA AAIINQPQN ΙΙΑΝΘΑΩΑΥ- MAZH P pr. aravra edd. alt. AHANI A B edd. 6 ΘΑΥΜΑZΠ B Sedulius, OAVMAZII S interpretatio latina paene eadem in B (in mg. m. 1) et P, dhiersa ap. Sedulium ad loc. Hermet. cf. Struuium, opusc. I 152 se H 7 eoj putet B in] inter S 10 quidem P

XVIIII. Lact. 1.

§ 6

Ψυχὴ μὲν μέχρις οὖ δεσμοῖς πρὸς σῶμα κρατεῖται, φθαρτὰ νοοῦσα πάθη θνηταῖς ἀλγηδόσιν εἴκει· ἡνίκα δ᾽ ἀνάλυσιν βροτέην μετὰ σῶμα μαρανθὲν ὡκίστην εὔρηται, ἐς αἰθέρα πᾶσα φορεῖται αἰὲν ἀγήραος οὖσα, μένει δ᾽ εἰς πάμπαν ἀπειρὴς. πρωτόγονος γὰρ τοῦτο Θεοῦ διέταξε πρόνοια.

quid? carmina Sibyllina nonne hoc ita esse declarant, cum fore aliquando denuntiant ut a deo de uiuis ac mortuis

AUCTORES 1 ss.] cf. G. Wolffium, Porphyrii de philosophia ei oraculis haurienda librorum reliquiae, pag. 177 s.

EXPILATORES 1 ss.] Sedulius (cf. Montefalconium, palaeograph. graec. pag. 246 s.): Apollo dicit (sequuntur graeca).

BHSP] 1 TVXIl B οδ] or S KPATIinAl S physcemen metrhisudes moes pros somacratite H, ΨΥΧΗΑΑΗΝ MHXPICΩΥ AHCMQIC IIPQCCQM KPATIinW P, TI XII MGN MCXPIC 01 ΔЄCΜΟΥC ΠΡΟCΩΜΑ KPATIHTAI Sedulius 2 ΦΘΡΤΑ B NO()rCA B, ΝΩΩΥCA P; an voaouo» ? tTAeH ,-, B, nA0N s AATHAOCT S, ΑΑΤΠΔΩCΙ̃ P HIKCI P phar tan usa pathethnetes algedosin eci H, ΦΘЄAPTANO OrPA nAen SNHTAICA APHAOCCI NCIKAI Sedulius 3 8' om. Sedulius ὰνάλυσιν Sedulius (sc. ΑΝΑΑΥCIN) et edd., ANAVCIN B, ANAVCIN S; ήνίϰ' άνηλυσίην Struuius, opusc. I 154, ήνίϰα δ' αύ̀τε λύσιν Wolffius, sed cf. interpretat. lat. huius uersus in BP hanc cum uero humanam solutionem uelocissimam post corruptum corpus inuPllerit, ap. Sedulium hatic cum uero solutionem humanam post corpus corruptum uelocissimam inuenerit βροτέων Daui- sius ad Epitom. LXXI, pag. 236 adn. 1 MAPA0CN Sedulius en gkadan lysin brote enim et a soma maranthen H, HNT KAAANAVCN BPQ0H HN- MIITACQ ΜΑΜΡΑΝΘΠΝ P 4 QKICTCN (sed C del. et corr. m. 1 uel 2) B, QKtCeHN P IIVPHTAI P IIC P, ClC (I tn. recens) Sedulius ΦΩΡЄI- TAI P, ΦΟΡΙΤΑ: Sedulitis ochesten curete. esatherupasa. forita H 5 AfC- PAOC B, ATHPAOC S ouoa] 1'CA S ea ingeraosus amenideis pampanatires H, AIIIN ΗΘΓΠ ΡΑΩCQΥCAMH MHAIIICIIAA nANATHIPHC P, XA- ΓЄPAOC. orCA. MCNCI . tiC nATAMA TIPHO Sedulius 6 ΠΡΩΤΟΤΟΝЄ S, ΠΡΟΤΟΓΟΝΟC Sedulius 0CIA BS Sedulius, Qeou edd., θεω̜̃ Opsopoeus in edit. oraml. metric. (a. 1007) pag. 9; 'uideri potest singularis Christianis deberi pro θεω̃ν' Wolffius, sed cf. interpretat. lat. huitts et antecedentis uersus in BP et ap. Sedulium hanc numquam senescens et manet in aeternum sine poena priniogenita. etenim hoc diuina disposuit prouidentia (prudentiam, sed m del. m. 3? P, prudentia Sedulius) nPOONIA S, nPO- NOVA Sedulius protogonos gar thea dieta aepronoean H, ΠΡΩΤΩΝΩΝΩC ΤΑΡΤΥΤΟΘЄЄIA ΔΙЄΓΞЄ ΠΡΩΝΩΙΑ P interpretatio latina eadem in B (in mg. m.. 1) et P, paene eadem ap. Sedulium 7 ita (i m. 1 uel 2) B esse om. H 8 forH' (t er.) P It (i. e. de) *uiuis ex diuinis ut utd. S*

indicetur? quorum exempla paulo post inferemus.

§ 7

falsa est ergo Democriti et Epicuri et Dicaearchi de animae dissolutione sententia. qui profecto non auderent de interitu animarum mago aliquo praesente disserere, qui sciret certis carminibus cieri ab inferis animas et adesse et praebere se humanis oculis uidendas et loqui et futura praedicere, et si auderent, re ipsa et documentis praesentibus uincerentur.

§ 8

sed quia non peruieant animae rationem, quae tam suptilis est, ut oculos humanae mentis effugiat, interire dixerunt.

§ 9

quid Aristoxenus, qui negauit omnino ullam esse animam, etiam cum uiuit in corpore? sed sicut in fidibus ex intentione neruorum effici , concordem sonum atque cantum, quem musici harmoniam uocant, ita in corporibus ex conpage uiscerum ac uigore membrorum uim sentiendi exsistere: quo nihil dici delirius potest.

§ 10

uerum ille oculos quidem habuit incolumes, cor tamen caecum, quo uiuere se et habere mentem, qua id ipsum cogitauerat, non uidebat.

§ 11

sed plerisque hoc philosophis accidit, ut putarent omnino non esse quicquid oculis non apparet, cum mentis acies multo clarior debeat esse quam corporis ad ea perspicienda quorum uis ac ratio sentitur potius quam uidetur.

cap. 14

§ 1

Quoniam de immortalitate animae diximus, sequitur ut doceamus quatenus homini et quando tribuatur, ut in hoc quoque prauitatis ac stultitiae suae perspiciant errores qui mortales quosdam decretis placitisque mortalium deos esse

EPITOME 21 s.] c. 65, 7.

AUCTORES § 9] cf. Cic. Tusc. I 22, 51 et 10,19.

BHSPJ 2 dicearchi C 3 qd (i. e. quod) in ras. ex q (i. e. qui) S1 cere mag*o (u er.) H 4 disserei%' B, dissere (sic corr. m. 2) S 5 adcsseV (t er., ' distinctionem add. m. 2), om. et B 8 ratione H 10 nullam S etiam om. S 11 sic (~ i. e. ut m. 3 ?) P ad sicut - effici eqs. cf. pag. 630, 3 ss. ut-gerere 12 so*num (m er.) H musichi Bl, h del. B3 armoniam BS, harmoniam HarPar 13 in] ex P uigore* (m er.) B O

14 existere HSP dici om. P 16 qu*a (i er.) P 18 quicquid] quid

(corr. m. 2) P cum] et cum S mentis (i ex e m. 2) P 19 esse debeat H 20 ratio1 (a in ras. et tio add. m. 3) P 21 inmortalitate (imm- B1) B3 diximus animae H 23 'suae' P2t 24 quosdam] quos P

40*

factos opinantur, uel quod artes inuenerant uel quod usum I quarundam frugum docuerant uel quod utilia uitae hominum , prodiderant uel quod inmanes bestias interemerant.

§ 2

quae, merita quam longe ab inmortalitate semota sint, et docuimus in prioribus libris et nunc docebimus, ut appareat solam esse iustitiam quae uitam homini pariat aeternam, et solum deum qui aeternae uitae praemium largiatur.

§ 3

nam illi qui suis meritis inmortales facti esse dicuntur, quia nec iustitia nec ulla in his uera uirtus fuit, non inmortalitatem sibi, sed mortem' peccatis ac libidinibus quaesierunt neque caeleste praemium, sed inferna supplicia meruerunt, quae pendent simul cum iis omnibus qui eos coluerunt. cuius iudicii propinquare tempus ostendam, ut et iustis merces digna soluatur et poena merita inpiis inrogetur.

§ 4

Plato et multi alii philosophorum cum ignorarent originem rerum supremumque illut tempus quo mundus esset effectus, multa milia saeculorum fluxisse dixerunt, ex quo hic pulcherrimus mundi extiterit ornatus, secuti fortasse Chaldaeos, qui, ut Cicero tradit in libro de diuinatione primo, quadringenta septuaginta milia annorum monumentis conprehensa se habere delirant: in quo se quia posse argui non putabant, liberum sibi crediderunt esse mentiri.

§ 5

nos autem, quos diuinae litterae ad scientiam ueritatis erudiunt, principium mundi, finemque cognouimus: de quo nunc in fine operis disseremus, quoniam de principio in secundo libro explicauimus.

§ 6

sciant

24 in secundo libro] c. 8 ss.

EPITOME 12 s.] c. 65, 7 id — in proximo est. 13-629, 4J c. 65, 8 s. (ab si quis).

AUCTORES 18] de diuin. I 19, 36.

BHSPj 1 artis B 2 quarundam edd., quarumque f-q; H, -q: P) C; cf. 118,1.18 s. utalia pi, in ras. corr. P2 3 immanis S 4 IreJmota pH 5 librised (d ex t m. 3, sic) B 7 pr. qui* (a er.) SP alt. qui] quibus Bl, quisu'i's B3 8 iustitiam P1, m del. P3 10 ac] et H caelestem P', m del. P3 11 iis cdd., his C 13 mercetSj Plt 15 suppremumque sic P 16 scfJtorum S2 fluxisse (] ex r ? m. 2) B 17 chaldeos C 18 tradidit H quadrungjenta S1T, quadringinta P, quadringentorum B, quadragintorum H 19 supra milium uox 7 fere litterarum erasa, B

20 argui posse H 22 principium* (i ? er.) B igitur philosophi qui ab exordio mundi saeculorum milia enumerant, nondum sextum millesimum annum esse conclusum. quo numero expleto consummationem fieri necesse est et humanarum rerum statum in melius reformari: cuius rei argumentum prius enarrandum est, quo ratio eluceat.

§ 7

Mundum deus et hoc rerum naturae admirabile opus, sicut arcanis sacrae scripturae continetur, sex dierum spatio consummauit diemque septimum, quo ab operibus suis requieuerat, sanxit.

§ 8

hic est autem dies sabbati, qui lingua Hebraeorum a numero nomen accepit, unde septenarius numerus legitimus ac plenus est. nam et dies septem sunt quibus per uicem reuolutis orbes conficiuntur annorum et septem stellae quae non occidunt et septem sidera quae uocantur errantia, quorum dispares cursus et inaequabiles motus rerum ac temporum uarietates efficere creduntur.

§ 9

ergo quoniam sex diebus cuncta dei opera perfecta sunt, per saecula sex id est annorum sex milia manere in hoc statu mundum necesse est. dies enim magnus dei mille annorum circulo terminatur, sicut indicat propheta, qui dicit: ante oculos tuos, domine, mille anni tamquam dies unus.

§ 10

et sicut deus sex illos dies in tantis rebus fabricandis laborauit, ita et religio eius et ueritas in his sex milibus annorum laboret necesse est, malitia praeualente atque dominante.

§ 11

et rursus quoniam perfectis operibus requieuit die septimo eumque benedixit, necesse est ut in fine sexti millesimi anni malitia omnis aboleatur e terra et regnet per annos mille iustitia sitque tranquillitas et requies

EPITOME 24-630, 2] c. 65, 9.

AUCTORES § 8 ss.] cf. Iren. c. omn. haer. V 28, 3; 33, 2, et ad totam hanc partem libri Irenaeum V 28-36. 10 (septenarius numerus) ss.] cf. Gell. III 10 (ex Varronis hebdomad. lib. I). 19] Ps. 89 (90), 4.

BHSP] 2 milensimum (exp. m. 2 ?) P 3 consum*ationem (m exters.) B 4 statim pi, corr. P3 5 quo SP, ut BH edd.; cf. pa.g. 103,2

6 admarabile P 7 diebus H 9 autem est H hebreorum C #11 et om. H 12 orbes] styrpes P 14 quarum H motos Bac, corr. m. 1 uel 2 16 opera] opera quae uera H 20 sicut] ut S deus om. H 21 fabricaedis H laboranditSj S11 et om. S eius om. P 25 milesimi P e B, de H, ae S, a P; cf. pag. 632, 18

a laboribus quos mundus iam diu perfert.

§ 12

uerum quatenus id eueniat, ordine suo explicabo. saepe diximus minora et exigua magnorum figuras et praemonstrationes esse, ut hunc diem nostrum, qui ortu solis occasuque finitur, diei magni speciem gerere, quem circuitus annorum mille determinat.

§ 13

eodem modo etiam figuratio terreni hominis caelestis populi praeferebat in posterum fictionem. nam sicut perfectis omnibus quae in usum hominis molitus est deus ipsum hominem sexto die ultimum fecit eumque induxit in hunc mundum tamquam in domum iam diligenter instructam, ita nunc sexto die magno uerus homo uerbo dei fingitur, id est sanctus populus doctrina et praeceptis dei ad iustitiam figuratur.

§ 14

et sicut tunc mortalis atque inperfectus e terra fictus est, ut mille annis in hoc mundo uiueret, ita nunc ex hoc terrestri saeculo perfectus homo fingitur, ut uiuificatus a deo in hoc eodem mundo per annos mille dominetur.

§ 15

quomodo autem consummatio futura sit et qualis exitus humanis rebus inpendeat, si quis diuinas litteras fuerit scrutatus, inueniet.

§ 16

sed et saecularium prophetarum congruentes cum caelestibus uoces finem rerum et occasum post breue tempus adnuntiant describentes quasi fatigati et dilabentis mundi ultimam senectutem.

§ 17

quae uero a prophetis et uatibus futura esse dicantur, priusquam superueniat extrema illa conclusio, collecta ex omnibus et coaceruata subnectam.

EPITOME 16—24] c. 66, 1 (- dicuntur).Į

AUCTORES § 16 (muudi ultimam seuectutem)] cf. Lucr. II 1144 ss.; Ps.-Apul. Asclep. c. 25 s. (pag. 48, 18 Goldb., cf. 23: senectus ueniet mundi; quem locum Lact. Epit. 66, 6 significare uidetur).

pessus est BHSPj 1 loboribus P1, laboribus P3 perfert] perfectus (corr. 2) S 2 uoniiit H 3 ut] et S edd.; ad ut-gerere cf. pag. 627, 11 sicuteffici eqs. 4 diei (alt. i add. m. 2) S, diem P1 6 figurati, sed ti del. m. 3 P 7 quae ferebat B sicuti H profectis P1, per*fectis P3

8 homini's' H2 17 i|pendeat B 19 uoce* (s er.) S fines SP

20 *occasum (h er.) P discribeutes B 21 dislabentis (alt. i ex e

m. 2) B, dilabentes S1, in ras. corr. S2f 22 post et s. I. a B 23 coacerbata JB1 (corr. B2) H, coaueruata Sl, part. ras. corr. 82 24 subnectat Bl, corr. B2

cap. 15

§ 1

Est in arcanis sanctarum litterarum transcendisse in Aegyptum cogente inopia rei frumentariae principem Hebraeorum cum omni domo et cognatione.

§ 2

cuius posteri cum diutius in Aegypto commorantes in magnam gentem creuissent et graui atque intolerando seruitutis iugo premerentur, percussit Aegyptum deus insanabili plaga et populum suum liberauit traductum medio mari, cum discissis fluctibus et in utramque partem dimotis per siccum populus graderetur.

§ 3

conatusque rex Aegyptiorum profugos insequi coeunte in statum suum pelago cum omnibus copiis interceptus est.

§ 4

quod facinus tam clarum tamque mirabile quamuis ad praesens uirtutem dei hominibus ostenderet, tamen praesignificatio et figura maioris rei fuit, quam deus idem in extrema temporum consummatione facturus est: liberabit enim plebem suam de graui seruitute mundi.

§ 5

sed quoniam tunc una plebs dei et aput unam gentem fuit, Aegyptus sola percussa est, nunc autem quia populus dei ex omnibus linguis congregatus aput omnes gentes commoratur et ab his dominantibus premitur, necesse est uniuersas nationes id est orbem totum caelestibus plagis uerberari, ut iustus et cultor dei populus liberetur.

§ 6

et sicut tunc signa facta sunt quibus futura clades Aegyptiis ostenderetur, ita in ultimo fient prodigia miranda per omnia elementa mundi, quibus imminens exitus uniuersis gentibus intellegatur.

§ 7

propinquante igitur huius saeculi termino humanarum rerum statum commutari necesse est et in deterius nequitia inualesceute prolabi, ut iam nostra haec tempora, quibus iniquitas et malitia usque ad summum gradum creuit, in illius tamen insanabilis mali conparatione felicia et prope aurea possint indicari.

EPITOME 23-632, 15] c. 66, 1 s.

BHSPj 2 hebreorum C 3 cognationem P1, m del. P3 cuius] cius S7, eius corr. 82 5 graui* (a ? er.) P 8 popł∗s (i er.) S 12 presignificatio (e ex a m. 2, stipra e littera erasa) B, praesiguiifcatione H 13 idejninj B1 14 liberauit B1HS1P1, CQrr. BaS2P3 113 persussa H 20 tunc] cum B1, corr. B3, tum H; cf. 15 21 aegypti BS 23 gentibus (g ex c In. 2) H 21 terminum Bl, corr. B2 25 cojmutari B et om. H 26 iam] etiam S 28 mali* (s er.) H conparatione B, compaiciatione S2 felicia et pro- renouauit B3 -sent (sic) iudica- renouauxt B3

§ 8

ita enim iustitia rarescet, ita inpietas et auaritia et cupiditas et libido crebrescet, ut si qui forte tum fuerint boni, praedae sint sceleratis ac diuexentur undique ab iniustis, soli autem mali opulenti sint, boni uero in omnibus contumeliis atque in egestate iactentur. confundetur omne ius et leges interibunt.

§ 9

nihil quisquam tunc habebit nisi aut quaesitum aut defensum manu, audacia et uis omnia possidebunt. non fides in hominibus, non pax, non humanitas, non pudor, non ueritas erit atque ita neque securitas neque regimen neque requies a malis ulla.

§ 10

omnis enim terra tumultuabitur, frement ubique bella, omnes gentes in armis erunt et se inuicem obpugnabunt: ciuitates inter se finitimae proeliabuntur et prima omnium Aegyptus stultarum superstitionum luet poenas et sanguine uelut flumine operietur.

§ 11

tum peragrabit gladius orbem metens omnia et tamquam messem cuncta prosternens. cuius uastitatis et confusionis haec erit causa, quod Romanum nomen, quo nunc regitur orbis — horret animus dicere, sed dicam, quia futurum est — tolletur e terra et inperium in Asiam reuertetur ac rursus oriens dominabitur atque occidens seruiet.

§ 12

nec mirum cuiquam debet uideri, si regnum tanta mole fundatum ac tamdiu per tot et tales uiros auctum, tantis denique opibus confirmatum aliquando tamen conruet. nihil est enim humanis uiribus laboratum quod non humanis aeque uiribus destrui possit, quoniam mortalia sunt opera mortalium.

§ 13

sic et alia

AUCTORES 12 ss. prima omnium Aegyptus] cf. Orae. Sibyll. V 54 ss. (-pwTov). 77-85. 180. 14 s. gladius] cf. ibid. III 316 s. 15-19] cf. ibid. 350-355. 22-24] cf. supra c. 11, 5.

BHSP] 1 -stitia remxuiuit B3 rarescit BHP1, corr. P3 ita] et P 'im'pietas P2 auar- rcnouauit B3 2 crebrescit BPI, corr. P3, crebescent S 3 sceleratis sint S diu uexeutur HS 4 isiut S5 *boni P v 5 confundetur (e ex a m. 2) H, coufundet* (v i. e. ur add. m. 2) S 6 nisi aut quaesitumJ aut uisi malo quaesitum P, sed cf. Epit. 66, 1 nemodefensum

7 ui H possirdelbuut H2 fidis B 11 erWtft P3 obpugnabaut

P1, corr. P3 ciuitates (e ex i m. 3) P 12 primral H2 14 peragrauit Bl, corr. B2 gladius] clades S gladiuis,*orbem P 15 cunctu H 16 haec] haec enim H 18 e B, de H, e S, *e (a er.) P; cf. pag. 629, 25 asia B reuertitur H 20 ifjundatum P3 21 retl P2 22 est enim BS, dubitanter recepi, est HP 23 aeque om. H 24 sic (i. e. -cut) et S

prius regna cum diutius floruissent, nihilominus tamen occiderunt. nam et Aegyptios et Persas et Graecos et Assyrios proditum est regimen habuisse terrarum: quibus omnibus destructis ad Romanos quoque rerum summa peruenit. qui quanto ceteris omnibus regnis magnitudine antistant, tanto maiore decident lapsu, quia plus habent ponderis ad ruinam quae sunt ceteris altiora.

§ 14

non inscite Seneca Romanae urbis tempora distribuit in aetates. primam enim dixit infantiam sub rege Romulo fuisse, a quo et genita et quasi educata sit Roma; deinde pueritiam sub ceteris regibus, a quibus et aucta sit et disciplinis pluribus institutisque formata; at uero Tarquinio regnante cum iam quasi adulta esse coepisset, seruitium non tulisse et reiecto superbae dominationis iugo maluisse legibus obtemperare quam regibus; cumque esset adulescentia eius fine Punici belli terminata, tum denique confirmatis uiribus coepisse iuuenescere.

§ 15

sublata enim Carthagine, quae tam diu aemula imperii fuit, manus

AUCTORES 2-4] cf. Orac. Sibyll. III 159—161; VIII 6 ss. § 14- 16] cf.frg.99 et adnot. Haasii, qui Lactantium Seuecam patrem significare existimat, quae sententia est etiam Mai ad Cic. de rep. II11, 21 (ed. Stuttg. 1822, pag. 149 adn. 2), Jahnii in praef. edit. Flori pag. XXXVIII ss., Rossbachii, de Senecae philos. librorum recensione et emendatione (a. 1888) pag. 164 ss., cf. Addenda. nostra ad pag. 61, 3—7 et 'Auctores' ad I 22, 1-4; Aunaei Flori (cf. I § 4-8), non Annaei Senecae, cum Lact. nomina confuderit, locum esse uolunt cum Salmasio in edit. Flori a. 1609, not. et castigat. pag. 12, Spengelius, Abhandl. der philos.-philol. Classe der bltir. Akad. der Wissensch., uol. IX, part. 2 (a. 1861), pag. 317 ss., et Ungerus, Philol. XLIII 438 ss.; Senecam philosophum, qua in opinione fuerunt priores quidam uiri docti, uelut Vossius de histor. lat. I c. 30 (ed. Amstelod. 1699, pag. 52), Fabricius, Biblioth. lat. uol. II pag. 439 ed. 1773, alii (cf. Buenemannum), retinet Westerburgius, Mus. Rheu. XXXVII 47 s. — cf. Ammian. Marcell. XIV 6, 4. § 15] aut Seneca aut Lactantius Sallust. Cat. c. 10 (maxime § 1) sequitur.

BHSP] 2 et (ante Aegyptios) om. H et grecos et persas H adsyrios ln, corr. P3 3 terra'rũ P1? distructis B 5 regni P magni- tudinis S 6 labsu B 7 iscite H urbes (e ex i) B 8 in] per edd. aetatis B', corr. B2 10 ducata P pueritia S 12 ad B cum iam quasi] cum iam quasi cum S 13 seruitium non tulisse in mg. H2 17 iuueniscere (alt. i ex e) P3 18 etenim S tandiu S

suas in totum orbem terra marique porrexit, donec regibus cunctis et nationibus imperio subiugatis cum iam bellorum materia deficeret, uiribus suis male uteretur, quibus se ipsa confecit.

§ 16

haec fuit prima eius senectus, cum bellis laeerata ciuilibus atque intestino malo pressa rursus ad regimen singularis imperii reccidit quasi ad alteram infantiam reuoluta. amissa enim libertate, quam Bruto duce et auctore defenderat, ita consenuit, tamquam sustentare se ipsa non ualeret, nisi adminiculo regentium niteretur.

§ 17

quodsi haec ita sunt, quid restat nisi ut sequatur interitus senectutem? et id futurum breui contiones prophetarum denuntiant sub ambage aliorum nominum, ne facile quis intellegat.

§ 18

Sibyllae tamen aperte interituram esse Romam locuntur et quidem iudicio dei, quod nomen eius habuerit inuisum et inimica iustitiae alumnum ueritatis populum trucidarit.

§ 19

Hystaspes quoque, qui fuit Medorum rex antiquissimus, a quo amnis nomen accepit qui nunc Hydaspes dicitur, admirabile somnium sub interpretatione uaticinantis pueri ad memoriam posteris tradidit: sublatuiri ex orbe imperium nomenque Romanum multo ante praefatus est quam illa Troiana gens conderetur.

AUCTORES 13 ss. Romam] cf. Orac. Sibyll. VIII 9-159. 165 (III 364). 171-173. § 19 Hystaspes] cf. Hilgenfeldium, Nouum Testament. extra canonem receptum, fascic. IV ed. alt. (1884) pag. 64, et locos ab eo adlatos.

EXPILATORES 15-17] Isidor. orig. XIII 21, 12.

BHSPj 1 terrae ImarJique P 3 uterentur H 4 haec] et haec (ae ex a m. 3) P lacerata> PJ 5 cibilibus H intestino ras. ex in testimonio S rursu S 6 recidit S ad alteram] adulteram H 7 duce B2 8 ipsam H 9 recentium S uteretur S 10 resta*t (n er.) S interitursl P3 senec*tute (in ras. et s. 1. m. 2) P 11 declarant SP post ambage 2 uel 3 litt. eras., quarum extrema m ?, B 12 ne om. P apert*e V (a er.) B 13 locuntur B, loquuntur HP, loquantur (corr. m. 2) S 14 numen Bl, corr. B3 15 histaspes Bae, corr. m. 1 uel 2, histaspex H, 4 hydaspes S, hystaspes (corr. m. 3) P 16 fuit H, fuerit BP, fuerat S 17 amnis (quoque) edd. hysdaspes B Isidor., chydaspes H admirabilis omnium HP 18 uaticinantis (tcrt. i ex e m. 3) P 19 sublatuiri B, r sublatuiLri P, sublatum iri HS; cf. ad pag. 23, 4 20 precatus H

cap. 16

§ 1

Quomodo autem id futurum sit, ne quis incredibile arbitretur, ostendam. in primis multiplicabitur regnum et summa rerum potestas per plurimos dissipata et concisa minuetur. tum discordiae ciuiles in perpetuum serentur nec ulla requies bellis exitialibus erit, donec reges decem pariter existant, qui orbem terrae non ad regendum, sed ad consumendum partiantur.

§ 2

hi exercitibus III mensum auctis et agrorum cuius destitutis. quod est principium euersionis et cladis. disperdent omnia et comminuent et uorabunt.

§ 3

tum repente aduersus eos hostis potentissimus ab extremis finibus plagae septentrionalis orietur, qui tribus ex eo numero deletis qui tunc Asiam obtinebunt, adsumetur in societatem a ceteris ac princeps omnium constituetur.

§ 4

hic insustentabili dominatione uexabit orbem, diuina et humana miscebit, infanda dictu et exsecrabilia molietur, noua consilia in pectore suo uolutabit, ut proprium sibi constituat imperium, leges commutet et suas sanciat, contaminabit diripiet spoliabit occidet: denique inmutato nomine atque imperii sede translata confusio ac perturbatio humani generis consequetur.

§ 5

tum uero detestabile atque abominandum tempus existet, quo nulli hominum sit uita iucunda. eruentur funditus ciuitates atque interibunt non modo ferro atque igni, uerum etiam terrae motibus adsiduis et eluuie aquarum et morbis frequentibus et fame crebra.

§ 6

aer enim uitiabitur et corruptus

EPITOME 2-20] c. 66, 3 s. 20—636, 8] c. 66, 4.

AUCTORES 2-20] cf. Dan. 7, 2 ss. 7. 8. 17. 23—25. § 5-12] cf. Apocal. c. 6 et 'Hippolyti' libellum περì τη̌ς συντελείας tou ϰόσμου c. 8, in quo nonnulla traduntur ex eodem ut uid. quo Lactantiana c. 16 ss. fonte deriuata. 23—636, 4] cf. Orac. Sibyll. VIII 178-181.

y BHSPJ 3 minuetur] minuetur regno (corr. m. 2) H 6 non—consumendum] non regendum P 7 hii* Cn er.) B coactis S agris cultoribus Heumannus; cf. Buenemannum 8 distitutis Bl, corr. B1 9 et (ante comminuent) om. P malim deuorabunt cum Epit. 66, 3 aduersu S 10 plagae (g ex c m. 2) P 11 quitribus P3 tun*c (i er.) B 12 societate S 13 hi*c (n er.) S 14 dictu et] dicta et H, dicet P 15 uolu*tabit (p er.) S 16 leges (alt. e ex i m. 3) P commutabit et suas sanciet H edd.: cf. Epit. 66, 3 et om. S 17 rdiripietl H2 spoliauit S 18 sedretlranslata H2 19 consequitur S 20 euertentur H

22 motis S diluuio P ac pestilens fiet modo inportunis imbribus modo inutili siccitate, nunc frigoribus nunc aestibus nimiis, nec terra homini dabit fructum: non seges quicquam, non arbor, non uitis feret, sed cum in flore spem maximam dederint, in fruge decipient.

§ 7

fontes quoque cum fluminibus arescent, ut ne potus quidem suppetat, et aquae in sanguinem aut amaritudinem mutabuntur.

§ 8

propter haec deficient et m terra quadrupedes et m aere uolucres et in mari pisces. prodigia quoque in caelo mirabilia mentes hominum maximo terrore confundent, et crines cometarum et solis tenebrae et color lunae et cadentium siderum lapsus.

§ 9

nec tamen haec usitato modo fient, sed existent subito ignota et inuisa oculis astra. sol in perpetuum fuscabitur, ut uix inter noctem diemque discernat, luna iam non tribus deficiet horis, sed perpetuo sanguine offusa meatus extraordinarios peraget, ut non sit homini promptum aut siderum cursus aut rationem temporum agnoscere: fiet enim uel aestas in hieme uel hiemps in aestate.

§ 10

tunc annus breuiabitur et mensis minuetur et dies in angustum coartabitur, stellae uero creberrimae cadent, ut caelum omne caecum sine ullis luminibus appareat.

§ 11

montes quoque altissimi decident et planis aequabuntur, mare innauigabile constituetur. ac ne quid malis hominum terraeque desit, audietur e caelo tuba: quod hoc modo Sibylla denuntiat:

EPITOME 8-20] c. 66, 5 s.

AUCTORES 7 s.] cf. Orac. Sibyll. VIII 342-344. 9—11] cf. ibid. 190—194. 341; Matth. 24, 29. 15-17] cf. ibid. VIII 214 s. 18 s. (stellae)] cf. ad 9-11 et Orac. Sibyll. V 531; VIII 204. 20 s.] cf. ibid. VIII 234-237.

u BHSPJ 1 fiet et H 4 rspeml B2 frigem (u m. 2 ?) P 6 a*quae (t ? er.) B aut in amaritudinem HP 7 et (ante in terra) om. H 9 mentcs1 P2 et del. Heumannus fines H 12 rinluisa PJ 13 discernsktj H7; discernatur edd. 14 oris H obfusa H 15 siderium H 16 uf (i. e. uel) S, uera BPl (uel* P2), uerae H 17 hiems S 18 diem H In1 P3 creberrimae S, creberrime cett.; cf. Epit. 66, 5 stellae omnes de- cident 19 cadunt S caelo P1, corr. P2 omne|cecum S', omne obi cecetum S2 20 appareret sac, corr. m. 1 ? 21 quis H 22 audiebatur (exp. m. 2) P e B, de H (recte ? cf. ούρανόθεν pag. 637, 1, sed etiam pag. 629, 25), § S, ae P tu*ba (r er.) H 23 adnuntiat H

σάλπιγξ οὐρανόθεν φωνὴν πολύθρηνον ἀφήσει.

itaque trepidabunt omnes et ad luctuosum illum sonitum contremescent.

§ 12

tum uero per iram dei aduersus homines qui iustitiam non adgnouerint, saeuiet ferrum ignis fames morbus, et super omnia metus semper inpendens. tunc orabunt deum et non exaudiet, optabitur mors et non ueniet. ne nox quidem requiem timori dabit nec ad oculos somnus accedet, sed animas hominum sollicitudo ac uigilia macerabit, plorabunt et gement et dentibus strident, gratulabuntur mortuis et uiuos plangent.

§ 13

his et aliis pluribus malis solitudo fiet in terra et erit deformatus orbis atque desertus: quod in carminibus Sibyllinis ita dicitur:

§ 12. 13] hoc loco Lactantium quod IV 26, 42 'in nouissimo libro' se docturum esse ostenderat, 'quomodo uel in qua plaga tuti omnes sint futuri qui signum hoc ueri et diuini sanguinis in summo corporis sui notauerint', exponere uoluisse conicio conlatis uerbis 'aduersus homines qui iustitiam non adgnouerint' (supra 3) et 'tertia quae fuerit probata' (pag. 638, 5) ex progressu et carminis Sibyllini lib. VIII per totum hunc locum a Lactantio adhibiti, cuius uersibus 244—247 illud signum commemoratur, et Apocalypsis, cuius c. 7, 2-8 (cf. 14, 1-5 et supra ad c. 16, 5-11) simile argumentum continetur. — cf. 'Hippolyt.' ibid. c. 28 fVeI μή τις TOV τίμιον OTaupOV ποιήση EV TU) μετώπω̡ TTJ δεξια̌ αύτου̃ χειρί.

EPITOME 3-638, 5J c. 66, 7.

AUCTORES 1] Orac. SibyU. VIII 239. 4-10] cf. ibid. 352- 356. 350 s.; II 306-311; cf. 'Hippolyt.' ibid. c. 27; 33 (xai τη̃ς ήμέρα; ota- ϕαυσϰούσης XTX., cf. supra 6: ne nox quidem eqs.). 6] cf. Apocal. 9, 6.

EXPILATOBES 1] Sedulius (cf. Montefalconium, palaeograph. graec. pag. 247).

BHSP] 1 CAAITIS B, CAAIJirE S, CΑΑΠΙΝΞ P, CAAIII .ЄΞ Sedulius ΟΥΡΑΝΟΘЄ S, OVFANQHH P; ούρανόθεν cum Lad. codd. Sibyll. HMQV, S1 oupavoOev rell. ΦΩΝЄN B ITOePIINON B, nOAiePHNON S, no- AVePHNQN P APHBEI S, APHCtP P SalpitI (n er.) uathen fone polithronafesi H interpretatio latina in B (in mg. m. 1), alia in P, alia ap. Sedulium 2 lurctuosum (c m. 3?) P 3 aduersum S 4 adgnouerunt B fames (e ex i m. 3) P 5 *orabunt, (i ? er.) ad deum P 6 nueniet (i. e. non ) ex inueniet S2 nec S 7 dabit timori S 8 macerauit Bl, corr. B3 9 gemunt P1, corr. P3 stridunt B mortui sed H 10 iis B, hiis P plurimis Heumannus sollicitudo SPar 11 formatus S

ἔσται ϰόσμος ἄϰοσμος ἀπολλμένων άνθρώπων.

§ 14

ita enim conficietur humanum genus, ut uix decima pars hominum relinquatur, et unde mille processerant, uix prodient centum. de cultoribus etiam dei duae partes interibunt et tertia quae fuerit probata remanebit.

cap. 17

§ 1

Sed planius quomodo id eueniat exponam. imminente iam temporum conclusione propheta magnus mittetur a deo, qui conuertat homines ad dei agnitionem, et accipiet potestatem mirabilia faciendi.

§ 2

ubicumque homines non audierint eum, claudet caelum et abstinebit imbres, aquam conuertet in sanguinem et cruciabit illos siti ac fame, et quicumque conabitur eum laedere, procedet ignis de ore eius atque conburet illum. his prodigiis ac uirtutibus conuertet multos ad dei cultum. peractisque operibus ipsius alter rex orietur e Syria malo spiritu genitus, euersor ac perditor generis humani, qui reliquias illius prioris mali cum ipso simul deleat.

§ 3

hic pugnabit aduersus prophetam dei et uincet et interficiet eum et insepultum iacere patietur, sed post diem tertium reuiuiscet atque inspectantibus et mirantibus cunctis rapietur in caelum.

§ 4

rex uero ille

EPITOME 6 s. 13—16] c. 66, 7 inter haec - interimet. 19- 639,13] c. 66, 8 s.

AUCTORES 1] Or. Sibyll. VII 123. § 14] cf. ibid. III 544; Apocal. 9, 15. 18. c. 17, § 1-3] cf. Apocal. 11, 3. 5-9. 11. § 4-8] cf. Apocal. 13,4—8 (11, 2). 12-17; II Thess. 2,3 s.; 'Hippolyt.' ibid. c. 26; 28.

EXPILATORES 1] Sedulius (cf. Montefalconium ibid.).

BHSPJ 1 NHCGTAI S, ECT6 (AI m. post.) Sedulius AKOCMQC P ΑΙΤΟΑΑΥΜЄΝΩΝ B, AnOMVMGNQN (ADU- P) SP ΑΝΘΡΩΙΤΩΝ B, ΑΝΘΡΩ∗∗∗ΠΩΝ (nB: ut uid. er.) P ecthycosmo sacosmos apollyme non anthropon H interpretatio latina paene eadem in B (in mg. m. 1) et P, similis ap. Sedulium 5 fuerint, sed n del. S, fuerint P 6 quod modo H idueniat (d ex u ?) P immiit,ente sic H* 9 audierint (alt. i ras. ex u) P 10 claudat H, cludet SP imbres (s in ras. ex m m. 1 ?) P conuertit Btpl, corr. B2p2' sanguine B 11 cruciauit B fame (a s. I. er.) B 12 amburet B, ambueret P; cf. ad c. 21, 6 amburentur

13 h*is (i er.) H atque H 14 de H, ex P spiritum gentib; H2 16 mali del. Hemoonnus, sed cf. Buenemannum 18 reuiuiscet, BP9, reuiuescet HSP1 inspectantibus (exp. m. 3) B, spectatibus sic H

taeterrimus erit quidem et ipse, sed mendaciorum propheta, et se ipsum constituet ac uocabit deum, se coli iubebit ut dei filium. et dabitur ei potestas, ut faciat signa et prodigia, quibus uisis inretiat homines, ut adorent eum.

§ 5

iubebit ignem descendere a caelo et solem a suis cursibus stare et imaginem loqui, et fient haec sub uerbo eius: quibus miraculis etiam sapientium plurimi adlicientur ab eo.

§ 6

tunc eruere templum dei conabitur et iustum populum persequetur et erit pressura et contritio qualis numquam fuit a principio mundi.

§ 7

quicumque crediderint atque accesserint ei, signabuntur ab eo tamquam pecudes, qui autem recusauerint notam eius, aut in montes fugient aut conprehensi exquisitis cruciatibus necabuntur.

§ 8

idem iustos homines obuoluet libris prophetarum atque ita cremabit. et dabitur ei desolare orbem terrae mensibus quadraginta duobus.

§ 9

id erit tempus quo iustitia proicietur et innocentia odio erit, quo mali bonos hostiliter praedabuntur. non lex aut ordo aut militiae disciplina seruabitur, non canos quisquam reuerebitur, non officium pietatis adgnoscet, non sexus aut infantiae miserebitur: confundentur omnia et miscebuntur contra fas, contra iura naturae. ita quasi uno com-

mumque latrocinio terra uniuersa uastaoltur.

§ 10

cum naec iacta

EPITOME 13-15] c. 66, 8 tunc - persequetur. 21-640, 9] c. 66, 9 s.

AUCTORES 8 s.] cf. Matth. 24, 21. § 9] cf. 'Hippolyt.' ibid. c. 7: sto πάντες zw tofto θελήματι ὲμπεριπατήσουσι — πρεσβυτέρου πολιὰν ούδείς αίδε- σθήσεται xat νεωυέρου xiXXof οὐϰδεìς οίϰτειρήσεται xtX. § 10 s.] cf. 'Hippolyt'. ibid. c. 32.

BHSPj 1 tweterrimus B3 et ipse] sc. propheta propheta (y m. 3) P et om. S 2 uocari BP post deum add. et edd. saeculi B*, secolrque1 B3, caeli P; cf. Epit. 66, 8 3 pr. et om. H alt. et] ac SP 4 hom*nes (i er.) sic P 5 e caelo H post imaginem fort. quam posuerit uel simile excidit, cf. Epit. 66, 8 G uerbo sub H 7 eruCre1 B2, euertere H 8 praesura HPac 9 a principio] ab initio H 10 atque accesserint om. H 11 nota H 13 obuoluet e̤t̤ (puncta sub et erasa) P

libris (sic corr. m. 3) P 14 ita om. P cremauit B1, corr. B* 15 erit id*** (erit er.) H 17 malitiae H 18 pietatis B1, ipietatis P

19 confundebuntur S omnia om. P 21 uniuersaque H facta erunt]

factae sunt H, ita erunt P

erunt, tum iusti et sectatores ueritatis segregabunt se a malis et fugient in solitudines. quo audito inpius inflammatus ira ueniet cum exercitu magno et admotis omnibus copiis circumdabit montem in quo iusti morabuntur, ut eos conprehendat.

§ 11

illi uero ubi se clausos undique atque obsessos uiderint, exclamabunt ad deum uoce magna et auxilium caeleste inplorabunt, et exaudiet eos deus et mittet regem magnum de caelo, qui eos eripiat ac liberet omnesque inpios ferro ignique disperdat.

cap. 18

§ 1

Haec ita tutura esse cum prophetae omnes ex dei ie spiritu tum etiam uates ex instinctu daemonum cecinerunt.

§ 2

Hystaspes enim, quem supenus nommaUl, descripta miquitate saeculi huius extremi pios ac fideles a nocentibus segregatos ait cum fletu et gemitu extenturos esse ad caelum manus et inploraturos fidem Iouis: Iouem respecturum ad terram et auditurum uoces hominum atque inpios extincturum. quae omnia uera sunt praeter unum, quod Iouem dixit illa facturum quae deus faciet.

§ 3

sed et illut non sine daemonum fraude subtractum, missuiri a patre tunc filium dei, qui deletis omnibus malis pios liberet. quod Hermes tamen non dissimulauit. in eo enim libro qui λόγος τέλειος inscribitur, post enumerationem malorum de quibus diximus

EPITOME 10 s.] c. GG, 1; 68, 1. 12 Hystaspes] c. 68, 1.

20 Hermes] c. 68, 1; cf. c. 66, 6.

AUCTORES 2 (solitudines). 4 (montemjj ct. iiebr. 11, 3»; Matth. 24, 16 (Apocal. 6, 15 ?). 7 s.] cf. ad c. 19. 12 Hystaspes-nominauij cf. supra ad c. 15, 19.

BHSPJ 1 tunc HS se***gregabunt (con er.) H 2 inpius rex edd., sed cf. c. 19, 5; Epit. 66, 8 inflammabitur H 3 amotis H 5 atque obsessos undique B, undique atque obsessos om. H 6 dm ras. ex dnni P 7 de] a B 8 eos om. P ferro* (o er.) P 11 tunc H ins ex instinctu] instinctu* (m er.) H, extinctu (corr. m. 3) P daemon∗um a ' (i er.) H 12 hydaspes S, hystaspes (corr. m. 3) P 13 extremi 'om. P v arcl P3f segregatos] se gratos B 15 ilploraturos B, imploratos (a i. e. ur in ras. tit. 2) S respecturu (~ m. 3) B 18 efecit ut uid. 1, ∗fąciet P3 19 subtractum est BP missurilri B, missum iri cett.; cf. ad pag. 23, 4 21 dissimilauit par Xoyos τέλειος edd. conl. IV 6, 4, TGAIOC B, te AGIOC H, TЄΑΟΓΟC telius S, telios P 22 enumerationCm1 B3

subiecit haec:

§ 4

ἐπὰν δὴ ταῦτα γένηται, ὦ Ἀσκλήπιε. τότε ὁ κύριος καὶ πατὴρ καὶ θεὸς καὶ τοῦ πρώτου καὶ ἑνὸς θεοῦ δημιουργὸς ἐπιβλέψας τοῖς γενομένοις καὶ τὴν ἑαυτοῦ βούλησιν τοῦτ' ἔστιν τὸ ἀγαθὸν ἀντερείσας τῆ ἀταξίᾳ καὶ ἀνακαλεσάμενος τὴν πλάνην καὶ τὴν κακίαν ἐκκαθαρας

AUCTORES 1] pag. 51a Patricius; cf. Ps.-Apulei. Asclep. c. 26 (pag. 48, 24 Goldb.): cum haec cuncta contigerint, o Asclepi, tunc ille dominus et pater deus primipoteus et unius gubernator dei intuens in mores factaque [uoluntaria, del. Bernui/sius], uoluntate sua, quae est dei benignitas, uitiis resistens et corruptelae omnium, errorem reuocans, malignitatem omnem uel inluuione diluens uel igne consumens uel morbis pestilentibus iisque per diuersa loca dispersis finiens, ad antiquam faciem mundum reuocabit.

EXPILATORES 1] Sedulius (cf. Montefalconium, palaeograph. graec. pag. 247).

BHSPj 1 ad loco Hermetis cf. Bernaysium, opusc. I 334 ὲπὰν— 'Ασϰληπιέ] ЄΙΤΑΝΔЄΤΑΥΓΑΓЄNЄTЄΩΑC KAIIIIIC B, om. H, ЄΠΑΝΑΙΙΤΑΥΓΑ TGNTAI ΩΑCΚΑΙΙΙΠΙЄ S, ЄΠΑΝΔΗΤΑΥ TAHINftAI ΩΑCΚΑΗΠΙЄ P, CnAS ΔЄΤΑΥΓΑΓЄΝΗΤΑΥΩΑCΚΑΠΙΠЄ Sedulius post rauxa add. wsc edd.

1-3 τότε—δημιουργός] TOTЄΩΚΥΡΙΟCΚΑΙΠΑΤΗΡΚΑΙΘΟCΚΑΙΤΟΥΠ POTOV- KAIЄNNOCΘЄΟΥΑΗΜΙΟΥΡΓΟC B, 0 syrios cepar cetheos cetu protu caenostheu. demiurgos (initio ToTe om.) H, TOTCOKCKAI ΠΑΤΗΡΗΧΙΘЄOCKAI ΤΟΥΠΡΩΓΥΚΑΙЄNOCΘΥ ΔΡΜΙΟΥΡΓΟC S, ΤΩΘΗΟΚΩΚΑΙ nAOHPKAV ΘΗC- KAI TUf* (P er.) PQTOV KAIHNOCΘΥ AHMIQVPTQC P, TOTCOKVPIOC KAinATHP ΚΑΙΘЄOCΚΑΙΤΟΥΠΡΩΤΟΥΚΑΙЄNOCΘЄΥΔΗΜΙΟΥΡΓΟC Sedulius 2 XOJ πρώτον ϰαì ένός] TOU πρωτογενούς Dauisius ad Epit. c. LXXIII adn. 6 (pag. 243), sed cf. Ps.-Apul. deus primipotens et unius gubernator dei et Bernaysii ibid. adnot. ad uers.68 3 ὲπιβλέψας — βούλησιν] CIII- BAC'YAC TOICΓЄNOMЄΝΟΥCΚΑΙΓЄNЄΑΥΤΟΥΒΟΥΑΗCIN B, epiblepstoes ginomenes ceten erutu bulesin H, ЄIIIBAЄΨΑC TOlCTINO MЄNOICKAI THNЄΑΥΓΟΥ BOVAHCIN S, ЄIIIBAЄΨΑC TQICrillNQ ΜΗΝΩΙCKAI ΘΗΝΙΙ- ΑΥΘΩΥ BQVAIICVN P, ЄIIIBAЄΨΑCTOIC ΙΥΙΝΟΜЄNOICKAITЄNЄΑΥΤΟΥ- BOVAHCIN Sedulius, 4 τούτ' — άταξία] ΤΟΥΓЄTIN TOArAeONANTPI- CACTII ATAEIA B, tutes tinto agathon antherisas teataxia H, TOfTCCTIN ΤΟΑΤΑΘΟΝΑΝΤЄPЄICAC THTAEIA S, eareHCTIN TOAeAeON ANeIlPIII- CAC THATAZIAI P, ∗∗∗∗ΤΟΥΤЄCΤΙΝΤΟΝΑΓΑΘΩΝ ANTCPICACTHATAEIA Sedulius TOUT1 ξστιν TO ayaOov glossema uidetur Struuio, opusc. I 157, interpretationem lat. in cod. Regiomontano desideranti, sed est interpretatio in BP 4. 5 ϰαί — έϰϰαθάρας] KAIANAKAAЄCAMЄ NOCΘΠΑΑΝΙΙΝΚΑΙ TЄNKA KЄIANЄΚΚΑΘΡΑC B, caeana calesamene nosten osten planen ceten sasian ecatharas H, KAIANAKAI ANKAACIAMNOCTHN HAANIINKAITINKA- KIAN ЄΚΚΑΘΑΡΑC S, KAI ANAKAAIICA MHNQC 0HN HAANHNKAV ellN-

IVllII. tact. 1.

πὴ μὲν ὕδατι πολλῷ κατακλύσας, πὴ δὲ πυρὶ ὀξυτάτῳ διακαύσας, ἑνίοτε δὲ πολέμοις καὶ λοιμοῖς ἐκπαίσας, ἤγαγεν ἐπὶ τὸ ἀρχαῖον καὶ ἀποκατέστησεν τὸν ἑαυτοῦ κόσμον.

§ 5

Sibyllae quoque non aliter fore ostendunt quam ut dei filius a summo patre mittatur, qui et iustos liberet de manibus inpiorum et iniustos cum tyrannis saeuientibus deleat.

§ 6

e quibus una sic tradit:

EPITOME 3 Sibyllae] c. 68, 1.

KAKIAN CKKAHAPAC P, KAI ANAKAAIICAMЄNOCTЄΝΠΑΑΝΗΝΚΑΙΤΗΝΚΑ- KIANЄΚΚΑΘΑΡΑC Sedulius ὲϰϰαθήρας Bernaystus

BHSPJ 1 TO) μὲν — ϰαταϰλύσας] flHMGN ΥΔΑΤΙΠΟΑΑΟΚΑΤΑΥCAC B, pemen . hydati pillo cataclyesas H, nH (in mg. m. 1 ?) MGNVAATI HO MQKTA KAICAC S, THMHNHAATl ΠΩΑΑΩΚΑΤΑ, om. -xXuoa;, sed spaito relicto P, IIHMЄNlΔΑΤЄΙΠΟΑΑΩΤΑΚΑΙCAC Sedulius; xataxXuaa; Patricius, cf. cod. H et Sedul., ϰαταλύσας edd., sed cf. Ps.-Apul. inluuione diluens et interpretat. lat. in B et ap. Sedul. nrj δὲ — διαϰαύσα;] ΙΙΗΔC ΠΟΥΡΙΟΞΥΓΑΤΩΔЄΙΑΚΑΥCAC B, pedepyri oxiotato diacausas pyri H, THA ΠΥΡΙΟΞΥΓΑΤΩ AlAKArCAC S, nrPPQSlTATQ AIAKATCAC, om. πὴ 81, sed spatio relicto P, ΠΗΔЄΗΥΡЄΥΟΞΙΤΑΔΙΑΚΑΥCAC Sedulius 2 ὲνίοτε — ὲϰπαίσας] ЄNIOTЄΔΠΟΑЄMOI CKAIAOIMOIC GKITGCAC B, aniote depolomoes . caelimoes ecpesas H, GN lOTЄAЄΠΟΑЄ MOICKAIAOI MOICGKHA- CAC S, HN ΠЄΔЄΙΙΩΑΗ MQIC (om. ϰαì λοιμοίς) HKnCAC P, ЄNIOTЄΔЄ nO- ACMOICKAIAOIMOIC GKnHCAC Sedulius; ὲϰπαίσας edd. quidam et Struuius, ὲϰπιέσας alii edd.et Bernaysius, sed cf. interpretat. lat. in B malitia- percussa ή̀γαγεν — ϰόσμον] HT ΑΓЄNЄΠΙΤΟΑΡΧЄΩΝΚΑΙΑΠЄKATHCTHCЄNTONЄΑΥΤΟΥ KOCMON B, egagenepito archeon. ea poca testesentoneatu cosmo H, HTATЄNЄIII ΤΟΑΡΧΑΙΟΝΚΑΙΑΠΚΑ TЄCTHCЄNTONЄΑΥΤΟΥCOCMOC S, HrArGNHIII TUAPXAIQN KAIAIIQKA THCΘΗCΗΝΤΩ ЄΑΥΤΩΥCΩC MQN P, ЄΓΑΓЄNЄΙΙΙΤΟΑΡΧΑΙΟΝΚΑΙΑΠΚΑΤЄCTHCЄN TON ЄΑΥΓΟΥ KOCMON Sedulius interpretatio lat. in B (in mg. m. 1) et P haec cum igitur haec fuerint, 0 asclepi, tunc (o-tunc om., sed spatio relicto P) dominus et pater et deus et primi et unius dei creator inspectis his quae fient et sua uoluntate (uolumptate B) id est, bono opposito temeritati et reuocato errore et malitia expurgata (cetera desunt in P) et tam aqua nimia deluta quam igni rapido exusta. plerumque autem bellis et pestibus percussa ad- II duxit ad pristinum et restituit suum mundum, ap. Sedulium haec cum autem haec facta fuerint, aesculapii, tunc dominus et pater et deus primique atque solius dei creator respiciens facta et suam uoluntatem id est, bonitatem opponens disturbationi et reuocans errorem atque malitiam purgans alicubi quidem aqua multa deluous, alicubi autem igni uelocissi-' mo exurens, interdum autem bellis ac pestibus excutiens reduxerit ad anti-i quum et restituet suum mundum 3 sibellae H 4 fore B7 j

ἥξει καὶ μακάρων ἐθέλων πόλιν ἐξαλαπάξαι. καί κέν τις θεόθεν βασιλεὺς πεμφθεὶς ἐπὶ τοῦτον πάντας ὀλεῖ βασιλεῖς μεγάλους καὶ φῶτας ἀρίστους; εἰθ᾽ οὕτως κρίσις ἔσται ὑπ᾽ ἀφθίτου ἀνθρώποισιν.

item alia:

§ 7

καὶ τότ᾽ ἀπ᾽ ἠελίου θεὸς πέμψει βασιλῆα, ὃς πᾶσαν γαῖαν παύσει πολέμοιο κακοῖο.

et rursus alia:

§ 8

ὃς ῥά κε πραὺς ἰδοὺ ἤξει, ἴνα τὸ ζυγὸν ἡμῶν

AUCTORES 1 ss.] V 107 ss. 6 s.] HI 652 s. 9 ss.] VIII 326 ss.

EXPILATORES 1 ss.] Sedulius (cf. Montefalconium, palaeograph. graec. pag. 247. 6 s.] Sedulius (cf. ibid.). 9 ss.] Sedulius (cf. ibid.).

BHSPj 1 XCCt cum Lactantio Excerpta Sibyll. Parisina (cod. 1043) Rzachii, 8'au codd. Sibyll. MAKAPtQ\\ Sedulius ЄθЄΩ̃ IIOAGI S eZAAAILVI: Sedulius ΗΞЄKAIMAKPAPONOCKЄEN ΠΟΑΙΝЄΜΑΠΑΞЄB, U Exicemacaron ethelon poline xalapaxe H, HEGIKAIMA KAPHNЄθЄΩ̃ LllU- ΛЄINЄΞ. AAIIHAI P 2 xai] KA P θЄΩΝ B, ЄθΟЄЄN Sedulius BACI- AGIC S nM<I>OIC Sedulius ir- του̃τον] ЄΠΠΟϒΤΟϒ B TQrfQIN P ceceuntis theothenbasi leus penphisepituton H in Excerpt. Paris. uersus ut ap. Lact., nisi quod xaxet TI;, in codd. Sibyll. sic xaxet TI; θεόεν σθε- ναρὸς βασιλεὺς ὲϰπεμϕθείς, sed post U. 101 hic xai ϰισσὶς θεόθεν βασιλὺς πεμϕ- OEI; Èr.t τοῡτον, quem Alexander e Lactantio in margine adscriptum corrupto initio illuc delatum esse existimat, uix recte 3 BACIAGIC S OAI B, ////ΟΛЄI////BACΙΛЄϒЄϒC Sedulius μεγάλους om. B, MGTAAOVC S, MGrAAQTC P HAI S ΦΟΤΑC B, PUTAC SP, SvSpa; codd. Sibyll.; cf. Volkmannum, de orac. SilnJll. dissert. pag. 29 APICTOIC P pantasalis balis megalus cefotasaris tas H 4 GTO Sedulius 10' OOTOI; om. P KPICGIC B ύπ']

II SP ΑΦθΙθΤΩΝ P ΛΠθΡΩΠΟΙCΙ̃ S, ANOPQIIOCI P, ΑΝθΡΩΠΟΙCЄΙΝ

Sedulius i utoscrisis estei papaphthi tuanthropoesin H in codd. Sibyll. sic EtO' olJtw; tIXo; ε̎σται α̎ϕθιτον άνθρώποισιν; cf. Struuium, opusc. I 85, et Volkmannum l. c. pag. 28 interpretatio lat. eadem in B (in mg. m. 1) et P et, nisi quod leuissima quaedam sunt discrimina, ap. Sedulium 5 alia] alio loco P 6 ὰπ'] ὲξ edd. GAIOIO S IIGMnGI B BACIAGA B, BACIAHA S cetotapelioeotheon peon senbasilea H, KAITQT ΛΠЄΙΩΙΟθΟC ΠЄΜΨЄΙΡΑ CIAHA P, KAITOTЄΑΠΟЄΛΟΙΟθЄOCΠЄΜΨЄNBACIAЄA Sedulim

7 TAIAiN SP, TЄAN Sedulius nOAGMOlO S, IIOAGMO P, ΠΟΛЄΜΟϒΟ

Sedulius KAKQIO P, KAKOTO Sedulius os pasan grean pausi polomoescacoes H interpretatio lat. ead. in B (in mg. m. 1) et P, paene eadem * ap. Sedulium 8 rursum B 9 o; ba XE Rzachius, Octpret Stadtmuellerm; πραὺς ίο̂οὺ η̎ξει ego ex codd. H (ad η̎ξει uidetur i xi in H referendum esse P

41*

δοῦλον δυσβάστακτον ἐπ᾽ αὐχένι κείμενον ἄρῃ, καὶ θεσμοὺς ἀθέους λύσει, δεσμούς τε βιαίους.

cap. 19

§ 1

Oppresso igitur orbe terrae cura ad destrueudam inmensarum uirium tyrannidem humanae opes defecerint, siquidem capto mundo cum magnis latronum exercitibus iucubabit, diuino auxilio tanta illa calamitas indigebit.

§ 2

commotus igitur deus et periculo ancipiti et miseranda conploratione iustorum mittet protinus liberatorem. tum aperietur caelum medium intempesta et tenebrosa nocte, ut in orbe toto lumen descendentis dei tamquam fulgur appareat; quod Sibylla his uersibus elocuta est:

EPITOME 6-8] c. 66, 10. 8-646, 7] c. 67,1.

AUCTORES c. 19] cf. Apocal. 19,11-21. 9 s.] cf. Matth. 24. 27.

et codd. Silryll. HMQV; ΟΦΡΑCЄΠΑΡ OЄCΙΛΟϒΝΤЄΙΝΑΤΟZϒΓΟΝ HMQN B, 0 praese prausiasunti xiomato zyconclie mon H, OnACCnPATC CIACΟϒΝΤЄΙ NATOZITON ΗΜΩΝ S, OPACenPAr CΙΔΟϒЄΝθЄΙ NATOZITON HMQN P, hoc tantum TOZITIN HMQN ap. Sedulium; -pauv rpaog efci ξνα τόν rpcwv codd. Simjll. HMQV, πρα̃ος πα̃σι cpavEi; ι̎να TOI ζυγὸν ovrcsp υ̍πη̃μεν rell. codd. et edd.; ad hunc et superiorem uersum (325) αὐτός CJOV βασιλεὺς ὲπιβὰς tr- I zwXov έσάγει (sic male codd., ὲπά̩σσι Νauckius) cf. Matth. 21, 5 tSou o βασιλεύς σου ἒρχεταί cot rcpaii; (ex Zachar. 9, 9) et Ioann. 12,15 μὴ ϕοβοῡ (undt Stadtmuellerus θάρσει), θυγάτηρ Σιών ίο̄οὺ o βασιλεύς; cou ε̆ρχεται ϰαθήμεος ὲπὶ πω̃λον ovou; Sauppius ospaxs npato; δυστυχέων θνητω̃ν ζυγὸν ήμω̃ν ap. Fritzschium; nihil certi inuenit Struuius, opusc. I 86

BHSPj 1 bOTbON B, AOAO S, AOTAO P, SouXeiov codd. Sibyll. HMQV ' ATCBATAKTO S, ArCBACTAKATO P, ATCBACTAKNON Sedulius ΑΓΧЄΝЄΙ SP KCIMCNQN P, KIMCNON Sedulius APH BS Sedulius, A IPH (IP uid. esse litterae n et P contignatae) P dulon dysbastanton epauche nicimenon are H 2 OЄCΜϒЄ S, O.CCMOrC Sedulius AaCrC B, άθέσμους codd. deter. Sibyll. λύσει] ArCI B, ArCCI SP, AICCI Sedulius; λύση codd. Sibyll. ACCMQTC P SE codd. Sibyll. HMQV BIAIOTO S, BIBAIOrC S cae thesmusa theus lysides mustebiacus H interpretatio lat. in P haec ita ut praesentia eius iugum nostrorum seruitutis qui non fertur pondere super colla positum tollat et fanda soluet et uincula uiolenta, ap. Sedulium haec iugum nostrae seruitutis intolerabile super colla positum tollet et leges impias soluet uinculaque uiolenta 3 orbem pI, m del. P3 distruendam B, destruenda (~ m. 3) P 6 illa om. S

7 ancipiti1 B2 miserandi P 8 tunc BSPPC medium om. P 9 nocte]

noc sic S nocte. (m er.) et tenebrosa H discendentis P 10 uerbis P 11 locuta H

ὁππόταν ἔλθῃ, πῦρ ἔσται ψολόεν τι μέσσῃ ἐνὶ νυκτὶ μελαίνῃ.

§ 3

haec est nox quae a nobis propter aduentum regis ac dei nostri peruigilio celebratur: cuius noctis duplex ratio est, quod in ea et uitam tum recepit, cum passus est, et postea regnum orbis terrae recepturus est.

§ 4

hic est enim liberator et iudex et ultor et rex et deus, quem nos Christum uocamus, qui priusquam descendat, hoc signum dabit.

§ 5

cadet repente gladius e caelo, ut sciant iusti ducem sanctae militiae descensurum, et descendet comitantibus angelis in medium terrae et ante-, cedet eum flamma inextinguibilis et uirtus angelorum tradet in manus iustorum multitudinem illam quae montem circumsederit et concidetur ab hora tertia usque in uesperum et Suet sanguis more torrentis: deletisque omnibus copiis iupius solus effugiet et peribit ab eo uirtus sua.

§ 6

hic est autem qui appellatur Antichristus, sed se ipse Christum mentietur et contra

AUCTORES 1 s.] frg. III (pag. 230 Friedl.).

EXPILATOEES 1 s.] Sedulius (cf. Montefalconium ibid.). 3-6] Isidor. orig. VI 17, 12. 15-646, 1] ibid. VIII 11, 20. 21.

BHSP] 1 OHIIOTAN B, OIIOTAN Sedulius eAeH B, eAee S, A P, ЄΛθЄ//// Sedulius apotanelte H 2 rctJp ε̎σται om., sed spatio relicto P eCTe B Sedulius AoXoev Stadtmnellerus, CKTOeN B, CKO- TON (T expunct. in P) SP, CKOTOC Sedulius; σϰη̃πτόν conieceram; ε̌λθη, πυ̃ρ ε̎σται σϰότος iv τη̃ μέσση v. {a. sic edd. quidam, quae Alexander (frg. III, uol. I pag. 303), quamquam de integritate loci dubitat, explicare temptat; ὲλθη —jp, farat axOtÓEV n μέση Ivt v. p.. Struuius, opusc. I 87

MC B, MHCH P, MeCH S ÈVt] N1 SP. τι — ὲνί] ЄN MЄCЄ//// Seduliw

Nrri P MCAAINH BS, MCAAINH P, M6ACNH Sedulius pyresthes cotou entimese ennycti nmlene H interpretatio lat. in B (in mg. tn. 1) et P haec cum uenerit ignis erit tenebrosa media in nocte, ap. Sedulium haec cum uenerit ignis erunt tenebrao in media nocte obscura 3 est] est et S 4 peruigilium H 5 tunc (nc in ras. ex m) P3 Isidor. recipit B poste*a (i er.) B 7 deus quem nos] deus noster quem solum H 9 o S, *e (a er.) P & (sed del. m. 3) ut P militiae scanctae (sic) H 10 et antecedet] antecedet ante P 11 (ct) tradet uir doctus, Miscell. obseruat. uol. IV (a. 1734) pag. 427, conI. Epit. 67, 1

12 montes H circumsedit B, circumsedebit SP 13 in] ad edd.

14 derIetisque P3 ijpius B 16 antechristus BPI, corr. P3 se om. H ipsum P

uerum dimicabit et uictus effugiet et bellum saepe renouabn et saepe uincetur, donec quarto proelio confectis omnibus impiis debellatus et captus tandem scelerum suorum luat poenas.

§ 7

sed et ceteri pnncipes ac tyranni, qui contriuerunt orbem, simul cum eo uincti adducentur ad regem, et increpabit eos et coarguet et exprobrabit iis facinora ipsorum et damnabit eos ac mentis cruciatibus tradet.

§ 8

sic extincta malitia et mpietate conpressa requiescet orbis, qui per tot saecula subiectus' errori ac sceleri nefandam pertulit seruitutem.

§ 9

non colentur ulterius dii manu facti, sed a templis ac puluinaribus suis deturbata simulacra igni dabuntur et cum donis suis mirabilibus ardebunt: quod etiam Sibylla cum prophetis congruens futurum esse praedixit:

ῥίψωσιν δ' εἴδωλα βρότοι καὶ πλοῦτον ἄπαντα.

EPITOME 7—9] 6. 67, 2 s. ut pacem-omni malo.

AUCTORES 14] VIII 224.

EXPILATORES 14] Sedulius (cf. Moiitefalconium ibid.).

BHSPj 1 dimicauit Bae 2 supra quarto proelio nonnullae litterae erasae in B impius H 4 coutni.uerunt B2 5 uirn'cti B3 increpabunt Bac, ras. corr. 6 exprobvauit (sic) B3 iis scr., his BSP, om. H 7 eos om. H malitic H et in mg. H 8 requiesfet B2 10 manu-sed] manum factis et H 11 domibus S miserabiliter Heumannus

14 δІψωσιυ] PЄΓΨΩCΙΝ B, ΤΡЄΙΨΩCΙΝ P, ΤΡΙΨΩCЄΙΝ Sedulius;

τρίουσιν edd.; διψωσιν twn tam propter auctoritatem codicis B, quonmm post praedixit facile ante PЄΙΨΩCΙΝ excidere poterat T, aut propter acrostichi Or. Sibyll. VIII217 ss. legem recepi, quam propter superiora Lactantii uerba (11) deturbata simulacra igni dabuntur, ubi de simulacris 'contcrendis nihil dicitur; cf. etiam Sibyll. III 606 et interpretationem Augustini de ciu. dei XVIII 23 (II pag. 285, 2R) reicient simulacra uiri, cunctam quoque gazain; coniunctiuus autem, cum codd. Sibyll. διψσυσιν (-at) habeant, defenditur loco orationis Constantini ad sanctorum coetum c. lt;, 4 (nisi quod pro διψωσιν όcodd. eius oratwnis habent δίψσιν τ'), undc recensionem quandam apparet fuisse huius loci Sibyll. in qua δίψωσν a proximo (uers. 223) orav penderet ; cf. ad pag. 648,2 BPOTOr Sedulius ΔЄЄΙΔΩΛΛ B, AIAUAA S. AIAQAA P, AGIAQAA Sedulius MOITON S, ILVOTTOI P tripsosinido labrote cepluton apanta H interpretatio lat. in B (in mg. m. 1) et P tort. eiusdem qui in archetypo τρίψωσιν correxerat, haec- contcrent idola homines et opes uniuersas, ap. SeduliruII haec couterent autem homines simulacra et diuitias omnes ad loco Sibyll. cf. Strttuium, opusc. I 88

Erythraea quoque idem spopondit:

ἔργα δὲ χειροποιητὰ θεῶν κατακαυθήσονται.

cap. 20

§ 1

Post haec aperientur inferi et surgent mortui, de quibus iudicium magnum idem ipse rex ac deus faciet cui summus pater et iudicandi et regnandi dabit maximam potestatem. de quo iudicio et regno aput Erythraeam Sibyllam sic inuenitur:

§ 2

ὁππότε δὴ καὶ τοῦτο λάβῃ τέλος αἴσιμον ἦμαρ, εἰς δὲ βροτοὺς ἥξει κρίσις ἀθανάτοιο θεοῖο, ἥξει ἑπ᾽ ἀνθρώπους μεγάλη κρίσις ἡδὲ καὶ ἀρχή.

EPITOME 3 s.] c. 67, 3.

AUCTORES 2] III 618. § 1. 5 s.] cf. Apocal. 20, 4 s. 7 ss.]

III 741 s.

EXPILATOBES 2] Sedulius (cf. Montefalconium ibid.).

BHSPj 1 spondit P 2 GPTA S XGIPOIIQIHTA P, GXIPQN nO- INTA Sedulius 6GQN (sed N add. In) BP Sedulius, eefl (i. c. 0GQN ut uid.) S; θεω̩̃ defendit Struuius, ojmsc. I 89, cod. Begiomontanum, in quo eeQ, secutus et coni. uerss. proximis 616. 619, sed OEWV uerbis (§ 9) dii manu facti et cum douis suis mirabilibus postulatur erga de chriro poeta theon catacauthe sontae H in Sibyll. uersus sic lpya. ό χειροποίητα πυρὸς ϕλογί πάντα πεσεῑται interpretatio lat. in B (in mg. na. 1) et P haec opera uero deorum manu facta conburentur, ap. Sedulium haec opera autem deorum humanis manibus facta exurentur 3 hinc usque ad finem paginae (fol. 174b) ANAPQ (infrapag. 648,8) multa renouauit m. recens in S resurgent HS, recte ? 4 cui] et cui P 5 et regnandi om. H 6 erythryam H, erytheam P 7 ΟΓΓΤΙΟΤЄ B δὴ] AAH S, om. codd. Sibyll.

AABH BSP, om. codd. Sibyll. TGAOC S AICΜΙΟΝ P, aTfatov codd.

Sibyll. Oppote decet ut olabete losdis monem ar H 8 as] IC B eh 8*] GICICAG S όł] Af; P BPOTOIC P ffct] HSei S, eZCI B, HS P; η̎ξη edd., sed cf. interpretat. lat. in BP ueniet A0ANATQIO P θЄΟΙΟ B, eeoi S is debrotuso theoe hoc tantum H 9 M- TAAH P KtAIj B, K P exiepanthropus megale chrisi hedechearce H pro uerss. 7. 8 in codd. Sibyll. unus hic η̎ξει ὲπ' ὰθρώπουςὰγαθοὺς μεγά- Aoto ϰατ'ὰρχήν,cf. etiam u. 783 aurrj yap μεγάλοιο Oeou xptat; ὴ̕δὲϰαί ὰρχή; cf. Alexandrum, cur. post. ad III 741 interpretatio lat. in B (in mg. m. 1) et P haec cum uero et hic dies acceperit fatalem finem, in homines autem ueniet iudicium inmortalis (imm- P) dei, ueniet (ueniet et P) super homines magnum iudicium atque imperium ad loc. Sibyll. cf. Struuium, opusc. I 89

§ 3

deinde aput aliam:

ταρτάρεον δὲ χάος δείξει τότε γαῖα χανοῦσα ἥξουσιν δὲ ἐπὶ βῆμα θεοῦ βασιλῆος ἄπαντες.

§ 4

et alio loco apud eamdem:

οὐρανὸν εἱλίξω, γαίης κευθμῶνας ἀνοίξω, και τότ᾽ ἀναστήσω νεκροὺς μοῖραν ἀναλύσας καὶ θανάτου κέντρον. καὶ ὕστερον εἰς κρίσιν ἄξω, κρίνων εὐσεβέων καὶ δυσσεβέων βίον ἀνδρῶν.

AUCTORES 2 s.] VIII 241 s. 5 ss.] VIII 413 ss.

BHSPj 1 aliam] aliam sibyllam B 2 TAPTAPOЄN B, quod si non a Sibyllist.a, at fortasse a Lactantio tamen scriptum recepi propter adsensum loci Constantini ad sanet. coet. c. 18, 4 (cf. supra ad pag. 646, 14 δίψωσιν), TAPTAPCON SP, ταρτάρεον codd. Sibyll. 61] T (f) A (T ante forameti minus certum) S, om. codd. Constantini ALEI S, AGIZC P; ο̄είξει τότε cum Lactantio codd. Sibyll. HMQV, ο̄είξι ποτὲ codd. COHstantini; τότε οείξει rell. codd. Sibyll. rA B, TAIA S tartareon dehaos dixiotegea hanus a H 3 HZOTCl B, ΗΞΟϒCΙΝ (CIN aut ex ON ut uid.

H correxit aut fort. euanidum renouauit m. rec.) S B.MA ( expunct. et delet.) B BACLVHOC P; βασιλη̃ες codd. Sibyll. et Constantini, sed cf. supra § 1 rex, regnandi .. potestatem, regno et interpretat. lat. in BP AUAN- TT B exus indo pile matheu basileus apantes H interpretatio lat. in B (in mg. m. 1) et P haec tartareum autem chaos ostendet C-dit P) tunc terra dehiscens (deh. om. P), uenient (ueniet P) uero ad tribunal dei regis uniuersi (un. OTIi. P) ad loco Sibyll. cf. Struuium, opusc. I 90 5 IAIZLJ B; είλίξω cum Lactantio cod. Sibyll. M, είλήξω HQV, είλίξι rtll. TAIHC P KsuOawva; avoiyo] KЄϒθΜΩ P ANTZQ B; àvol;w cum Lactantio codd. Sibyll. HMQV, avoffja rell. 6 hunc et proximum uers. om.

codd. Sibyll. HltfQV xai τότ'] IUnOT P vexpobj] N B, NCKPOC P;

ὰναστήσει νέϰυας codd. Sibyll. in quibus est hic uersus ϰαταλύας codd. Sibyll. caetota naste sonec rumoerana nalys sas H 7 xat υ̋στερονom. P t;] IC B α̎ξω Lact., η̋ξει codd. Sibyll. in quibus uersus legitur, 1,;w Struuius, opusc. I 91, et Alexander, sed cf. interpret. lat. in BP ceta natu centron caeyste ronis crisin axo H 8 KPCINliN B, KPINON S; xpfvw codd. Sibyll. HQV, xplvw o' cod. M ut] K SP ΔϒCCЄBЄΩ S, ΔЄCCЄ- BCii P BILiN P, p{ov om. codd. Sibyll. HMQV ΛΝΑΡΩ̃ S, ΑΝΔΡΩ P crinoneus eboncedys sebeonbion andron H interpretatio lat. in B (in mg. m. 1) et Phrnc caelum uoluam terrae intima. (terr. iut. om. P) aperiam et tunc resurgere faciam mortuos fatum resoluens ot stimulos mortis ac postea ad iudicium ducam iudicans piorum et inpiorum (imp- P) uitam uirorum

§ 5

nec tamen uniuersi tunc a deo iudicabuntur, sed ii tantum qui sunt in dei religione uersati. nam qui deum non adgnouerunt, quoniam sententia de his in absolutionem ferri non potest, iam indicati damnatique sunt, sanctis litteris contestantibus non resurrecturos esse inpios in iudicium.

§ 6

iudicabuntur ergo qui deum scierunt et facinora eorum id est mala opera cum bonis conlata ponderabuntur, ut si plura et graui(or)a fuerint bona iustaque, dentur ad uitam beatam, si autem mala superauerint, condemnentur ad poenam.

§ 7

hic fortasse dixerit quispiam: 'si est inmortalis anima, quomodo patibilis inducitur ac poenae sentiens? si enim ob merita punietur, sentiet utique dolorem atque ita etiam mortem: si morti non est obnoxia, ne dolori quidem: patibilis igitur non est.' huic quaestioni siue argumento a Stoicis ita occurritur:

§ 8

animas quidem hominum permanere nec interuentu mortis in nihilum resolui, sed eorum qui iusti fuerint puras et inpatibiles et beatas ad sedem caelestem, unde illis origo sit, remeare uel in campos quosdam fortunatos rapi, ubi fruantur miris uoluptatibus,

§ 9

impias uero, quoniam se malis cupiditatibus inquinauerint, mediam quandam gerere inter immortalem mortalemque naturam et habere aliquid inbecillitatis ex contagione carnis,

AUCTORES 5] Ps. 1, 5 (LXX) Sti TOJTO oux ἀ̕νϰστήσονται Ol aae- ' βεῑς ὲν ϰρίσει.

BHSPJ 1 adeo] ab eo P ii edd., hi BH, om. SP, recte ? 3 de his in edd., dei. sine B, deis his in H, ds his in S absolutione BS ferre S

4 iam B3H, uam Bl, om. SP 5 esse om. S 8 grauiora Heumannus

(Bucllcmannus conparat Ouid. Met. X V 33), grauia C, quod non referetidum est ad usum illum a Sitwlio, Die lokalen Verschiedenheiten der lat. Sprache, pag. 101 ss. descriptum; cf. infra pay. 652,3 iustaque dentur] iustificentur S 10 patibilis (alt. i ras. ex u) B 11 ad HP poena (a in ras. ex e ? wi. 2) B, poenam P 12 etiam ita 8 13 ne] nec S dolore H patibilis (alt. i ras. O ex u) B, partibilis II, patibilisque 8 14 a Stoicis] stoicis (corr. m. 3) P 15 iuteruentum Pl, m del. P3 16 resolui* (s ? er.) B sed] se et H fuerint edd., fuerunt (fuer S) C inpartibiles H 18 quosdam om. P fruantuWiViris (r ? s. I. er., m add. et iris e.c . ris corr. m. 1 ut uid.) B 19 impias Heumannus, impios C, impiorum Walchius 20 inter in mfJ. H2 immortalem mortalelllque] mortalem (add. m. 2) immortalemque B, immortalemque H 21 ante ex contagione hoc ex contactis, sed del. m. 1 P contagio (g ex c H1) HS, recte ? cf. Mar. Victorin. pag. 25, 10 K.

cuius desideriis ac libidinibus addictae ineluibilem quendam fucum trahant labemque terrenam: quae cum temporis diuturnitate penitus inhaeserit, eius naturae reddi animas, ut si non extinguibiles in totum, quoniam ex deo sint, tamen cruciabiles fiant per corporis maculam, quae peccatis inusta sensum doloris adtribuit.

§ 10

quam sententiam poeta sic explicauit:

quin et supremo cum lumine uita reliquit, non tamen omne malum miseris nec funditus omnes corporeae excedunt pestes, penitusque necesse est multa diu concreta modis inolescere miris. ergo exercentur poenis ueterumque malorum supplicia expendunt.

§ 11

haec propemodum uera sunt. anima enim cum diuortium fecit a corpore, est, ut ait idem poeta,

par leuibus uentis uolucrique simillima somno,

quia spiritus est et ipsa tenuitate inconprehensibilis, sed nobis, qui sumus corporales, deo autem, cui subiacet posse omnia, conprehensibilis.

cap. 21

§ 1

Primum ergo dicimus tantam esse dei potestatem, ut etiam incorporalia conprehendat et quemadmodum uoluerit adficiat. nam et angeli deum metuunt, quia castigari ab eo possunt inenarrabili quodam modo, et daemones reformidant, quia torquentur ab eo ac puniuntur.

§ 2

quid ergo mirum, si cum

AUCTORES 7 ss.] Verg. Aen. VI 735 ss. 15] ibid. 702.

BHSPJ 1 acdictae Bl, corr. B2 inelubilem H, in·e·[U·ι·bile (sed puncta nunc erasa) P quieadam B2 2 fucum1 Bz, focum P lauemque B', corr. B* diuturnitatem H temporis post diuturnitate repetiit, sed expunxit B 3 si non] ** (in er.) non sint B 4 ex] a H sunt B 5 iniusta BarS doloris] dio oris S 7 suppremo P uita* (m er.) H relinquit (in B addita est ' distinctio) BH, reliqt (t renouauit m. 2) S 8 miseris' 9 corporeas Bt, corr. B1 pestes' B 10 miris' B 11 exercentur] exertu H poenis' B 12 suplicia H expendunt* B 14 idem om. H 15 uolucrisque H 16 et om. H sed nobis bis, sed prius eras. S 17 carnales B cui] cum H 18 conprehensibilis est B 20 efficiat H 21 metuent Hl 22 inenarrabiliter B, innarrabili S reformidant] reformidant deum B

sint inmortales animae, tamen patibiles sint deo? nam cum in se nihil habeant solidum et contrectabile, a solidis et corporalibus nullam uim pati possunt: sed quia in solis spiritibus uiuunt, a solo deo tractabiles sunt, cui uirtus ac substantia spiritalis est.

§ 3

sed tamen docent uos sanctae litterae quemadmodum poenas impii sint daturi. nam quia peccata in corporibus contraxerunt, rursus carne induentur, ut in corporibus piaculum soluant: et tamen non erit caro illa, quam deus homini superiecerit, huic terrenae similis, sed insolubilis ac permanens in aeternum, ut sufficere possit cruciatibus et igni sempiterno, cuius natura diuersa est ab hoc nostro, quo ad uitae necessaria utimur, qui nisi alicuius materiae fomite alatur, extinguitur.

§ 4

at ille diuinus per se ipsum semper uiuit ac uiget sine ullis alimentis nec admixtum habet fumum, sed est purus ac liquidus et in aquae modum fluidus: non enim ui aliqua sursum uersus urguetur sicut noster, quem labes, terreni corporis quo tenetur et fumus intermixtus exsilire cogit et ad caelestem naturam cum trepidatione mobili subuolare.

§ 5

idem igitur diuinus ignis una eademque ui ac potentia et cremabit inpios et recreabit et quantum e corporibus absumet, tantum reponet ac sibi ipse aeternum pabulum sumministrabit: quod poetae in uulturem Tityi transtulerunt. ita sine ullo

EXPILATORES § 5 s. (— eiaminabit)] Pacianus, paraen. ad paenitent. c. 11, tom. 13 pag. 1088 D Migne:. post animarum tempestiua supplicia rediuiuis quoque perpetua corporibus poena seruatur. nemo Tityi iecur credat et uulturem poetarum: ipso sibi materiam recrescentiuin corporum reparat ignis aeternus.

BHSPj 3 soli'di's B3 spiritibus] partibus B 6 sunt P laturi edd. qui HP 7 traxerunt H rursum B induerentur (exp. m. 2) H in om. H 8 post tamen eras. et ut uid. B eri*t (n er.) B 9 subiecerit P insolu*bilis (i er.) B 11 natural P3 quo ad] quod H, quod ad P 13 per se ipsum om. P 15 est B2 fluuidus HP 16 susum H urgetur HSP 17 exsilire] & illi re pax, part. ras. corr. 18 molli H, om. S 19 ignis] ignis in his B eademqu*tej (post u er. a) B cremauit Bt, corr. B2 20 et antc recreabit] ac H recreauit B', corr. B3 quantum B', corr. B1 *e (m er.) B absumit B1, ■ corr. B2, adsumet H 21 repone**t (ne er.) B, resumet P 22 uulturum H tityi H, titui B', titoni B2, tytin B3, tytii S, ticii in ras. pH trastulerunt P

reuirescentium corporum detrimento aduret tantum ac sensu doloris adficiet.

§ 6

sed et iustos cum iudicauerit deus, etiam igni eos examinabit. tum quorum peccata uel pondere uel numero praeualuerint, perstringentur igni atque amburentur, quos autem plena iustitia et maturitas uirtutis incoxerit, ignem illum non sentient: habent enim aliquid in se dei, quod uim flammae repellat ac respuat.

§ 7

tanta est uis innocentiae, ut ab ea ignis ille refugiat innoxius, quia accepit a deo hanc potentiam, ut impios urat, iustis temperet. nec tamen quisquam putet animas post mortem protinus iudicari: omnes in una communique custodia detinentur, donec tempus adueniat quo maximus iudex meritorum faciat examen.

§ 8

tum quorum fuerit probata iustitia, hi praemium immortalitatis accipient, quorum autem peccata et scelera detecta, non resurgent, sed cum inpiis in easdem tenebras recondentur ad certa supplicia destinati.

cap. 22

§ 1

Figmenta haec esse poetarum quidam putant ignorantes unde illa poetae acceperint, ac negant haec fieri posse: nec mirum est ita illis uideri.

§ 2

aliter enim quam res habet traditur a poetis: qui licet sint multo antiquiores quam historici et oratores et cetera genera scriptorum, tamen quia mysterium diuini sacramenti nesciebant et ad eos mentio resurrectionis futurae obscuro rumore peruenerat, eam uero temere ac leniter auditam in modum commenticiae fabulae prodiderunt.

§ 3

AUCTORES 3-9] cf. Orac. Sibyll. II 253-255; VIII 410 s.

BHSP] 1 uirescentium S; recresceutium Pacianus adureat P1, alt. a del. ln tantu (~ m. 2) B sensum H 2 deus om. S etiam] et S, et in P 3 exanimauit ut uicl. Bx, in ms. corr. B2 tunc B, tu* P