Metamorphoses (page 3)

270

fallat eam faxo; nec sum Saturnia, si non

ab Iove mersa suo Stygias penetrabit in undas.'

Surgit ab his solio fulvaque recondita nube

limen adit Semeles nec nubes ante removit

quam simulavit anum posuitque ad tempora canos 275

sulcavitque cutem rugis et curva trementi

membra tulit passu; vocem quoque fecit anilem,

ipsaque erat Beroe, Semeles Epidauria nutrix.

ergo ubi captato sermone diuque loquendo

ad nomen venere Iovis, suspirat et 'opto, 280

Iuppiter ut sit' ait; 'metuo tamen omnia: multi

nomine divorum thalamos iniere pudicos.

nec tamen esse Iovem satis est: det pignus amoris,

si modo verus is est; quantusque et qualis ab alta

Iunone excipitur, tantus talisque, rogato, 285

det tibi conplexus suaque ante insignia sumat!'

Talibus ignaram Iuno Cadmeida dictis

formarat: rogat illa Iovem sine nomine munus.

cui deus 'elige!' ait 'nullam patiere repulsam,

quoque magis credas, Stygii quoque conscia sunto 290

numina torrentis: timor et deus ille deorum est.'

laeta malo nimiumque potens perituraque amantis

obsequio Semele 'qualem Saturnia' dixit

'te solet amplecti, Veneris cum foedus initis,

da mihi te talem!' voluit deus ora loquentis 295

opprimere: exierat iam vox properata sub auras.

ingemuit; neque enim non haec optasse, neque ille

non iurasse potest. ergo maestissimus altum

aethera conscendit vultuque sequentia traxit

nubila, quis nimbos inmixtaque fulgura ventis 300

addidit et tonitrus et inevitabile fulmen;

qua tamen usque potest, vires sibi demere temptat

nec, quo centimanum deiecerat igne Typhoea,

nunc armatur eo: nimium feritatis in illo est.

est aliud levius fulmen, cui dextra cyclopum 305

saevitiae flammaeque minus, minus addidit irae:

tela secunda vocant superi; capit illa domumque

intrat Agenoream. corpus mortale tumultus

non tulit aetherios donisque iugalibus arsit.

inperfectus adhuc infans genetricis ab alvo 310

eripitur patrioque tener (si credere dignum est)

insuitur femori maternaque tempora conplet.

furtim illum primis Ino matertera cunis

educat, inde datum nymphae Nyseides antris

occuluere suis lactisque alimenta dedere.

315

Dumque ea per terras fatali lege geruntur

tutaque bis geniti sunt incunabula Bacchi,

forte Iovem memorant diffusum nectare curas

seposuisse graves vacuaque agitasse remissos

cum Iunone iocos et 'maior vestra profecto est, 320

quam quae contingit maribus' dixisse 'voluptas.'

illa negat. placuit quae sit sententia docti

quaerere Tiresiae: Venus huic erat utraque nota.

nam duo magnorum viridi coeuntia silva

corpora serpentum baculi violaverat ictu 325

deque viro factus (mirabile) femina septem

egerat autumnos; octavo rursus eosdem

vidit, et 'est vestrae si tanta potentia plagae'

dixit, 'ut auctoris sortem in contraria mutet,

nunc quoque vos feriam.' percussis anguibus isdem 330

forma prior rediit, genetivaque venit imago.

arbiter hic igitur sumptus de lite iocosa

dicta Iovis firmat: gravius Saturnia iusto

nec pro materia fertur doluisse suique

iudicis aeterna damnavit lumina nocte; 335

at pater omnipotens (neque enim licet inrita cuiquam

facta dei fecisse deo) pro lumine adempto

scire futura dedit poenamque levavit honore.

Ille per Aonias fama celeberrimus urbes

inreprehensa dabat populo responsa petenti; 340

prima fide vocisque ratae temptamina sumpsit

caerula Liriope, quam quondam flumine curvo

inplicuit clausaeque suis Cephisos in undis

vim tulit: enixa est utero pulcherrima pleno

infantem nymphe, iam tunc qui posset amari, 345

Narcissumque vocat. de quo consultus, an esset

tempora maturae visurus longa senectae,

fatidicus vates 'si se non noverit' inquit.

vana diu visa est vox auguris: exitus illam

resque probat letique genus novitasque furoris. 350

namque ter ad quinos unum Cephisius annum

addiderat poteratque puer iuvenisque videri:

multi illum iuvenes, multae cupiere puellae;

sed fuit in tenera tam dura superbia forma,

nulli illum iuvenes, nullae tetigere puellae. 355

adspicit hunc trepidos agitantem in retia cervos

vocalis nymphe, quae nec reticere loquenti

nec prior ipsa loqui didicit, resonabilis Echo.

Corpus adhuc Echo, non vox erat et tamen usum

garrula non alium, quam nunc habet, oris habebat, 360

reddere de multis ut verba novissima posset.

fecerat hoc Iuno, quia, cum deprendere posset

sub Iove saepe suo nymphas in monte iacentis,

illa deam longo prudens sermone tenebat,

dum fugerent nymphae. postquam hoc Saturnia sensit, 365

'huius' ait 'linguae, qua sum delusa, potestas

parva tibi dabitur vocisque brevissimus usus,'

reque minas firmat. tantum haec in fine loquendi

ingeminat voces auditaque verba reportat.

ergo ubi Narcissum per devia rura vagantem 370

vidit et incaluit, sequitur vestigia furtim,

quoque magis sequitur, flamma propiore calescit,

non aliter quam cum summis circumlita taedis

admotas rapiunt vivacia sulphura flammas.

o quotiens voluit blandis accedere dictis 375

et mollis adhibere preces! natura repugnat

nec sinit, incipiat, sed, quod sinit, illa parata est

exspectare sonos, ad quos sua verba remittat.

forte puer comitum seductus ab agmine fido

dixerat: 'ecquis adest?' et 'adest' responderat Echo. 380

hic stupet, utque aciem partes dimittit in omnis,

voce 'veni!' magna clamat: vocat illa vocantem.

respicit et rursus nullo veniente 'quid' inquit

'me fugis?' et totidem, quot dixit, verba recepit.

perstat et alternae deceptus imagine vocis 385

'huc coeamus' ait, nullique libentius umquam

responsura sono 'coeamus' rettulit Echo

et verbis favet ipsa suis egressaque silva

ibat, ut iniceret sperato bracchia collo;

ille fugit fugiensque 'manus conplexibus aufer! 390

ante' ait 'emoriar, quam sit tibi copia nostri';

rettulit illa nihil nisi 'sit tibi copia nostri!'

spreta latet silvis pudibundaque frondibus ora

protegit et solis ex illo vivit in antris;

sed tamen haeret amor crescitque dolore repulsae; 395

extenuant vigiles corpus miserabile curae

adducitque cutem macies et in aera sucus

corporis omnis abit; vox tantum atque ossa supersunt:

vox manet, ossa ferunt lapidis traxisse figuram.

inde latet silvis nulloque in monte videtur, 400

omnibus auditur: sonus est, qui vivit in illa.

Sic hanc, sic alias undis aut montibus ortas

luserat hic nymphas, sic coetus ante viriles;

inde manus aliquis despectus ad aethera tollens

'sic amet ipse licet, sic non potiatur amato!' 405

dixerat: adsensit precibus Rhamnusia iustis.

fons erat inlimis, nitidis argenteus undis,

quem neque pastores neque pastae monte capellae

contigerant aliudve pecus, quem nulla volucris

nec fera turbarat nec lapsus ab arbore ramus; 410

gramen erat circa, quod proximus umor alebat,

silvaque sole locum passura tepescere nullo.

hic puer et studio venandi lassus et aestu

procubuit faciemque loci fontemque secutus,

dumque sitim sedare cupit, sitis altera crevit, 415

dumque bibit, visae correptus imagine formae

spem sine corpore amat, corpus putat esse, quod umbra est.

adstupet ipse sibi vultuque inmotus eodem

haeret, ut e Pario formatum marmore signum;

spectat humi positus geminum, sua lumina, sidus 420

et dignos Baccho, dignos et Apolline crines

inpubesque genas et eburnea colla decusque

oris et in niveo mixtum candore ruborem,

cunctaque miratur, quibus est mirabilis ipse:

se cupit inprudens et, qui probat, ipse probatur, 425

dumque petit, petitur, pariterque accendit et ardet.

inrita fallaci quotiens dedit oscula fonti,

in mediis quotiens visum captantia collum

bracchia mersit aquis nec se deprendit in illis!

quid videat, nescit; sed quod videt, uritur illo, 430

atque oculos idem, qui decipit, incitat error.

credule, quid frustra simulacra fugacia captas?

quod petis, est nusquam; quod amas, avertere, perdes!

ista repercussae, quam cernis, imaginis umbra est:

nil habet ista sui; tecum venitque manetque; 435

tecum discedet, si tu discedere possis!

Non illum Cereris, non illum cura quietis

abstrahere inde potest, sed opaca fusus in herba

spectat inexpleto mendacem lumine formam

perque oculos perit ipse suos; paulumque levatus 440

ad circumstantes tendens sua bracchia silvas

'ecquis, io silvae, crudelius' inquit 'amavit?

scitis enim et multis latebra opportuna fuistis.

ecquem, cum vestrae tot agantur saecula vitae,

qui sic tabuerit, longo meministis in aevo? 445

et placet et video; sed quod videoque placetque,

non tamen invenio'++tantus tenet error amantem++

'quoque magis doleam, nec nos mare separat ingens

nec via nec montes nec clausis moenia portis;

exigua prohibemur aqua!

cupit ipse teneri: 450

nam quotiens liquidis porreximus oscula lymphis,

hic totiens ad me resupino nititur ore.

posse putes tangi: minimum est, quod amantibus obstat.

quisquis es, huc exi! quid me, puer unice, fallis

quove petitus abis? certe nec forma nec aetas 455

est mea, quam fugias, et amarunt me quoque nymphae!

spem mihi nescio quam vultu promittis amico,

cumque ego porrexi tibi bracchia, porrigis ultro,

cum risi, adrides; lacrimas quoque saepe notavi

me lacrimante tuas; nutu quoque signa remittis 460

et, quantum motu formosi suspicor oris,

verba refers aures non pervenientia nostras!

iste ego sum: sensi, nec me mea fallit imago;

uror amore mei: flammas moveoque feroque.

quid faciam? roger anne rogem? quid deinde rogabo? 465

quod cupio mecum est: inopem me copia fecit.

o utinam a nostro secedere corpore possem!

votum in amante novum, vellem, quod amamus, abesset.

iamque dolor vires adimit, nec tempora vitae

longa meae superant, primoque exstinguor in aevo. 470

nec mihi mors gravis est posituro morte dolores,

hic, qui diligitur, vellem diuturnior esset;

nunc duo concordes anima moriemur in una.'

Dixit et ad faciem rediit male sanus eandem

et lacrimis turbavit aquas, obscuraque moto 475

reddita forma lacu est; quam cum vidisset abire,

'quo refugis? remane nec me, crudelis, amantem

desere!' clamavit; 'liceat, quod tangere non est,

adspicere et misero praebere alimenta furori!'

dumque dolet, summa vestem deduxit ab ora 480

nudaque marmoreis percussit pectora palmis.

pectora traxerunt roseum percussa ruborem,

non aliter quam poma solent, quae candida parte,

parte rubent, aut ut variis solet uva racemis

ducere purpureum nondum matura colorem. 485

quae simul adspexit liquefacta rursus in unda,

non tulit ulterius, sed ut intabescere flavae

igne levi cerae matutinaeque pruinae

sole tepente solent, sic attenuatus amore

liquitur et tecto paulatim carpitur igni; 490

et neque iam color est mixto candore rubori,

nec vigor et vires et quae modo visa placebant,

nec corpus remanet, quondam quod amaverat Echo.

quae tamen ut vidit, quamvis irata memorque,

indoluit, quotiensque puer miserabilis 'eheu' 495

dixerat, haec resonis iterabat vocibus 'eheu';

cumque suos manibus percusserat ille lacertos,

haec quoque reddebat sonitum plangoris eundem.

ultima vox solitam fuit haec spectantis in undam:

'heu frustra dilecte puer!' totidemque remisit 500

verba locus, dictoque vale 'vale' inquit et Echo.

ille caput viridi fessum submisit in herba,

lumina mors clausit domini mirantia formam:

tum quoque se, postquam est inferna sede receptus,

in Stygia spectabat aqua. planxere sorores 505

naides et sectos fratri posuere capillos,

planxerunt dryades; plangentibus adsonat Echo.

iamque rogum quassasque faces feretrumque parabant:

nusquam corpus erat; croceum pro corpore florem

inveniunt foliis medium cingentibus albis. 510

Cognita res meritam vati per Achaidas urbes

attulerat famam, nomenque erat auguris ingens;

spernit Echionides tamen hunc ex omnibus unus

contemptor superum Pentheus praesagaque ridet

verba senis tenebrasque et cladem lucis ademptae 515

obicit. ille movens albentia tempora canis

'quam felix esses, si tu quoque luminis huius

orbus' ait 'fieres, ne Bacchica sacra videres!

namque dies aderit, quam non procul auguror esse,

qua novus huc veniat, proles Semeleia, Liber, 520

quem nisi templorum fueris dignatus honore,

mille lacer spargere locis et sanguine silvas

foedabis matremque tuam matrisque sorores.

eveniet! neque enim dignabere numen honore,

meque sub his tenebris nimium vidisse quereris.' 525

talia dicentem proturbat Echione natus;

dicta fides sequitur, responsaque vatis aguntur.

Liber adest, festisque fremunt ululatibus agri:

turba ruit, mixtaeque viris matresque nurusque

vulgusque proceresque ignota ad sacra feruntur. 530

'Quis furor, anguigenae, proles Mavortia, vestras

attonuit mentes?' Pentheus ait; 'aerane tantum

aere repulsa valent et adunco tibia cornu

et magicae fraudes, ut, quos non bellicus ensis,

non tuba terruerit, non strictis agmina telis, 535

femineae voces et mota insania vino

obscenique greges et inania tympana vincant?

vosne, senes, mirer, qui longa per aequora vecti

hac Tyron, hac profugos posuistis sede penates,

nunc sinitis sine Marte capi? vosne, acrior aetas, 540

o iuvenes, propiorque meae, quos arma tenere,

non thyrsos, galeaque tegi, non fronde decebat?

este, precor, memores, qua sitis stirpe creati,

illiusque animos, qui multos perdidit unus,

sumite serpentis! pro fontibus ille lacuque 545

interiit: at vos pro fama vincite vestra!

ille dedit leto fortes: vos pellite molles

et patrium retinete decus! si fata vetabant

stare diu Thebas, utinam tormenta virique

moenia diruerent, ferrumque ignisque sonarent! 550

essemus miseri sine crimine, sorsque querenda,

non celanda foret, lacrimaeque pudore carerent;

at nunc a puero Thebae capientur inermi,

quem neque bella iuvant nec tela nec usus equorum,

sed madidus murra crinis mollesque coronae 555

purpuraque et pictis intextum vestibus aurum,

quem quidem ego actutum (modo vos absistite) cogam

adsumptumque patrem commentaque sacra fateri.

an satis Acrisio est animi, contemnere vanum

numen et Argolicas venienti claudere portas: 560

Penthea terrebit cum totis advena Thebis?

ite citi' (famulis hoc imperat), 'ite ducemque

attrahite huc vinctum! iussis mora segnis abesto!'

hunc avus, hunc Athamas, hunc cetera turba suorum

corripiunt dictis frustraque inhibere laborant. 565

acrior admonitu est inritaturque retenta

et crescit rabies remoraminaque ipsa nocebant:

sic ego torrentem, qua nil obstabat eunti,

lenius et modico strepitu decurrere vidi;

at quacumque trabes obstructaque saxa tenebant, 570

spumeus et fervens et ab obice saevior ibat.

Ecce cruentati redeunt et, Bacchus ubi esset,

quaerenti domino Bacchum vidisse negarunt;

'hunc' dixere 'tamen comitem famulumque sacrorum

cepimus' et tradunt manibus post terga ligatis 575

sacra dei quendam Tyrrhena gente secutum.

adspicit hunc Pentheus oculis, quos ira tremendos

fecerat, et quamquam poenae vix tempora differt,

'o periture tuaque aliis documenta dature

morte,' ait, 'ede tuum nomen nomenque parentum 580

et patriam, morisque novi cur sacra frequentes!'

ille metu vacuus 'nomen mihi' dixit 'Acoetes,

patria Maeonia est, humili de plebe parentes.

non mihi quae duri colerent pater arva iuvenci,

lanigerosve greges, non ulla armenta reliquit; 585

pauper et ipse fuit linoque solebat et hamis

decipere et calamo salientis ducere pisces.

ars illi sua census erat; cum traderet artem,

"accipe, quas habeo, studii successor et heres,"

dixit "opes," moriensque mihi nihil ille reliquit 590

praeter aquas: unum hoc possum adpellare paternum.

mox ego, ne scopulis haererem semper in isdem,

addidici regimen dextra moderante carinae

flectere et Oleniae sidus pluviale capellae

Taygetenque Hyadasque oculis Arctonque notavi 595

ventorumque domos et portus puppibus aptos.

forte petens Delum Chiae telluris ad oras

adplicor et dextris adducor litora remis

doque levis saltus udaeque inmittor harenae:

nox ibi consumpta est; aurora rubescere primo 600

coeperat: exsurgo laticesque inferre recentis

admoneo monstroque viam, quae ducat ad undas;

ipse quid aura mihi tumulo promittat ab alto

prospicio comitesque voco repetoque carinam.

"adsumus en" inquit sociorum primus Opheltes, 605

utque putat, praedam deserto nactus in agro,

virginea puerum ducit per litora forma.

ille mero somnoque gravis titubare videtur

vixque sequi; specto cultum faciemque gradumque:

nil ibi, quod credi posset mortale, videbam. 610

et sensi et dixi sociis: "quod numen in isto

corpore sit, dubito; sed corpore numen in isto est!

quisquis es, o faveas nostrisque laboribus adsis;

his quoque des veniam!" "pro nobis mitte precari!"

Dictys ait, quo non alius conscendere summas 615

ocior antemnas prensoque rudente relabi.

hoc Libys, hoc flavus, prorae tutela, Melanthus,

hoc probat Alcimedon et, qui requiemque modumque

voce dabat remis, animorum hortator, Epopeus,

hoc omnes alii: praedae tam caeca cupido est. 620

"non tamen hanc sacro violari pondere pinum

perpetiar" dixi: "pars hic mihi maxima iuris"

inque aditu obsisto: furit audacissimus omni

de numero Lycabas, qui Tusca pulsus ab urbe

exilium dira poenam pro caede luebat; 625

is mihi, dum resto, iuvenali guttura pugno

rupit et excussum misisset in aequora, si non

haesissem, quamvis amens, in fune retentus.

inpia turba probat factum; tum denique Bacchus

(Bacchus enim fuerat), veluti clamore solutus 630

sit sopor aque mero redeant in pectora sensus,

"quid facitis? quis clamor?" ait "qua, dicite, nautae,

huc ope perveni? quo me deferre paratis?"

"pone metum" Proreus, "et quos contingere portus

ede velis!" dixit; "terra sistere petita." 635

"Naxon" ait Liber "cursus advertite vestros!

illa mihi domus est, vobis erit hospita tellus."

per mare fallaces perque omnia numina iurant

sic fore meque iubent pictae dare vela carinae.

dextera Naxos erat: dextra mihi lintea danti 640

"quid facis, o demens? quis te furor," inquit "Acoete,"

pro se quisque, "tenet? laevam pete!" maxima nutu

pars mihi significat, pars quid velit ore susurro.

obstipui "capiat" que "aliquis moderamina!" dixi

meque ministerio scelerisque artisque removi. 645

increpor a cunctis, totumque inmurmurat agmen;

e quibus Aethalion "te scilicet omnis in uno

nostra salus posita est!" ait et subit ipse meumque

explet opus Naxoque petit diversa relicta.

tum deus inludens, tamquam modo denique fraudem 650

senserit, e puppi pontum prospectat adunca

et flenti similis "non haec mihi litora, nautae,

promisistis" ait, "non haec mihi terra rogata est!

quo merui poenam facto? quae gloria vestra est,

si puerum iuvenes, si multi fallitis unum?" 655

iamdudum flebam: lacrimas manus inpia nostras

ridet et inpellit properantibus aequora remis.

per tibi nunc ipsum (nec enim praesentior illo

est deus) adiuro, tam me tibi vera referre

quam veri maiora fide: stetit aequore puppis 660

haud aliter, quam si siccam navale teneret.

illi admirantes remorum in verbere perstant

velaque deducunt geminaque ope currere temptant:

inpediunt hederae remos nexuque recurvo

serpunt et gravidis distinguunt vela corymbis. 665

ipse racemiferis frontem circumdatus uvis

pampineis agitat velatam frondibus hastam;

quem circa tigres simulacraque inania lyncum

pictarumque iacent fera corpora pantherarum.

exsiluere viri, sive hoc insania fecit 670

sive timor, primusque Medon nigrescere toto

corpore et expresso spinae curvamine flecti

incipit.

huic Lycabas "in quae miracula" dixit

"verteris?" et lati rictus et panda loquenti

naris erat, squamamque cutis durata trahebat. 675

at Libys obstantis dum vult obvertere remos,

in spatium resilire manus breve vidit et illas

iam non esse manus, iam pinnas posse vocari.

alter ad intortos cupiens dare bracchia funes

bracchia non habuit truncoque repandus in undas 680

corpore desiluit: falcata novissima cauda est,

qualia dividuae sinuantur cornua lunae.

undique dant saltus multaque adspergine rorant

emerguntque iterum redeuntque sub aequora rursus

inque chori ludunt speciem lascivaque iactant 685

corpora et acceptum patulis mare naribus efflant.

de modo viginti (tot enim ratis illa ferebat)

restabam solus: pavidum gelidumque trementi

corpore vixque meum firmat deus "excute" dicens

"corde metum Diamque tene!" delatus in illam 690

accessi sacris Baccheaque sacra frequento.'

'Praebuimus longis' Pentheus 'ambagibus aures,'

inquit 'ut ira mora vires absumere posset.

praecipitem, famuli, rapite hunc cruciataque diris

corpora tormentis Stygiae demittite nocti!' 695

protinus abstractus solidis Tyrrhenus Acoetes

clauditur in tectis; et dum crudelia iussae

instrumenta necis ferrumque ignesque parantur,

sponte sua patuisse fores lapsasque lacertis

sponte sua fama est nullo solvente catenas. 700

Perstat Echionides, nec iam iubet ire, sed ipse

vadit, ubi electus facienda ad sacra Cithaeron

cantibus et clara bacchantum voce sonabat.

ut fremit acer equus, cum bellicus aere canoro

signa dedit tubicen pugnaeque adsumit amorem, 705

Penthea sic ictus longis ululatibus aether

movit, et audito clamore recanduit ira.

Monte fere medio est, cingentibus ultima silvis,

purus ab arboribus, spectabilis undique, campus:

hic oculis illum cernentem sacra profanis 710

prima videt, prima est insano concita cursu,

prima suum misso violavit Penthea thyrso

mater et 'o geminae' clamavit 'adeste sorores!

ille aper, in nostris errat qui maximus agris,

ille mihi feriendus aper.' ruit omnis in unum 715

turba furens; cunctae coeunt trepidumque sequuntur,

iam trepidum, iam verba minus violenta loquentem,

iam se damnantem, iam se peccasse fatentem.

saucius ille tamen 'fer opem, matertera' dixit

'Autonoe! moveant animos Actaeonis umbrae!' 720

illa, quis Actaeon, nescit dextramque precanti

abstulit, Inoo lacerata est altera raptu.

non habet infelix quae matri bracchia tendat,

trunca sed ostendens dereptis vulnera membris

'adspice, mater!' ait. visis ululavit Agaue 725

collaque iactavit movitque per aera crinem

avulsumque caput digitis conplexa cruentis

clamat: 'io comites, opus hoc victoria nostra est!'

non citius frondes autumni frigore tactas

iamque male haerentes alta rapit arbore ventus, 730

quam sunt membra viri manibus direpta nefandis.

talibus exemplis monitae nova sacra frequentant

turaque dant sanctasque colunt Ismenides aras.

Ovid The Latin Library The Classics Page

Ovid: Metamorphoses IV

At non Alcithoe Minyeias orgia censet

accipienda dei, sed adhuc temeraria Bacchum

progeniem negat esse Iovis sociasque sorores

inpietatis habet. festum celebrare sacerdos

inmunesque operum famulas dominasque suorum 5

pectora pelle tegi, crinales solvere vittas,

serta coma, manibus frondentis sumere thyrsos

iusserat et saevam laesi fore numinis iram

vaticinatus erat: parent matresque nurusque

telasque calathosque infectaque pensa reponunt 10

turaque dant Bacchumque vocant Bromiumque Lyaeumque

ignigenamque satumque iterum solumque bimatrem;

additur his Nyseus indetonsusque Thyoneus

et cum Lenaeo genialis consitor uvae

Nycteliusque Eleleusque parens et Iacchus et Euhan, 15

et quae praeterea per Graias plurima gentes

nomina, Liber, habes. tibi enim inconsumpta iuventa est,

tu puer aeternus, tu formosissimus alto

conspiceris caelo; tibi, cum sine cornibus adstas,

virgineum caput est; Oriens tibi victus, adusque 20

decolor extremo qua tinguitur India Gange.

Penthea tu, venerande, bipenniferumque Lycurgum

sacrilegos mactas, Tyrrhenaque mittis in aequor

corpora, tu biiugum pictis insignia frenis

colla premis lyncum. bacchae satyrique sequuntur, 25

quique senex ferula titubantis ebrius artus

sustinet et pando non fortiter haeret asello.

quacumque ingrederis, clamor iuvenalis et una

femineae voces inpulsaque tympana palmis

concavaque aera sonant longoque foramine buxus. 30

'Placatus mitisque' rogant Ismenides 'adsis,'

iussaque sacra colunt; solae Minyeides intus

intempestiva turbantes festa Minerva

aut ducunt lanas aut stamina pollice versant

aut haerent telae famulasque laboribus urguent. 35

e quibus una levi deducens pollice filum

'dum cessant aliae commentaque sacra frequentant,

nos quoque, quas Pallas, melior dea, detinet' inquit,

'utile opus manuum vario sermone levemus

perque vices aliquid, quod tempora longa videri 40

non sinat, in medium vacuas referamus ad aures!'

dicta probant primamque iubent narrare sorores.

illa, quid e multis referat (nam plurima norat),

cogitat et dubia est, de te, Babylonia, narret,

Derceti, quam versa squamis velantibus artus 45

stagna Palaestini credunt motasse figura,

an magis, ut sumptis illius filia pennis

extremos albis in turribus egerit annos,

nais an ut cantu nimiumque potentibus herbis

verterit in tacitos iuvenalia corpora pisces, 50

donec idem passa est, an, quae poma alba ferebat

ut nunc nigra ferat contactu sanguinis arbor:

hoc placet; hanc, quoniam vulgaris fabula non est,

talibus orsa modis lana sua fila sequente:

'Pyramus et Thisbe, iuvenum pulcherrimus alter, 55

altera, quas Oriens habuit, praelata puellis,

contiguas tenuere domos, ubi dicitur altam

coctilibus muris cinxisse Semiramis urbem.

notitiam primosque gradus vicinia fecit,

tempore crevit amor; taedae quoque iure coissent, 60

sed vetuere patres: quod non potuere vetare,

ex aequo captis ardebant mentibus ambo.

conscius omnis abest; nutu signisque loquuntur,

quoque magis tegitur, tectus magis aestuat ignis.

fissus erat tenui rima, quam duxerat olim, 65

cum fieret, paries domui communis utrique.

id vitium nulli per saecula longa notatum -

quid non sentit amor? - primi vidistis amantes

et vocis fecistis iter, tutaeque per illud

murmure blanditiae minimo transire solebant.

70

saepe, ubi constiterant hinc Thisbe, Pyramus illinc,

inque vices fuerat captatus anhelitus oris,

"invide" dicebant "paries, quid amantibus obstas?

quantum erat, ut sineres toto nos corpore iungi

aut, hoc si nimium est, vel ad oscula danda pateres? 75

nec sumus ingrati: tibi nos debere fatemur,

quod datus est verbis ad amicas transitus auris."

talia diversa nequiquam sede locuti

sub noctem dixere "vale" partique dedere

oscula quisque suae non pervenientia contra. 80

postera nocturnos Aurora removerat ignes,

solque pruinosas radiis siccaverat herbas:

ad solitum coiere locum. tum murmure parvo

multa prius questi statuunt, ut nocte silenti

fallere custodes foribusque excedere temptent, 85

cumque domo exierint, urbis quoque tecta relinquant,

neve sit errandum lato spatiantibus arvo,

conveniant ad busta Nini lateantque sub umbra

arboris: arbor ibi niveis uberrima pomis,

ardua morus, erat, gelido contermina fonti. 90

pacta placent; et lux, tarde discedere visa,

praecipitatur aquis, et aquis nox exit ab isdem.

'Callida per tenebras versato cardine Thisbe

egreditur fallitque suos adopertaque vultum

pervenit ad tumulum dictaque sub arbore sedit. 95

audacem faciebat amor. venit ecce recenti

caede leaena boum spumantis oblita rictus

depositura sitim vicini fontis in unda;

quam procul ad lunae radios Babylonia Thisbe

vidit et obscurum timido pede fugit in antrum, 100

dumque fugit, tergo velamina lapsa reliquit.

ut lea saeva sitim multa conpescuit unda,

dum redit in silvas, inventos forte sine ipsa

ore cruentato tenues laniavit amictus.

serius egressus vestigia vidit in alto 105

pulvere certa ferae totoque expalluit ore

Pyramus; ut vero vestem quoque sanguine tinctam

repperit, "una duos" inquit "nox perdet amantes,

e quibus illa fuit longa dignissima vita;

nostra nocens anima est. ego te, miseranda, peremi, 110

in loca plena metus qui iussi nocte venires

nec prior huc veni. nostrum divellite corpus

et scelerata fero consumite viscera morsu,

o quicumque sub hac habitatis rupe leones!

sed timidi est optare necem." velamina Thisbes 115

tollit et ad pactae secum fert arboris umbram,

utque dedit notae lacrimas, dedit oscula vesti,

"accipe nunc" inquit "nostri quoque sanguinis haustus!"

quoque erat accinctus, demisit in ilia ferrum,

nec mora, ferventi moriens e vulnere traxit. 120

ut iacuit resupinus humo, cruor emicat alte,

non aliter quam cum vitiato fistula plumbo

scinditur et tenui stridente foramine longas

eiaculatur aquas atque ictibus aera rumpit.

arborei fetus adspergine caedis in atram 125

vertuntur faciem, madefactaque sanguine radix

purpureo tinguit pendentia mora colore.

'Ecce metu nondum posito, ne fallat amantem,

illa redit iuvenemque oculis animoque requirit,

quantaque vitarit narrare pericula gestit; 130

utque locum et visa cognoscit in arbore formam,

sic facit incertam pomi color: haeret, an haec sit.

dum dubitat, tremebunda videt pulsare cruentum

membra solum, retroque pedem tulit, oraque buxo

pallidiora gerens exhorruit aequoris instar, 135

quod tremit, exigua cum summum stringitur aura.

sed postquam remorata suos cognovit amores,

percutit indignos claro plangore lacertos

et laniata comas amplexaque corpus amatum

vulnera supplevit lacrimis fletumque cruori 140

miscuit et gelidis in vultibus oscula figens

"Pyrame," clamavit, "quis te mihi casus ademit?

Pyrame, responde! tua te carissima Thisbe

nominat; exaudi vultusque attolle iacentes!"

ad nomen Thisbes oculos a morte gravatos 145

Pyramus erexit visaque recondidit illa.

'Quae postquam vestemque suam cognovit et ense

vidit ebur vacuum, "tua te manus" inquit "amorque

perdidit, infelix! est et mihi fortis in unum

hoc manus, est et amor: dabit hic in vulnera vires. 150

persequar extinctum letique miserrima dicar

causa comesque tui: quique a me morte revelli

heu sola poteras, poteris nec morte revelli.

hoc tamen amborum verbis estote rogati,

o multum miseri meus illiusque parentes, 155

ut, quos certus amor, quos hora novissima iunxit,

conponi tumulo non invideatis eodem;

at tu quae ramis arbor miserabile corpus

nunc tegis unius, mox es tectura duorum,

signa tene caedis pullosque et luctibus aptos 160

semper habe fetus, gemini monimenta cruoris."

dixit et aptato pectus mucrone sub imum

incubuit ferro, quod adhuc a caede tepebat.

vota tamen tetigere deos, tetigere parentes;

nam color in pomo est, ubi permaturuit, ater, 165

quodque rogis superest, una requiescit in urna.'

Desierat: mediumque fuit breve tempus, et orsa est

dicere Leuconoe: vocem tenuere sorores.

'hunc quoque, siderea qui temperat omnia luce,

cepit amor Solem: Solis referemus amores. 170

primus adulterium Veneris cum Marte putatur

hic vidisse deus; videt hic deus omnia primus.

indoluit facto Iunonigenaeque marito

furta tori furtique locum monstravit, at illi

et mens et quod opus fabrilis dextra tenebat 175

excidit: extemplo graciles ex aere catenas

retiaque et laqueos, quae lumina fallere possent,

elimat. non illud opus tenuissima vincant

stamina, non summo quae pendet aranea tigno;

utque levis tactus momentaque parva sequantur, 180

efficit et lecto circumdata collocat arte.

ut venere torum coniunx et adulter in unum,

arte viri vinclisque nova ratione paratis

in mediis ambo deprensi amplexibus haerent.

Lemnius extemplo valvas patefecit eburnas 185

inmisitque deos; illi iacuere ligati

turpiter, atque aliquis de dis non tristibus optat

sic fieri turpis; superi risere, diuque

haec fuit in toto notissima fabula caelo.

'Exigit indicii memorem Cythereia poenam 190

inque vices illum, tectos qui laesit amores,

laedit amore pari. quid nunc, Hyperione nate,

forma colorque tibi radiataque lumina prosunt?

nempe, tuis omnes qui terras ignibus uris,

ureris igne novo; quique omnia cernere debes, 195

Leucothoen spectas et virgine figis in una,

quos mundo debes, oculos. modo surgis Eoo

temperius caelo, modo serius incidis undis,

spectandique mora brumalis porrigis horas;

deficis interdum, vitiumque in lumina mentis 200

transit et obscurus mortalia pectora terres.

nec tibi quod lunae terris propioris imago

obstiterit, palles: facit hunc amor iste colorem.

diligis hanc unam, nec te Clymeneque Rhodosque

nec tenet Aeaeae genetrix pulcherrima Circes 205

quaeque tuos Clytie quamvis despecta petebat

concubitus ipsoque illo grave vulnus habebat

tempore: Leucothoe multarum oblivia fecit,

gentis odoriferae quam formosissima partu

edidit Eurynome; sed postquam filia crevit, 210

quam mater cunctas, tam matrem filia vicit.

rexit Achaemenias urbes pater Orchamus isque

septimus a prisco numeratur origine Belo.

'Axe sub Hesperio sunt pascua Solis equorum:

ambrosiam pro gramine habent; ea fessa diurnis 215

membra ministeriis nutrit reparatque labori.

dumque ibi quadrupedes caelestia pabula carpunt

noxque vicem peragit, thalamos deus intrat amatos,

versus in Eurynomes faciem genetricis, et inter

bis sex Leucothoen famulas ad lumina cernit 220

levia versato ducentem stamina fuso.

ergo ubi ceu mater carae dedit oscula natae,

"res" ait "arcana est: famulae, discedite neve

eripite arbitrium matri secreta loquendi."

paruerant, thalamoque deus sine teste relicto 225

"ille ego sum" dixit, "qui longum metior annum,

omnia qui video, per quem videt omnia tellus,

mundi oculus: mihi, crede, places." pavet illa, metuque

et colus et fusus digitis cecidere remissis.

ipse timor decuit. nec longius ille moratus 230

in veram rediit speciem solitumque nitorem;

at virgo quamvis inopino territa visu

victa nitore dei posita vim passa querella est.

'Invidit Clytie (neque enim moderatus in illa

Solis amor fuerat) stimulataque paelicis ira 235

vulgat adulterium diffamatamque parenti

indicat. ille ferox inmansuetusque precantem

tendentemque manus ad lumina Solis et "ille

vim tulit invitae" dicentem defodit alta

crudus humo tumulumque super gravis addit harenae. 240

dissipat hunc radiis Hyperione natus iterque

dat tibi, qua possis defossos promere vultus;

nec tu iam poteras enectum pondere terrae

tollere, nympha, caput corpusque exsangue iacebas:

nil illo fertur volucrum moderator equorum 245

post Phaethonteos vidisse dolentius ignes.

ille quidem gelidos radiorum viribus artus

si queat in vivum temptat revocare calorem;

sed quoniam tantis fatum conatibus obstat,

nectare odorato sparsit corpusque locumque 250

multaque praequestus "tanges tamen aethera" dixit.

protinus inbutum caelesti nectare corpus

delicuit terramque suo madefecit odore,

virgaque per glaebas sensim radicibus actis

turea surrexit tumulumque cacumine rupit.

255

'At Clytien, quamvis amor excusare dolorem

indiciumque dolor poterat, non amplius auctor

lucis adit Venerisque modum sibi fecit in illa.

tabuit ex illo dementer amoribus usa;

nympharum inpatiens et sub Iove nocte dieque 260

sedit humo nuda nudis incompta capillis,

perque novem luces expers undaeque cibique

rore mero lacrimisque suis ieiunia pavit

nec se movit humo; tantum spectabat euntis

ora dei vultusque suos flectebat ad illum. 265

membra ferunt haesisse solo, partemque coloris

luridus exsangues pallor convertit in herbas;

est in parte rubor violaeque simillimus ora

flos tegit. illa suum, quamvis radice tenetur,

vertitur ad Solem mutataque servat amorem.' 270

dixerat, et factum mirabile ceperat auris;

pars fieri potuisse negant, pars omnia veros

posse deos memorant: sed non est Bacchus in illis.

Poscitur Alcithoe, postquam siluere sorores.

quae radio stantis percurrens stamina telae 275

'vulgatos taceo' dixit 'pastoris amores

Daphnidis Idaei, quem nymphe paelicis ira

contulit in saxum: tantus dolor urit amantes;

nec loquor, ut quondam naturae iure novato

ambiguus fuerit modo vir, modo femina Sithon. 280

te quoque, nunc adamas, quondam fidissime parvo,

Celmi, Iovi largoque satos Curetas ab imbri

et Crocon in parvos versum cum Smilace flores

praetereo dulcique animos novitate tenebo.

'Unde sit infamis, quare male fortibus undis 285

Salmacis enervet tactosque remolliat artus,

discite. causa latet, vis est notissima fontis.

Mercurio puerum diva Cythereide natum

naides Idaeis enutrivere sub antris,

cuius erat facies, in qua materque paterque 290

cognosci possent; nomen quoque traxit ab illis.

is tria cum primum fecit quinquennia, montes

deseruit patrios Idaque altrice relicta

ignotis errare locis, ignota videre

flumina gaudebat, studio minuente laborem. 295

ille etiam Lycias urbes Lyciaeque propinquos

Caras adit: videt hic stagnum lucentis ad imum

usque solum lymphae; non illic canna palustris

nec steriles ulvae nec acuta cuspide iunci;

perspicuus liquor est; stagni tamen ultima vivo 300

caespite cinguntur semperque virentibus herbis.

nympha colit, sed nec venatibus apta nec arcus

flectere quae soleat nec quae contendere cursu,

solaque naiadum celeri non nota Dianae.

saepe suas illi fama est dixisse sorores 305

"Salmaci, vel iaculum vel pictas sume pharetras

et tua cum duris venatibus otia misce!"

nec iaculum sumit nec pictas illa pharetras,

nec sua cum duris venatibus otia miscet,

sed modo fonte suo formosos perluit artus, 310

saepe Cytoriaco deducit pectine crines

et, quid se deceat, spectatas consulit undas;

nunc perlucenti circumdata corpus amictu

mollibus aut foliis aut mollibus incubat herbis,

saepe legit flores. et tum quoque forte legebat, 315

cum puerum vidit visumque optavit habere.

'Nec tamen ante adiit, etsi properabat adire,

quam se conposuit, quam circumspexit amictus

et finxit vultum et meruit formosa videri.

tunc sic orsa loqui: "puer o dignissime credi 320

esse deus, seu tu deus es, potes esse Cupido,

sive es mortalis, qui te genuere, beati,

et frater felix, et fortunata profecto,

si qua tibi soror est, et quae dedit ubera nutrix;

sed longe cunctis longeque beatior illa, 325

si qua tibi sponsa est, si quam dignabere taeda.

haec tibi sive aliqua est, mea sit furtiva voluptas,

seu nulla est, ego sim, thalamumque ineamus eundem."

nais ab his tacuit. pueri rubor ora notavit;

nescit, enim, quid amor; sed et erubuisse decebat: 330

hic color aprica pendentibus arbore pomis

aut ebori tincto est aut sub candore rubenti,

cum frustra resonant aera auxiliaria, lunae.

poscenti nymphae sine fine sororia saltem

oscula iamque manus ad eburnea colla ferenti 335

"desinis, an fugio tecumque" ait "ista relinquo?"

Salmacis extimuit "loca" que "haec tibi libera trado,

hospes" ait simulatque gradu discedere verso,

tum quoque respiciens, fruticumque recondita silva

delituit flexuque genu submisit; at ille, 340

scilicet ut vacuis et inobservatus in herbis,

huc it et hinc illuc et in adludentibus undis

summa pedum taloque tenus vestigia tinguit;

nec mora, temperie blandarum captus aquarum

mollia de tenero velamina corpore ponit.

345

tum vero placuit, nudaeque cupidine formae

Salmacis exarsit; flagrant quoque lumina nymphae,

non aliter quam cum puro nitidissimus orbe

opposita speculi referitur imagine Phoebus;

vixque moram patitur, vix iam sua gaudia differt, 350

iam cupit amplecti, iam se male continet amens.

ille cavis velox adplauso corpore palmis

desilit in latices alternaque bracchia ducens

in liquidis translucet aquis, ut eburnea si quis

signa tegat claro vel candida lilia vitro. 355

"vicimus et meus est" exclamat nais, et omni

veste procul iacta mediis inmittitur undis,

pugnantemque tenet, luctantiaque oscula carpit,

subiectatque manus, invitaque pectora tangit,

et nunc hac iuveni, nunc circumfunditur illac; 360

denique nitentem contra elabique volentem

inplicat ut serpens, quam regia sustinet ales

sublimemque rapit: pendens caput illa pedesque

adligat et cauda spatiantes inplicat alas;

utve solent hederae longos intexere truncos, 365

utque sub aequoribus deprensum polypus hostem

continet ex omni dimissis parte flagellis.

perstat Atlantiades sperataque gaudia nymphae

denegat; illa premit commissaque corpore toto

sicut inhaerebat, "pugnes licet, inprobe," dixit, 370

"non tamen effugies. ita, di, iubeatis, et istum

nulla dies a me nec me deducat ab isto."

vota suos habuere deos; nam mixta duorum

corpora iunguntur, faciesque inducitur illis

una. velut, si quis conducat cortice ramos, 375

crescendo iungi pariterque adolescere cernit,

sic ubi conplexu coierunt membra tenaci,

nec duo sunt et forma duplex, nec femina dici

nec puer ut possit, neutrumque et utrumque videntur.

'Ergo ubi se liquidas, quo vir descenderat, undas 380

semimarem fecisse videt mollitaque in illis

membra, manus tendens, sed iam non voce virili

Hermaphroditus ait: "nato date munera vestro,

et pater et genetrix, amborum nomen habenti:

quisquis in hos fontes vir venerit, exeat inde 385

semivir et tactis subito mollescat in undis!"

motus uterque parens nati rata verba biformis

fecit et incesto fontem medicamine tinxit.'

Finis erat dictis, et adhuc Minyeia proles

urguet opus spernitque deum festumque profanat, 390

tympana cum subito non adparentia raucis

obstrepuere sonis, et adunco tibia cornu

tinnulaque aera sonant; redolent murraeque crocique,

resque fide maior, coepere virescere telae

inque hederae faciem pendens frondescere vestis; 395

pars abit in vites, et quae modo fila fuerunt,

palmite mutantur; de stamine pampinus exit;

purpura fulgorem pictis adcommodat uvis.

iamque dies exactus erat, tempusque subibat,

quod tu nec tenebras nec possis dicere lucem, 400

sed cum luce tamen dubiae confinia noctis:

tecta repente quati pinguesque ardere videntur

lampades et rutilis conlucere ignibus aedes

falsaque saevarum simulacra ululare ferarum,

fumida iamdudum latitant per tecta sorores 405

diversaeque locis ignes ac lumina vitant,

dumque petunt tenebras, parvos membrana per artus

porrigitur tenuique includit bracchia pinna;

nec qua perdiderint veterem ratione figuram,

scire sinunt tenebrae: non illas pluma levavit, 410

sustinuere tamen se perlucentibus alis

conataeque loqui minimam et pro corpore vocem

emittunt peraguntque levi stridore querellas.

tectaque, non silvas celebrant lucemque perosae

nocte volant seroque tenent a vespere nomen. 415

Tum vero totis Bacchi memorabile Thebis

numen erat, magnasque novi matertera vires

narrat ubique dei de totque sororibus expers

una doloris erat, nisi quem fecere sorores:

adspicit hanc natis thalamoque Athamantis habentem 420

sublimes animos et alumno numine Iuno

nec tulit et secum: 'potuit de paelice natus

vertere Maeonios pelagoque inmergere nautas

et laceranda suae nati dare viscera matri

et triplices operire novis Minyeidas alis: 425

nil poterit Iuno nisi inultos flere dolores?

idque mihi satis est? haec una potentia nostra est?

ipse docet, quid agam (fas est et ab hoste doceri),

quidque furor valeat, Penthea caede satisque

ac super ostendit: cur non stimuletur eatque 430

per cognata suis exempla furoribus Ino?'

Est via declivis funesta nubila taxo:

ducit ad infernas per muta silentia sedes;

Styx nebulas exhalat iners, umbraeque recentes

descendunt illac simulacraque functa sepulcris: 435

pallor hiemsque tenent late loca senta, novique,

qua sit iter, manes, Stygiam quod ducat ad urbem,

ignorant, ubi sit nigri fera regia Ditis.

mille capax aditus et apertas undique portas

urbs habet, utque fretum de tota flumina terra, 440

sic omnes animas locus accipit ille nec ulli

exiguus populo est turbamve accedere sentit.

errant exsangues sine corpore at ossibus umbrae,

parsque forum celebrant, pars imi tecta tyranni,

pars aliquas artes, antiquae imitamina vitae. 445

Sustinet ire illuc caelesti sede relicta 447

(tantum odiis iraeque dabat) Saturnia Iuno;

quo simul intravit sacroque a corpore pressum

ingemuit limen, tria Cerberus extulit ora 450

et tres latratus semel edidit; illa sorores

Nocte vocat genitas, grave et inplacabile numen:

carceris ante fores clausas adamante sedebant

deque suis atros pectebant crinibus angues.

quam simul agnorunt inter caliginis umbras, 455

surrexere deae; sedes scelerata vocatur:

viscera praebebat Tityos lanianda novemque

iugeribus distentus erat; tibi, Tantale, nullae

deprenduntur aquae, quaeque inminet, effugit arbor;

aut petis aut urgues rediturum, Sisyphe, saxum; 460

volvitur Ixion et se sequiturque fugitque,

molirique suis letum patruelibus ausae

adsiduae repetunt, quas perdant, Belides undas.

Quos omnes acie postquam Saturnia torva

vidit et ante omnes Ixiona, rursus ab illo 465

Sisyphon adspiciens 'cur hic e fratribus' inquit

'perpetuas patitur poenas, Athamanta superbum

regia dives habet, qui me cum coniuge semper

sprevit?' et exponit causas odiique viaeque,

quidque velit: quod vellet, erat, ne regia Cadmi 470

staret, et in facinus traherent Athamanta sorores.

imperium, promissa, preces confundit in unum

sollicitatque deas: sic haec Iunone locuta,

Tisiphone canos, ut erat, turbata capillos

movit et obstantes reiecit ab ore colubras 475

atque ita 'non longis opus est ambagibus,' inquit;

'facta puta, quaecumque iubes; inamabile regnum

desere teque refer caeli melioris ad auras.'

laeta redit Iuno, quam caelum intrare parantem

roratis lustravit aquis Thaumantias Iris. 480

Nec mora, Tisiphone madefactam sanguine sumit

inportuna facem, fluidoque cruore rubentem

induitur pallam, tortoque incingitur angue

egrediturque domo. Luctus comitatur euntem

et Pavor et Terror trepidoque Insania vultu. 485

limine constiterat: postes tremuisse feruntur

Aeolii pallorque fores infecit acernas

solque locum fugit.

monstris est territa coniunx,

territus est Athamas, tectoque exire parabant:

obstitit infelix aditumque obsedit Erinys, 490

nexaque vipereis distendens bracchia nodis

caesariem excussit: motae sonuere colubrae,

parsque iacent umeris, pars circum pectora lapsae

sibila dant saniemque vomunt linguisque coruscant.

inde duos mediis abrumpit crinibus angues 495

pestiferaque manu raptos inmisit, at illi

Inoosque sinus Athamanteosque pererrant

inspirantque graves animas; nec vulnera membris

ulla ferunt: mens est, quae diros sentiat ictus.

attulerat secum liquidi quoque monstra veneni, 500

oris Cerberei spumas et virus Echidnae

erroresque vagos caecaeque oblivia mentis

et scelus et lacrimas rabiemque et caedis amorem,

omnia trita simul, quae sanguine mixta recenti

coxerat aere cavo viridi versata cicuta; 505

dumque pavent illi, vergit furiale venenum

pectus in amborum praecordiaque intima movit.

tum face iactata per eundem saepius orbem

consequitur motis velociter ignibus ignes.

sic victrix iussique potens ad inania magni 510

regna redit Ditis sumptumque recingitur anguem.

Protinus Aeolides media furibundus in aula

clamat 'io, comites, his retia tendite silvis!

hic modo cum gemina visa est mihi prole leaena'

utque ferae sequitur vestigia coniugis amens 515

deque sinu matris ridentem et parva Learchum

bracchia tendentem rapit et bis terque per auras

more rotat fundae rigidoque infantia saxo

discutit ora ferox; tum denique concita mater,

seu dolor hoc fecit seu sparsi causa veneni, 520

exululat passisque fugit male sana capillis

teque ferens parvum nudis, Melicerta, lacertis

'euhoe Bacche' sonat: Bacchi sub nomine Iuno

risit et 'hos usus praestet tibi' dixit 'alumnus!'

inminet aequoribus scopulus: pars ima cavatur 525

fluctibus et tectas defendit ab imbribus undas,

summa riget frontemque in apertum porrigit aequor;

occupat hunc (vires insania fecerat) Ino

seque super pontum nullo tardata timore

mittit onusque suum; percussa recanduit unda.

530

At Venus, inmeritae neptis miserata labores,

sic patruo blandita suo est 'o numen aquarum,

proxima cui caelo cessit, Neptune, potestas,

magna quidem posco, sed tu miserere meorum,

iactari quos cernis in Ionio inmenso, 535

et dis adde tuis. aliqua et mihi gratia ponto est,

si tamen in medio quondam concreta profundo

spuma fui Graiumque manet mihi nomen ab illa.'

adnuit oranti Neptunus et abstulit illis,

quod mortale fuit, maiestatemque verendam 540

inposuit nomenque simul faciemque novavit

Leucothoeque deum cum matre Palaemona dixit.

Sidoniae comites, quantum valuere secutae

signa pedum, primo videre novissima saxo;

nec dubium de morte ratae Cadmeida palmis 545

deplanxere domum scissae cum veste capillos,

utque parum iustae nimiumque in paelice saevae

invidiam fecere deae. convicia Iuno

non tulit et 'faciam vos ipsas maxima' dixit

'saevitiae monimenta meae'; res dicta secuta est. 550

nam quae praecipue fuerat pia, 'persequar' inquit

'in freta reginam' saltumque datura moveri

haud usquam potuit scopuloque adfixa cohaesit;

altera, dum solito temptat plangore ferire

pectora, temptatos sensit riguisse lacertos; 555

illa, manus ut forte tetenderat in maris undas;

saxea facta manus in easdem porrigit undas;

huius, ut arreptum laniabat vertice crinem,

duratos subito digitos in crine videres:

quo quaeque in gestu deprensa est, haesit in illo. 560

pars volucres factae, quae nunc quoque gurgite in illo

aequora destringunt summis Ismenides alis.

Nescit Agenorides natam parvumque nepotem

aequoris esse deos; luctu serieque malorum

victus et ostentis, quae plurima viderat, exit 565

conditor urbe sua, tamquam fortuna locorum,

non sua se premeret, longisque erroribus actus

contigit Illyricos profuga cum coniuge fines.

iamque malis annisque graves dum prima retractant

fata domus releguntque suos sermone labores, 570

'num sacer ille mea traiectus cuspide serpens'

Cadmus ait 'fuerat, tum cum Sidone profectus

vipereos sparsi per humum, nova semina, dentes?

quem si cura deum tam certa vindicat ira,

ipse precor serpens in longam porrigar alvum.' 575

dixit, et ut serpens in longam tenditur alvum

durataeque cuti squamas increscere sentit

nigraque caeruleis variari corpora guttis

in pectusque cadit pronus, commissaque in unum

paulatim tereti tenuantur acumine crura. 580

bracchia iam restant: quae restant bracchia tendit

et lacrimis per adhuc humana fluentibus ora

'accede, o coniunx, accede, miserrima' dixit,

'dumque aliquid superest de me, me tange manumque

accipe, dum manus est, dum non totum occupat anguis.' 585

ille quidem vult plura loqui, sed lingua repente

in partes est fissa duas, nec verba volenti

sufficiunt, quotiensque aliquos parat edere questus,

sibilat: hanc illi vocem natura reliquit.

nuda manu feriens exclamat pectora coniunx: 590

'Cadme, mane teque, infelix, his exue monstris!

Cadme, quid hoc? ubi pes, ubi sunt umerique manusque

et color et facies et, dum loquor, omnia? cur non

me quoque, caelestes, in eandem vertitis anguem?'

dixerat, ille suae lambebat coniugis ora 595

inque sinus caros, veluti cognosceret, ibat

et dabat amplexus adsuetaque colla petebat.

quisquis adest (aderant comites), terretur; at illa

lubrica permulcet cristati colla draconis,

et subito duo sunt iunctoque volumine serpunt, 600

donec in adpositi nemoris subiere latebras,

nunc quoque nec fugiunt hominem nec vulnere laedunt

quidque prius fuerint, placidi meminere dracones.

Sed tamen ambobus versae solacia formae

magna nepos dederat, quem debellata colebat 605

India, quem positis celebrabat Achaia templis;

solus Abantiades ab origine cretus eadem

Acrisius superest, qui moenibus arceat urbis

Argolicae contraque deum ferat arma genusque

non putet esse Iovis: neque enim Iovis esse putabat 610

Persea, quem pluvio Danae conceperat auro.

mox tamen Acrisium (tanta est praesentia veri)

tam violasse deum quam non agnosse nepotem

paenitet: inpositus iam caelo est alter, at alter

viperei referens spolium memorabile monstri 615

aera carpebat tenerum stridentibus alis,

cumque super Libycas victor penderet harenas,

Gorgonei capitis guttae cecidere cruentae;

quas humus exceptas varios animavit in angues,

unde frequens illa est infestaque terra colubris.

620

Inde per inmensum ventis discordibus actus

nunc huc, nunc illuc exemplo nubis aquosae

fertur et ex alto seductas aethere longe

despectat terras totumque supervolat orbem.

ter gelidas Arctos, ter Cancri bracchia vidit, 625

saepe sub occasus, saepe est ablatus in ortus,

iamque cadente die, veritus se credere nocti,

constitit Hesperio, regnis Atlantis, in orbe

exiguamque petit requiem, dum Lucifer ignes

evocet Aurorae, currus Aurora diurnos. 630

hic hominum cunctos ingenti corpore praestans

Iapetionides Atlas fuit: ultima tellus

rege sub hoc et pontus erat, qui Solis anhelis

aequora subdit equis et fessos excipit axes.

mille greges illi totidemque armenta per herbas 635

errabant, et humum vicinia nulla premebat;

arboreae frondes auro radiante nitentes

ex auro ramos, ex auro poma tegebant.

'hospes' ait Perseus illi, 'seu gloria tangit

te generis magni, generis mihi Iuppiter auctor; 640

sive es mirator rerum, mirabere nostras;

hospitium requiemque peto.' memor ille vetustae

sortis erat; Themis hanc dederat Parnasia sortem:

'tempus, Atlas, veniet, tua quo spoliabitur auro

arbor, et hunc praedae titulum Iove natus habebit.' 645

id metuens solidis pomaria clauserat Atlas

moenibus et vasto dederat servanda draconi

arcebatque suis externos finibus omnes.

huic quoque 'vade procul, ne longe gloria rerum,

quam mentiris' ait, 'longe tibi Iuppiter absit!' 650

vimque minis addit manibusque expellere temptat

cunctantem et placidis miscentem fortia dictis.

viribus inferior (quis enim par esset Atlantis

viribus?) 'at, quoniam parvi tibi gratia nostra est,

accipe munus!' ait laevaque a parte Medusae 655

ipse retro versus squalentia protulit ora.

quantus erat, mons factus Atlas: nam barba comaeque

in silvas abeunt, iuga sunt umerique manusque,

quod caput ante fuit, summo est in monte cacumen,

ossa lapis fiunt; tum partes altus in omnes 660

crevit in inmensum (sic, di, statuistis) et omne

cum tot sideribus caelum requievit in illo.

Clauserat Hippotades Aetnaeo carcere ventos,

admonitorque operum caelo clarissimus alto

Lucifer ortus erat: pennis ligat ille resumptis 665

parte ab utraque pedes teloque accingitur unco

et liquidum motis talaribus aera findit.

gentibus innumeris circumque infraque relictis

Aethiopum populos Cepheaque conspicit arva.

illic inmeritam maternae pendere linguae 670

Andromedan poenas iniustus iusserat Ammon;

quam simul ad duras religatam bracchia cautes

vidit Abantiades, nisi quod levis aura capillos

moverat et tepido manabant lumina fletu,

marmoreum ratus esset opus; trahit inscius ignes 675

et stupet et visae correptus imagine formae

paene suas quatere est oblitus in aere pennas.

ut stetit, 'o' dixit 'non istis digna catenis,

sed quibus inter se cupidi iunguntur amantes,

pande requirenti nomen terraeque tuumque, 680

et cur vincla geras.' primo silet illa nec audet

adpellare virum virgo, manibusque modestos

celasset vultus, si non religata fuisset;

lumina, quod potuit, lacrimis inplevit obortis.

saepius instanti, sua ne delicta fateri 685

nolle videretur, nomen terraeque suumque,

quantaque maternae fuerit fiducia formae,

indicat, et nondum memoratis omnibus unda

insonuit, veniensque inmenso belua ponto

inminet et latum sub pectore possidet aequor. 690

conclamat virgo: genitor lugubris et una

mater adest, ambo miseri, sed iustius illa,

nec secum auxilium, sed dignos tempore fletus

plangoremque ferunt vinctoque in corpore adhaerent,

cum sic hospes ait 'lacrimarum longa manere 695

tempora vos poterunt, ad opem brevis hora ferendam est.

hanc ego si peterem Perseus Iove natus et illa,

quam clausam inplevit fecundo Iuppiter auro,

Gorgonis anguicomae Perseus superator et alis

aerias ausus iactatis ire per auras, 700

praeferrer cunctis certe gener; addere tantis

dotibus et meritum, faveant modo numina, tempto:

ut mea sit servata mea virtute, paciscor.'

accipiunt legem (quis enim dubitaret?) et orant

promittuntque super regnum dotale parentes. 705

Ecce, velut navis praefixo concita rostro

sulcat aquas iuvenum sudantibus acta lacertis,

sic fera dimotis inpulsu pectoris undis;

tantum aberat scopulis, quantum Balearica torto

funda potest plumbo medii transmittere caeli, 710

cum subito iuvenis pedibus tellure repulsa

arduus in nubes abiit: ut in aequore summo

umbra viri visa est, visam fera saevit in umbram,

utque Iovis praepes, vacuo cum vidit in arvo

praebentem Phoebo liventia terga draconem, 715

occupat aversum, neu saeva retorqueat ora,

squamigeris avidos figit cervicibus ungues,

sic celeri missus praeceps per inane volatu

terga ferae pressit dextroque frementis in armo

Inachides ferrum curvo tenus abdidit hamo.

720

vulnere laesa gravi modo se sublimis in auras

attollit, modo subdit aquis, modo more ferocis

versat apri, quem turba canum circumsona terret.

ille avidos morsus velocibus effugit alis

quaque patet, nunc terga cavis super obsita conchis, 725

nunc laterum costas, nunc qua tenuissima cauda

desinit in piscem, falcato verberat ense;

belua puniceo mixtos cum sanguine fluctus

ore vomit: maduere graves adspergine pennae.

nec bibulis ultra Perseus talaribus ausus 730

credere conspexit scopulum, qui vertice summo

stantibus exstat aquis, operitur ab aequore moto.

nixus eo rupisque tenens iuga prima sinistra

ter quater exegit repetita per ilia ferrum.

litora cum plausu clamor superasque deorum 735

inplevere domos: gaudent generumque salutant

auxiliumque domus servatoremque fatentur

Cassiope Cepheusque pater; resoluta catenis

incedit virgo, pretiumque et causa laboris.

ipse manus hausta victrices abluit unda, 740

anguiferumque caput dura ne laedat harena,

mollit humum foliis natasque sub aequore virgas

sternit et inponit Phorcynidos ora Medusae.

virga recens bibulaque etiamnum viva medulla

vim rapuit monstri tactuque induruit huius 745

percepitque novum ramis et fronde rigorem.

at pelagi nymphae factum mirabile temptant

pluribus in virgis et idem contingere gaudent

seminaque ex illis iterant iactata per undas:

nunc quoque curaliis eadem natura remansit, 750

duritiam tacto capiant ut ab aere quodque

vimen in aequore erat, fiat super aequora saxum.

Dis tribus ille focos totidem de caespite ponit,

laevum Mercurio, dextrum tibi, bellica virgo,

ara Iovis media est; mactatur vacca Minervae, 755

alipedi vitulus, taurus tibi, summe deorum.

protinus Andromedan et tanti praemia facti

indotata rapit; taedas Hymenaeus Amorque

praecutiunt; largis satiantur odoribus ignes,

sertaque dependent tectis et ubique lyraeque 760

tibiaque et cantus, animi felicia laeti

argumenta, sonant; reseratis aurea valvis

atria tota patent, pulchroque instructa paratu

Cepheni proceres ineunt convivia regis.

Postquam epulis functi generosi munere Bacchi 765

diffudere animos, cultusque genusque locorum

quaerit Lyncides moresque animumque virorum;

qui simul edocuit, 'nunc, o fortissime,' dixit 769

'fare, precor, Perseu, quanta virtute quibusque

artibus abstuleris crinita draconibus ora!'

narrat Agenorides gelido sub Atlante iacentem

esse locum solidae tutum munimine molis;

cuius in introitu geminas habitasse sorores

Phorcidas unius partitas luminis usum; 775

id se sollerti furtim, dum traditur, astu

supposita cepisse manu perque abdita longe

deviaque et silvis horrentia saxa fragosis

Gorgoneas tetigisse domos passimque per agros

perque vias vidisse hominum simulacra ferarumque 780

in silicem ex ipsis visa conversa Medusa.

se tamen horrendae clipei, quem laeva gerebat,

aere repercusso formam adspexisse Medusae,

dumque gravis somnus colubrasque ipsamque tenebat,

eripuisse caput collo; pennisque fugacem 785

Pegason et fratrem matris de sanguine natos.

Addidit et longi non falsa pericula cursus,

quae freta, quas terras sub se vidisset ab alto

et quae iactatis tetigisset sidera pennis;

ante exspectatum tacuit tamen. excipit unus 790

ex numero procerum quaerens, cur sola sororum

gesserit alternis inmixtos crinibus angues.

hospes ait: 'quoniam scitaris digna relatu,

accipe quaesiti causam. clarissima forma

multorumque fuit spes invidiosa procorum 795

illa, nec in tota conspectior ulla capillis

pars fuit: inveni, qui se vidisse referret.

hanc pelagi rector templo vitiasse Minervae

dicitur: aversa est et castos aegide vultus

nata Iovis texit, neve hoc inpune fuisset, 800

Gorgoneum crinem turpes mutavit in hydros.

nunc quoque, ut attonitos formidine terreat hostes,

pectore in adverso, quos fecit, sustinet angues.'

Ovid The Latin Library The Classics Page

Ovid: Metamorphoses V

Dumque ea Cephenum medio Danaeius heros

agmine commemorat, fremida regalia turba

atria conplentur, nec coniugialia festa

qui canat est clamor, sed qui fera nuntiet arma;

inque repentinos convivia versa tumultus 5

adsimilare freto possis, quod saeva quietum

ventorum rabies motis exasperat undis.

primus in his Phineus, belli temerarius auctor,

fraxineam quatiens aeratae cuspidis hastam

'en' ait, 'en adsum praereptae coniugis ultor; 10

nec mihi te pennae nec falsum versus in aurum

Iuppiter eripiet!' conanti mittere Cepheus

'quid facis?' exclamat, 'quae te, germane, furentem

mens agit in facinus? meritisne haec gratia tantis

redditur? hac vitam servatae dote rependis? 15

quam tibi non Perseus, verum si quaeris, ademit,

sed grave Nereidum numen, sed corniger Ammon,

sed quae visceribus veniebat belua ponti

exsaturanda meis; illo tibi tempore rapta est,

quo peritura fuit, nisi si, crudelis, id ipsum 20

exigis, ut pereat, luctuque levabere nostro.

scilicet haud satis est, quod te spectante revincta est

et nullam quod opem patruus sponsusve tulisti;

insuper, a quoquam quod sit servata, dolebis

praemiaque eripies? quae si tibi magna videntur, 25

ex illis scopulis, ubi erant adfixa, petisses.

nunc sine, qui petiit, per quem haec non orba senectus,

ferre, quod et meritis et voce est pactus, eumque

non tibi, sed certae praelatum intellege morti.'

Ille nihil contra, sed et hunc et Persea vultu 30

alterno spectans petat hunc ignorat an illum:

cunctatusque brevi contortam viribus hastam,

quantas ira dabat, nequiquam in Persea misit.

ut stetit illa toro, stratis tum denique Perseus

exsiluit teloque ferox inimica remisso 35

pectora rupisset, nisi post altaria Phineus

isset: et (indignum) scelerato profuit ara.

fronte tamen Rhoeti non inrita cuspis adhaesit,

qui postquam cecidit ferrumque ex osse revulsum est

calcitrat et positas adspergit sanguine mensas. 40

tum vero indomitas ardescit vulgus in iras,

telaque coniciunt, et sunt, qui Cephea dicunt

cum genero debere mori; sed limine tecti

exierat Cepheus testatus iusque fidemque

hospitiique deos, ea se prohibente moveri. 45

bellica Pallas adest et protegit aegide fratrem

datque animos.

Erat Indus Athis, quem flumine Gange

edita Limnaee vitreis peperisse sub undis

creditur, egregius forma, quam divite cultu

augebat, bis adhuc octonis integer annis, 50

indutus chlamydem Tyriam, quam limbus obibat

aureus; ornabant aurata monilia collum

et madidos murra curvum crinale capillos;

ille quidem iaculo quamvis distantia misso

figere doctus erat, sed tendere doctior arcus.

55

tum quoque lenta manu flectentem cornua Perseus

stipite, qui media positus fumabat in ara,

perculit et fractis confudit in ossibus ora.

Hunc ubi laudatos iactantem in sanguine vultus

Assyrius vidit Lycabas, iunctissimus illi 60

et comes et veri non dissimulator amoris,

postquam exhalantem sub acerbo vulnere vitam

deploravit Athin, quos ille tetenderat arcus

arripit et 'mecum tibi sint certamina!' dixit;

'nec longum pueri fato laetabere, quo plus 65

invidiae quam laudis habes.' haec omnia nondum

dixerat: emicuit nervo penetrabile telum

vitatumque tamen sinuosa veste pependit.

vertit in hunc harpen spectatam caede Medusae

Acrisioniades adigitque in pectus; at ille 70

iam moriens oculis sub nocte natantibus atra

circumspexit Athin seque adclinavit ad illum

et tulit ad manes iunctae solacia mortis.

Ecce Syenites, genitus Metione, Phorbas

et Libys Amphimedon, avidi committere pugman, 75

sanguine, quo late tellus madefacta tepebat,

conciderant lapsi; surgentibus obstitit ensis,

alterius costis, iugulo Phorbantis adactus.

At non Actoriden Erytum, cui lata bipennis

telum erat, hamato Perseus petit ense, sed altis 80

exstantem signis multaeque in pondere massae

ingentem manibus tollit cratera duabus

infligitque viro; rutilum vomit ille cruorem

et resupinus humum moribundo vertice pulsat.

inde Semiramio Polydegmona sanguine cretum 85

Caucasiumque Abarin Sperchionidenque Lycetum

intonsumque comas Helicen Phlegyanque Clytumque

sternit et exstructos morientum calcat acervos.

Nec Phineus ausus concurrere comminus hosti

intorquet iaculum, quod detulit error in Idan, 90

expertem frustra belli et neutra arma secutum.

ille tuens oculis inmitem Phinea torvis

'quandoquidem in partes' ait 'abstrahor, accipe, Phineu,

quem fecisti, hostem pensaque hoc vulnere vulnus!'

iamque remissurus tractum de corpore telum 95

sanguine defectos cecidit conlapsus in artus.

Tum quoque Cephenum post regem primus Hodites

ense iacet Clymeni, Prothoenora percutit Hypseus,

Hypsea Lyncides.