Metamorphoses (page 2)

exserere ausus erat, ter non tulit aeris ignes. Alma tamen Tellus, ut erat circumdata ponto,

inter aquas pelagi contractosque undique fontes,

qui se condiderant in opacae viscera matris,

sustulit oppressos collo tenus arida vultus 275

opposuitque manum fronti magnoque tremore

omnia concutiens paulum subsedit et infra,

quam solet esse, fuit fractaque ita voce locuta est:

'si placet hoc meruique, quid o tua fulmina cessant,

summe deum? liceat periturae viribus ignis 280

igne perire tuo clademque auctore levare!

vix equidem fauces haec ipsa in verba resolvo';

(presserat ora vapor) 'tostos en adspice crines

inque oculis tantum, tantum super ora favillae!

hosne mihi fructus, hunc fertilitatis honorem 285

officiique refers, quod adunci vulnera aratri

rastrorumque fero totoque exerceor anno,

quod pecori frondes alimentaque mitia, fruges

humano generi, vobis quoque tura ministro?

sed tamen exitium fac me meruisse: quid undae, 290

quid meruit frater? cur illi tradita sorte

aequora decrescunt et ab aethere longius absunt?

quodsi nec fratris nec te mea gratia tangit,

at caeli miserere tui! circumspice utrumque:

fumat uterque polus! quos si vitiaverit ignis, 295

atria vestra ruent! Atlas en ipse laborat

vixque suis umeris candentem sustinet axem!

si freta, si terrae pereunt, si regia caeli,

in chaos antiquum confundimur! eripe flammis,

si quid adhuc superest, et rerum consule summae!' 300 Dixerat haec Tellus: neque enim tolerare vaporem

ulterius potuit nec dicere plura suumque

rettulit os in se propioraque manibus antra;

at pater omnipotens, superos testatus et ipsum,

qui dederat currus, nisi opem ferat, omnia fato 305

interitura gravi, summam petit arduus arcem,

unde solet nubes latis inducere terris,

unde movet tonitrus vibrataque fulmina iactat;

sed neque quas posset terris inducere nubes

tunc habuit, nec quos caelo demitteret imbres: 310

intonat et dextra libratum fulmen ab aure

misit in aurigam pariterque animaque rotisque

expulit et saevis conpescuit ignibus ignes.

consternantur equi et saltu in contraria facto

colla iugo eripiunt abruptaque lora relinquunt: 315

illic frena iacent, illic temone revulsus

axis, in hac radii fractarum parte rotarum

sparsaque sunt late laceri vestigia currus. At Phaethon rutilos flamma populante capillos

volvitur in praeceps longoque per aera tractu 320

fertur, ut interdum de caelo stella sereno

etsi non cecidit, potuit cecidisse videri.

quem procul a patria diverso maximus orbe

excipit Eridanus fumantiaque abluit ora.

Naides Hesperiae trifida fumantia flamma 325

corpora dant tumulo, signant quoque carmine saxum:

hic : sitvs : est : phaethon : cvrrvs : avriga : paterni

qvem : si : non : tenvit : magnis : tamen : excidit : avsis Nam pater obductos luctu miserabilis aegro

condiderat vultus, et, si modo credimus, unum 330

isse diem sine sole ferunt: incendia lumen

praebebant aliquisque malo fuit usus in illo.

at Clymene postquam dixit, quaecumque fuerunt

in tantis dicenda malis, lugubris et amens

et laniata sinus totum percensuit orbem 335

exanimesque artus primo, mox ossa requirens

repperit ossa tamen peregrina condita ripa

incubuitque loco nomenque in marmore lectum

perfudit lacrimis et aperto pectore fovit.

nec minus Heliades fletus et, inania morti 340

munera, dant lacrimas, et caesae pectora palmis

non auditurum miseras Phaethonta querellas

nocte dieque vocant adsternunturque sepulcro.

luna quater iunctis inplerat cornibus orbem;

illae more suo (nam morem fecerat usus) 345

plangorem dederant: e quis Phaethusa, sororum

maxima, cum vellet terra procumbere, questa est

deriguisse pedes; ad quam conata venire

candida Lampetie subita radice retenta est;

tertia, cum crinem manibus laniare pararet, 350

avellit frondes; haec stipite crura teneri,

illa dolet fieri longos sua bracchia ramos,

dumque ea mirantur, conplectitur inguina cortex

perque gradus uterum pectusque umerosque manusque

ambit, et exstabant tantum ora vocantia matrem. 355

quid faciat mater, nisi, quo trahat inpetus illam,

huc eat atque illuc et, dum licet, oscula iungat?

non satis est: truncis avellere corpora temptat

et teneros manibus ramos abrumpit, at inde

sanguineae manant tamquam de vulnere guttae. 360

'parce, precor, mater,' quaecumque est saucia, clamat,

'parce, precor: nostrum laceratur in arbore corpus

iamque vale'—cortex in verba novissima venit.

inde fluunt lacrimae, stillataque sole rigescunt

de ramis electra novis, quae lucidus amnis 365

excipit et nuribus mittit gestanda Latinis. Adfuit huic monstro proles Stheneleia Cycnus,

qui tibi materno quamvis a sanguine iunctus,

mente tamen, Phaethon, propior fuit. ille relicto

(nam Ligurum populos et magnas rexerat urbes) 370

imperio ripas virides amnemque querellis

Eridanum inplerat silvamque sororibus auctam,

cum vox est tenuata viro canaeque capillos

dissimulant plumae collumque a pectore longe

porrigitur digitosque ligat iunctura rubentis, 375

penna latus velat, tenet os sine acumine rostrum.

fit nova Cycnus avis nec se caeloque Iovique

credit, ut iniuste missi memor ignis ab illo;

stagna petit patulosque lacus ignemque perosus

quae colat elegit contraria flumina flammis. 380 Squalidus interea genitor Phaethontis et expers

ipse sui decoris, qualis, cum deficit orbem,

esse solet, lucemque odit seque ipse diemque

datque animum in luctus et luctibus adicit iram

officiumque negat mundo. 'satis' inquit 'ab aevi 385

sors mea principiis fuit inrequieta, pigetque

actorum sine fine mihi, sine honore laborum!

quilibet alter agat portantes lumina currus!

si nemo est omnesque dei non posse fatentur,

ipse agat ut saltem, dum nostras temptat habenas, 390

orbatura patres aliquando fulmina ponat!

tum sciet ignipedum vires expertus equorum

non meruisse necem, qui non bene rexerit illos.' Talia dicentem circumstant omnia Solem

numina, neve velit tenebras inducere rebus, 395

supplice voce rogant; missos quoque Iuppiter ignes

excusat precibusque minas regaliter addit.

colligit amentes et adhuc terrore paventes

Phoebus equos stimuloque dolens et verbere saevit

(saevit enim) natumque obiectat et inputat illis. 400 At pater omnipotens ingentia moenia caeli

circuit et, ne quid labefactum viribus ignis

corruat, explorat. quae postquam firma suique

roboris esse videt, terras hominumque labores

perspicit. Arcadiae tamen est inpensior illi 405

cura suae: fontesque et nondum audentia labi

flumina restituit, dat terrae gramina, frondes

arboribus, laesasque iubet revirescere silvas.

dum redit itque frequens, in virgine Nonacrina

haesit, et accepti caluere sub ossibus ignes. 410

non erat huius opus lanam mollire trahendo

nec positu variare comas; ubi fibula vestem,

vitta coercuerat neglectos alba capillos;

et modo leve manu iaculum, modo sumpserat arcum,

miles erat Phoebes: nec Maenalon attigit ulla 415

gratior hac Triviae; sed nulla potentia longa est. Ulterius medio spatium sol altus habebat,

cum subit illa nemus, quod nulla ceciderat aetas;

exuit hic umero pharetram lentosque retendit

arcus inque solo, quod texerat herba, iacebat 420

et pictam posita pharetram cervice premebat.

Iuppiter ut vidit fessam et custode vacantem,

'hoc certe furtum coniunx mea nesciet' inquit,

'aut si rescierit, sunt, o sunt iurgia tanti!'

protinus induitur faciem cultumque Dianae 425

atque ait: 'o comitum, virgo, pars una mearum,

in quibus es venata iugis?' de caespite virgo

se levat et 'salve numen, me iudice' dixit,

'audiat ipse licet, maius Iove.' ridet et audit

et sibi praeferri se gaudet et oscula iungit, 430

nec moderata satis nec sic a virgine danda.

qua venata foret silva, narrare parantem

inpedit amplexu nec se sine crimine prodit.

illa quidem contra, quantum modo femina posset

(adspiceres utinam, Saturnia, mitior esses), 435

illa quidem pugnat, sed quem superare puella,

quisve Iovem poterat? superum petit aethera victor

Iuppiter: huic odio nemus est et conscia silva;

unde pedem referens paene est oblita pharetram

tollere cum telis et quem suspenderat arcum. 440 Ecce, suo comitata choro Dictynna per altum

Maenalon ingrediens et caede superba ferarum

adspicit hanc visamque vocat: clamata refugit

et timuit primo, ne Iuppiter esset in illa;

sed postquam pariter nymphas incedere vidit, 445

sensit abesse dolos numerumque accessit ad harum.

heu! quam difficile est crimen non prodere vultu!

vix oculos attollit humo nec, ut ante solebat,

iuncta deae lateri nec toto est agmine prima,

sed silet et laesi dat signa rubore pudoris; 450

et, nisi quod virgo est, poterat sentire Diana

mille notis culpam: nymphae sensisse feruntur.

orbe resurgebant lunaria cornua nono,

cum de venatu fraternis languida flammis,

nacta nemus gelidum dea, quo cum murmure labens 455

ibat et attritas versabat rivus harenas.

ut loca laudavit, summas pede contigit undas;

his quoque laudatis 'procul est' ait 'arbiter omnis:

nuda superfusis tinguamus corpora lymphis!'

Parrhasis erubuit; cunctae velamina ponunt; 460

una moras quaerit: dubitanti vestis adempta est,

qua posita nudo patuit cum corpore crimen.

attonitae manibusque uterum celare volenti

'i procul hinc' dixit 'nec sacros pollue fontis!'

Cynthia deque suo iussit secedere coetu. 465 Senserat hoc olim magni matrona Tonantis

distuleratque graves in idonea tempora poenas.

causa morae nulla est, et iam puer Arcas (id ipsum

indoluit Iuno) fuerat de paelice natus.

quo simul obvertit saevam cum lumine mentem, 470

'scilicet hoc etiam restabat, adultera' dixit,

'ut fecunda fores, fieretque iniuria partu

nota, Iovisque mei testatum dedecus esset.

haud inpune feres: adimam tibi namque figuram,

qua tibi, quaque places nostro, inportuna, marito.' 475

dixit et adversam prensis a fronte capillis

stravit humi pronam. tendebat bracchia supplex:

bracchia coeperunt nigris horrescere villis

curvarique manus et aduncos crescere in unguis

officioque pedum fungi laudataque quondam 480

ora Iovi lato fieri deformia rictu.

neve preces animos et verba precantia flectant,

posse loqui eripitur: vox iracunda minaxque

plenaque terroris rauco de gutture fertur;

mens antiqua tamen facta quoque mansit in ursa, 485

adsiduoque suos gemitu testata dolores

qualescumque manus ad caelum et sidera tollit

ingratumque Iovem, nequeat cum dicere, sentit.

a! quotiens, sola non ausa quiescere silva,

ante domum quondamque suis erravit in agris! 490

a! quotiens per saxa canum latratibus acta est

venatrixque metu venantum territa fugit!

saepe feris latuit visis, oblita quid esset,

ursaque conspectos in montibus horruit ursos

pertimuitque lupos, quamvis pater esset in illis. 495 Ecce Lycaoniae proles ignara parentis,

Arcas adest ter quinque fere natalibus actis;

dumque feras sequitur, dum saltus eligit aptos

nexilibusque plagis silvas Erymanthidas ambit,

incidit in matrem, quae restitit Arcade viso 500

et cognoscenti similis fuit: ille refugit

inmotosque oculos in se sine fine tenentem

nescius extimuit propiusque accedere aventi

vulnifico fuerat fixurus pectora telo:

arcuit omnipotens pariterque ipsosque nefasque 505

sustulit et pariter raptos per inania vento

inposuit caelo vicinaque sidera fecit. Intumuit Iuno, postquam inter sidera paelex

fulsit, et ad canam descendit in aequora Tethyn

Oceanumque senem, quorum reverentia movit 510

saepe deos, causamque viae scitantibus infit:

'quaeritis, aetheriis quare regina deorum

sedibus huc adsim? pro me tenet altera caelum!

mentior, obscurum nisi nox cum fecerit orbem,

nuper honoratas summo, mea vulnera, caelo 515

videritis stellas illic, ubi circulus axem

ultimus extremum spatioque brevissimus ambit.

et vero quisquam Iunonem laedere nolit

offensamque tremat, quae prosum sola nocendo?

o ego quantum egi! quam vasta potentia nostra est! 520

esse hominem vetui: facta est dea! sic ego poenas

sontibus inpono, sic est mea magna potestas!

vindicet antiquam faciem vultusque ferinos

detrahat, Argolica quod in ante Phoronide fecit

cur non et pulsa ducit Iunone meoque 525

collocat in thalamo socerumque Lycaona sumit?

at vos si laesae tangit contemptus alumnae,

gurgite caeruleo septem prohibete triones

sideraque in caelo stupri mercede recepta

pellite, ne puro tinguatur in aequore paelex!' 530 Di maris adnuerant: habili Saturnia curru,

ingreditur liquidum pavonibus aethera pictis,

tam nuper pictis caeso pavonibus Argo,

quam tu nuper eras, cum candidus ante fuisses,

corve loquax, subito nigrantis versus in alas. 535

nam fuit haec quondam niveis argentea pennis

ales, ut aequaret totas sine labe columbas,

nec servaturis vigili Capitolia voce

cederet anseribus nec amanti flumina cycno.

lingua fuit damno: lingua faciente loquaci 540

qui color albus erat, nunc est contrarius albo Pulchrior in tota quam Larisaea Coronis

non fuit Haemonia: placuit tibi, Delphice, certe,

dum vel casta fuit vel inobservata, sed ales

sensit adulterium Phoebeius, utque latentem 545

detegeret culpam, non exorabilis index,

ad dominum tendebat iter. quem garrula motis

consequitur pennis, scitetur ut omnia, cornix

auditaque viae causa 'non utile carpis'

inquit 'iter: ne sperne meae praesagia linguae! 550

quid fuerim quid simque vide meritumque require:

invenies nocuisse fidem. nam tempore quodam

Pallas Ericthonium, prolem sine matre creatam,

clauserat Actaeo texta de vimine cista

virginibusque tribus gemino de Cecrope natis 555

et legem dederat, sua ne secreta viderent.

abdita fronde levi densa speculabar ab ulmo,

quid facerent: commissa duae sine fraude tuentur,

Pandrosos atque Herse; timidas vocat una sorores

Aglauros nodosque manu diducit, et intus 560

infantemque vident adporrectumque draconem.

acta deae refero. pro quo mihi gratia talis

redditur, ut dicar tutela pulsa Minervae

et ponar post noctis avem! mea poena volucres

admonuisse potest, ne voce pericula quaerant. 565

at, puto, non ultro nequiquam tale rogantem

me petiit!—ipsa licet hoc a Pallade quaeras:

quamvis irata est, non hoc irata negabit.

nam me Phocaica clarus tellure Coroneus

(nota loquor) genuit, fueramque ego regia virgo 570

divitibusque procis (ne me contemne) petebar:

forma mihi nocuit. nam cum per litora lentis

passibus, ut soleo, summa spatiarer harena,

vidit et incaluit pelagi deus, utque precando

tempora cum blandis absumpsit inania verbis, 575

vim parat et sequitur. fugio densumque relinquo

litus et in molli nequiquam lassor harena.

inde deos hominesque voco; nec contigit ullum

vox mea mortalem: mota est pro virgine virgo

auxiliumque tulit. tendebam bracchia caelo: 580

bracchia coeperunt levibus nigrescere pennis;

reicere ex umeris vestem molibar, at illa

pluma erat inque cutem radices egerat imas;

plangere nuda meis conabar pectora palmis,

sed neque iam palmas nec pectora nuda gerebam; 585

currebam, nec, ut ante, pedes retinebat harena,

sed summa tollebar humo; mox alta per auras

evehor et data sum comes inculpata Minervae.

quid tamen hoc prodest, si diro facta volucris

crimine Nyctimene nostro successit honori? 590

an quae per totam res est notissima Lesbon,

non audita tibi est, patrium temerasse cubile

Nyctimenen? avis illa quidem, sed conscia culpae

conspectum lucemque fugit tenebrisque pudorem

celat et a cunctis expellitur aethere toto.' 595 Talia dicenti 'tibi' ait 'revocamina' corvus

'sint, precor, ista malo: nos vanum spernimus omen.'

nec coeptum dimittit iter dominoque iacentem

cum iuvene Haemonio vidisse Coronida narrat.

laurea delapsa est audito crimine amantis, 600

et pariter vultusque deo plectrumque colorque

excidit, utque animus tumida fervebat ab ira,

arma adsueta capit flexumque a cornibus arcum

tendit et illa suo totiens cum pectore iuncta

indevitato traiecit pectora telo. 605

icta dedit gemitum tractoque a corpore ferro

candida puniceo perfudit membra cruore

et dixit: 'potui poenas tibi, Phoebe, dedisse,

sed peperisse prius; duo nunc moriemur in una.'

hactenus, et pariter vitam cum sanguine fudit; 610

corpus inane animae frigus letale secutum est. Paenitet heu! sero poenae crudelis amantem,

seque, quod audierit, quod sic exarserit, odit;

odit avem, per quam crimen causamque dolendi

scire coactus erat, nec non arcumque manumque 615

odit cumque manu temeraria tela sagittas

conlapsamque fovet seraque ope vincere fata

nititur et medicas exercet inaniter artes.

quae postquam frustra temptata rogumque parari

vidit et arsuros supremis ignibus artus, 620

tum vero gemitus (neque enim caelestia tingui

ora licet lacrimis) alto de corde petitos

edidit, haud aliter quam cum spectante iuvenca

lactentis vituli dextra libratus ab aure

tempora discussit claro cava malleus ictu. 625

ut tamen ingratos in pectora fudit odores

et dedit amplexus iniustaque iusta peregit,

non tulit in cineres labi sua Phoebus eosdem

semina, sed natum flammis uteroque parentis

eripuit geminique tulit Chironis in antrum, 630

sperantemque sibi non falsae praemia linguae

inter aves albas vetuit consistere corvum. Semifer interea divinae stirpis alumno

laetus erat mixtoque oneri gaudebat honore;

ecce venit rutilis umeros protecta capillis 635

filia centauri, quam quondam nympha Chariclo

fluminis in rapidi ripis enixa vocavit

Ocyroen: non haec artes contenta paternas

edidicisse fuit, fatorum arcana canebat.

ergo ubi vaticinos concepit mente furores 640

incaluitque deo, quem clausum pectore habebat,

adspicit infantem 'toto' que 'salutifer orbi

cresce, puer!' dixit; 'tibi se mortalia saepe

corpora debebunt, animas tibi reddere ademptas

fas erit, idque semel dis indignantibus ausus 645

posse dare hoc iterum flamma prohibebere avita,

eque deo corpus fies exsangue deusque,

qui modo corpus eras, et bis tua fata novabis.

tu quoque, care pater, nunc inmortalis et aevis

omnibus ut maneas nascendi lege creatus, 650

posse mori cupies, tum cum cruciabere dirae

sanguine serpentis per saucia membra recepto;

teque ex aeterno patientem numina mortis

efficient, triplicesque deae tua fila resolvent.'

restabat fatis aliquid: suspirat ab imis 655

pectoribus, lacrimaeque genis labuntur obortae,

atque ita 'praevertunt' inquit 'me fata, vetorque

plura loqui, vocisque meae praecluditur usus.

non fuerant artes tanti, quae numinis iram

contraxere mihi: mallem nescisse futura! 660

iam mihi subduci facies humana videtur,

iam cibus herba placet, iam latis currere campis

impetus est: in equam cognataque corpora vertor.

tota tamen quare? pater est mihi nempe biformis.'

talia dicenti pars est extrema querellae 665

intellecta parum confusaque verba fuerunt;

mox nec verba quidem nec equae sonus ille videtur

sed simulantis equam, parvoque in tempore certos

edidit hinnitus et bracchia movit in herbas.

tum digiti coeunt et quinos alligat ungues 670

perpetuo cornu levis ungula, crescit et oris

et colli spatium, longae pars maxima pallae

cauda fit, utque vagi crines per colla iacebant,

in dextras abiere iubas, pariterque novata est

et vox et facies; nomen quoque monstra dedere. 675 Flebat opemque tuam frustra Philyreius heros,

Delphice, poscebat. nam nec rescindere magni

iussa Iovis poteras, nec, si rescindere posses,

tunc aderas: Elin Messeniaque arva colebas.

illud erat tempus, quo te pastoria pellis 680

texit, onusque fuit baculum silvestre sinistrae,

alterius dispar septenis fistula cannis.

dumque amor est curae, dum te tua fistula mulcet,

incustoditae Pylios memorantur in agros

processisse boves: videt has Atlantide Maia 685

natus et arte sua silvis occultat abactas.

senserat hoc furtum nemo nisi notus in illo

rure senex; Battum vicinia tota vocabat.

divitis hic saltus herbosaque pascua Nelei

nobiliumque greges custos servabat equarum. 690

hunc tenuit blandaque manu seduxit et illi

'quisquis es, hospes' ait, 'si forte armenta requiret

haec aliquis, vidisse nega neu gratia facto

nulla rependatur, nitidam cape praemia vaccam!'

et dedit. accepta voces has reddidit hospes: 695

'tutus eas! lapis iste prius tua furta loquetur,'

et lapidem ostendit. simulat Iove natus abire;

mox redit et versa pariter cum voce figura

'rustice, vidisti si quas hoc limite' dixit

'ire boves, fer opem furtoque silentia deme! 700

iuncta suo pretium dabitur tibi femina tauro.'

at senior, postquam est merces geminata, 'sub illis

montibus' inquit 'erunt,' et erant sub montibus illis.

risit Atlantiades et 'me mihi, perfide, prodis?

me mihi prodis?' ait periuraque pectora vertit 705

in durum silicem, qui nunc quoque dicitur index,

inque nihil merito vetus est infamia saxo. Hinc se sustulerat paribus caducifer alis,

Munychiosque volans agros gratamque Minervae

despectabat humum cultique arbusta Lycei. 710

illa forte die castae de more puellae

vertice supposito festas in Palladis arces

pura coronatis portabant sacra canistris.

inde revertentes deus adspicit ales iterque

non agit in rectum, sed in orbem curvat eundem: 715

ut volucris visis rapidissima miluus extis,

dum timet et densi circumstant sacra ministri,

flectitur in gyrum nec longius audet abire

spemque suam motis avidus circumvolat alis,

sic super Actaeas agilis Cyllenius arces 720

inclinat cursus et easdem circinat auras.

quanto splendidior quam cetera sidera fulget

Lucifer, et quanto quam Lucifer aurea Phoebe,

tanto virginibus praestantior omnibus Herse

ibat eratque decus pompae comitumque suarum. 725

obstipuit forma Iove natus et aethere pendens

non secus exarsit, quam cum Balearica plumbum

funda iacit: volat illud et incandescit eundo

et, quos non habuit, sub nubibus invenit ignes.

vertit iter caeloque petit terrena relicto 730

nec se dissimulat: tanta est fiducia formae.

quae quamquam iusta est, cura tamen adiuvat illam

permulcetque comas chlamydemque, ut pendeat apte,

collocat, ut limbus totumque adpareat aurum,

ut teres in dextra, qua somnos ducit et arcet, 735

virga sit, ut tersis niteant talaria plantis. Pars secreta domus ebore et testudine cultos

tres habuit thalamos, quorum tu, Pandrose, dextrum,

Aglauros laevum, medium possederat Herse.

quae tenuit laevum, venientem prima notavit 740

Mercurium nomenque dei scitarier ausa est

et causam adventus; cui sic respondit Atlantis

Pleionesque nepos 'ego sum, qui iussa per auras

verba patris porto; pater est mihi Iuppiter ipse.

nec fingam causas, tu tantum fida sorori 745

esse velis prolisque meae matertera dici:

Herse causa viae; faveas oramus amanti.'

adspicit hunc oculis isdem, quibus abdita nuper

viderat Aglauros flavae secreta Minervae,

proque ministerio magni sibi ponderis aurum 750

postulat: interea tectis excedere cogit. Vertit ad hanc torvi dea bellica luminis orbem

et tanto penitus traxit suspiria motu,

ut pariter pectus positamque in pectore forti

aegida concuteret: subit, hanc arcana profana 755

detexisse manu, tum cum sine matre creatam

Lemnicolae stirpem contra data foedera vidit,

et gratamque deo fore iam gratamque sorori

et ditem sumpto, quod avara poposcerat, auro.

protinus Invidiae nigro squalentia tabo 760

tecta petit: domus est imis in vallibus huius

abdita, sole carens, non ulli pervia vento,

tristis et ignavi plenissima frigoris et quae

igne vacet semper, caligine semper abundet.

huc ubi pervenit belli metuenda virago, 765

constitit ante domum (neque enim succedere tectis

fas habet) et postes extrema cuspide pulsat.

concussae patuere fores. videt intus edentem

vipereas carnes, vitiorum alimenta suorum,

Invidiam visaque oculos avertit; at illa 770

surgit humo pigre semesarumque relinquit

corpora serpentum passuque incedit inerti.

utque deam vidit formaque armisque decoram,

ingemuit vultumque una ac suspiria duxit.

pallor in ore sedet, macies in corpore toto. 775

nusquam recta acies, livent robigine dentes,

pectora felle virent, lingua est suffusa veneno;

risus abest, nisi quem visi movere dolores;

nec fruitur somno, vigilantibus excita curis,

sed videt ingratos intabescitque videndo 780

successus hominum carpitque et carpitur una

suppliciumque suum est. quamvis tamen oderat illam,

talibus adfata est breviter Tritonia dictis:

'infice tabe tua natarum Cecropis unam:

sic opus est. Aglauros ea est.' haud plura locuta 785

fugit et inpressa tellurem reppulit hasta. Illa deam obliquo fugientem lumine cernens

murmura parva dedit successurumque Minervae

indoluit baculumque capit, quod spinea totum

vincula cingebant, adopertaque nubibus atris, 790

quacumque ingreditur, florentia proterit arva

exuritque herbas et summa cacumina carpit

adflatuque suo populos urbesque domosque

polluit et tandem Tritonida conspicit arcem

ingeniis opibusque et festa pace virentem 795

vixque tenet lacrimas, quia nil lacrimabile cernit.

sed postquam thalamos intravit Cecrope natae,

iussa facit pectusque manu ferrugine tincta

tangit et hamatis praecordia sentibus inplet

inspiratque nocens virus piceumque per ossa 800

dissipat et medio spargit pulmone venenum,

neve mali causae spatium per latius errent,

germanam ante oculos fortunatumque sororis

coniugium pulchraque deum sub imagine ponit

cunctaque magna facit; quibus inritata dolore 805

Cecropis occulto mordetur et anxia nocte

anxia luce gemit lentaque miserrima tabe

liquitur, et glacies incerto saucia sole,

felicisque bonis non lenius uritur Herses,

quam cum spinosis ignis supponitur herbis, 810

quae neque dant flammas lentoque vapore cremantur.

saepe mori voluit, ne quicquam tale videret,

saepe velut crimen rigido narrare parenti;

denique in adverso venientem limine sedit

exclusura deum. cui blandimenta precesque 815

verbaque iactanti mitissima 'desine!' dixit,

'hinc ego me non sum nisi te motura repulso.'

'stemus' ait 'pacto' velox Cyllenius 'isto!'

caelestique fores virga patefecit: at illi

surgere conanti partes, quascumque sedendo 820

flectimur, ignava nequeunt gravitate moveri:

illa quidem pugnat recto se attollere trunco,

sed genuum iunctura riget, frigusque per ungues

labitur, et pallent amisso sanguine venae;

utque malum late solet inmedicabile cancer 825

serpere et inlaesas vitiatis addere partes,

sic letalis hiems paulatim in pectora venit

vitalesque vias et respiramina clausit,

nec conata loqui est nec, si conata fuisset,

vocis habebat iter: saxum iam colla tenebat, 830

oraque duruerant, signumque exsangue sedebat;

nec lapis albus erat: sua mens infecerat illam. Has ubi verborum poenas mentisque profanae

cepit Atlantiades, dictas a Pallade terras

linquit et ingreditur iactatis aethera pennis. 835

sevocat hunc genitor nec causam fassus amoris

'fide minister' ait 'iussorum, nate, meorum,

pelle moram solitoque celer delabere cursu,

quaeque tuam matrem tellus a parte sinistra

suspicit (indigenae Sidonida nomine dicunt), 840

hanc pete, quodque procul montano gramine pasci

armentum regale vides, ad litora verte!'

dixit, et expulsi iamdudum monte iuvenci

litora iussa petunt, ubi magni filia regis

ludere virginibus Tyriis comitata solebat. 845

non bene conveniunt nec in una sede morantur

maiestas et amor; sceptri gravitate relicta

ille pater rectorque deum, cui dextra trisulcis

ignibus armata est, qui nutu concutit orbem,

induitur faciem tauri mixtusque iuvencis 850

mugit et in teneris formosus obambulat herbis.

quippe color nivis est, quam nec vestigia duri

calcavere pedis nec solvit aquaticus auster.

colla toris exstant, armis palearia pendent,

cornua vara quidem, sed quae contendere possis 855

facta manu, puraque magis perlucida gemma.

nullae in fronte minae, nec formidabile lumen:

pacem vultus habet. miratur Agenore nata,

quod tam formosus, quod proelia nulla minetur;

sed quamvis mitem metuit contingere primo, 860

mox adit et flores ad candida porrigit ora.

gaudet amans et, dum veniat sperata voluptas,

oscula dat manibus; vix iam, vix cetera differt;

et nunc adludit viridique exsultat in herba,

nunc latus in fulvis niveum deponit harenis; 865

paulatimque metu dempto modo pectora praebet

virginea plaudenda manu, modo cornua sertis

inpedienda novis; ausa est quoque regia virgo

nescia, quem premeret, tergo considere tauri,

cum deus a terra siccoque a litore sensim 870

falsa pedum primis vestigia ponit in undis;

inde abit ulterius mediique per aequora ponti

fert praedam: pavet haec litusque ablata relictum

respicit et dextra cornum tenet, altera dorso

inposita est; tremulae sinuantur flamine vestes.

Ovid The Latin Library The Classics Page

Ovid: Metamorphoses III

Iamque deus posita fallacis imagine tauri

se confessus erat Dictaeaque rura tenebat,

cum pater ignarus Cadmo perquirere raptam

imperat et poenam, si non invenerit, addit

exilium, facto pius et sceleratus eodem. 5

orbe pererrato (quis enim deprendere possit

furta Iovis?) profugus patriamque iramque parentis

vitat Agenorides Phoebique oracula supplex

consulit et, quae sit tellus habitanda, requirit.

'bos tibi' Phoebus ait 'solis occurret in arvis, 10

nullum passa iugum curvique inmunis aratri.

hac duce carpe vias et, qua requieverit herba,

moenia fac condas Boeotiaque illa vocato.'

vix bene Castalio Cadmus descenderat antro,

incustoditam lente videt ire iuvencam 15

nullum servitii signum cervice gerentem.

subsequitur pressoque legit vestigia gressu

auctoremque viae Phoebum taciturnus adorat.

iam vada Cephisi Panopesque evaserat arva:

bos stetit et tollens speciosam cornibus altis 20

ad caelum frontem mugitibus inpulit auras

atque ita respiciens comites sua terga sequentis

procubuit teneraque latus submisit in herba.

Cadmus agit grates peregrinaeque oscula terrae

figit et ignotos montes agrosque salutat. 25

Sacra Iovi facturus erat: iubet ire ministros

et petere e vivis libandas fontibus undas.

silva vetus stabat nulla violata securi,

et specus in media virgis ac vimine densus

efficiens humilem lapidum conpagibus arcum 30

uberibus fecundus aquis; ubi conditus antro

Martius anguis erat, cristis praesignis et auro;

igne micant oculi, corpus tumet omne venenis,

tresque vibrant linguae, triplici stant ordine dentes.

quem postquam Tyria lucum de gente profecti 35

infausto tetigere gradu, demissaque in undas

urna dedit sonitum, longo caput extulit antro

caeruleus serpens horrendaque sibila misit.

effluxere urnae manibus sanguisque reliquit

corpus et attonitos subitus tremor occupat artus. 40

ille volubilibus squamosos nexibus orbes

torquet et inmensos saltu sinuatur in arcus

ac media plus parte leves erectus in auras

despicit omne nemus tantoque est corpore, quanto,

si totum spectes, geminas qui separat arctos.

45

nec mora, Phoenicas, sive illi tela parabant

sive fugam, sive ipse timor prohibebat utrumque,

occupat: hos morsu, longis conplexibus illos,

hos necat adflati funesta tabe veneni.

Fecerat exiguas iam sol altissimus umbras: 50

quae mora sit sociis, miratur Agenore natus

vestigatque viros. tegumen derepta leoni

pellis erat, telum splendenti lancea ferro

et iaculum teloque animus praestantior omni.

ut nemus intravit letataque corpora vidit 55

victoremque supra spatiosi tergoris hostem

tristia sanguinea lambentem vulnera lingua,

'aut ultor vestrae, fidissima pectora, mortis,

aut comes' inquit 'ero.' dixit dextraque molarem

sustulit et magnum magno conamine misit. 60

illius inpulsu cum turribus ardua celsis

moenia mota forent, serpens sine vulnere mansit

loricaeque modo squamis defensus et atrae

duritia pellis validos cute reppulit ictus;

at non duritia iaculum quoque vicit eadem, 65

quod medio lentae spinae curvamine fixum

constitit et totum descendit in ilia ferrum.

ille dolore ferox caput in sua terga retorsit

vulneraque adspexit fixumque hastile momordit,

idque ubi vi multa partem labefecit in omnem, 70

vix tergo eripuit; ferrum tamen ossibus haesit.

tum vero postquam solitas accessit ad iras

causa recens, plenis tumuerunt guttura venis,

spumaque pestiferos circumfluit albida rictus,

terraque rasa sonat squamis, quique halitus exit 75

ore niger Stygio, vitiatas inficit auras.

ipse modo inmensum spiris facientibus orbem

cingitur, interdum longa trabe rectior adstat,

inpete nunc vasto ceu concitus imbribus amnis

fertur et obstantis proturbat pectore silvas. 80

cedit Agenorides paulum spolioque leonis

sustinet incursus instantiaque ora retardat

cuspide praetenta: furit ille et inania duro

vulnera dat ferro figitque in acumine dentes.

iamque venenifero sanguis manare palato 85

coeperat et virides adspergine tinxerat herbas;

sed leve vulnus erat, quia se retrahebat ab ictu

laesaque colla dabat retro plagamque sedere

cedendo arcebat nec longius ire sinebat,

donec Agenorides coniectum in guttura ferrum 90

usque sequens pressit, dum retro quercus eunti

obstitit et fixa est pariter cum robore cervix.

pondere serpentis curvata est arbor et ima

parte flagellari gemuit sua robora caudae.

Dum spatium victor victi considerat hostis, 95

vox subito audita est; neque erat cognoscere promptum,

unde, sed audita est: 'quid, Agenore nate, peremptum

serpentem spectas? et tu spectabere serpens.'

ille diu pavidus pariter cum mente colorem

perdiderat, gelidoque comae terrore rigebant: 100

ecce viri fautrix superas delapsa per auras

Pallas adest motaeque iubet supponere terrae

vipereos dentes, populi incrementa futuri.

paret et, ut presso sulcum patefecit aratro,

spargit humi iussos, mortalia semina, dentes. 105

inde (fide maius) glaebae coepere moveri,

primaque de sulcis acies adparuit hastae,

tegmina mox capitum picto nutantia cono,

mox umeri pectusque onerataque bracchia telis

exsistunt, crescitque seges clipeata virorum: 110

sic, ubi tolluntur festis aulaea theatris,

surgere signa solent primumque ostendere vultus,

cetera paulatim, placidoque educta tenore

tota patent imoque pedes in margine ponunt.

Territus hoste novo Cadmus capere arma parabat: 115

'ne cape!' de populo, quem terra creaverat, unus

exclamat 'nec te civilibus insere bellis!'

atque ita terrigenis rigido de fratribus unum

comminus ense ferit, iaculo cadit eminus ipse;

hunc quoque qui leto dederat, non longius illo 120

vivit et exspirat, modo quas acceperat auras,

exemploque pari furit omnis turba, suoque

Marte cadunt subiti per mutua vulnera fratres.

iamque brevis vitae spatium sortita iuventus

sanguineam tepido plangebat pectore matrem, 125

quinque superstitibus, quorum fuit unus Echion.

is sua iecit humo monitu Tritonidis arma

fraternaeque fidem pacis petiitque deditque:

hos operis comites habuit Sidonius hospes,

cum posuit iussus Phoebeis sortibus urbem. 130

Iam stabant Thebae, poteras iam, Cadme, videri

exilio felix: soceri tibi Marsque Venusque

contigerant; huc adde genus de coniuge tanta,

tot natos natasque et, pignora cara, nepotes,

hos quoque iam iuvenes; sed scilicet ultima semper 135

exspectanda dies hominis, dicique beatus

ante obitum nemo supremaque funera debet.

Prima nepos inter tot res tibi, Cadme, secundas

causa fuit luctus, alienaque cornua fronti

addita, vosque, canes satiatae sanguine erili. 140

at bene si quaeras, Fortunae crimen in illo,

non scelus invenies; quod enim scelus error habebat?

Mons erat infectus variarum caede ferarum,

iamque dies medius rerum contraxerat umbras

et sol ex aequo meta distabat utraque, 145

cum iuvenis placido per devia lustra vagantes

participes operum conpellat Hyantius ore:

'lina madent, comites, ferrumque cruore ferarum,

fortunaeque dies habuit satis; altera lucem

cum croceis invecta rotis Aurora reducet, 150

propositum repetemus opus: nunc Phoebus utraque

distat idem meta finditque vaporibus arva.

sistite opus praesens nodosaque tollite lina!'

iussa viri faciunt intermittuntque laborem.

Vallis erat piceis et acuta densa cupressu, 155

nomine Gargaphie succinctae sacra Dianae,

cuius in extremo est antrum nemorale recessu

arte laboratum nulla: simulaverat artem

ingenio natura suo; nam pumice vivo

et levibus tofis nativum duxerat arcum; 160

fons sonat a dextra tenui perlucidus unda,

margine gramineo patulos incinctus hiatus.

hic dea silvarum venatu fessa solebat

virgineos artus liquido perfundere rore.

quo postquam subiit, nympharum tradidit uni 165

armigerae iaculum pharetramque arcusque retentos,

altera depositae subiecit bracchia pallae,

vincla duae pedibus demunt; nam doctior illis

Ismenis Crocale sparsos per colla capillos

colligit in nodum, quamvis erat ipsa solutis. 170

excipiunt laticem Nepheleque Hyaleque Rhanisque

et Psecas et Phiale funduntque capacibus urnis.

dumque ibi perluitur solita Titania lympha,

ecce nepos Cadmi dilata parte laborum

per nemus ignotum non certis passibus errans 175

pervenit in lucum: sic illum fata ferebant.

qui simul intravit rorantia fontibus antra,

sicut erant, nudae viso sua pectora nymphae

percussere viro subitisque ululatibus omne

inplevere nemus circumfusaeque Dianam 180

corporibus texere suis; tamen altior illis

ipsa dea est colloque tenus supereminet omnis.

qui color infectis adversi solis ab ictu

nubibus esse solet aut purpureae Aurorae,

is fuit in vultu visae sine veste Dianae. 185

quae, quamquam comitum turba est stipata suarum,

in latus obliquum tamen adstitit oraque retro

flexit et, ut vellet promptas habuisse sagittas,

quas habuit sic hausit aquas vultumque virilem

perfudit spargensque comas ultricibus undis 190

addidit haec cladis praenuntia verba futurae:

'nunc tibi me posito visam velamine narres,

si poteris narrare, licet!' nec plura minata

dat sparso capiti vivacis cornua cervi,

dat spatium collo summasque cacuminat aures 195

cum pedibusque manus, cum longis bracchia mutat

cruribus et velat maculoso vellere corpus;

additus et pavor est: fugit Autonoeius heros

et se tam celerem cursu miratur in ipso.

ut vero vultus et cornua vidit in unda, 200

'me miserum!' dicturus erat: vox nulla secuta est!

ingemuit: vox illa fuit, lacrimaeque per ora

non sua fluxerunt; mens tantum pristina mansit.

quid faciat? repetatne domum et regalia tecta

an lateat silvis? pudor hoc, timor inpedit illud. 205

Dum dubitat, videre canes, primique Melampus

Ichnobatesque sagax latratu signa dedere,

Cnosius Ichnobates, Spartana gente Melampus.

inde ruunt alii rapida velocius aura,

Pamphagos et Dorceus et Oribasos, Arcades omnes, 210

Nebrophonosque valens et trux cum Laelape Theron

et pedibus Pterelas et naribus utilis Agre

Hylaeusque ferox nuper percussus ab apro

deque lupo concepta Nape pecudesque secuta

Poemenis et natis comitata Harpyia duobus 215

et substricta gerens Sicyonius ilia Ladon

et Dromas et Canache Sticteque et Tigris et Alce

et niveis Leucon et villis Asbolos atris

praevalidusque Lacon et cursu fortis Aello

et Thoos et Cyprio velox cum fratre Lycisce 220

et nigram medio frontem distinctus ab albo

Harpalos et Melaneus hirsutaque corpore Lachne

et patre Dictaeo, sed matre Laconide nati

Labros et Argiodus et acutae vocis Hylactor

quosque referre mora est: ea turba cupidine praedae 225

per rupes scopulosque adituque carentia saxa,

quaque est difficilis quaque est via nulla, sequuntur.

ille fugit per quae fuerat loca saepe secutus,

heu! famulos fugit ipse suos. clamare libebat:

'Actaeon ego sum: dominum cognoscite vestrum!' 230

verba animo desunt; resonat latratibus aether.

prima Melanchaetes in tergo vulnera fecit,

proxima Theridamas, Oresitrophos haesit in armo:

tardius exierant, sed per conpendia montis

anticipata via est; dominum retinentibus illis, 235

cetera turba coit confertque in corpore dentes.

iam loca vulneribus desunt; gemit ille sonumque,

etsi non hominis, quem non tamen edere possit

cervus, habet maestisque replet iuga nota querellis

et genibus pronis supplex similisque roganti 240

circumfert tacitos tamquam sua bracchia vultus.

at comites rapidum solitis hortatibus agmen

ignari instigant oculisque Actaeona quaerunt

et velut absentem certatim Actaeona clamant

(ad nomen caput ille refert) et abesse queruntur 245

nec capere oblatae segnem spectacula praedae.

vellet abesse quidem, sed adest; velletque videre,

non etiam sentire canum fera facta suorum.

undique circumstant, mersisque in corpore rostris

dilacerant falsi dominum sub imagine cervi, 250

nec nisi finita per plurima vulnera vita

ira pharetratae fertur satiata Dianae.

Rumor in ambiguo est; aliis violentior aequo

visa dea est, alii laudant dignamque severa

virginitate vocant: pars invenit utraque causas. 255

sola Iovis coniunx non tam, culpetne probetne,

eloquitur, quam clade domus ab Agenore ductae

gaudet et a Tyria collectum paelice transfert

in generis socios odium; subit ecce priori

causa recens, gravidamque dolet de semine magni 260

esse Iovis Semelen; dum linguam ad iurgia solvit,

'profeci quid enim totiens per iurgia?' dixit,

'ipsa petenda mihi est; ipsam, si maxima Iuno

rite vocor, perdam, si me gemmantia dextra

sceptra tenere decet, si sum regina Iovisque 265

et soror et coniunx, certe soror. at, puto, furto est

contenta, et thalami brevis est iniuria nostri.

concipit++id derat++manifestaque crimina pleno

fert utero et mater, quod vix mihi contigit, uno

de Iove vult fieri: tanta est fiducia formae.