Ars grammatica (page 3)

persona eo litteris terminantur, uideo uides, moneo mones. secundae coniugationis uerba imperatiuo modo tempore praesenti ad secundam personam per e litteram exeunt, ut uideo uide, moneo mone. secundae coniugationis uerba promissiuo modo adiecta ad imperatiuum modum bo syllaba terminantur, ut uide uidebo. secundae coniugationis uerba infinito modo adiecta ad imperatiuum modum re syllaba manente productione terminantur, ut uide uidere, mone monere. secundae coniugationis uerba indicatiuo modo tempore praeterito specie absoluta et exacta formam regulae non seruant, sed potius consuetudine declinantur. interdum enim resoluuntur et in formam passiuorum et deponentium sic. fit enim ut ab eo quod est audeo ausus sum es est et in exacta specie ausus eram eras erat, ‹ita gaudeo› gauisus sum es est et in exacta specie gauisus eram eras erat. interdum retinentia formam generis sui euphoniae potius quam rationi succumbunt, ut uideo uidi, moneo monui, augeo auxi. secundae coniugationis uerba indicatiuo modo tempore praeterito specie incohatiua adiecta ad imperatiuum modum bam syllaba terminantur, ut uide uidebam, mone monebam. de tertia coniugatione correpta. tertiae coniugationis correptae uerba indicatiuo modo tempore praesenti persona prima aut o littera nulla alia praecedente uocali terminantur, ut lego legis, peto petis, aut io, ut rapio rapis, facio facis, aut uo, ut induo induis, inruo inruis. tertiae coniugationis correptae uerba quae indicatiuo modo tempore praesenti [de] prima persona aut o littera nulla alia praecedente uocali terminantur aut io, eadem imperatiuo modo e correpta praecedente consonante terminantur, ut lego lege, peto pete, rapio rape, facio face. quae uero u, eadem

imperatiuo modo ‹suam formam› retinebunt, ut induo indue, inruo inrue. tertiae coniugationis correptae uerba promissiuo modo am syllaba terminantur praecedente aut consonante primae positionis aut uocali, ut lego legam, peto petam, rapio rapiam, facio faciam, induo induam, inruo inruam. tertiae coniugationis correptae uerba infinito modo adiecta ad imperatiuum modum re syllaba manente correptione [re] terminantur, ut lege legere, pete petere, rape rapere, face facere, indue induere, inrue inruere. tertiae coniugationis correptae uerba indicatiuo ‹modo› tempore praeterito specie absoluta ‹et› exacta formam regulae non seruant, sed potius consuetudine declinantur. fit enim ab eo quod est lego legi legeram, rego rexi rexeram, pungo pupugi pupugeram, expungo expunxi expunxeram, induo indui indueram, inruo inrui inrueram. tertiae coniugationis correptae uerba indicatiuo modo tempore praeterito specie incohatiua adiecta ad imperatiuum modum bam syllaba terminantur praecedente aut consonante primae positionis aut uocali, ut lege legebam, pete petebam, rape rapiebam, face faciebam, indue induebam, inrue inruebam. de tertia coniugatione producta. tertiae coniugationis productae uerba indicatiuo modo tempore praesenti [de] prima persona aut eo litteris terminantur, ut adeo adis, prodeo prodis, aut io, ut audio audis, nutrio nutris. tertiae coniugationis productae uerba imperatiuo modo tempore praesenti ad secundam personam i producta terminantur, ut audio audi, prodeo prodi, adeo adi, exeo exi. tertiae coniugationis productae uerba indicatiuo modo tempore praesenti [de] prima persona si e habuerint ante o, eadem

promissiuo modo adiecta ad imperatiuum modum bo syllaba terminantur, ut adeo adi adibo, prodeo prodi prodibo: quae uero io, eadem promissiuo modo am syllaba terminantur, ut audio ‹audi› audiam, nutrio ‹nutri› nutriam. tertiae coniugationis productae uerba infinito modo adiecta ad imperatiuum modum re syllaba manente productione terminantur, ut audi audire, nutri nutrire. tertiae coniugationis productae uerba indicatiuo modo tempore praeterito specie absoluta adiecta ad imperatiuum modum ui syllaba terminantur, ut audi audiui, nutri nutriui. sed tamen in omnibus consuetudo breuitatem appetens u litteram subtrahit et i litteram geminat, ut audii prodii nutrii. tertiae coniugationis productae uerba quae indicatiuo modo tempore praesenti [de] prima persona eo litteris terminantur, eadem indicatiuo modo tempore praeterito specie inchoatiua adiecta ad imperatiuum modum bam syllaba terminantur, ut adeo adi adibam, prodeo prodi prodibam: quae uero io, eadem iniciunt e prope ultimam syllabam, ut audio audi audiebam, nutrio nutri nutriebam. sed haec ueteres sine e littera pronuntiabant audibam et nutribam dicentes, ut apud Vergilium

nutribat Turrusque pater

Vergilius, Aen.

7,485: nutribant Tyrrhusque Verg.

, pro nutriebat. tertiae coniugationis productae uerba indicatiuo modo tempore praeterito specie exacta adiectis ad imperatiuum modum ueram syllabis terminantur, ut adeo adi adiueram, nutrio nutri nutriueram. sed tamen in omnibus consuetudo breuitatem appetens u litteram subtrahit et i litteram corripit, ut audieram prodieram nutrieram. sunt et aliae uerborum seu coniugationum obseruationes diuersae, quas completis ordine partibus octo orationis deinceps adiungemus.

‹XII› de participio

participium est pars orationis cum tempore et casu sine persona actiue uel passiue aliquid significans, ut limans legens. in participiis eadem plerumque omnia obseruabimus quae in appellationibus uerbisque. participiorum alia ad praeteritum tempus referuntur, ut limatus scriptus, alia ad instans, ut limans scribens, alia ad futurum, ut limaturus scripturus. praeteriti temporis quaedam sunt actiua tantum modo, quaedam passiua, ‹quaedam neutra›: actiua luctatus secutus, passiua fugatus ablatus, neutra natus ortus. neque enim ut ducit fugat facit ductus fugatus, eandem etiam in natus et ortus formam uerborum possumus exprimere. sunt alia tam actiua quam passiua, uadatus criminatus: tam enim egisse quid quam passum esse significant. itaque instanti futuroque fiunt actiua, ut uadans criminans, uadaturus criminaturus. participia quae in um exeunt fiunt etiam uerba infinitiua, ut scriptum lectum. sunt participia quorum declinatio in praeteritum non uenit. partim enim actiua partim neutra sunt, et quidem actiua ea quibus contraria non exstant, ut ambulans currens, neutra, ut uidens dormiens. participia quaedam actiua uel passiua sunt, ut amans amatus, docens doctus. participia praeteriti et futuri temporis genera distingunt, ‹praeteriti› ut doctus docta doctum, futuri ‹ut› docturus doctura docturum, praesentis confundunt, ut docens. his tamen pauca discrepant, quae non ratione sed consuetudine pronuntiantur, ut pudibundus ludibundus, quorum et feminina habent suam

formam cum neutralibus. nam et pudibunda ludibunda et pudibundum ludibundum dicimus. participia semper generaliter, non specialiter feruntur. numquam enim certam personam notant, ut pulsus pulsurus. participia sicut uerba interdum semel, interdum saepius agere quid significant, et quidem praeteriti temporis lectitatus, praesentis lectitans, futuri lectitaturus. nec tamen omnia in eandem formam cadunt, sicut criminans rubens cadens. quaedam participia sunt et inceptiua, ut calescens tepescens, a quibus neutra nascuntur feminina ‹non› habentia, ut rubens calens, nec tamen in praeteritum exeunt tempus, sicut secans sectus. omnia participia praeteriti temporis perfectae rei habent significationem, ut emptus captus, praesentis interdum inperfectae rei, ut lucens tepens. uidendum erit ne appellationes quae in formam participiorum incidunt participia putentur, ut recens frequens decrepitus hastatus togatus palliatus barbatus. haec enim et similia speciem habent participiorum, sunt tamen appellationes, quia nullius in se uerbi uim continent. at in femininis quaedam speciem participiorum habent, quaedam etiam ipsam uim, ut pictura litura scriptura. sunt enim appellationes et participia futuri temporis ut in masculinis liturus scripturus picturus. at cum dico: in uerbo litura est et bona scriptura et pictura mirabilis, fiunt appellationes binasque habent significationes. nam ‹et› ars ipsa pictura appellatur et opus quod pictum est. item cum dicimus: nullus animatus, bene animatus est, utrumque in appellationem cadit. etenim homo est tantum animatus et [est tamen] bene animatus. fiunt tamen participia. item doctus et sapiens. nam doctum ita ut peritum declinamus et sapientem illum

ut prudentem. utrumque tamen appellationis uim optinet, et nihilo minus in participium cadit. et oritur a uerbo quod est sapit. sunt quaedam participia praesentis temporis quae nec in praeteritum nec in futurum tempus cadunt, ut potens pollens. quaedam praeterito carent, ut uolens ambulans. quaedam praeteritum habent solum, ut fretus. neque enim praesens aut futurum admittit.

Cominianus grammaticus ita de participio breuiter refert. participium est pars orationis cum tempore et casu. participium autem dictum uidetur, quod partem capiat nominis partemque uerbi. trahit enim casum a nomine, tempus a uerbo. participia autem trahuntur a uerbo actiuo duo, praesentis temporis et futuri, ut scribens scripturus, a passiuo duo, praeteriti temporis et futuri, ut scriptus scribendus, a neutrali duo, praesentis temporis et futuri, ut sedens sessurus, a communi quattuor, praesens et praeteritum et duo futura, ut uadans uadaturus uadatus uadandus, a deponenti tria, praesens, praeteritum et futurum, ut luctans luctatus luctaturus. sunt multa nomina quae speciem participiorum habeant, ut tunicatus galeatus. quae cum partem uerbi non habeant, non recte participia dicuntur. neque enim dici potest tunico aut galeo. quaedam participia similia sunt appellationibus, ut passus uisus cultus, sed in declinationibus deprehenduntur. nam quae participia sunt genetiuo casu in i exeunt, ut huius passi uisi culti; quae uero appellationes, in us, ut huius passus uisus cultus. participiis accidunt genus figura numerus casus tempus qualitas.

‹XIII› de aduerbio

aduerbium est pars orationis quae adiecta uerbo significationem eius implet atque explanat. aduerbia aut suae sunt positionis aut ab aliis transeunt. a se nascuntur, ut heri nuper; ab aliis transeunt, ut doctus docte, sapiens sapienter. aduerbiis accidunt significatio figura conparatio. significationes aduerbiorum sunt plurimae. significant enim tempus, ut heri nuper; locum, ut hic; numerum, ut semel; negationem, ut non; adfirmationem, ut etiam; demonstrationem, ut ecce; hortationem, ut heia; optationem, ut utinam; ordinationem, ut deinde; interrogationem, ut cur; similitudinem, ut quasi; dubitationem, ut fortasse; inuocationem, ut heus; responsionem, ut heu; prohibitionem, ut ne; communicationem, ut pariter simul; separationem, ut seorsum; comparationem, ut magis potius; euentum, ut forte; qualitatem, ut bene; quantitatem, ut nimium. figura in aduerbiis sicut in omnibus partibus orationis aut simplex est, ut iuste, aut conposita, ut iniuste. comparationem recipiunt aduerbia, quotiens appellationes unde transeunt comparantur, ut docte doctius doctissime, quia ‹est› doctus doctior doctissimus. aduerbiis omnibus praepositio separatim adici non debet. et haec quidem breuiter Cominianus grammaticus disseruit. alii autem per eadem aut eo amplius processerunt sic. aduerbium est pars orationis quae praeposita uerbo

significationem eius implet atque explanat. aduerbio accidunt significatio conparatio figura. ‹significatio aduerbiorum in hoc esse comprobatur,› quod sunt loci, ut hic illic ibi; temporis, hodie cras heri nuper; numeri, semel bis centies; negandi, haud non; monstrandi, ecce eccum eccere; hortandi, heia age agite, quamuis age et agite uim obtineant uerbi actiui imperatiui modi; optandi, utinam uelim; ordinis, deinceps deinde; percontandi, cur, quid ita, quapropter, quare, quamuis quapropter et quare inpleant aliquando et confirmandi uicem; similitudinis, ut ceu quasi uelut; dubitandi, forsitan fortasse fortassis fors; personatiue, mecum tecum; uocatiue, heus, quid est, ioe, heia; respondendi, heu; adfirmandi, etiam; prohibendi, ne; communicatiue, pariter simul; separandi, seorsum; conparandi, magis potius; euentus, forte; qualitatis, bene; quantitatis, nimium. aduerbia non omnia ex praepositis partibus orationis proficiscuntur, ut sunt quae aut tempus significant, ut heri cras postea, aut locum, ut hic illic ibi; et quae trahuntur ex nominibus tamen ex omni genere uocabulorum non figurantur. statim enim a littera terminata nomina Latina nulla ex se aduerbia faciunt Latina. nam neque a Catilina Sisennaque Catiliniter aut Sisenniter recte dicimus. hoc idcirco introduximus ut sciant, siqui inueniunt, non nisi Graeca se inuenturos, quae scilicet in usum ueniunt Latinitatis. nam et a poeta et pirata, quae sunt Graeca, poetice et piratice dicimus. e littera terminata nomina καθολικῶς nulla ex se aduerbia faciunt, quae non sunt nisi Graeca, ut Agaue Helle Tyche: sed neque ex his Agauice aut Hellice aut Tychice recte pronuntiabitur. fuerunt autem qui ex his quae o terminantur putarent aduerbia trahi

posse, ut est ordo mucro, diuersis tamen figuris. ab ordine enim ordinate et a mucrone mucronatim dicimus. sed mihi non uidetur hoc quod est ordinate ab ordine tractum sed ab ordinato, nec minus a mucrone mucronatim sed a mucronato. ac ne singula persequamur unde non proficiscantur aduerbia, ad ea ueniamus quae canonis ratione subnixa uidentur. r littera terminata nomina, hanc litteram quotiens e antecedit, quattuor modis fiunt aduerbia. aut enim e finiuntur et totidem syllabas seruant, ut piger aeger pigre aegre faciunt; aut in eandem litteram desinunt et syllaba crescunt. nam et liber miserque libere misere faciunt. tertia species ‹est› eorum quae in ter syllabam faciunt, celer acer celeriter acriter. sed circa hoc nomen utique consistit quaestio, quia quidam non putant ab eo quod est acer acriter recte factum sed ab acris, quod refellitur. nam huius aduerbii superlationes cuius is litteris nomina terminantur, ut agilis docilis, et superlatiuo litteram s geminant efficiuntque agilissimus docilissimus, quorum aduerbia agilissime docilissime dicuntur. at cum non aliter dicamus acerrime quam celerrime, manifestum est acriter factum ab eo quod est acer, ut celer. quarta species est eorum quae per im litteras terminantur, ut passer anser, passeratim anseratim. tenere an teneriter dici debeat quaesitum est. nam quidam teneriter efferunt ut celeriter, alii uero tenere ut libere. sed inspiciendum est unde potissimum aduerbia figurari debeant. nam cum sit et tener et celer et liber eiusdem terminationis, necessario ambigitur in aduerbii figuratione. nominatiuus casus nullum

discrimen ostendit. sequitur itaque ut ab obliquis casibus formam aduerbiorum mutuemur. ea itaque quae genetiuo casu i littera terminantur i in e mutant et faciunt aduerbia, ut ex eo quod est pigri pigre et nigri nigre. nec minus etiam quae crescunt obliquis casibus, ut liberi libere, miseri misere. ergo cum per omnes casus tener non aliter declinetur quam liber, sequitur ut tenere proportione dicatur ut libere. nam ea quae ter syllaba finiuntur in aduerbiis utique in nomine genetiuum habent is litteris terminatum, ut celeris celeriter, acris acriter, alacris alacriter. or litteris terminata nomina, ut quidam putant, duabus sed diuersis ex se figuris aduerbia faciunt, ut orator oratorie, memor memoriter. sed animaduertendum est num oratorie non ab oratore sed ab oratorio trahatur. nam ut est alicuius uis oratoria et oratorius modus, sic forsitan figurari possit oratorium, unde proficiscatur hoc aduerbium quod oratorie dicitur. ur litteris terminata nomina faciunt ex se aduerbia duobus modis figurata, ut satur sature, fur furtim. notabimus autem satur nomen inter ea esse quae ad analogiam non pertinent, cum cetera ur litteris terminata in genetiuo casu is finiantur, ut turtur turturis, murmur murmuris. es terminata nomina uidentur ex se duobus modis aduerbia figurare, ut quadripes quadripedatim, miles militariter. sed, ut in superioribus dictum est, militariter ab eo uenit quod est militaris. is terminata in aduerbiis ter finiuntur, ut docilis dociliter, agilis agiliter. atque * quidam consentiunt. aiunt

etiam ut uiliter dici oportere et faciliter, quoniam quidem ea antiqui usurpauerint. non nulli etiam faculter aiunt oportere dici, cuius conpositum hodieque in usu est, quoniam quidam dicunt difficulter. sed ridiculum est legem aduersus consuetudinem ferre, quae sola in nostro sermone dominatur. de quo usu pronuntiatiuo magis ‹uile› et facile me legisse audaciter dixerim, ut uile emisse. nec uerebor ne quis me putet uocabulum pro aduerbio posuisse, si quidem multa sunt alia quae uocabulorum speciem in aduerbiis teneant. nam et Romae sum et ruri fui quid aliud est, quam aduerbium loci?

nec dubitari tamen potest [non] in his apparere et casus et uocabuli speciem. us terminata nomina quinque modis aduerbia faciunt, aut e correpta, ut malus male, aut e producta, ut doctus docte, aut o producta, ut falsus falso, aut o correpta, ut citus cito, aut im, ut strictus strictim. nec tamen his omnibus legibus cessit consuetudo. nam ut a superioribus recedamus, qui ab eo quod est humanus humaniter dixerunt et multa similia, usque ad nos certe consuetudo permansit ut ab eo quod est diuinus diuinitus dicatur et ab eo quod est antiquus antiquitus, cum interim in his maneant etiam prioris legis aduerbia. nam non minus per hanc significationem diuine et antique dicimus. item ab eo quod est largus remansit in consuetudine ut largiter diceremus, si quidem in differentiam ueniat large ab eo quod est largiter, quod large quidem significat effuse et abundanter, ut dicimus: large et liberaliter patrimonio usus est, et largiter multum, ut largiter pecuniae habuit.

ns litteris terminata uno modo ex se faciunt aduerbia ter terminata, ut decens decenter. non nulli etiam ex participiis putauerunt talia figurari, ut Verrius Flaccus, qui ab eo quod est audens audenter dicit: aut certe superiores dixerunt, quatenus in recenti consuetudine non perinde usitatum est. sed tamen audens tam uocabulum est quam participium; et cum ex se aduerbium facit, uocabuli uicem obtinet, tam hercule quam cum recipit comparationem. nam sicut comparationem non recipiunt participia, ita ne ‹in› aduerbia quidem transeunt. alioquin si ab eo quod est audens significatione participii audenter diceretur, procul dubio et ex eo quod est faciens et scribens similiter quiddam exprimeremus. at si dicemus audenter tam quam sapienter, fateor, si quidem sapiens non qua participium sed qua uocabulum est, quo quis etiam sapientior dicitur, in aduerbium transit: sapienter, ut cum sapientia, audenter, qua‹si cum› audentia. et ne nos fallat figura quorumdam uocabulorum, quae eadem est participiorum, hanc legem aduertimus non aliubi inuenturos nos aduerbia ab his partibus orationis terminata quam in quibus conparatio potest inueniri, ut est elegans elegantior eleganter, decens decentior decenter, pudens pudentior pudenter: sic ergo audens audentior audenter qua uocabulum, non qua participium, in aduerbium transfiguratur. rs terminata duplici modo ex se aduerbia faciunt in ter decurrentia. quorum unus est qui i litteram seruat ante nouissimam syllabam, ut uecors uecorditer, alter qui sine i littera effertur, ut sollers sollerter.

neque omnia tamen quae rs litteris terminantur in aduerbia transeunt, sicut concors. iners quoque habuit dubitationem an omnino in aduerbium transire possit, quamuis in uulgari consuetudine sit inerter. non statim tamen adnuere debemus, nisi auctoritas eruditi alicuius accesserit. nam inertissime quin recte dicatur dubitare non possumus, cum ab eo quod est inertissimus ueniat. fors quoque uariarum figurarum aduerbia facit. dicimus enim forsan forsitan fortasse fortassis; et consuetudine quidem obtinuit ut fortasse libentius diceretur quam fortassis, quoniam fortassis auribus nostris absurdius uidetur. at forsan et forsitan poetis relinquemus, quae Latina esse nemo dubitabit, cum et Vergilius dicat

forsan et haec olim meminisse iuuabit

Vergilius, Aen.

1,203

,

forsitan et Priami fuerint quae fata requires

Vergilius, Aen.

2,506: requiras Verg.

nec minus fors pro aduerbio ponitur, ut

fors aequatis cepissent praemia rostris

Vergilius, Aen.

5,232

. x littera terminata duobus modis in aduerbia transeunt. aut enim im litteris terminantur, ut grex gregatim; aut per r, ut audax audaciter, loquax loquaciter. sed meminerimus audacter eruditorum consuetudine sine i littera elatum, non ut procaciter aut loquaciter. a femininis quoque nominibus a littera terminatis nascuntur aduerbia im litteris finita, ut fascia fasciatim, centuria centuriatim, decuria decuriatim. non nulli autem decuriatim et centuriatim non a decuria et centuria sed a decurione et centurione tracta putant, sic uti ab ordineordinatim [uel ab ordinato], non intellegentes similia nomina non esse ordinem et centurionem. nam

ut ordo et centurio ea figura qua utrumque o terminatur similia sunt, ita qualitate et significatione disparia. fasciatim quoque non a fascia putant tractum sed a fasce, si quidem fasciatim [tractum] non per fascias sed per fasces, ut centuriatim non per centuriones sed per centurias. a neutris quoque nominibus trahuntur aduerbia im litteris terminata, ut membrum membratim, uber ubertim. non nullis grammaticis placet ut a nominibus sic etiam a participiis et pronominibus et uerbis aduerbia figurari, ut ab eo quod est iustus iuste fiat, ab eo quod est sapiens sapienter dicatur, nec minus a pronomine me meatim, te tuatim, denique ab eo quod est curro cursim, pungo punctim. mihi uidentur errare, quod aduerbium sapienter putent a participio descendere, cum sapiens tam nomen sit quam participium. uerum participium indiget tempore, comparatione nomen et hac ipsa figura ex se aduerbia faciat, si quidem legens uocans nequaquam transeant in aduerbia. at an euidenter dicamus ut sapienter et audenter quis dubitat?

sed non ea lege qua participia sunt sed qua etiam comparationem recipiunt, quod est nominum proprium. nam si ab eo quod est constans aduerbium diceretur constanter, quis dubitabit et ab eo quod est aedifico aedificans aedificanter dici?

et si ab eo quod est sapiens sapienter, item capio capiens capienter?

quod cum omnino regula Latini sermonis non admittat, procul dubio remota participia sunt ab hac figurandorum ex se aduerbiorum facultate. et siqua uidentur a pronominibus trahi aduerbia, tantum in grammaticorum commentariis animaduertimus, in consuetudine non uidemus; quae

ut fuerint, tamen consensu publici usus antiquata sunt. et si non nullis placet a uerbis fieri aduerbia, ut ab eo quod est curro cursim, pungo punctim, ego tamen quaero quid ita non potius aduerbia a uocabulis tracta sint, ab eo quod est punctum punctim et ab eo quod est cursus cursim. sic enim in superioribus diximus, nomina us terminata non numquam ex se aduerbia facere in im exeuntia. animaduertimus enim omnia uerba quae non possunt etiam ad nomina transire nulla ex se aduerbia facere. aduerbia localia significant aut in loco, ut Romae, aut in locum, ut Romam, aut per locum, ut hac illac. aduerbia quae a nominibus trahuntur aut integram figuram nominum seruant, ut Romae Puteolis, aut inminuunt uel inmutant, ut domi noctu. sicut in nominibus diximus quaedam aut conparationem non recipere aut superlationem aut utrumque aut prima positione carere * ita enim etiam in aduerbiis hanc m finiuntur sententiae, ab eisdem initium et saepe faciunt sequentes. aliis de aduerbiis longius disserere ita placuit. aduerbium est pars orationis quae adiecta uerbo significationem eius explanat atque implet. ita nam cum dico, Palaemon docet, nondum significo satis uim planam uerbi, nisi adiecero bene aut male. sed quoniam multae species sunt aduerbiorum, singulas adiecimus. qualitatis et quantitatis sunt quae ex secundo ordine deriuantur in e, uelut doctus docte, item lepidus lepide. excipiuntur autem ex secundo ordine duo quae in e breuem ueniunt, uelut bene male. sunt quae a tertio ordine deriuantur in ter, uelut fortis fortiter, felix

feliciter. excipiuntur ex tertio ordine, ut facilis facile, uilis uile; sed in conpositione facilis, quod est difficilis, difficulter facit. ex omnibus ‹nominibus› quae is aut us terminantur ueniunt comparationes et superlationes, praeterquam ex bene et male, quae corrupta sunt. sed ex his quae e ante us habent et i ante us comparationes fieri non possunt. neque enim ab idoneo idoneor fieri potest neque a necessario necessarior et similibus. sed qualitatis aduerbia etiam aliis litteris terminantur, in us, uelut funditus radicitus diuinitus humanitus antiquitus caelitus publicitus; item in im, uelut caesim uiritim alternatim uicatim partim cursim gradatim separatim paulatim minutatim sensim furtim deditim carptim uicissim; item in o, uelut consulto tuto falso superuacuo cito secreto bipertito tripertito quadripertito fortuito continuo opinato clandestino matutino; item in am, uelut clam nequiquam palam obuiam bifariam trifariam quadrifariam.

Plinius Secundus inter aduerbia qualitatis posuit dicendo legendo dicendi legendi, quae quidam amplius uerba putant infinitiua uel usurpatiua, de quibus et supra notauimus. numeri aduerbia sunt, uelut totiens quotiens aliquotiens saepe saepius saepissime semel bis ter quater deinceps primum iterum tertium quartum. temporis aduerbia sunt infinita, uelut olim aliquando

quondam nuper [tantidem sed est numeri] etiamnum, id est adhuc, tandem iam tum inde iamdudum umquam numquam mox interim cottidie interea interdum subinde cummaxime nunc confestim actutum euestigio ilico statim continuo subito repente et repentino extemplo recens frequenter semper tantisper paulisper parumper postea ante antea postquam dum donec donicum simul simulatque uix uixdum. item temporis finita aduerbia, hodie cras perendie diequarto heri nudiustertius nudiusquartus nudiusquintus mane uesperi noctu interdiu pridie postridie postmeridiem antemeridiem. loci aduerbia sunt sic, primum in loco, ubi ibi hic illic ibidem istic intus foris comminus; in locum, uelut quo hoc illo utro utroque neutro huc illuc istuc isto eodem intro foras introrsum dextrorsum sinistrorsum retrorsum: eadem et per s litteram extremam efferuntur, uelut dextrorsus sinistrorsus et cetera: e loco, uelut unde hinc illinc utrimque inde indidem istinc intrinsecus. sunt etiam quae et in locum et in loco et e loco significant infinita, uelut susum deorsum supra infra ultra citra extra intra super subter ante post. per locum, uelut hac illac istac recta qua. sunt etiam aduerbia quaedam in loco, quaedam e loco, quaedam in locum; et primum in loco, uelut ubi eras?

Romae; e loco, unde uenis?

Roma; in locum, ubi is?

Romam. est ergo in loco per genetiuum, cum ex primo et secundo ordine ueniunt, ut Romae sum, Beryti sum, domi sum, secundum ueteres, qui ita declinauerunt haec domus huius domi. cum uero tertii ordinis

sunt, ablatiuo casu utimur, uelut Carthagine Sidone sunt; quamquam recentiores Carthagini et Sidoni sunt per datiuum uoluerunt: etenim dicimus ruri sum. at cum e loco dicimus, ablatiuo ex omni nomine ciuitatis utimur, uelut Roma uenio, Carthagine uenio, et utique sine praepositione. quamquam cum de praepositionibus dicere coeperimus, etiam de hoc plenius adnotari necesse est. negandi aduerbia sunt, uelut non nequaquam haudquaquam parum; adfirmandi aduerbia sunt, uelut scilicet etiam quidni nimirum ilicet profecto plane; percontandi, uelut cur, quare, quid ita, ecquid, num, nonne, utrum, utrumne, an, annon; demonstrandi aduerbia sunt, uelut en ecce; optandi, uelut utinam uelim; ordinis, deinde deinceps tunc ante post; similitudinis, ita, perinde ac si, prout, item, adeo: uidentur et haec ‹quae› inter comparatiuas coniunctiones alii posuerunt, tam quam, ut tam quam bonus amicus, tam ille quam hic: dubitandi, fors forsitan forsan fortassis fortasse fortassan; congregandi, uelut una simul pariter; personalia, ut mecum tecum secum nobiscum uobiscum mea tua ‹sua› nostra uestra; hortandi, heia age agedum; conpellandi, ut heus; respondendi, ut heu; prohibendi, ut ne, ‹ne› feceris, negandi modo, ne id facias, adfirmandi modo, ne tu, Eruci, accusator ridiculus esses

Cicero, S. Rosc. 50: lac. praeb. V (Cic.)

.

in aduerbio numquam quaestio oritur negationis sit an temporis. utrumque uidetur in se habere, et negationem et tempus. neque enim aliud est numquam quam non. inter aduerbia numeri haec quoque alii adiecerunt, quot tot quotquot aliquot; quae ita posita inter aduerbia non est nostrae aestimationis reprobare. certe inter aptota nomina pluralia posuimus, secuti praecepta magistri nostri. alii inter pronomina posuerunt. item ex praepositionibus quae mutato accentu in aduerbia recidunt haec: infra, infra stat; supra, supra stat; extra, extra stat; intra, intra sedebat; ultra, ultra non faciam; citra, citra discurrit; circa, circa equitat; iuxta, iuxta fecit, id est similiter; contra, contra tendit; subtus, subtus erat; coram, coram stetit, id est palam; ante, ante uenit; post, post sedit; prope, prope cecidit, hoc est paene; usque, usque illum mulcauit, hoc est ualde, item illo usque cum uenisset; subter, super. et quam diu sine casibus enuntiantur, aduerbia erunt; receptis casibus praepositiones sunt. inter aduerbia quidam haec posuerunt, quae etiam apud ueteres obseruata sunt, uelut translatui dimissui receptui ostentui, et siqua eius modi sunt alia quae casui datiuo dantur, in quibus obseruabimus ita dicere, translatui est et translatui facit, mittit translatui non

dicimus, et cetera similiter. quidam tamen dicunt similia his esse decori usui et cetera. collatiua sunt aduerbia.

Varro sic ait in III περὶ χαρακτήρων, propius proxime. in his extra consuetudinem communem frequenter perfectis uti solet Plautus, ut in aulularia

ea subleuit os mihi penissime

Plautus, Aul. 668

, et in mostellaria ‹ ita mea consilia perturbat paenissume

Plautus, Most.

656

. et in cistellaria›

quid faciam?

in latebras condas pectori penitissimo

Plautus, Cist.

63: cf. Mostell. 656; Pers.

522

, et in Curculione

salue oculissime homo

Plautus, Curc.

121

. sed num oculissime βραχέως legendum?

inter aduerbia a pronominibus deducta aliquid ex eo quod est aliquis, quippiam ex eo quod est quispiam, quicque ex eo quod est quisque, quid, numquid.

G(aius Iulius Romanus ita refert de aduerbio sub titulo ἀφορμῶν. aduerbium est pars orationis quae adiecta uerbo significationem eius explanat atque implet. est enim uerbum scribo, cui si adiciatur bene siue male, quod est aduerbium, faciet bene scribo, male scribo. eadem est et in Graecis aduerbiis cum partibus constitutio, ἐπίρρημά ἐστιν μέρος λόγου ἄκλιτον ἐπὶ τὸ

ῥῆμα τὴν ἀναφορὰν ἔχον. qua ratione igitur

σχετλιασμοῦ δηλωτικὰ ἐπιρρήματα dixerunt parum specto. quam partem orationis nostri, non ut numerum octo partium

articulo, id est τῷ ἄρθρῳ, deficiente supplerent, sed quia uidebant aduerbium esse non posse, segregauerunt. non quia nesciam quaedam aliis partibus orationis aduerbia esse communia et uelut nominis iuncta consortiis, ut gratis falso uero subito, domi est, domo uenit; nec minus uerbo, ut subito; item coniunctionum nexibus strictiora, ut cum dicimus, inquit Vmbrius Primus, ubi si ut ergo; aut praepositionibus similia, ut pro sub prae propter. et Vmbrius tamen interiectionibus locum non dedit, cum uelut extrema linea duci postremo uel ab his posset qui eam orationis partem aduerbii totam esse uoluerunt. quorum siquis defensionis ineat tutamen, quod idcirco πανδέκτης a stoicis ea pars orationis habeatur, eodem illo summoueri se posse respiciet unde confidit. nam cum πανδέκτης iure dicatur, cur non alligauit ad consortium sui eandem quoque interiectionis partem uocauitque secretius, nisi quia rideri metuit et inludi: tamen ne nostra quidem ratio temere se deliberationi suae sententiisque permisit, quin separando uiam propriae uirtutis cum orationem istam uinclis alienae seruitutis eximeret non etiam timeret altioris exitus Graeciae, qui tamen nulli sunt. itaque nomen ei parti tam acriter reddiderunt. interiectionem uero * cachinnum gemitumue dici media pergentes aestimauerunt, ut inter aduerbia quoque pergere si iuberet adfectus uel, ut id multis solet,

casus adferret, esset inpunitas. et quid ego de meris interiectionis uiribus pertimesco, cum etiam quae omnium confessione putantur aduerbia ratio subtilior eius partis esse noluerit sed interiectionis sensibus reseruarit?

quis enim uocandi respondendiue heus uel ohe non potius nominibus adiunxit?

nec uerbis potuit, licet mallet. omnes etenim aduerbiorum cernimus semitas ire cum uerbis siue per uerba, nec potest ulla qualitas nisi uerbo subsequente sonare. loci namque si fuerit aduerbium, uelut illic istic hoc huc illoc illuc istoc istuc, per se nihil faciet nec ullam poterit significationis expedire caliginem, nisi coniunctum uerbo uelut quaedam in tenebris lux clarior et facies anteuertat. itaque illic sto, illic ero, illic abeo, illicue luctabor, uerborum accessu fit aduerbium multi luminis ac potestatis. temporis non minus fiet aduerbium, nunc ueni, modo fecit, cras abibo. sed et numeri par causa rationis est. semel etenim feci dicimus, bis dixi, ter ante praeceperam. negandi quoque similis inceptio est, minime dixeram, non putaui; adfirmandi, ut quidni putaueram, quippe respondit, utique certauit, nempe dicebam, prorsus extinxit; demonstrandi en abit, ecce uenit, currit, adsistit; hortandi, age, propera, macte, nitier,

heia age, rumpe moras

Vergilius, Aen.

4,569

; optandi utinam ueniat, uelim, currat. quam uoluntatem dubio proximam esse cum dicimus, ut

seque ortum antiqua Teucrorum a stirpe uolebat

Vergilius, Aen.

1,626

, uotis esse comparem credimus. itaque nec fidei commissorum uoluntas sequius accessit, ut haec in ea

praeter iudicium, quamuis tacitum nec adscriptum, uotorum solis nisibus et beneficiis crederemus. ordinis item produntur aduerbia, ut dein dixit, denique subsecuta ratio est. non minus expedit qualitatis, strenue uersatus, fortiter restitit, segniter subremansit; interrogandi, cur reliquisti?

quianam tanti cinxerunt aethera nimbi?

Vergilius, Aen.

5,13: tanti om.

[Serg.] expl. in Don.

, 559,6.

; comparandi quoque ita est: ut dicimus et

sic pater ille deum faciat, sic sanctus Apollo

Vergilius, Aen.

10,875

, et

quasi cum ludas tesseris

Terentius, ad.

739

, tam quam currat; praeferendi, magis potest, potius est credere; dubitandi, num fortasse an, aut fecit aut facturus erit; adnuendi, scilicet plane uero, uero dicit, licet facias; causalis, ideoque feci, idcirco dixi; personalis etiam: uis enim aduerbiorum per eandem uiam tenoremque rationis incedit, mecum it, tecum est, secum duxit, uobiscum putauit, nobiscum fuit: uocandi respondendiue, qui uideri potest similis incessus uel ordo sermonis, heus curro, heu ueniebant. absurdum utique nec socium isti πανδέκτῃ dignumque quod interiectionis propria uis et potestas adgnoscat. sed collatio quam conparationem Vmbrius Primus [ita] nominat defensionis aliquid possit adferre, quantitatis uix posse fatearis, quando propemodum solis qualitatis aduerbiis nec aliis obsecundet. iustus etenim facit iuste, dein iustius; superlatiuo iustissime factum esse profitebitur. item docte doctius doctissime * ut tam ea quae qualitatis aut quantitatis habentur aduerbia collatione priuentur. quorum ratio cum in e

litteram dirigatur, ut rare rarius rarissime et manifeste manifestius manifestissime, Cicero tamen ad Atticum libro VIII ubi tutissimo inquit essent

Cicero, Att.

8,1,2: tutissimo C : turpissimo Z ; tu pessimo M ; tutissime Σδ essem codd.

Cic.

. ferendum etenim est illud ad eundem Atticum rhetoris tu conuiuis tuis arcano legis

Cicero, Att.

16,3,1: hunc tu tralatum in macrocollum lege arcano conuiuis tuis (Cic.)

; immo uero cum ratione prolatum. etenim hoc non capit collationis officia, ut arcane arcanius arcanissimeque dicamus aut false falsius falsissime, sed ut sedulo, [nec] consulto uel tuto. haec enim duo possunt ordines ducere et per augmenta uenire sublimius. itaque clanculo, non item dicere raro sed rare dumtaxat cum ratione poterimus. uiderit etenim Helenius Acron commentariis, quos adelphis Terenti non indiligentes attulit, quid altioris causae reiue perspexerit. nam ita disserit: ut falso, inquit, et consulto, ita sedulo dictitatum, nisi forte sine dolo putat esse sedulo nec cum industria, [uel ideo cum industria] cum sit utique diuersum. nec enim conuenit ei cui puerorum ineunte uita salus credita est retexenti curam sollicitudinemue quam ceperat

ego uos usque a pueris curaui ambos sedulo

Terentius, ad.

962: ego ĭstos uobis usque a pueris curaui ambo sedulo Lindsay

, quasi ei de satisfactione criminis dolique certandum esset ac non prae se ferendum de ostentatione meritorum. sed quidam non ea contenti ratione consortii iure putant e et o inter se litteras expedire, quod ego uix adducor ut credam, non quia negem Voturios pro Veturios et uorsus et olli et contra dictum esse reperiri. in mediis haec est uerborum partibus lepidi pictura sermonis. ubi uero finis e littera terminatur aiunt, quia succedens ei o uel [ei] contra e littera modo uincit modo uincitur modo alternat modo par est. uincit, cum

dicimus liquido uel raro, non liquide ‹uel rare›, et uero, non uere; et cum cotidiano, nec cotidiane disserimus; uincitur, cum rarissime dicimus, non rarissimo, alternat, cum possumus dicere digno te et indigno te fecisti, et cum digne et indigne; par est, ut in multis generibus istius modi dictionis, commodo commodeque, ut Plautus in friuolaria

commodo dictitemus

Friu.

Plautus , Tusc.

2,15: ut enim heri feci (Cic.)

. quidam here putant dici debere. here quandiu, heri quando.

Afranius tamen in emancipato

quod heri ualetudo inquit obstitit

com.

Afranius Ribbeck³ 71 : Emancipatus frg.

II Ribbeck³ = II, 73 Daviault = II, 70 Lopez

. hilariter ab eo quod est hilaris, hilare autem ab hilarus, ut Helenius Acron in Terenti adelphis, ubi Terentius

hilare hunc sumamus inquit diem

Terentius, ad.

287

; sed et Afranius in sororibus

nunc ut obsequentem atque hilarem dixi praebeas

com.

Afranius Ribbeck³ 316 : Sorores frg.

II Ribbeck³ (hilare … praebeat) = II, 319 Daviault (nunc te) = II, 315 Lopez (nunc ut … praebeat)

. hesterno Sisenna Milesiarum XIII, te istic hesterno quoque haesisse oportuerat Aristaee?

. Hispane Ennius annalium libro,

Hispane, non Romane memoretis loqui me

ann.

Ennius Vahlen² 503: = 471 Skutsch

. isto uilius. rex qui uocabat ad caenam, si sibi ea res exhibenda indiceretur quam exhibere non posset, respondit, ut Tranquillus refert, isto uilius hominis erit caena .

ilicet Maro XI * ubi Celsus: nunc pro ilico, id est statim; antiqui pro eas licet. ilicet pro nunc Afranius in materteris, cum quis balbum supra modum disserere conantem laudaret, an tu eloquens ilicet?

com. Afranius Ribbeck³ 215 : Materterae frg.

V Ribbeck³ (ah tu e. es) = III, 213 Daviault (e. es) = V, 212 Lopez

id est subito uel extemplo. interea loci Terentius in eunucho,

interea loci

Terentius , Amph.

165

; ubi Sisenna: quaecumque nomina e littera ablatiuo singulari terminantur i littera finita aduerbia fiunt, ut mani. libere Cicero pro Sexto Roscio, ego omnia quae dicenda sunt libere dixero

Cicero, S. Rosc. 3: codd.

Cic.: ego autem si omnia (P, Kasten) ego etiamsi omnia (Ω)

. Lilybaeo Coelius historiarumI,

Sempronius Lilybaeo celocem in Africam mittit, uisere locum ubi exercitum exponat

hist.

Coelius Peter frg. 12: (ex libro I; belli punici alterius historiae ad L. Aelium)

. praepositiones etenim ciuitatibus denegantur, gentibus seruiunt. lente Afranius in consobrinis,

non sum apud me respondetur em lentus lente quae rogabo

com.

Afranius Ribbeck³ 38 : Consobrini frg.

V Ribbeck³ (hem) = V, 39-40 Daviault = V, 38 Lopez *

, idem in emancipato

quam lente tractat me atque inludit

com.

Afranius Ribbeck³ 87 : Emancipatus frg.

XIII Ribbeck³ = XV, 93 Daviault = XIII, 86 Lopez

.

longum clamet Horatius epistularum,

licet succurrite longum

clamet

Horatius, ars 459-460

; ut Maro quoque

et longum formose uale uale, inquit, Iolla

Vergilius, ecl.

3,79

. longe optimum esse Cicero Tusculanarum libro II,

uolo autem dicere illud homini longe optimum esse, quod ipsum sit optandum per se a uirtute profectum uel in ipsa uirtute situm sua sponte laudabile

Cicero, Tusc.

2,46: homini] homine X, corr.

V¹ profectum] perfectum G¹?

. longiter Lucretius III,

non, ut opinor, id a leto iam longiter errat

Lucretius 3,676: a .

longiter : ab .

longius (Lucr.)

. lasciuiter Laeuius Ἐρωτοπαιγνίων VI,

lasciuiterque ludunt

. lepide Plautus in Bacchidibus,

quid, si hoc potis est ut tu taceas, ego loquar?

lepide, licet

Plautus, Bacch.

35

; pro recte. large: Iulius Modestus ait qualitatis hoc esse; largiter idem Modestus ait quantitatis. denique Laberius in

augure

largiter / inquit lucri feci

mim.

Laberius , eun.

126

; ubi Acron quaeritur, inquit, quo accentu dici debeat interea loci. intus Plautus in Menaechmis,

euocate intus mihi cocum Cilyndrum actutum foras

Plautus, Men.

218: uide Charisii artem (K. Barwick 1964²: 261, 16) … in Amphitryone non minus (Plaut.

Amph. 770)

. praepositiones etenim aduerbiis denegantur. idem in

Bacchidibus

ego tibi argentum iubebo iam intus ecferri foras

Plautus, Bacch.

95

; in Amphitryone non minus. in mundo pro palam et in expedito ac cito: Plautus in ‹Pseudulo›

quia sciebam inquit [in] pistrinum in mundo fore

Plautus, Pseud.

499

. Caecilius quoque, ut [t] Annaeus Cornutus libro

tabularum castarum patris sui,

profecto qui nobis in mundo futurum

lectum

com.

Caecilius Ribbeck³ 76-77 : ex incertis fabulis XXVII Ribbeck³ (profertoque n. in m.) = XXVI, 274-275 Guardì

; item idem

namque malum in mundo is ire

com.

Caecilius Ribbeck³ 278 : ex incertis fabulis frg.

XXVIII Ribbeck³ (namque mihi m. in mundost, ere) = XXVII, 276 Guardì (in mundost, ere)

; Ennius tibi uita / seu mors in mundo est

ann.

Ennius Vahlen² 467-468: = 496-497 Skutsch

. ilico pro in loco Plautus in Bacchidibus,

Vlixem audiui fuisse aerumnosissimum,

quia annos uiginti errans a patria afuit:

uerum hic adulescens multo Vlixem anteit, qui ilico errat intra muros ciuicos

Plautus, Bacch.

21-24: frg.

XV Lindsay ex actu primo

. idem

insta ilico

Plautus, Cas.

960: uel Trin.

627: cf. Ritschl Op. phil. II 322

. ibidem Plautus in Bacchidibus,

ibidem ego meam operam perdidi, ubi tu tuam

Plautus, Bacch.

134

. immane pro immaniter Maro VII, spirant immane

Vergilius,

Aen.

7,510: spirans Verg.

et

immane sonat per saxa

Vergilius , georg.

3,239

. *

ilicet obruimur numero

Vergilius, Aen.

2,424

; ubi Marcius Salutaris interiectionem ait esse grauiter ingemescentis. nam et Terentius in eunucho

infecta pace inquit ultro ad eam uenies,

indicans

te amare, ferre non posse: actum est, ilicet peristi

Terentius, eun.

53-55: amare et ferre Lindsay

. nam et hic non est in loco uel statim uel continuo, sed pro eo quod est hem, ut sit hem peristi. iniuriose G(aius Gracchus uti lex Papiria accipiatur,

nequaquam iniuriose nobis contumeliam imponi sinatis

or.

Gracchus Malcovati frg. 19: (uti lex Papiria accipiatur)

. imperabiliter Cato senex; ubi Maximus: pro nimis imperiose dure. inimiciter Tubero historiarum IIII,

inimiciter irascendum non est . inridenter Laberius in Tusca, inridenter petit

mim.

Laberius Ribbeck³ 93 : Tusca frg.

IV Ribbeck³ (attention: numération des vers!

) = IV, 115 Bonaria

. inaurate pro non aurate Titinius in barrato,

inauratae atque inlautae mulieris

com.

Titinius Ribbeck³ 1 : Barbatus frg.

I Ribbeck³ = V, 7 Daviault = I, 1 Lopez, Guardì

. inopinans rectius dicitur quam necopinans.

integriter uitiose putant dici, sed integre ut impigre. industriosissime M(arcus Cato originum II,

pleraque Gallia duas res industriosissime persequitur, rem militarem et argute loqui

orig.

Cato Peter 34: (ex libro II)

. industrie M(arcus Cato dierum dictarum de consulatu suo,

egoque iam pridem cognoui atque intellexi atque arbitror rem publicam curare industrie summum periculum esse

or.

Cato Malcovati frg. 21: (dierum dictarum de consulatu suo)

. impariter Horatius epistolarum,

uersibus impariter iunctis

Horatius, ars 75

; ubi Q(uintus Terentius Scaurus in commentariis in artem

poeticam libro X: aduerbium 'inquit' figurauit. inuito ut falso Plautus in caeco uel in praedonibus,

neque eam inuito a me umquam abduces

Caec.

Plautus Lindsay frg. II: Caecus uel Praedones

; quod idcirco putaui tractandum, quia numero plurali aduerbialiter inuitis uideo dictum, et apud eos forsitan qui continua uoce laetentur. inlecebrosius Plautus in Bacchidibus,

istoc inlecebrosius

fieri nihil potest

Plautus, Bacch.

87-88

. inpendio Afranius in uopisco,

quo casu cecidit spes reducendi domum,

quam cupio, cuius ego in dies impendio ex desiderio magis magisque maceror

com.

Afranius Ribbeck³ 350-352 : Vopiscus frg.

V Ribbeck³ = IX, 362-364 Daviaut = XXVI, 389-391 Lopez

. ignaue M(arcus Tullius Tusculanarum II,

prouidendum est ne quid abiecte, ne quid timide, ne quid ignaue, ne quid seruiliter muliebriterue faciamus

Cicero, Tusc.

2,55: est prouidendum Cic. muliebriterne G?

. indecorabiliter Accius in Bacchis,

indecorabiliter alienos alunt

trag.

Accius Ribbeck³ 258: (Bacchae)

localibus aduerbiis praepositiones hae seruiunt, a ad ex in, ut a foro ad forum ex arce in arcem:

duplicis casus sub super et subter, ut tamen super et subter aduerbiales sint. localibus aduerbiis gratia dictionis inest multa, siquis eam cautius diligens producat in medium. longe pro praecipue maxime, ut

Tiberinaque longe

ostia

Vergilius, Aen.

1,13-14

. longe pro longitudine Lucilius saturarum III,

longe tria milia passum

, Coelius historiarum libro I duodeciens C milia passuum longe

hist.

Coelius Peter frg. 15: (ex libro I; belli punici alterius historiae ad L. Aelium)

. lautus laute, pius pie. cur et malus et bonus non producuntur uelut male bene?

quia in comparatione dissimiles sunt. facit enim lautus lautior lautissimus, laute ‹lautius› lautissime, malus autem nequior, bonus melior. luci Plautus in Amphitryone,

hoc luci

Plautus Ribbeck³ 8-9 : Augur Ribbeck³ (f. l.) = v. 21-22 Bonaria (f. l.)

. mature duo significat, et cito et tarde: Plautus in

Curculione

qui homo mature quaesiuit pecuniam,

nisi eam mature parsit, mature esurit

Plautus, Curc.

380-381

. est enim sensus, qui homo uix et aegre quaesiit pecuniam. munde Titinius in Setina,

uerrite aedis, spargite, munde facite in suo quique loco ut sita sint

com.

Titinius Ribbeck³ 130 : Setina frg.

XVII Ribbeck³ (uerrite mi) = XVI, 128 Daviault = XVII, 130 Lopez = XV, 127 Guardì *

. mox Maro georgicon I,

tuque adeo, quem mox quae sint habitura deorum

concilia incertum est

Vergilius, georg.

1,24-25

; ubi Gnifo pro cito significare ait. alii paulo post, ut Terentius

nam aut mox reuertere

Terentius, eun.

219: iam reuortere Lindsay

. aliud est

mox Italus Mnestheus

Vergilius, Aen.

5,117

. meditate Plautus in Bacchidibus,

edepol ne tu illorum mores perquam meditate tenes

Plautus, Bacch.

545

. * in quibusdam non ferunt. mordicus Afranius in consobrinis,

uaha retinet nunc linguam mordicus

com.

Afranius Ribbeck³ 39 : Consobrini frg.

VI Ribbeck³ = VI, 41 Daviault = VI, 39 Lopez

, Naeuius in corollaria

utinam nasum abstulisset mordicus

com.

Naeuius Ribbeck³ frg. 43 : Corollaria frg.

IV

. maturissime M(arcus Cato dierum dictarum de consulatu

suo, item ubi ab Thermopulis atque ex Asia maximos tumultus maturissime disieci atque consedaui

or.

Cato Malcovati frg. 49: (dierum dictarum de consulatu suo)

. mutuo, ut Varro de sermone Latino libro V loquitur, in consuetudine est; mutue uero ut docte dici putant, nec non et illi qui de differentiis scribunt. maturrime M(arcus Cato dierum dictarum de consulatu

suo, laudant me maximis laudibus, tantum nauium, tantum exercitum, tantum ‹com›meatum non opinatum esse quemquam hominem comparare potuisse; id me tam maturrime comparauisse

or.

Cato Malcovati frg. 28: (dierum dictarum de consulatu suo)

.

Sallustius historiarumI uti Lepidus et Catulus decretis exercitibus maturrime proficiscerentur

Sallustius, hist. frg. 1,66

.

memoriter Afranius in uopisco,

memini [me] memoriter

com.

Afranius Ribbeck³ 365 : Vopiscus frg.

XIII Ribbeck³ = XXXIII, 402 Daviault = XXIX, 394 Lopez

, Cicero in Laelio uel de amicitia Q(uintus Mucius augur multa narrare de G(aio Laelio socero suo memoriter et iucunde solebat

Cicero, Lael.

1: augur] augur Sceuola L²H²S²

. male pro ualde Fronto ad Antoninum inuicem libro II, male me, Marce, praeteritae uitae meae paenitet

Fronto [van den Hout] frg.

3: (epistul. frg. seruatum apud Char. ibid.)

. ceterum ineptum est: male paenitet. multo Cicero pro Sexto Roscio, multo plura dixisse putaretur

Cicero, S. Rosc. 2: multo plura dixisse quam dixisset putaretur (Cic.)

. misere pro male uel ut sit miseratione dignum Terentius in eunucho,

quam oculos terendo misere

Terentius, eun.

68

. Mauricatim Laberius in caeculis, non intellexi te Mauricatim scire

mim.

Laberius Ribbeck³ 15-16 : Caeculi Ribbeck³ (n. i. credidi te) = v. 28 Bonaria (n. i. credidi te) *

. malitiose Cato senex, malitiose istorum † iuratorque eo uerto ut Maximus

inc. libr. Cato Jordan frg. 10: (= orig. inc. sed. frg. 235 Malcovati)

. modice Tullius de senectute, etsi te quidem id modice ac sapienter, sicut omnia, et ferre et laturum esse certo scio

Cicero, Cato 2: certo BLP²A²D²RZ, Powell : certe rell.

, Plautus in Bacchidibus

quibus ingenium in animo utibile et modicum est

Plautus, Bacch.

1: frg.

I ex actu primo Lindsay

, idem in Persa

modice et modeste melius uitam uiuere

Plautus, Persa 346

. muliebriter Cicero Tusculanarum libro II,

si se lamentis muliebriter lacrimisque dedecoret

Cicero, Tusc.

2,48: dedet Cic.

. minime pro non Cicero Tusculanarum libro II,

uenit Epicurus, homo minime malus uel potius uir optimus; tantum monet, quantum intellegit

Cicero, Tusc.

2,44: mini in ras.

Vcorr., monet ẹṭ G

. nauiter Terentius in eunucho,

neque pertendes nauiter

Terentius, eun.

51: gnauiter Lindsay (nauiter ω praeter C¹L², Don.)

; Lucretius quoque de rerum natura libro III, et Sisenna Milesiarum XIII quid nunc ostium scalpis, quid tergiuersaris, nec bene nauiter is?

pro recta uia. nauci pro nihili te duco. est autem fabae granum, cum se aperit. nullus et aduerbium est et nomen, nemo autem nomen. aduerbium hoc exemplo dabis: Terentius

nullus inquit dixeris

Terentius, hec.

79

pro non. nimie melius dici‹tur› quam nimis. uenit enim ab eo quod est nimius, ut doctus pictus. nimium Afranius in emancipato,

cur nimium adpetimus?

responetur nemini nimium bene est

com.

Afranius Ribbeck³ 78 : Emancipatus frg.

VI Ribbeck³ = XVIII, 96 Daviault = VI, 77 Lopez

.

nimium quantum

Terentius in Phormione; ubi Celsus: pro nimium, ut immane quantum, incredibile quantum, licet quidam sic legant, inquit, ut nimium seruus dicat, quantum uero senex; sed sequentia non intellegunt. noctu diuque Sallustius historiarum II,

noctu diuque stationes et uigilias temptare

hist.

Sallustius Maurenbrecher (1893) frg.

2,89

. at uero Titinius in barrato

noctu diusque

com.

Titinius Ribbeck³ frg. : Figulus

. neutiquam Cicero de senectute, mihi uero neutiquam probari potuit tam flagitiosa et tam perdita libido

Cicero, Cato 42: uero et Flacco codd.

Cic. tam (perdita) om.

Vβ

, idem ‹in› commentario de uirtutibus

illud neutiquam probantes

Cicero [Garbarino] phil. frg. 1 : (de uirtutibus)

. nequaquam idem de senectute, est istud quidem, Laeli, aliquid, sed nequaquam tibi concedendum fuit

Cicero, Cato 8: istuc PMRSZA, Powell : istud HVBLD nequamquam in isto sunt omnia codd.

Cic.

. necessario M(arcus Cato in L(ucium Furium de multa,

necessario faciendum fuit

or.

Cato Malcovati frg. 100: (in L. Furium de aqua)

, G(aius Gracchus in

rogatione Gn(aei Marci Censorini si uobis probati essent homines adulescentes, tamen necessario uobis tribuni militares ueteres faciundi essent

or.

Gracchus Malcovati frg. 60: (in rogatione Cn. Marci Censorini) . necessum M(arcus Cato dierum dictarum de consulatu

suo, eas res non posse sustineri, nisi eo praesidia magna frumentumque * nam ita dicunt palam necesse esse obscuratum

or.

Cato Malcovati frg. 33: (dierum dictarum de consulatu suo)

* positio sermonis. necessum Afranius in uopisco,

praefestinamus quae sit causa sciscere,

quod sit necessum scire, praesertim in breui

com.

Afranius Ribbeck³ 395-396 : Vopiscus frg.

XXIX Ribbeck³ = I, 347-348 Daviault = XXXII, 398-399 Lopez

.

*

nem portusque tenebunt Ausonios olim

Vergilius, Aen.

9,98-99: signe de lacune devrait être dans la balise?

nem : finem Verg.

. occulto ut falso Afranius in repudiato,

age curre cursim ad Numisium

occulto

com.

Afranius Ribbeck³ 294-295 : Repudiatus frg.

VI Ribbeck³ = V, 297-298 Daviault = VI, 293-294 Lopez

.

ostiatim

Cicero, Verr.

2.4,53: compilauerit (Cic. : compilarit β); ostiatim, cf. etiam Verr.

2.4, 48

uicatim Cicero, quod Statilius Maximus notat nesciens, quia ut continuo statim est, continuatim frequentatiuum.

obuiam pro obuius Sallustius historiarum II, ubi Asper ait uetuste obuiam fuere, aduerbio maluit uti quam nomine : Sisenna

Milesiarum XIII obuiam uenit , M(arcus Cato dierum

dictarum de consulatu suo mihi atque classi obuiam fiunt

or.

Cato Malcovati frg. 31: (dierum dictarum de consulatu suo)

, Plautus in Bacchidibus oho oportune mihi est obuiam

Plautus, Bacch.

667

.

οὐδὲν ἧττον nihilo setius, nihilo deterius, nihilo minus. obiter diuus Hadrianus sermonum libro I quaerit an Latinum sit: quamquam inquit apud Laberium haec uox esse dicatur , et cum Scaurus Latinum esse neget, addit quia ueteres eadem soliti sint dicere, non addentes uia, ut sit κατὰ ἔλλειψιν, ut Plautus inquit, eadem biberis, eadem dedero tibi ubi biberis sauium

Plautus, Bacch.

49

. quamquam diuus Augustus reprehendens Ti(berium Claudium ita loquitur, scribis enim peruiam ἀντὶ τοῦ obiter

epist.

Augustus Malcovati frg. 18: (ad Tiberium priuignum)

. sed diuus Hadrianus tametsi inquit Augustus non pereruditus homo fuerit, ut id aduerbium ex usu potius quam lectione protulerit

Hadrianus, or. frg. 3: (a verifier)

. si quis autem eius rei uellet rationem penitus inuisere, de consortio praepositionum, quem adaeque sub titulo

ἀφορμῶν dedimus, legere non grauetur. odiose Plautus in Bacchidibus, odiose facis, cape uero

Plautus, Bacch.

1062

. opulenter Plautus in caeco uel in praedonibus,

spectaui ludos magnifice atque opulenter

Caec.

Plautus Lindsay frg. III: Caecus uel Praedones

. oppido pro uero uel statim Plautus in Bacchidibus,

reddidi aurum omne oppido

Plautus, Bacch.

681

.

officiose Afranius in repudiato,

te istuc face‹re› officiose scio

com.

Afranius Ribbeck³ 287 : Repudiatus frg.

I Ribbeck³ = IV, 296 Daviault = I, 286 Lopez *

,

M(arcus Scaurus de pecuniis repetundis in M(arcum) Brutum

ita officiose atque obseruanter imperi milites triumphauere . primum Lucretius,

primum animum dico, mentem quam saepe uocamus

Lucretius 3,94

; ubi Velius Longus: primum, inquit, aduerbialiter audiendum est. primiter Pomponius in Maccis geminis prioribus,

bono animo es, eripis primiter

Atell.

Pomponius Ribbeck³ 70 : £Macci gemini priores£ Ribbeck³ (quin bono animo es?

uideo erepsti primiter de pannibus) = v. 65 Frassinetti (quin bono animo es :: uideo, erepsti … de pannibus) *

. prima pro primo Terentius in adelphis, in prima fabula

Terentius, ad.

9

; ubi Helenius Acron: pro in primo: et Maro

uidimus obscuris primam sub uallibus urbem

Vergilius, Aen.

9,244

. prius pro melius, utilius, antiquius Terentius in

eunucho,

nil prius neque fortius

Terentius, eun.

50

; nisi Helenium Acronem errasse dicendum est, qui prius [non] sic intellexit, non fortius, id est gloriosius, quamquam iuxta sit summum et egregium excellentemque esse laude uirtutis. itaque Plautus in Bacchidibus

fortasse iam opus est. immo etiam prius

Plautus, Bacch.

221

. primus pro in primis, ut Maro

Troiae qui primus ab oris

Vergilius, Aen.

1,1

; ubi Q(uintus) Terentius Scaurus commentariis in artem

poeticam libro X non qui ante omnes inquit sed ante quem nemo est, et addit, quo genere plures primi accipi possunt .

pluris Naeuius in agitatoria,

ego semper pluris feci potioremque habui libertatem multo quam pecuniam

com.

Naeuius Ribbeck³ frg. 9-10 : Agitatoria frg.

III (attention: erreur dans la numération des vers)

. perinde pro proinde Plautus in Sticho,

ut proinde homini res parata est, perinde amicis utitur

Plautus, Stich.

520

. paenitus pro ualde Maro VIIII,

penitus modo non genus omne perosus

femineum

Vergilius, Aen.

9,141-142: perossos Verg.

.

prime

Plautus, Truc.

454

Plautus, ‹item Naeuius› in

acontizomeno,

acontizomenus fabula est prime proba

com.

Naeuius Ribbeck³ frg. 1 : Acontizomenos frg.

I

. protinus trium temporum significationem capit, instantis, ut Maro III Aeneidos

protinus aerias Phaeacum abscondimus arces

; praeteriti, ut idem eodem libro

cum protinus utraque tellus

una foret

Vergilius, Aen.

3,416-417

; futuri, ut Terentius in Phormione

aliquid conuasassem atque hinc me conicerem protinam in pedes

Terentius, phorm.

190: hinc me conicerem protinam (Don.

, Fest.

253 : protinus ω) Lindsay

. per pro perquam, ualde, ut perduellio perquam duellio, et ‹perduellis› plusquam hostis, ut Rabirius, qui perduellionem fecisse dicebatur, id est contra rem publicam sensisse. quod iudicii genus Sacer in eandem orationem M(arci) Tullii ab Horatio sumptum ait dictumque quod per tempus belli sit factum, cum is in sororem suam gladio usus esset. prorsus Sallustius in Catilina, prorsus in facie

uultuque uecordia inerat

Sallustius, Catil.

15,5

, idem de Sempronia,

prorsus multae facetiae multusque lepos inerat , Cicero Tusculanarum libro II non ultro adpetendus, sed subeundus et excipiendus dolor est. ita prorsus existimo

Cicero, Tusc.

2,14: sed non (non om.

V¹ add.

V²) ultro adpetendus, subeundus, excipiendus dolor?

ita prorsus existimo (Cic.)

. plure Plautus in caeco uel in praedonibus,

plure altero tanto quanto eius fandus est uelim

Caec.

Plautus Lindsay frg. IV: Caecus uel Praedones

; Cicero quoque plure uenit , Lucilius

plure foras uendunt quod pro minore emptum

, antique. prorsum Plautus in caeco uel in praedonibus,

ita sunt praedones, prorsum parcunt nemini

, M(arcus) Cato in L(ucium) Furium de multa prorsum quodcumque iubebat fecisse neque quemquam obseruauisse

or.

Cato Malcovati frg. 101: (in L. Furium de aqua)

. plurimum Terentius in Phormione, ibi plurimum est

Terentius, phorm.

194

; ubi Celsus: nunc aduerbium est pro ibi saepe, ibi frequenter est.

Cicero pro Sexto Roscio a me id contenderunt qui apud me et amicitia et beneficiis et dignitate plurimum possunt

Cicero, S. Rosc. 4: a me autem ii (Cic.)

. parcissime Probus de inaequalitate consuetudinis quaerit an quis[bus] extulerit, quod et ipsum credo non parcissime factum. praefiscini Titinius in Setina,

Paula mea, amabo. pol tu ad laudem addito

praefiscini

com.

Titinius Ribbeck³ 109-110 : Setina frg.

IV Ribbeck³ (tuam) = V, 112-113 Daviault = IV, 110-111 Lopez = IV, 113 Guardì

, ne puella fascinetur. praefiscine Afranius in consobrinis,

scis habitum ita ut nunc obtinet. praefiscine

com.

Afranius Ribbeck³ 36 : Consobrini frg.

III Ribbeck³ = III, 38 Daviault = III, 36 Lopez

, per e non per i.

placate Cicero, ut Maximus quoque notat, placate et moderate feramus

Cicero, fam.

6,1,4

. peregre cum abit quis dicimus in locum, ut Titinius in tibicina

ut hic legatus abiit peregre publice

com.

Titinius Ribbeck³ 133 : Tibicina: v. 132 Daviault = 133 Lopez = 134 Guardì (hinc) *

; Plautus quoque in praedonibus uel in caeco

in peregre est

Caec.

Plautus Lindsay frg. VI: Caecus uel Praedones

, idem in Bacchidibus caenam * peregre aduenienti

Plautus, Bacch.

185

. peregri autem, cum in loco est: Plautus in Persa

qui erus peregri est

Plautus Ribbeck³ frg.

13 : Barbatus frg.

IX Ribbeck³ = X, 14 Daviault = IX, 13 Lopez = IX, 14 Guardì

ait.

Naeuius in acontizomeno sulpicii noctu interfecit

com.

Naeuius Ribbeck³ frg. 4: Acontizomenos frg.

III

.

nudius tertius

com.

Caecilius Ribbeck³ 74¹ : Hymnis frg.

IX Ribbeck³ = IX, 72 Guardì

Caecilius in Hymnide; Cicero uero Philippicarum nudius tertius decimus

Cicero, Phil. 5,2. 3: bis in Cic.

; Afranius in emancipato

nudius tertius

tute aduenisti

com.

Afranius Ribbeck³ 69-70 : Emancipatus frg.

I Ribbeck³ = I, 71-72 Daviault = I, 68-69 Lopez (aduenisti?

* quam)

. significat autem: nunc est dies tertius. item nudius quartus, id est: nunc est dies quartus, dicitur. nocte M(arcus Cato dierum dictarum de consulatu suo,

deinde postquam Massiliam praeterimus, inde omnem classem uentus auster lenis fert; mare uelis florere uideres. ultra angulum Gallicum ad Illiberim adque Ruscinonem deferimur: inde nocte aura profecti sumus

or.

Cato Malcovati frg. 29: (dierum dictarum de consulatu suo)

. nouissime Tiro in pandecte non recte ait dici adicitque quod sua coeperit aetate id aduerbium. ubi Fl(auius Caper de Latinitate: miror, inquit, id dixisse Tironem, cum Valerius Antias libro II

mater cum nouissime aegrotasset inquit uouisse fertur

hist.

Valerius Antias Peter frg.

14: (Annales, ex libro II)

, idem XXII quod nouissime nobiscum foedus fecissent

hist.

Valerius Antias Peter frg.

58: (Annales, ex libro XXIV)

. nocte uagatrix, non noctu, Sisenna Milesiarum XIII

nocte uenimus . nimio pro nimis Naeuius in agitatoria,

nimio arte colligor. cur re inquaesita colligor?

com. Naeuius Ribbeck³ frg. 13 : Agitatoria frg.

V

. Plautus in Bacchidibus

nimio dociliter

Plautus , Bacch.

164

. nimis Naeuius in Tarentilla,

numquam quisquam amico amanti amica nimis

fiet fidelis, nec nimis erit moriger‹a› et nota quisquam

com.

Naeuius Ribbeck³ frg. 90-91 : Tarentilla frg.

XI

,

idem in corollaria

nimis homo formidulosus est

com.

Naeuius Ribbeck³ frg. 45 : Corollaria frg.

VI

, idem in figulo

nimis auarus

com.

Naeuius , Persa 29a

, Naeuius in

Tarentilla

primum ad uirtutem ut redeatis, abeatis ab

ignauia, domos patres patriam ut colatis potius quam peregri probra

com.

Naeuius Ribbeck³ frg. 92-93 : Tarentilla frg.

XII

. peregre pro peregri Naeuius in Tarentilla,

ubi isti duo adulescentes habent,

qui hic ante parta patria peregre prodigunt?

com. Naeuius Ribbeck³ frg. 83-84 : Tarentilla frg.

VI

porro M(arcus) Cato dierum dictarum de consulatu suo,

inde pergo porro ire in Turtam

or.

Cato Malcovati frg. 41: (dierum dictarum de consulatu suo)

, idem supra itaque porro in Turtam proficiscor seruatum illos ; pro longius: Afranius in uopisco

sinunt di et porro passuros scio

com.

Afranius Ribbeck³ 359 : Vopiscus frg.

X Ribbeck³ = XXX, 398 Daviault = XXVIII, 393 Lopez

. porro pro in futurum M(arcus) Cato in eodem,

me sollicitum atque exercitum habitum esse atque porro fore

or.

Cato Malcovati frg. 39: (dierum dictarum de consulatu suo)

, Afranius in emancipato

post narrauero:

nunc est distentus animus ut negotiis, porro autem propero

com.

Afranius Ribbeck³ 72-74 : Emancipatus frg.

III Ribbeck³ = IV, 76-78 Daviault = III, 70-73 Lopez

. pudenter Cicero, ut etiam Maximus notat[um].

Afranius in emancipato

malo pudenter metientem

com.

Afranius Ribbeck³ 80 : Emancipatus frg.

VIII Ribbeck³ = XXIII, 104 Daviault = VIII, 79 Lopez

. perdite pro ualde,

eam amare coepit perdite

Terentius, phorm.

82: hanc ardere Lindsay (ex Arruntio Celso ap.

Charis. ,10 B.)

. nam ita Arruntius Celsus et addit: antiqui enim dicebant ardere pro amare. propere produci debet, ut abunde honeste. quod an possit esse rationis uix specto, quoniam nec abunde, ut nec propere, putant quidam dici debere; quamuis Maro VI propere dixerit pro properanter et abunde pro abundanter. abundans enim abundanter facit, ut properans properanter, elegans eleganter, prudens prudenter; honestus autem honeste, ut doctus docte, pius pie, castus caste. perplexim Plautus in Sticho,

utrum ego perplexim lacessam orationem

Plautus, Stich.

76

. publicitus Titinius in Setina, statui statuam publicitus

com.

Titinius Ribbeck³ 122-123 : Setina frg.

XII Ribbeck³ = XI, 121 Daviault = XII, 122-123 Lopez = XVIII, 132-133 Guardì

; Terentius quoque in Phormione

nonne hoc publicitus

Terentius, phorm.

978: non hoc Lindsay (nonne hoc Σ)

; ubi Celsus: ‹antiqui et publicitus› et claritus, inquit, dicunt, nos publice clareque dicimus. sed et Plautus in Bacchidibus in aede Dianae publicitus aurum seruant

Plautus, Bacch.

312-313

, idem in Amphitryone

ita peregre adueniens / hospitio publicitus

Plautus, Amph.

161-162

. idem in eadem *

pedetemptim Lucilius,

pedetemptim hunc ‹fer›re salutem

, Tullius Tusculanarum II pedetemptim ac sedato nisu

Cicero, Tusc.

2,48: pedetemptim, inquit, ite et sedato nisu Cic.

= Pacuvius trag. frg. 256 Ribbeck³

, Cato dierum dictarum de consulatu suo

eam ego uim pedetemptim temptabam

or.

Cato Malcovati frg. 45: (dierum dictarum de consulatu suo)

. piger pigre, pulcher pulchre. a celer nescio an celere produci possit, nisi forte illud dicat Terentius,

celere consilium

Terentius, phorm.

179: nisi iam aliquod tibi (om. L) … reperis (rep[p]ereris D²GLpEv) Lindsay Craig (1930: 66) "I defer consideration of reppereris which appears, with variations, in the two citations.

"

* ut non sit aduerbium sed nomen. pauxillo prius Afranius in repudiato

pauxillo prius / me conuenit

com.

Afranius Ribbeck³ 296-297 : Repudiatus frg.

VII Ribbeck³ = VI, 299 Daviault = VII, 295-296 Lopez

. pariter pro pariliter Cicero, ut Maximus notat. similiter et Maro XI; ubi Celsus: pro aequaliter; idem georgicon

pariter frumenta sequentur

Vergilius, georg.

1,189

, et

pariter puero donisque mouetur

Vergilius, Aen.

1,714

. posterius Terentius in adelphis,

posterius nolo in illum grauius dicere

Terentius, ad.

140

, item idem

tu quod te posterius purges, hanc iniuriam mihi

nolle factam esse

Terentius, ad.

162-163

. pone uersus M(arcus) Cato dierum dictarum de consulatu

suo, nostros pone uersus hosteis esse ab dextra parte

or.

Cato Malcovati frg. 37: (dierum dictarum de consulatu suo)

, item idem postquam auspicaui atque exercitum adduxi pone uersum castra hostium

or.

Cato Malcovati frg. 36: (dierum dictarum de consulatu suo)

*

uilla est patrui, hic ager est ubi stas; pone uersum illac mare est

com.

Incertus auctor Ribbeck³ : ex incertis incertorum fabulis frg.

LVIII

.

perditim Afranius in uopisco,

quia scit me illam amare perditim

com.

Afranius Ribbeck³ 353 : Vopiscus frg.

VI Ribbeck³ = X, 365 Daviault = XXVII, 392 Lopez

. paulo prius Afranius in emancipato, paulo prius hinc abiit

com.

Afranius Ribbeck³ 75-76 : Emancipatus frg.

IV Ribbeck³ = III, 74-75 Daviault = IV, 74-75 Lopez

. nos paulo ante dicimus. procul Sallustius historiarum II, nam procul et diuersis ex regionibus

hist.

Sallustius Maurenbrecher (1893) frg.

2,13

; ubi Asper

ergo procul e loco est . prope pro iuxta Plautus in Persa,

prope me hic nescio qui loquitur

Plautus, Persa 99

. proxime Cicero de senectute, Sophocles ad summam senectutem tragoedias fecit, quem cum iudices a re familiari ut desipientem remouissent filiis eius arguentibus, tum senex ‹dicitur› Οἰδίπουν ἐπὶ Κολωνῷ, quam proxime scripserat, recitasse ‹e›t liberatus est

Cicero, Cato 22: fecit; quod propter studium cum rem neglegere familiarem uideretur, a filiis in iudicium uocatus est, ut quemadmodum nostro more male rem gerentibus patribus bonis interdici solet, sic illum quasi desipientem a re familiari remouerent iudices; tum senex dicitur eam fabulam quam in manibus habebat et proxime scripserat, Oedipum Coloneum, recitasse iudicibus, quaesisseque num illud carmen desipientis uideretur; quo recitato sententiis iudicum est liberatus (codd.

Cic.)

, idem in eadem et mihi ad sapientis uitam proxime uidentur accedere

Cicero, Cato 51

. perendie, quasi per eam diem, quod notauerunt grammatici, quia cum de futuro dicimus, diem nouissimo loco damus, non ut die quarto. principio Tullius Tusculanarum libro II,

G(aius) Marius, rusticanus uir, cum secaretur, principio uetuit se alligari

Cicero, Tusc.

2,53: uir, sed plane uir, Cic. secaretur, ut supra dixi, Cic.

, et Maro

principio arboribus uaria est natura creandis

Vergilius, georg.

2,9

. primo pedato Cato senex, in his duobus bellis alteras stipendio agrique parte multati, alteras oppidum ui captum, alteras primo pedato et secundo

inc. libr. Cato Jordan frg. 1

,

ut Maximus notat; hodieque nostri per Campaniam sic locuntur. pedibus aduerbialiter Cicero de senectute,

ingressus iter pedibus

Cicero, Cato 34

, et Sallustius pedibus in sententiam

Sallustius, Catil.

50,4

. quippiam Naeuius in corollaria, num non uis te moneam unum, si uidetur, quippiam

com.

Naeuius Ribbeck³ frg. 44 : Corollaria frg.

V

. quaquam Sallustius, tametsi haut quaquam par gloria sequitur scriptorem et auctorem rerum

Sallustius, Catil.

3,2

; Pomponius quoque in *

negas / nuptam quaquam

Atell.

Pomponius Ribbeck³ 185-186 : ex incertis fabulis frg.

V Ribbeck³ = II, 182-183 Frassinetti

. quo procul,

quo te, Moeri, pedes?

an quo uia ducit?

Vergilius, ecl.

9,1

uel cui rei, ut ‹si› dicas: quo prodest?

ut eadem gratia Titinius in Setina locutus esse uideatur,

de aedi summa, quo auolauit gallus gallinaceus

com.

Titinius Ribbeck³ 126 : Setina frg.

XIV Ribbeck³ = XVIII, 131 Daviault = XIV, 126 Lopez = XII, 123 Guardì

; non ex qua, neque quo sedit. quod poteris Terentius in eunucho,

munus nostrum ornato uerbis quod poteris

Terentius, eun.

214

; ubi Helenius Acron: pro in quantum poteris. quanti, cum interrogamus nec eminus; quanto, cum emptam rem quaerimus. atqui Cato in L(ucium) [in] Furium de

multa de caro emptis o quanti ille agros inquit emit, qua aquam duceret

or.

Cato Malcovati frg. 102: (in L. Furium de aqua)

; Naeuius in

Tarentilla

quae ego in theatro hic meis probaui plausibus,

ea non audere quemquam regem rumpere: quanto libertatem hanc hic superat seruitus!

com. Naeuius Ribbeck³ frg. 72-74: Tarentilla frg.

I

absolute quanto Cato de consulatu suo,

uidetote quanto secus ego fecerim

or.

Cato Malcovati frg. 26: (dierum dictarum de consulatu suo)

.

quam maxime Cicero Tusculanarum libro II,

in stadio cursores exclamant quam maxime possunt; faciunt idem cum exercentur athletae

Cicero, Tusc.

2,56: adlaetae G

. quam diluculo Afranius in emancipato,

nudius tertius

tute aduenisti?

quam diluculo

com.

Afranius Ribbeck³ 69-70 : Emancipatus frg.

I Ribbeck³ = I, 71-72 Daviault = I, 68-69 Lopez (aduenisti?

* quam)

. rumore primo Sallustius historiarum I; ubi Asper: non est 'inquit' nomen sed aduerbium, ut illud

obstipuit primo aspectu Sidonia Dido

Vergilius, Aen.

1,613

. recens. Asper commentario Sallustii

historiarum I nunc aduerbium nunc nomen id esse dicit, ‹ut› recens scripsi

hist.

Sallustius Maurenbrecher 1,frg. 2: Charisius 280, 13 Barwick: recens scripsi.

. potest enim esse temporis. rursus negant dici debere sed rursum, ut iterum.

Maro tamen

rursus in arma feror

. et tamen in bonis ‹libris› Naeuii ru[r]sus inueni. nam is in

Tarentilla qua pro confidentia ‹r›usus uerbum cum eo fuerim facere

com.

Naeuius Ribbeck³ frg. 88-89 : Tarentilla frg.

X

.

repentino

Cicero, Quinct.

14

pro repente Cicero, ut Statilius Maximus notat; Afranius in emancipato

ut sint repentino apparandae nuptiae

com.

Afranius Ribbeck³ 82 : Emancipatus frg.

X Ribbeck³ = XI, 87 Daviault = X, 81 Lopez

, idem in uopisco

ubique repentino huius consimile accidit

com.

Afranius Ribbeck³ 397 : Vopiscus frg.

XXX Ribbeck³ (ubi quid) = II, 349 Daviault = XXXIII, 400 Lopez

. rare Cicero pro raro, ubi idem Maximus notat Catonem quoque ita locutum. sed et Plautus in rudente

uerum rare capitur

Plautus, Rud.

995

.

rarissime ut manifestissime, quoniam quotienscumque comparatiuo gradu sunt aduerbia, in e litteram exeunt.

Cicero tamen ad Atticum libro VIII ubi tutissimo inquit essent

Cicero, Att.

8,1,2: tutissimo C : turpissimo Z ; tu pessimo M ; tutissime Σδ essem codd.

Cic.

. rarenter Cato, ut idem Maximus notat, pro raro. rite Afranius in emancipato,

idem es qui semper, idque ut rite intellegas

te facere

com.

Afranius Ribbeck³ 88-89 : Emancipatus frg.

XIV Ribbeck³ = VII, 82-83 Daviault = XIV, 87-88 Lopez

. saepe per tempus recte dicimus, aliquotiens autem per personam. itaque

saepe fugam Danai Troia uoluere relicta

moliri

Vergilius, Aen.

2,108-109: cupiere Verg.

pro aliquotiens accipere debemus. saepius Maro

georgicon I,

saepius et tectis penetralibus extulit oua

angustum formica terens iter

Vergilius, georg.

1,379-380

. satis diuerse accipitur: nunc pro pari, Lucilius

saturarum,

cui, si coniuret, populus uix totus satis sit

, Terentius in adelphis

satis mihi habeam supplici, dum illos ulciscar modo

Terentius, ad.

313: mihi id habeam Lindsay

. item satis pro aequo est, Coelius historiarum libro I

commodum est, satis uidetur

hist.

Coelius Peter frg. 24: (ex libro I; belli punici alterius historiae ad L. Aelium)

. nec enim pro sufficienti inquit Paulus accipi debet sed pro pari et aequo . item satis pro intente Cato dierum dictarum de consulatu

suo, iam apud uallum nostri satis agebant

or.

Cato Malcovati frg. 38: (dierum dictarum de consulatu suo)

, Terentius in heautontimorumeno

etsi suarum rerum sat agitat, tamen

habet bene et pudice eductam

Terentius, haut.

225-226: etsi is quoque s. r. satagit attamen Lindsay

.

stomachose

Cicero, Att.

10,5,3: stomachosius Manutius, Shackleton Bailey : in stomacho si uis ORC ; isto madio si uis Δ

Cicero, ut Statilius Maximus de singularibus apud eum quoque positis notat. sane pro ualde Cicero in Verrem actione II,

interea sane perturbatus et ipse et eius amici et consiliarii moleste ferre coeperunt

Cicero, Verr.

2.2,42

. sincere Terentius in eunucho,

si istud crederem

sincere dici, quiduis possem perpeti

Terentius, eun.

176-177: istuc Lindsay

. quidam tamen nomen putant esse neutri generis. sempiterno Cato dierum dictarum de consulatu suo,

ego mihi haec monimenta sempiterno posui quae cepi

or.

Cato Malcovati frg. 48: (dierum dictarum de consulatu suo)

. surde Afranius in uopisco,

amantes, quibus animi non sunt integri, surde audiunt

com.

Afranius Ribbeck³ 348 : Vopiscus frg.

III Ribbeck³ (amentes) = XII, 368 Daviault = XXIV, 387 Lopez (amentes)

. sic pro ita Terentius in eunucho,

immo sic homo est

perpaucorum hominum

Terentius, eun.

408-409

, id est πάνυ παύρων ἀνθρώπων. semitatim Titinius in caeco,

ita semitatim fugi atque effugi patrem

com.

Titinius Ribbeck³ 14 : Caecus: v. 15 Daviault = 14 Lopez = 16 Guardì

. summatim Afranius in emancipato,

ne tu summatim rationem putes

com.

Afranius Ribbeck³ 79 : Emancipatus frg.

VII Ribbeck³ = XXII, 103 Daviault = VII, 78 Lopez

.

salutariter

Cicero, Brut.

8

Cicero, ut idem ‹Maximus› notat, quasi salubriter. salutarius Cicero, ut idem notat, quasi salubrius.

siqua pro siquo, aliquo modo, ut

siqua fata sinant

Vergilius, Aen.

1,18: si qua Verg.

. quod ita quidam etiam in illo legerunt,

Anthea siqua

iactatum uento uideat Phrygiasque biremis

Vergilius, Aen.

1,181-182: si quem Verg. (cf. Serv. Dan.)

. aliud autem est in illo,

siqua fata aspera rumpas,

tu Marcellus eris

Vergilius, Aen.

6,882-883

; quamquam et hic siquo modo sit audiendum. sedulo Helenius Acron in adelphis Terenti: ut falso, inquit, et consulto, nisi forte hic nomen est sine dolo:

usque a pueris curaui ambos sedulo

Terentius, ad.

962: ego ĭstos uobis usque a pueris curaui ambo sedulo Lindsay

; quamquam sit et sine dolo, per se tamen sedulo sic utique est ut falso. sedulum Plautus in caeco uel in praedonibus,

uelim te arbitrari factum

. respondetur sedulum

est: summouerunt hostes, remouentur lapides

Caec.

Plautus Lindsay frg. VII: Caecus uel Praedones

. setius tarditatem facientis indicat, serius temporis: Maro V

currit iter tutum non setius aequore classis

Vergilius, Aen.

5,862

, et in georgicon III

interea toto non satius aere ninguit

Vergilius, georg.

3,367: setius aere ninguit Verg.

. strenue Plautus in caeco uel in praedonibus,

si non strenue fatetur ubi sit aurum membra exsecemus serra

Caec.

Plautus Lindsay frg. VIII: Caecus uel Praedones

, idem in Bacchidibus

conuerrite scopis agite strenue

Plautus, Bacch.

4: frg.

III Lindsay ex actu primo

. seorsum Cato senex, suapte natio sua separata seorsum

inc. libr. Cato Jordan frg. 8

.

seorsus Afranius in emancipato,

principium hoc oro in animo ut sic tuo statuas,

officiis cogi ut abs te seorsus sentiam de uxoria re

com.

Afranius Ribbeck³ 84-86 : Emancipatus frg.

XII Ribbeck³ (me officiis) = XIII, 89-91 Daviault (statuas tuo / officiis) = XII, 83-85 Lopez (me officiis)

. singularie pro singulariter, quasi unice Cicero, ut Maximus notat.

stirpitus

Cicero, Tusc.

4,83

Cicero, quod apud eum idem Maximus semel positum notat: ut, inquit, funditus radicitus. sponte nomen quidem est aptoton, ideoque G(aius) Cotta

pro Gn(aeo) Veturio libro I tu solus hic cum optimis, tu de tua sponte hic cum religione

or.

Cotta Malcovati frg. 17: (orationes pro Cn. Veturio)

. setius pro minus Afranius in repudiato,

perdit ingens inbecillitas tua me quo setius

me colligam

com.

Afranius Ribbeck³ 291-292 : Repudiatus frg.

IV Ribbeck³ (ingeni inbecillitas turbatque me) = II, 293-294 Daviault = IV, 290-291 Lopez

. sequius idem in eodem,

sin, id quod non spero, ratio talis sequius ceciderit

com.

Afranius Ribbeck³ 293 : Repudiatus frg.

V Ribbeck³ = III, 295 Daviault = V, 292 Lopez

. statim Accius in didascalicon VIIII,

uectigalia egerant uestra, et struantur statim

carm.

Accius Morel frg. 14,1: (Didascalica) legerant … seruantur (Morel)

, pro statute et ordinate. subinde Nepos de inlustribus uiris libro II. sed et Brutus et Coelius frequenter eo usi sunt. secus pro post Sempronius Asellio historiarum XIIII,

ne possent uel sationes facere hoc secus

hist.

Asellio Peter frg. 12: (rerum gestarum libri, ex libro XIV)

, id est non multo post. secunde Cato senex, ut Maximus notat. sedate Cicero Tusculanarum II, exclamabis ut mulier nec constanter et sedate feres

Cicero, Tusc.

2,46: mulier non Cic.

.

secus pro aliter Naeuius in agitatoria,

secus si umquam quicquam feci, carnificem cedo

com.

Naeuius Ribbeck³ frg. 14 : Agitatoria frg.

VI

, et Plautus in caeco

nihil feci secus quam me decet

, Cato de consulatu suo secus aetatem agerem quam illi egissent

or.

Cato Malcovati frg. 25: (dierum dictarum de consulatu suo)

. serio pro uere Naeuius in Tarentilla,

uereor serio

com.

Naeuius Ribbeck³ frg. 85 : Tarentilla frg.

VII

, Plautus in Bacchidibus

iocon adsimulem an serio?

Plautus, Bacch.

75

sarcte pro integre. sarcire enim est integrum facere. hinc: sarta tecta uti sint opera publica [pubuce] locantur, et ut Porphyrio ex Verrio et Festo

in auguralibus inquit libris ita est, sane sarcteque audire uidere

Festus [Lindsay] : (de uerborum significatione)

. secreto Afranius in emancipato,

idcirco haec agere tecum secreto institi

com.

Afranius Ribbeck³ 81 : Emancipatus frg.

IX Ribbeck³ = IX, 85 Daviault = IX, 80 Lopez

. secreta pro sola; an secreto, ut siqua pro siquo modo: Maro Aeneidos IIII

tu secreta pyram tecto interiore

Vergilius, Aen.

4,494

.

tuatim

Plautus, Amph.

554

Plautus in Amphitryone; ubi Sisenna: ut nostratim. significat autem tuo more. taetre Cato senex, taetre aetatem exigit

or.

Cato Malcovati frg. 248: (incerta sedis)

, ut Maximus.

tractim

Plautus, Amph.

313

Plautus in Amphitryone; ubi Sisenna: pro lente, inquit, non ut Maro georgicon IIII:

tractimque susurrant

Vergilius, georg.

4,260

inquit. temere pro facile Plautus in Bacchidibus,

rapidus fluuius est hic, non hac temere transiri potest

Plautus, Bacch.

85

,

Cato de consulatu suo si cuperent hostes fieri, temere fieri nunc possent

or.

Cato Malcovati frg. 42: (dierum dictarum de consulatu suo)

. testatim Iuuentius,

caput ei testatim diffregero

com.

Iuuentius Ribbeck³ 7 : ex incertis fabulis III

. tempestiue Cicero de senectute, tempestiue quoque conuiuiis delector propter sermonis delectationem

Cicero, Cato 46: propter sermonis delectationem tempestiuis quoque conuiuiis delector (codd.

Cic.)

. tertio Maro,

tertio sed postquam maiore hastilia nisu

adgredior

Vergilius, Aen.

3,37-38

. tuto Maro XI,

quae tuto tibi magna uolant

Vergilius, Aen.

11,381

; ubi Arruntius Celsus: non est, inquit, ut falso et raro. haec enim Latina sunt. toleranter Cicero Tusculanarum II, idem morbos toleranter atque humane ferunt

Cicero, Tusc.

2,65

, item alio loco eodem libro possumusne nos contemnere dolorem, cum ipsum Herculem tam intoleranter dolere uideamus?

Cicero, Tusc.

2,22: dolere R : dolere ex dolore V¹

temere pro neglegenter Maro VIIII,

haud temere est uisum, conclamat ab agmine Volcens

Vergilius, Aen.

9,375: haut Verg.temerest Verg.

. tertium M(arcus) Cato de consulatu suo, id ego primo minus animaduerti; ueniunt iterum atque tertium tumultuosius

or.

Cato Malcovati frg. 44: (dierum dictarum de consulatu suo)

. timidius idem in eadem Cato, censores qui posthac fiunt, formidulosius atque segnius atque timidius pro re publica nitentur

or.

Cato Malcovati frg. 50: (dierum dictarum de consulatu suo)

. tumultuose Afranius in uopisco,

tumultuose et cunctis copiis

com.

Afranius Ribbeck³ 375 : Vopiscus frg.

XVIII Ribbeck³ = XXV, 393 Daviault = XXXI, 397 Lopez

.

ualdissime diuus Hadrianus orationum XII libro,

a uobis p(atres) c(onscripti) peto et inpetratum ualdissime cupio, ut proxime imaginem Augusti argenteum potius clupeum sicut Augusto ponatis . una locum simul spatium designat. recte itaque dicimus: simul consules fuerunt, una ambulabant. uniter contra grammaticorum, inquit *, obseruationem, qui negant oportere nomina us syllaba terminata in er aduerbialiter flecti. ut pro utinam Terentius in Phormione,

ut te quidem omnes di deaeque

; ubi Arruntius Celsus: pro utinam. usquequaque, quasi diceret longe lateque, M(arcus) Cato

dierum dictarum de consulatu suo, omnia tumultus plena, simul hostium copiae magnae contra me sedebant; usquequaque lacessebamur

or.

Cato Malcovati frg. 32: (dierum dictarum de consulatu suo)

. quod manifestius idem ita disserit, interea et ad socios nostros sedulo dispertieram, alio frumentum, alio legatos, alio litteras, alio praesidium usquequaque

or.

Cato Malcovati frg. 34: (dierum dictarum de consulatu suo)

. unice Plautus in Bacchidibus,

imo unice unum plurimique pendit

Plautus, Bacch.

207

. usquequaque Plautus in Bacchidibus,

Chrysalus mihi usquequaque loquitur nec recte, pater

Plautus, Bacch.

735

, G(aius) Gracchus uti lex Papiria accipiatur

usquequaque curauit

or.

Gracchus Malcovati frg. 20: (uti lex Papiria accipiatur)

, Fronto ad Marcum inuicem libro I adest etiam usquequaque tibi natura situs lepos et uenustas

Fronto [van den Hout] frg.

1: (epistul. frg. seruatum apud Char. ibid.)

. uiciniae,

hic uiciniae

Terentius, phorm.

95: uiciniae, «.

» Terentius in hecura Char.

: immo 'hic' in phorm.

95; cf. 'huc' in andr.

70.

Terentius in hecura;

ubi Celsus: aduerbialiter, inquit, ut domi militiaeque: Plautus in Bacchidibus proxime uiciniae

Plautus, Bacch.

205

. utero pro in uterum Sisenna Milesiarum XIII,

ut eum paenitus utero suo recepit . unciatim Terentius in Phormione,

quod ille unciatim uix de dimenso suo,

suum defraudans genium, conpersit miser

Terentius, phorm.

43-44

. uesperi Plautus in Poenulo,

in portum naui uenit uesperi

Plautus, Poen.

114

. utpote Lucilius III.

Plautus uero in Poenulo et pro uerbo posuit,

non enim pote quaestus fieri, nisi sumptus sequitur scio

Plautus, Poen.

286

; Afranius in uopisco

quasi uerbum fecerim de isto ut pote

com.

Afranius Ribbeck³ 249 : Vopiscus frg.

IV Ribbeck³ = XXVIII, 396 Daviault = XXV, 388 Lopez *

. uespera Sallustius historiarum II, et Aurelius Caesar ad Frontonem libro II, uespera fatigatus, luce dormitans

epist.

Fronto van den Hout 2,5,2: surgo luce (Fronto)

; Fronto uero ad Antoninum libro V at enim uesperi in triduum mittam

Fronto [van den Hout] frg.

4: (epistul. frg. seruatum apud Char. ibid.)

. utrubi Naeuius in Tarentilla,

utrubi caenaturi estis, hicine an in triclinio?

com. Naeuius Ribbeck³ frg. 81 : Tarentilla frg.

IV

ut quam maxime significem Tullius Tusculanarum libro II, nihil enim habet natura praestantius, nihil quod magis expetat, quam honestatem, quam decus. his ergo pluribus nominibus unam rem declarari uolo, sed utar, ut quam maxime significem, pluribus

Cicero, Tusc.

2,46: habet praestantius Cic. honestatem, quam laudem, quam dignitatem, quam decus Cic. hisce ego Cic. utor ς (P sec. Dougan), utar X (Ɨ ita Vʳᵉc)

. uicissim Cato de consulatu suo, qui maximis uicibus inquit ac uicissim

or.

Cato Malcovati frg. 46: (dierum dictarum de consulatu suo)

, et Cicero de

senectute uicissim umbris aquisue refrigerari

Cicero Ribbeck³ 102 : Emancipatus frg.

XXIII Ribbeck³ = XIV, 92 Daviault = XXIII, 102 Lopez

. cuccuru Afranius in cinerario, id me celabat. cuccuru

com. Afranius Ribbeck³ 22 : Cinerarius frg.

II Ribbeck³ = II, 24 Daviault = II, 22 Lopez (id celabat)

. an nomen est, ut ueru genu?

em G(aius) Gracchus ut lex Papiria accipiatur,

pessimi Tiberium fratrem meum optimum interfecerunt. em!

uidete quam par pari sim

or.

Gracchus Malcovati frg. 17: (uti lex Papiria accipiatur)

. at quidam em pro en uolunt esse. sed decet commemorationi fraternae mortis ingemescere. itaque mora distinctionis par est ostendere adfectus.

Plautus in Poenulo

em, istaec uolo ego uos meminisse omnia

Plautus, Poen.

726

. attattatat attatae Naeuius in corollaria,

quid salue?

attattattat attatae. riualis, salue. quid istud uero te aduertisti tam cito?

com. Naeuius Ribbeck³ frg. 41-42 : Corollaria frg.

III

.

st Naeuius in corollaria,

st, tace,

caue uerbum faxis

com.

Naeuius Ribbeck³ frg. 46-47 : Corollaria frg.

VII

.

mutmut non facere audet

Apuleius [Morel] frg.

5: (de prouerbiis liber II)

, ut apud Apuleium Platonicum de prouerbiis scriptum est libro II.

spattaro

com.

Afranius Ribbeck³ 4¹ : Aequales frg.

II Ribbeck³ = II, 6 Daviault (sputaro) = II, 5 Lopez

Afranius in aequalibus. quam uocem frequenter apud eum positam ait Paulus

ἐξουθενισμοῦ uim sensumque suferre. euhoe Maro VII,

euhoe Bacche fremens, solum te uirgine dignum

uociferans

Vergilius, Aen.

7,389-390

, Ennius in Athamante

his erat in ore Bromius, his Bacchus pater,

illis Lyaeus uitis inuentor sacrae:

tum pariter euhan ‹euhoe euhoe› euhium

ignotus iuuenum coetus alterna uice inibat alacris Bacchico insultans modo

scaen.

Ennius Vahlen² 123-127: = 120-124 Jocelyn (Athamas frg. LII)

. au Afranius in emancipato,

au, mi homo!

immo edepol uos supremum meum concelebretis diem

com.

Afranius Ribbeck³ 103 : Emancipatus frg.

XXIV Ribbeck³ = XIX, 97 Daviault = XXIV, 103 Lopez

, idem in eadem

au quid me censes?

obsecro,

non audisti?

com. Afranius Ribbeck³ 97-98 : Emancipatus frg.

XX Ribbeck³ = XX, 98-99 Daviault = XX, 96-97 Lopez

. hem Afranius in emancipato,

hem quid ais?

mane, Serui, quaeso, nisi molestum

est; pauca sunt tecum quae uolo

com.

Afranius Ribbeck³ 95-97 : Emancipatus frg.

XIX Ribbeck³ = VI, 80-81 Daviault = XIX, 94-95 Lopez

. pro Iuppiter [pro] gaudentis,

pro Iuppiter, ut mihi, quidquid ago, lepide omnia prospereque eueniunt

Plautus, Pseud.

574

;

pro Iuppiter irati Terentius in ‹adelphis›,

pro Iuppiter, tu homo adigis me ad insaniam

Terentius, ad.

111: tu homo Lindsay

.

ἤθη, ut ait Varro de Latino sermone libro V, nullis aliis seruare conuenit, inquit, quam Titinio Terentio Attae; πάθη uero Trabea, inquit, Atilius Caecilius facile mouerunt.

egone illam?

quae illum?

quae me?

quae non?

sine modo, mori me malim: sentiet qui uir siem

Terentius, eun.

65-66

. praecise, inquit Varro, generat animi passionem. quod noui generis cum non sit interiectio sed ademptio, tamen interiecti animi causa uocitamus.

tu me homo adigis ad insaniam

Terentius, ad.

111: tu homo Lindsay

; irascentis et haec oratio est, licet nulla sit interiecta particula:

tun consulis quicquam?

Terentius, ad.

127

; et haec irascentis oratio est:

tremo horreoque, postquam aspexi hanc

Terentius, eun.

84

; adfectus ob amorem:

heus heus pater, heus Hector

; a dolore mentis adfectae:

mane mane, porro ut audias

;

cupiditatis adfectus est.

butubatta

inc. fab. frg. Plautus Lindsay *

hoc Plautus pro nihilo et pro nugis posuit, ut in glossis ueterum. buttutti, fluctus quidam ‹uel› sonus uocis effeminatior, ut esse in sacris Anagninorum uocum ueterum interpretes scribunt.

‹liber tertius›

conpletis octo partibus orationis, ita ut promisimus, ad alias quoque uerborum obseruationes ordine ueniamus.

‹I› de perfectis ordinum quattuor

in primo ordine uerborum perfectum tempus formae mutationem capit modis quattuor. primo, cum maior pars ita cadet nulla littera duce consonante, uelut aro aras araui, probo probas probaui, noto notas notaui. in his uero decidit a littera, uelut sono sonas sonui, non sonaui; tono tonas tonui, Maro libro ‹II›

intonuit laeuum

Vergilius, Aen.

2,693: etiam: 9,631 laeuum gramm. (cum codd. FMV): -uom Verg.

; frico fricas fricui τρίβω, ueto uetas uetui, seco secas secui, plico plicas plicui, domo domas domui, mico micas micui, neco necas necui; et adiectis similiter praepositionibus, uelut explico conplico perplico. item aliam formam faciunt qua syllaba deperit et prima producitur, uelut lauo lauas laui, iuuo iuuas iuui; et similiter adiectis praepositionibus adiuuo adiuuas adiuui. item alia forma est qua a littera eximitur et iteratio syllabae fit, uelut do das dedi, sto stas steti; et similiter adiectis praepositionibus, uelut praestiti institi restiti prostiti. in secundo ordine formae sunt quinque. prima quae

in i litteram cadit perfecto nulla littera consonante duce, uelut splendeo splendes splendui, niteo nites nitui, [uigo et] uigeo uiges uigui, floreo flores florui, teneo tenes tenui, palleo palles pallui ὠχριῶ, horreo horres horrui, stupeo stupes stupui θαμβοῦμαι, terreo terres terrui πτοέω, tepeo tepes tepui χλιαίνομαι, caleo cales calui θερμαίνομαι, torpeo torpes torpui

ναρκέω, calleo calles callui, timeo times timui, doceo doces docui, ualeo uales ualui, arceo arces arcui, habeo habes habui, praebeo praebes praebui, debeo debes debui, sorbeo sorbes sorbui et sorbsi, egeo eges egui, studeo studes studui, rubeo rubes rubui, censeo censes censui; et adiectis similiter praepositionibus, uelut adhibeo adhibui, prohibeo prohibui, inhibeo inhibui, cohibeo cohibui. secunda forma est qua prima syllaba ex correpta producitur perfecto, uelut ‹moueo moues moui›, sedeo sedes sedi, faueo faues faui, foueo foues foui, uoueo uoues uoui, paueo paues paui, caueo caues caui, uideo uides uidi, neo nes neui, fleo fles fleui, prandeo prandes prandi, cieo cies cii et ciui. tertia forma est qua perfectum tempus in si syllabam terminatur, uelut ardeo ardes arsi, haereo haeres haesi, mulceo mulces mulsi, suadeo suades suasi, indulgeo indulges indulsi, fulgeo fulges fulsi, urgeo urges ursi, torqueo torques torsi, rideo rides risi, tergeo terges tersi, maneo manes mansi. quarta forma est qua perfectum tempus extrema syllaba in xi litteras cadit, uelut frigeo friges frixi ῥιγέω, mulgeo mulges mulxi

ἀμέλγω, lugeo luges luxi, porceo porces porxi

βιάζομαι, alliceo allices allexi, luceo luces luxi, augeo auges auxi, pelliceo pellices pellexi δελεάζω. quinta forma est qua perfecto iteratur syllaba prima, uelut pendeo pendes pependi, mordeo mordes momordi, spondeo spondes spopondi, tondeo tondes totondi. in tertio ordine formae sunt nouem. et est prima qua in i cadit perfectum tempus nulla duce consonante, uelut colo colis colui, alo alis alui, rapio rapis rapui, statuo statuis statui, uomo uomis uomui, tremo tremis tremui, fremo fremis fremui, arguo arguis argui, molo molis molui ἀλήθω, diruo diruis dirui κατερείπω, pecto pectis pexui κτενίζω, meto metis messui

θερίζω, pono ponis posui, et posiui ueteres dixerunt; minuo minuis minui, exuo exuis exui, acuo acuis acui, incumbo incumbis incubui et incumbui, consulo consulis consului, necto nectis nexui, texo texis texui, consuo consuis consui συρράπτω, sterto stertis stertui

ῥέγχω, metuo metuis metui. secunda forma est qua perfecto prima syllaba iteratur, uelut curro curris cucurri, disco discis didici, cano canis cecini, tango tangis tetigi, tendo tendis tetendi, pendo pendis pependi

ἀποτιννύω ἐναπαιωροῦμαι, pello pellis pepuli, tundo tundis tutundi κόπτω, pungo pungis pupugi uel pupungi κεντῶ, parco parcis peperci, pedo pedis pepedi πέρδομαι, fallo fallis fefelli, cado cadis cecidi,

caedo caedis cecidi ἀναιρῶ, tollo tollis tetuli. tertia forma est qua perfecto iteratio syllabae secundae est, uelut addo addis addidi, reddo reddis reddidi, condo condis condidi, trado tradis tradidi, credo credis credidi, abdo abdis abdidi, prodo prodis prodidi, ‹perdo perdis perdidi, indo indis indidi›. quarta forma est qua perfectum in xi litteras cadit, uelut dico dicis dixi, rego regis rexi, pingo pingis pinxi, pungo pungis punxi, lingo lingis linxi, fingo fingis finxi, frigo frigis frixi, meio meis mixi, stringo stringis strinxi, iungo iungis iunxi, adfligo adfligis adflixi προσαράσσω, pollingo pollingis pollinxi σιροπλοκῶ, pergo pergis perrexi, cingo cingis cinxi, diligo diligis dilexi, fluo fluis fluxi, struo struis struxi οἰκοδομῶ, sugo sugis suxi θηλάζω, figo figis fixi, uiuo uiuis uixi, ungo ungis unxi, tingo tingis tinxi, uergo uergis uerxi συντείνω ῥέπω, surgo surgis surrexi, ango angis anxi ἄγχω, aspicio aspicis aspexi, coquo coquis coxi, pecto pectis pexi. quinta forma est qua perfectum in si litteras cadit, uelut sumo sumis sumpsi, mitto mittis misi, laedo laedis laesi, scribo scribis scripsi, allido allidis allisi, carpo carpis carpsi, mergo mergis mersi, parco parcis parsi, spargo spargis sparsi, trudo trudis trusi, rado radis rasi, sarpo sarpis sarpsi ἄμπελον σκαλεύω, euado euadis euasi, ludo ludis lusi, plaudo plaudis plausi, cedo cedis cessi, cludo cludis clusi, premo premis pressi, promo

promis prompsi, uro uris ussi, gero geris gessi, demo demis dempsi, ‹quatio quatis quassi: sed in usu non est›, concutio concutis concussi, nubo nubis nupsi, facesso facessis facessi, uiso uisis uisi, capesso capessis capessi. sexta forma est qua perfecto prima syllaba ex correpta producitur, uelut fugio fugis fugi, rumpo rumpis rupi, fundo fundis fudi, cudo cudis cudi σφύρᾳ

κόπτω, uinco uincis uici, capio capis cepi, lego legis legi, facio facis feci, iacio iacis ieci, sperno spernis spreui, lino linis leui, emo emis emi, cerno cernis creui, sero seris seui et serui, scindo scindis scidi, incipio incipis incepi, frango frangis fregi, satago satagis sategi, uerro uerris uerri σαρῶ, sino sinis siui. septima forma est qua perfectum in i litteram cadit duce uocali quae loco consonantis est, uelut cupio cupis cupiui, sapio sapis sapiui et sapui, peto petis petiui ‹et petii›, quaero quaeris quaesiui, tero teris triui, pono ponis ‹posiui et› posui. octaua forma est qua perfectum cadit in similitudinem uerborum primi ordinis, uelut pasco pascis paui, sterno sternis straui. nona forma est quae perfectum facit secundae personae dempta s littera, uelut mando mandis mandi

μασσάομαι, pando pandis pandiἁπλω.

in quarto ordine formae sunt quinque. prima est qua perfectum cadit in i duce u littera, in usu tamen dempta, uelut munio munis muniui et munii, seruio seruis seruiui et seruii. item in ceteris lenio lenis lenii, garrio garris garrii, gestio gestis gestii, salio salis salii, saeuio saeuis saeuii, esurio esuris esurii, ligurrio ligurris ligurii [hoc est degusto], parturio parturis parturii, praesagio praesagis praesagii, uestio uestis uestii, hinnio hinnis hinnii, mugio mugis mugii, insanio insanis insanii, hirrio hirris hirrii, mollio mollis mollii, polio polis polii λειαίνω, sepelio sepelis sepelii, reperio reperis reperii, grunnio grunnis grunnii γρύζω, audio audis audii et audiui. secunda forma est qua in i perfectum desinit nulla uocali nec consonante duce, uelut uolo uis uolui, ‹nolo nolis nolui›, malo malis malui, operio operis operui, aperio aperis aperui. tertia forma est qua perfectum cadit in si litteras, uelut farcio farcis farsi, sarcio sarcis sarsi, fulcio fulcis fulsi, saepio saepis saepsi φράσσω, sentio sentis sensi, cambio cambis campsi ἀμείβω [hoc est muto], haurio hauris hausi. in his perfectis littera geminata non cadit. quarta forma est qua perfectum cadit in xi litteras, uelut sancio sancis sanxi, uincio uincis uinxi. neque in his perfectis littera geminata cadit; nec alia sunt excepta quam haec duo uerba, item septem superiora. quinta forma est qua praesens prima persona in similitudinem cadit

uerborum secundi ordinis, secunda mutatur in quartum; perfectum cadit in i duce u littera, ut eo is iui, et siqua eorum praepositionibus adiectis fiunt, uelut transeo transis transiui, exeo exis exiui, subeo subis subiui, redeo redis rediui, queo quis quiui, ueneo uenis ueniui. quorum uerborum futurum tempus in bo cadit, quia, ut supra diximus, prima persona secundi ordinis similitudinem sequitur; alioquin futurum tempus in quarto ordine in am litteras terminatur, uelut sentiam seruiam muniam. sunt quaedam perfecta similia ab instantibus deriuata diuersis facta in his synptosi, uelut aceo aces acui

ὀξύζω et acuo acuis acui ὀξύνω, frigeo friges frixi

ψυχρῶ et frigo frigis frixi φρύγω τηγανίζω, lugeo luges luxi et luceo luces luxi φαίνω, fulcio fulcis fulsi ὑποστηρίζω et fulgeo fulges fulsi ἀστράπτω, cerno cernis creui ὁράω et cresco crescis creui

αὐξάνω, paueo paues paui πτοοῦμαι et pasco pascis paui

τρέφω, sisto sistis stetiἵστημι et sto stas steti, consisto consistis constiti καθίστημι ‹et› consto constas constiti, fero fers tuli φέρω et tollo tollis tuli αἴρω, quod in consuetudine sustuli facit; eius tamen perfecti instans apud ueteres sustulo: pendeo pendes pependi ‹et› pendo pendis pependi ἀποτιννύω κρέμαμαι, pandor panderis passus sum uel pansus ‹et› patior pateris passus sum, uertor uerteris uersus sum ‹et uerror uerreris uersus sum›.

sunt quaedam uerba quae habent perfecta duplicia, uelut pango pangis pepigi [et parsi] et panxi ἁρμόζω, parco parcis peperci et parsi, pungo pungis pupugi et punxi, uello uellis uelli et uulsi τίλλω, nitor niteris nisus et nixus sum, teneo tenes tenui et teniui apud ueteres, tundo tundis tutudi et tunsi, tollo tollis tetuli et sustuli, alor aleris alitus sum et altus, dirimo dirimis diremi et dirempsi; sed magis diremi: deleo deles delui et deleui, tero teris terui et triui iuxta Apuleium.

‹II› de defectiuis

sunt quaedam uerba quae ex forma agendi in passiuum perfecto uertuntur, quae etiam defectiua appellantur, secundi ordinis, uelut soleo soles solitus sum, audeo audes ausus sum, gaudeo gaudes gauisus sum; sed soleo uerbum futurum omnino non habet, quia uim habet praeteriti nec potest aliquis futuris consuesse: tertii ordinis fido fidis fisus sum, diffido diffidis diffisus sum: quarti ordinis fio fis factus sum, et ex eodem patefio patefis patefactus sum, calfio calfis calfactus sum; similiter tepefio ‹tepefis tepefactus sum›, madefio madefis madefactus sum, expergefio expergefis expergefactus sum et experrectus sum, arefio arefis arefactus sum. infinitiuum huius uerbi quod est fio fieri facit, cum omnia uerba actiua uoce elata in e faciant, uelut amare docere dicere munire. haec uerba

quorum perfectum in passiuum deducitur participia habent tria, secundum formam quidem actiuam praesentis temporis et futuri, uelut confidens confisurus, audens ausurus; secundum formam autem passiuam praeteriti temporis tantum, uelut confisus ausus. non enim possunt habere futurum, ut dicatur audendus gaudendus confidendus. illud tamen obseruabimus quod, quamuis dicatur confidendum audendum, figura dicitur non participio; quod ipsum etiam ab omnibus uerbis figurari potest, de qua figura iam adnotauimus. haec uerba qualitate deficere dicuntur, quorum declinationes loco suo inseruimus. adnotandum tamen est quod eadem uerba quae ex fio ueniunt, ut calfio olfio tepefio arefio, etiam actiuam

declinationem totam habere possint, uelut tepefacio calfacio patefacio. sunt quaedam uerba quae, quoniam non habent sua perfecta tempora, usurpant tamen eiusdem significationis uerborum perfecta, uelut uescor pastus sum facit; ex eo tamen uenit quod est pascor. uescitus enim sum nemo dicit. item arguor conuictus sum facit ex eo uerbo quod est conuincor, habet tamen apud antiquos argutus sum. item angor anxius sum; anxius autem nomen est, quod significat sollicitus. item fero tuli, quod est ex uerbo tollo. item reminiscor recordatus sum facit. nemo enim dicit rementus sum, nec opperior oppertus sum. haec quoque defectiua dicuntur, quoniam figura inmutantur. declinantur autem praedicta uerba hoc modo. secundi ordinis finitiua instantis soleo soles solet, inperfecti solebam solebas solebat, perfecti solitus sum, plusquamperfecti solitus eram, futuri solebo. imperatiua instantis sole, futuri solitus esto. optatiua instantis et inperfecti ‹ut› solerem, perfecti ut solitus sim, plusquamperfecti ut solitus essem, futuri ut soleam.

subiunctiua instantis cum soleam, inperfecti cum solerem, perfecti cum solitus sim, plusquamperfecti cum solitus essem, futuri cum solitus ero. infinita instantis solere, perfecti et plusquamperfecti solitum esse et fuisse, futuri solitum ire uel soliturum esse. participia instantis ‹hic› solens ‹et cetera›, perfecti hic solitus ‹et cetera›, futuri ‹hic› soliturus et cetera. huius uerbi quamuis futura declinata sint, tamen dici non possunt, quia praeteritis, non futuris, potest aliquis consuesse, ita ut superius memoratum est. item aliud. finitiua instantis audeo audes audet, inperfecti audebam audebas audebat, perfecti ausus sum, plusquamperfecti ausus eram, futuri audebo. imperatiua instantis aude, futuri ausus esto. optatiua instantis et imperfecti ut auderem, perfecti ut ausus sim, plusquamperfecti ut ausus essem, futuri ut audeam. subiunctiua instantis cum audeam, inperfecti cum auderem,

perfecti cum ausus sim, plusquamperfecti cum ausus essem, futuri cum ausus ero. infinita instantis audere, perfecti et plusquamperfecti ausum esse et fuisse, futuri ausum ire et ausurum esse. participia instantis hic audens et cetera, perfecti hic ausus et cetera, futuri hic ausurus et cetera. item aliud. finitiua instantis gaudeo gaudes gaudet, inperfecti gaudebam, perfecti gauisus sum, plusquamperfecti gauisus eram, futuri gaudebo. imperatiua instantis gaude, futuri gauisus esto. optatiua * tertii ordinis simili modo declinantur finitiua instantis fido, perfecti fisus sum; et quae ex ipso deriuantur diffido diffisus sum, confido confisus sum. quarti ordinis simili modo declinantur finitiua instantis fio fis fit, inperfecti fiebam fiebas fiebat, perfecti factus sum et fui, plusquamperfecti factus eram et fueram, futuri fiam. imperatiua instantis fi fiat. optatiua instantis et inperfecti ut fierem, perfecti ut factus sim, plusquamperfecti ut factus essem, futuri ut fiam. subiunctiua instantis cum fiam, inperfecti cum fierem, perfecti cum factus sim fuerim, plusquamperfecti cum factus essem fuissem, futuri cum factus ero. infinita instantis fieri, perfecti et plusquamperfecti factum esse et fuisse, futuri fiendum esse et factum iri et futurum esse. participia instantis fiens, perfecti factus, futuri facturus et fiendus. et quae ex eo nascuntur eodem modo declinantur, expergefio expergefacio, calfio calfacio, arefio arefacio, adsuefio adsuefacio, mansuefio mansuefacio, liquefio liquefacio, tepefio tepefacio, patefio patefacio, stupefio stupefacio, et siqua alia huius modi inueniuntur.

item aliud. finitiua instantis tollo tollis tollit, inperfecti tollebam, perfecti sustuli, plusquamperfecti sustuleram, futuri tollam. imperatiua instantis tolle, quasi futuri tollito tu. optatiua instantis et inperfecti ut tollerem, perfecti ut sustulerim, plusquamperfecti ut sustulissem, futuri ut tollam. subiunctiua instantis cum tollam, inperfecti cum tollerem, perfecti cum sustulerim, plusquamperfecti cum sustulissem, futuri cum sustulero. infinita instantis tollere, praeteriti sustulisse, futuri sublatum ire et sublaturum esse. participia instantis hic tollens et cetera, futuri hic sublaturus et cetera. item passiuo modo. finitiua instantis tollor, inperfecti tollebar, perfecti sublatus sum, plusquamperfecti sublatus eram, futuri tollar. imperatiua instantis tollere, quasi futuri sublatus esto. optatiua instantis et inperfecti ut tollerer, perfecti ut sublatus sim, plusquamperfecti ut sublatus essem, futuri ut tollar. subiunctiua instantis cum tollar, inperfecti cum tollerer, perfecti cum sublatus sim, plusquamperfecti cum sublatus essem, futuri cum sublatus ero. infinita instantis tolli, praeteriti sublatum esse, futuri sublatum iri [uel sublaturum esse]. participia perfecti hic sublatus et cetera, futuri hic tollendus et cetera. item aliud. finitiua instantis ferio feris ferit, feriebam, ferii, ferieram, feribo. imperatiua feri; quasi futuri non habet. optatiua ut ferirem, ferierim, ferissem, feriam. subiunctiua cum feriam, ferirem, ferierim, ferissem, feriero. infinita ferire, ferisse, feritum ire. participia hic feriens et cetera, hic feriturus et cetera. item

passiuo modo. finitiua instantis ferior feriris feritur, feriebar, ictus sum, ictus eram, feribor. imperatiua instantis ferire; quasi futuri non habet. optatiua ut ferirer, ictus sim, ictus essem, feriar. subiunctiua cum feriar, ictus sim, ictus essem, ictus ero. infinita feriri, ictum esse, ictum iri. participia hic ictus, hic feriendus. item aliud. finitiua instantis meto metis metit metimus metitis metunt, metebam, messem feci, messem feceram, metam. imperatiua mete, quasi futuri metito tu. optatiua utinam meterem, messem fecerim, messem fecissem, metam. subiunctiua cum metam, meterem, messem fecerim, messem fecissem, messem fecero. infinitiua metere, messem fecisse, messum ire. participia metens, messurus. item passiuo modo. finitiua instantis metor meteris metitur, metebar metebaris metebatur, messus sum, messus eram, metar. imperatiua metere, futuri messus esto. optatiua ut meterer, messus sim, messus essem, metar. subiunctiua cum metar, meterer, messus sim, messus essem, messus ero. infinita meti, messum esse, messum iri. participia messus, metendus.

‹III› de inchoatiuis

sunt quaedam uerba quae inchoatiua appellantur,

ἀρκτικά, quaeque rem modo inchoatam et futuram significant, uelut horresco, id est incipio horrere, torpesco, incipio torpere. et regulariter dicendum est inchoatiua ea appellari quae sco syllaba terminantur, siue ab his uerbis ueniant quae o littera terminantur, ut horreo horresco, siue ab his quae r littera terminantur, ut misereor miseresco. nec habent praeteritum perfectum, quia quod inchoatum est non est perfectum.

unde quidam solent in declinatione inchoatiuorum, cum ad perfectum uenerint, quamuis inchoatiue declinent, nihilo minus inchoatiui uerbi perfecto uti, uelut horresco horrui [ut] ex eo quod est horreo horrui, et pallesco pallui ex eo quod est palleo pallui. horum inchoatiuorum uerba ‹primitiua› nunc in usu sunt, ut tepesco, quia dictum ‹est› tepeo, ‹horresco› horreo. albesco autem ‹non habet› albeo, licet primam positionem eius figurauit Vergilius, cum ait

campique ingentes ossibus albent

Vergilius, Aen.

12,36

. item iuuenesco non habet iuueneo. senesco autem nunc in usu est frequens, apud antiquos tamen et seneo dicebatur; unde et Catullus sic rettulit

nunc recondita

senet quiete seque dedicat tibi, ‹gemelle Castor et› gemelle Castoris

Catullus 4,25-27

. ex quacumque autem coniugatione ortum fuerit uerbum inchoatiuum, in tertia declinabitur coniugatione. fiunt autem inchoatiua aut a uerbis aut a declinationibus: ‹a uerbis› uelut caleo calesco, deliteo delitesco, frondeo frondesco, floreo floresco, ‹consueo et› consueui consuesco et cetera; a declinationibus uero appellatiuorum haec, uelut ex aeger est aegrescit, ex flamma flammescit, ex dumis dumescit, ex herba herbescit.

haec uerba inchoatiua quae ex appellatiuis deriuantur perfectum non habent omnino.

‹IIII› de inpersonalibus

sunt quaedam uerba impersonalia [uelut] primi ordinis, uelut iuuat me te illum, restat, distat: secundi ordinis similiter, decet me te illum, libet mihi tibi illi, taedet me te illum, liquet mihi tibi illi πέπεισμαι, dictum a liquido παρὰ τοῦ καθαροῦ; item licet

ἔξεστιν a licito; declinatur autem sicut liqueo liques liquet κατατέτηκεν; ‹liquefio› autem in eandem uenit significationem, unde figuratum est liquefactum: oportet me, poenitet me, pudet me, miseret me, piget me; quamuis Sallustius dixerit in prima historia

Lepidum poenitentem consili : tertii ordinis, accidit contingit: quarti ordinis, expedit conuenit euenit [interest refert]. haec enim primam et secundam personam non habent, tertia uero persona addito pronomine, id est me te ‹illum›, tres personae significantur. ex his quaedam perfectum faciunt etiam in hunc modum, licitum est, puditum est, pertaesum est, libitum est, pigitum est, placitum est, miseritum est. est et alterum genus impersonalium, quae in rem conferuntur, quibus non qui facit, sed [id] quid fiat significatur, uelut apud Vergilium

pugnatur comminus armis

Vergilius, Aen.

7,553: pugnatur Geymonat

,

discumbitur ostro

Vergilius, Aen.

1,700

,

uiuitur hoc pacto

Persius 4,43

,

itur in antiquam siluam

Vergilius, Aen.

6,179: et add.

Char.

; sedetur inambulatur et similia uerba neutralia, uelut bene et male et cetera. accommodantur autem loco tempori personae; uelut loco, bene illo loco studetur; tempori, bene illa hora studetur; personae, bene apud illum studetur. declinari autem passiuo modo non possunt, quantum ad primam et secundam personam. nam tertia persona tantum exauditur, quod alio loco plenius adnotauimus. omnia uerba quae funguntur incusatiuo casu eadem in passiuum reuertuntur, uelut credo te, doceo te, neglego te. faciunt enim credor doceor neglegor. siquando autem alio casu fungantur excepto incusatiuo, tunc ex sese parere passiuum non possunt, sed per tertiam personam passiuam significationem exprimunt, uelut ex eo quod est noceo tibi nocetur mihi a te facit; do tibi, datur mihi a te; obicio tibi, obicitur mihi a te. nemo enim dicit dor noceor obicior. sed G(aius) Iulius Romanus ea uerba idiomata appellauit. quae datiuum recipiunt, uelut noceo tibi, consulo tibi, parco tibi, prouideo tibi, impero tibi, passiuum faciunt similiter per datiuum. dicimus enim nocetur mihi, consulitur mihi, imperatur mihi, obicitur mihi et similia. haec passiuam naturam ‹non› habent, ceterum, sicut supra notauimus, ‹hoc modo› tantum declinantur.

nemo enim dicit noceor parcor imperor: dum illud tamen sciamus etiam in infinitiuis omnibus cadere utique passiuam significationem, praeter ea uerba quae in declinatione actiua tantum sunt et intellectu passiua, de quibus supra notauimus, ut ueneo uapulo ardeo. sunt quaedam uerba in quibus tantum imperatiuo modo declinamus in secunda persona singulariter et pluraliter, item infinito modo praesentis tantum temporis. et sunt haec duo, aue salue, et declinantur hoc modo: imperatiuo modo aue auete, futuro aueto tu aueto ille; infinitiuo modo praesentis temporis auere te uolo et uos et illos. item imperatiuo modo salue saluete, futuro salueto tu salueto ille; infinito modo praesentis temporis saluere te uolo et uos et illos. habet et aduerbium hoc uerbum, cum dicimus salue: satisne salue est domi?

ex praedictis autem uerbis impersonalibus exempli gratia quaedam declinabimus sic. secundi ordinis finitiua instantis, pudet me te illum, inperfecti pudebat me te illum, perfecti puduit me ‹te illum›, plusquamperfecti puduerat me ‹te illum›, futuri pudebit me te illum. imperatiua instantis pudeat me. optatiua instantis et inperfecti utinam puderet me, perfecti puduerit me, plusquamperfecti puduisset me, futuri pudeat me. subiunctiua instantis cum pudeat me, puderet me, puduerit

me, puduisset me, puduerit me. infinita instantis pudere me, praeteriti puduisse me. simili modo declinantur et cetera, piget me, libet me, paenitet me, et fere actiua impersonalia ‹quae› secundi ordinis sunt. item uerbum passiuum impersonale ‹quarti› ordinis declinatur sic. itur a me, itur a te, itur ab illo; iri a me, iri a te, iri ab illo; perfecto et plusquamperfecto itum esse a me, a te, ab illo, et cetera tempora quae possunt admitti. item uerbum passiuum ordinis secundi, quod an inpersonale sit quaerendum est. finitiua instantis misereor misereris miseretur, inperfecti miserebar miserebaris miserebatur, perfecti miseritus sum et fui, plusquamperfecti miseritus eram et fueram, futuri miserebor. imperatiua instantis miserere, futuri miseritus esto. optatiua instantis et imperfecti utinam misererer, miseritus sim, miseritus essem, miserear. subiunctiua instantis cum miserear, misererer, miseritus sim, miseritus essem, miseritus ero. infinita instantis misereri, praeteriti miseritum esse et fuisse, futuri miseritum ire. participia instantis hic miserens, perfecti miseritus, futuri hic miseriturus. impersonalia neque actiuum neque passiuum participium habent. nam pudens ὁ αἴσχυντος non est

participium sed nomen, unde et inpudens ὁ

ἀναίσχυντος conponitur.

‹V› de frequentatiuis

sunt quaedam uerba quae frequentatiua siue iteratiua appellantur, quibus significatur id quod saepius futurum est, uelut dico dictito, id est saepius dico, mitto missito, facio factito et similia figura saepius dicendi; ita tamen ut sic intellegamus, omnia iteratiua, ex quacumque coniugatione figurata fuerint, primae declinationis coniugationem habere. sed inuenimus et scriptitare ex eo quod est scribo, scriptito; item datare ex eo quod est do dato [datas datare].

‹VI› de paragogis

sunt quaedam uerba quae paragoga appellantur quaeque ex primitiui uerbi declinatione et mutationem et adiectionem litterarum capiunt et nihilo minus idem significant, interdum uariant, uelut lacesso ex eo quod est lacero. sed hoc uariat. lacessere enim concitare est. facesso aeque hic fit: facessere discedere intellegitur. ‹item accerso, item› arcesso: errant qui putant ‹idem

esse quod accerso›. sed interest, quod arcessere est accusare, accersere autem uocare. haec duo uerba sunt tertii ordinis et [arcessere et accersere] infinitiuo faciunt arcessere, non arcessire, accersere, non accersire, et imperatiuo arcesse et accerse, non arcessi et accersi ex eo quod est arcessio ‹et accersio›, sed accerso sicut arcesso. capesso capio figura saepius capiendi. sunt quaedam uerba quae instanti modo similiter efferuntur et in declinatione diuersas significationes mutatione litterae habent, uelut pando pandis et pandas ἐξαπλόω διαστρέφω, infinitiuo pandere pandare; mando mandas mandis, mandare mandere ἐντέλλομαι

μασσάομαι; fundo fundis fundas, fundere fundare χέω

θεμελιῶ; conpello conpellis conpellas, conpellere conpellare ὠθῶ ἀσπάζω; uolo uis uolas, uelle uolare

θέλω πέταμαι; dico dicis dicas, dicere dicare λέγω

καθοσιῶ, et siqua alia inueniuntur. omnia imperatiua tertiae declinationis secunda persona instantis temporis per e litteram terminantur. corrumpuntur autem haec tria, uelut facio fac, dico dic, duco duc, et quae ab his sunt, dico addico addic, praedico praedic, indico indic; ‹duco› abduco abduc, adduco adduc, perduco perduc, seduco seduc. sed facio, quod subnotauimus, si praepositionem acceperit, redit ad regulam, uelut inficio infice, adficio adfice, conficio confice. sed apud ueteres salua est regula. nam dixerunt face dice duce.

omnia uerba quorum perfecto prima syllaba iteratur adiecta praepositione desinunt iterare, uelut tendo tetendi, cado cecidi, ‹pello pepuli›. adiecta praepositione intendo intendi facit, incidi et repuli et expuli et cetera praeter haec, disco didici, et adiecta praepositione addisco addidici, et curro cucurri, excurro excucurri. sic enim apud auctores non numquam inuenimus; alioquin recurri dicimus et excurri. quare autem perfectum tempus aut syllabis crescat aut minuatur aut par sit non est inuenta ratio, nec cur a correptis producatur, uelut traho traxi, aut a productis ‹corripiatur, ut sto steti, do dedi, aut utroque producatur, ut flo flaui, aut utroque› corripiatur, ut iaceo iacui.

‹VII› de confusis

sunt quaedam uerba confusa temporibus, uelut odi noui pepigi memini. in his enim instans et perfectum tempus idem est, item inperfectum et plusquamperfectum, nec participia fere habent. temporibus haec deficere dicuntur. declinantur autem hoc modo. uerbum finitiuum temporis instantis odi μισῶ odisti

odit; inperfecti oderam; perfecti odi, eiusdem temporis passiuo modo osus sum et fui; plusquamperfecti oderam, eiusdem temporis passiuo modo osus eram et fueram; futuri odero, eiusdem temporis passiuo modo osus ero. imperatiua instantis oderis oderit. optatiua instantis et inperfecti ‹ut› odirem; ‹perfecti› oderim, eiusdem temporis passiuo modo osus sim; plusquamperfecti odissem, eiusdem temporis passiuo modo osus essem; futuri oderim. subiunctiua instantis cum oderim; ‹inperfecti cum› odirem; ‹perfecti cum› oderim, eiusdem temporis passiuo modo cum osus sim; plusquamperfecti ‹cum› odissem, eiusdem temporis passiuo modo cum osus essem; futuri cum odero. infinitiua instantis odire; perfecti et plusquamperfecti odisse, passiuo modo perosum esse; futuri osurum esse. participium instantis non habet; futuri hic osurus et cetera. huic uerbo similia sunt memini noui. sed haec etiam quasi futurum habent imperatiui, memini quidem memento tu memento ille mementote; noui autem nouito tu nouito ille nouitote nouerint. haec uerba passiua non habent, sed cum obseruatis suis perfectis per suas angustias declinantur, ‹inter›dum tamen perfectum per passiuam formam exprimunt. uidentur enim in similitudinem mixtorum uerborum declinari. nam perfectum odi quidem, passiuo modo exosus sim et fuerim; plusquamperfectum exosus essem et fuissem: memini, optatiua utinam memor sim et fuerim et memor essem et fuissem: noui, utinam notum habuerim et notum habuissem. declinantur autem et ista hoc modo. finitiua instantis noui nouisti uel nosti nouit, inperfecti

noueram, perfecti noui, plusquamperfecti noueram, futuri nouero. ‹imperatiua nouito nouitote nouerint.

› optatiua instantis et inperfecti utinam nouissem; perfecti ‹utinam nouerim, eiusdem temporis passiuo modo utinam notum habuerim›; plusquamperfecti utinam nouissem et nossem, eiusdem temporis passiuo modo utinam notum habuissem; futuri utinam nouerim. subiunctiua instantis cum nouerim; inperfecti cum nouissem; perfecti cum nouerim, eiusdem temporis passiuo modo cum notum habuerim; plusquamperfecti cum nouissem, eiusdem temporis passiuo modo cum notum habuissem; futuri cum nouero. infinitiua instantis nosse, praeteriti perfecti et plusquamperfecti nouisse uel notum habuisse, futuri notum habiturum ‹esse et notum› ire. participium notum habiturus. item aliud. finitiua instantis memini meministi meminit; inperfecti memineram; perfecti memini, eiusdem temporis passiuo modo memor sum et fui; plusquamperfecti memineram, eiusdem temporis passiuo modo memor eram et fueram; futuri meminero. imperatiua instantis memineris, futuri memento mementote. optatiua instantis et inperfecti

utinam meminerem; perfecti utinam meminerim, eiusdem temporis passiuo modo utinam memor sim; plusquamperfecti utinam meminissem, eiusdem temporis passiuo modo utinam memor essem; futuri utinam meminerim. subiunctiua instantis cum meminerim; inperfecti cum meminerem, perfecti cum meminerim, eiusdem temporis passiuo modo cum memor sim; plusquamperfecti cum meminissem, eiusdem temporis passiuo modo cum memor essem; futuri cum meminero. infinita praeteriti tantum perfecti et plusquamperfecti meminisse ‹uel› memorem esse, futuri memorem futurum. haec tria uerba, noui odi memini [pepigi], iuxta quosdam ne imperatiua quidem habent omnino, cum etiam in eo quod est memini futurum tantum sit, et hoc in secunda dumtaxat persona. in his uerbis quibus notauimus imperatiua deesse, quae sunt memini odi noui [pepigi], grammatici inducunt imperatiua hoc modo. dicunt enim omnia imperatiua tribus modis intendi posse, uelut dic dicas dixeris, et ita distingunt: dic ex eo quod est solitae regulae quam in declinatione obseruamus; dicas autem et dixeris per defectionem imperatiui, ut sit fac dicas et fac dixeris. quorum alterum, hoc est dicas, optatiuorum futurum est, item subiunctiuorum instans; alterum, quod est dixeris, subiunctiuorum futurum siue perfectum est. hinc ergo imperatiua uerbis quae praeposuimus adsignant, quae non habere notauimus, ut memineris, quod figuratur ita, fac memineris. quod ipsum etiam in omnibus obseruari

uerbis potest, quamuis habeant sua imperatiua, uelut ames, ut sit fac ames, et amaueris, ‹fac amaueris›; similiter et cetera, doceas, fac doceas, ‹et docueris›, fac docueris; uincas, fac uincas, ‹et uiceris›, fac uiceris; item munias, fac munias, ‹et munieris, fac munieris›. praeponuntur autem imperatiuis alia multa, uelut rogo uolo oro moneo quaeso hortor, id est uolo facias, rogo dicas et cetera. imperatiua iterum praecedente ne syllaba quadrifariam exprimuntur, uelut ne nega, ne neges, ne negaueris, noli negare; item ‹ne time›, ne timeas, ne timueris, noli timere et cetera similiter. item eorum uerborum [quorum] declinationes inseruimus quae uidentur et ipsa defectiua seu corrupta esse ideoque inter confusa relata et ambigue declinari, et sunt haec. uelut finitiua instantis uolo uis uult, inperfecti uolebam, perfecti uolui, plusquamperfecti uolueram, futuri uolam uoles uolet. imperatiua instantis uelis uelit; futuri non habet. optatiua instantis et inperfecti utinam uellem, perfecti uoluerim, plusquamperfecti uoluissem, futuri uelim. subiunctiua instantis cum uelim, inperfecti uellem, perfecti uoluerim, plusquamperfecti uoluissem, futuri uoluero. infinitiua instantis uelle, praeteriti uoluisse; futuri non habet. participium instantis tantum hic uolens ‹et cetera›. similiter nolo non uis non uult, malo mauis mauult. quamquam etiam circa haec uerba similiter imperatiua obseruare debemus secundum adnotationem praecedentem. sed sunt qui ita dicunt, malis nolis, et optatiua tantum instantis et praeteriti utinam malim malis

malit et nolim nolis nolit. uidendum est ne in similitudinem cadant uolo et uoluo, quod est κυλίω. ubi enim o duas uocales et semel * declinari uoluo uoluebam uolui. uoluo autem est tertiae declinationis:

tot uoluere casus

Vergilius, Aen.

1,9

. nam uolo uolas primae est:

uolat ille per aera magnum

Vergilius, Aen.

1,300

. et quae ex uolo uerba fiunt, nolo et malo, futurum neque infinitiuo neque participio habent. item aliud uerbum ita declinatur. finitiua instantis sum es est, inperfecti eram, perfecti fui, plusquamperfecti fueram, futuri ero. imperatiua instantis es, aliis sis, sit simus este sint; futuri aut quasi futuri esto tu esto ille [essemus] estote sint et sunto. optatiua instantis et inperfecti utinam essem, perfecti fuerim, plusquamperfecti fuissem, futuri sim. subiunctiua instantis cum sim, inperfecti essem, perfecti fuerim, plusquamperfecti fuissem, futuri ero et fuero. infinita instantis esse, praeteriti fuisse, futuri futurum esse et futurum ire: nec appellationem nec nomen nec participium praebet; sed nec passiuum facit. participia tamen recipit haec tantum, singulariter ut hic futurus et pluraliter hi futuri et cetera. similiter declinantur etiam quae ex eo conposita sunt, uelut prosum adsum

praesum desum obsum intersum insum, et siqua alia ex his deriuantur. sed ex his duo ista habent participia etiam instantis, praesum et absum. nam et praesens et absens dicimus. inter haec quae ‹cum› sum uerbo pronuntiantur unum possum non potest uideri (facit enim perfectum potui), cuius declinationem inseruimus. uelut finitiua instantis possum potes potest, poteram, potui, potueram, potero. imperatiua instantis potes possit ‹possimus poteste possint›, futuri ‹potesto possit› possimus potestote possint et possunto. optatiua instantis et inperfecti utinam possem, potuerim, potuissem, possim. subiunctiua instantis cum possim, possem, potuerim, potuissem, potuero. infinita instantis et praeteriti tantum posse potuisse; futuri non habet. participium instantis tantum hic potens. sed quidam dicunt participium ne instantis temporis quidem habere. nam potens nomen est siue appellatio, non participium. item aliud uerbum. finitiua instantis eo is it, ‹inperfecti› ibam, ‹perfecti› ii, ‹plusquamperfecti› ieram, ‹futuri› ibo. imperatiua ‹instantis› i eat eamus ite eant, quasi futuri ito eat eamus itote eant. optatiua instantis et inperfecti utinam irem, ‹perfecti› ierim, ‹plusquamperfecti› issem, ‹futuri› eam. subiunctiua

‹instantis› cum eam, ‹inperfecti› irem, ‹perfecti› ierim, ‹plusquamperfecti› issem, ‹futuri› iero. infinita instantis ire, ‹praeteriti› isse [itum esse], futuri itum ire uel iturum esse. participia instantis hic iens, futuri hic iturus et cetera. similiter quae ab eo conposita sunt, uelut abeo ἀπέρχομαι, ineo εἰσέρχομαι, subeo ὑπέρχομαι, adeo προσέρχομαι, prodeo

προέρχομαι, circumeo περιέρχομαι, intereo ἀπόλλυμαι, pereo ἀπόλλυμαι, praetereo παρέρχομαι, exeo

ἐξέρχομαι, praeeo προηγοῦμαι, coeo συνέρχομαι

συνουσιάζω, ueneo πωλοῦμαι, queo δύναμαι, nequeo

οὐδύναμαι, redeo ἐπανέρχομαι, transeo

παρέρχομαι, anteeo προλαμβάνω. prodeuntem abeuntem subeuntem dicemus et cetera, non prodientem; alioquin peccabimus: item abientem subientem. item aliud uerbum. finitiua instantis fero fers fert, ‹inperfecti› ferebam, ‹perfecti› tuli, ‹plusquamperfecti› tuleram, ‹futuri› feram feres feret. imperatiua instantis fer ferat, futuri ferto tu et ille. optatiua instantis et inperfecti utinam ferrem, ‹perfecti› tulerim, ‹plusquamperfecti› tulissem, ‹futuri› feram. subiunctiua instantis cum feram, ‹inperfecti› ferrem, ‹perfecti› tulerim, ‹plusquamperfecti› tulissem, ‹futuri› tulero. infinita ‹instantis› ferre, ‹praeteriti› tulisse, futuri latum ire et laturum esse, passiuo modo latum iri. participia ‹instantis› ferens, ‹futuri› laturus et cetera. similiter quae ab eo conposita sunt tam actiuo quam etiam passiuo modo declinantur, uelut defero

καταφέρω διαβάλλω, adfero ἐπιφέρω, profero προφέρω, praefero προκρίνω, effero ἐκφέρω, differo

ὑπερτίθημι, confero ἀντιβάλλωσυγκρίνω, refero ἀναφέρω,

antefero προκρίνω, aufero ἀφαιροῦμαι, suffero

ὑπερφέρω, circumfero περιφέρω, transfero παραφέρω. item aliud uerbum. finitiua instantis edo es est edimus editis edunt, sed ueteres edo edis edit; inperfecti edebam; perfecti edi; plusquamperfecti ederam; futuri edam. imperatiua instantis ede edat edamus edite uel este edant, futuri edito edat edamus editote, quasi futuri esto edat edamus estote edant. optatiua instantis et inperfecti utinam ederem, ‹perfecti› ederim, ‹plusquamperfecti› edissem essem, ‹futuri› edam. subiunctiua ‹instantis› cum edam, ‹inperfecti› ederem, ‹perfecti› ederim, ‹plusquamperfecti› edissem essem, ‹futuri› edero. infinitiua ‹instantis› edere, ‹perfecti› edisse esse, ‹futuri› esum ire, esurum esse. participia ‹instantis› hic edens, ‹futuri› hic esurus et cetera. similiter quae ex eo ueniunt, uelut comedo ambedo circumedo. passiuo modo edor et cetera. uerba quae perfectum mutant, sicut in superioribus uarie conprehensum est, haec sunt, spondeo spopondi, pasco paui, ferio ferii percussi, meio mixi, uerro uerri, necto nexui, uincio uinxi, pecto pexi, incedo incessi, fero tuli, sero seui, urgeo ursi, texo texui, torqueo torsi, scindo scidi, prandeo prandi, sino siui, tollo sustuli, confero contuli, ludo lusi, denseo densi, incipio incepi coepi, prosto prostiti, mergo mersi, eruo erui, frango fregi, desino desii, cambio campsi, haereo haesi,

haurio hausi, farcio farsi, satago sategi, ago egi, dico dixi, uolo uolui uolaui, contero contriui, promo prompsi, adsuesco adsueui, calfio calfactus sum, madefio madefactus sum, tepefio tepefactus sum, expergefio expergefactus sum, sum fui, tero triui, disco didici, sterno straui, concoquo concoxi, allido allisi, obsto obstiti, cresco creui, cano cecini, pergo perrexi, tueor tuitus sum, uescor pastus sum, audeo ausus sum. admonendi tamen sumus participia in actiuis praeteriti temporis non esse, ut Graece dicimus φιλήσας

ποιήσας. recipiuntur autem in positione passiua ea quae non habent passiuam declinationem, sicut apud ueteres inueniuntur, ut iuratus. non enim dicimus iuror. similiter et pransus cenatus potus iniuratus. haec enim, quoniam sunt actiua et non patiuntur, recipiuntur passiuo modo. sed haec in ceteris uerbis et participiis dici non possunt. quidam autem dicunt et occasus sol,

δύνας ὁ ἥλιος. item in passiuis participia praesentis temporis non sunt; abutuntur autem ueteres actiuo pro passiuo, ut apud Vergilium

genibusque uolutans

haerebat

Vergilius, Aen.

3,607-608: amplexus Verg.

; deest se, ut sit uolutans se κυλιόμενος: praecipitans traxit omnia

Vergilius, Aen.

6,351

; deest se, ut sit praecipitans se, κατακρημνιζόμενος.

‹VIII› de qualitatibus Latini sermonis et temporibus

qualitates sermonis Latini certissimas, quibus tempora copulata sermone conectuntur, istas accepimus, finitiuam optatiuam subiunctiuam, quas notas omnibus certo scio. ideoque de his, quid quaeque significet, simul, quod non alienum ab re est, tempora quoque omnia principalia et quae ex his deriuantur explanabimus. sunt enim tempora instans, quod et praesens, praeteritum inperfectum, perfectum, plusquamperfectum, futurum; de quibus, ut breuiter dicam, uniuersa nobis administrabitur oratio. igitur ista tempora, quoniam modo finitiua, non numquam optatiua, saepenumero subiunctiua sunt, pro ut ratio suadet, iungentur. sermo, dum finitiuus est, absolutiue effertur, aut dum optamus, aut dum, ut repleatur sensus, necessario subiungimus, unde subiunctiua quoque appellata est uerbi qualitas. itaque coniunguntur inter se tempora hoc modo. instans finitiuorum iungitur instanti subiunctiuorum, uelut dico quamuis intellegas: item idem tempus instans finitiuorum iungitur perfecto subiunctiuorum, uelut dico quamuis intellexeris: idem tempus iungitur et futuro optatiuorum, uelut dico ut intellegas, ut

apud Vergilium, non enim refugimus quaedam exemplis probare,

quamquam animus meminisse horret luctuque refugit,

incipiam

Vergilius, Aen.

2,12-13

; quamquam horret, incipiam. inperfectum finitiuorum iungitur inperfecto subiunctiuorum, uelut dicebam quamuis intellegeres: item idem tempus iungitur et plusquamperfecto subiunctiuorum, uelut dicebam quamuis intellexisses. perfectum finitiuorum et plusquamperfectum iungitur inperfecto subiunctiuorum et plusquamperfecto, uelut dixi quamuis intellegeres, dixi quamuis intellexisses, dixeram quamuis intellegeres, dixeram quamuis intellexisses. item futurum finitiuorum iungitur instanti subiunctiuorum et perfecto et futuro et optatiuorum futuro ita, dicam quamuis intellegas, dicam quamuis intellexeris, dicam si intellexeris, dicam ut intellegas. non numquam iungitur perfectum finitiuorum futuro optatiuorum ita, dixi ut facias. ceterum quod superius et inperfecto subiunctiuorum iungi diximus, hanc adfert differentiam, ut intersit utrum dixi ut faceres an dixi ut facias ‹enuntiemus›, quoniam in superiore, dixi ut faceres, et tempus quo dixi et tempus quo ut fiat dixi praeterisse significat; in eo uero quod est dixi ut facias dicti tempus praeteritum significat, facti in futuro suspendit, cum adhuc, quoniam fieri possit quod iussit, incertum sit fiat necne. reperimus apud ueteres instans finitiuorum iungi etiam inperfecto subiunctiuorum, quod raro fit. eius exempli prodendi

gratia uel sola Ciceronis sufficiat auctoritas pro Sexto

Roscio, uelut cum nulla etiam proscriptionis memoratio fieret, cum etiam qui antea proscripti erant sederent, nomen refertur in tabulas Sexti Roscii

Cicero, S. Rosc. 21: cum nulla iam (codd.

Cic.) : cum iam mentio nulla (Ω) cum etiam qui (Ω, Kasten) sese (Ω) nomen.

Roscii (om. Ω)

. item subiunctiua uicissim inter se iunguntur hoc pacto, inperfectum inperfecto sic, dicerem si scirem, plusquamperfectum plusquamperfecto sic, dixissem si scissem; ‹item inperfectum plusquamperfecto sic, scriberem tibi si scissem›, item plusquamperfectum inperfecto sic, scripsissem tibi si scirem. et priore quidem sermone, scriberem tibi si scissem, significat scripturum fuisse uel ‹semel›, si saepius cognouisset; sequenti uero, scripsissem tibi si scirem, significat saepe scripturum fuisse, si uel semel sciret. siquid difficultatis inesse uidetur, rei tenuitati, non nobis imputandum est.

‹liber quartus›

‹I›

de barbarismo, ut ait Cominianus. barbarismus est dictio uitiosa. haec autem definitio ‹et› generalis est et specialis. sed quoniam ‹dictio et› contexta oratio ‹et› una pars eius intellegitur, consuetudo hunc tantum barbarismum appellat qui fit in una parte orationis. aptius tamen hac utemur definitione,

barbarismus est una pars orationis corrupta. sed hoc uitium in soluta oratione nomen suum retinet, ceterum apud poetas metaplasmus uocatur, soloecismus autem schema. barbarismus est barbaros lexis, id est barbara dictio. sed hoc uitium inter se differt, quod barbarismus fit in nostra loquella, barbaros lexis in peregrina. barbarismus fit modis quattuor, adiectione detractione transmutatione inmutatione: adiectione temporis, ut

Italiam fato profugus

Vergilius, Aen.

1,2: Lauiniaque Verg.

, cum Italia corripi debeat; litterae, ut

relliquias Danaum

Vergilius, Aen.

1,30

, cum reliquiae dicantur; syllabae, ut

nos abiisse rati

Vergilius, Aen.

2,25

pro abisse: detractione temporis, ut feruĕre Leucaten

Vergilius, Aen.

8,677

pro feruēre producta e littera; litterae, ut siquis dicat Plionem pro Polione; syllabae, ut imperiti dicunt salmentum pro salsamento: transmutatione litterae, ut siquis dicat reilcum pro eo quod est relicum: inmutatione litterae, ut siquis dicat olli pro illi. fit inmutatio et per sonos, cum aut acutus pro graui aut grauis pro acuto uel alio quolibet ponitur. sonus in pronuntiatione inuenitur. similiter adspiratio ad sonum pertinet, tametsi nos h quasi litteram ponimus. sed hoc uitium in scripto inuenitur, cum aut choronam pro corona aut umum pro humo legimus. aliis uberius ita placuit definire de barbarismo. barbarismus est dictio uel pronuntiatione uel scriptura aliqua sui parte uitiosa. barbarismus fit modis quattuor, adiectione detractione inmutatione transmutatione: adiectione, cum una pluresue litterae iniciuntur non necessariae, ut

nec Polyhymnia

Lesboum refugit tendere barbiton

Horatius, carm.

1,1,33-34

: detractione, cum littera litteraeue inconuenienter detrahuntur, ut

actae non alio rege puertiae

Horatius, carm.

1,36,8

; proprie enim pueritiae dicimus; et cum nantes ἀντὶ τοῦ natantes ponimus: inmutatione conticuere omnes

Vergilius, Aen.

2,1

pro conticuerunt: transmutatione,

pinguiaque in ueribus torrebimus exta colurnis

Vergilius, georg.

2,396

, cum sit corulus arbor. praeterea enuntiatione, cum aut producimus aut corripimus aut adspiramus aut adspirationem subtrahimus non postulante ratione. inter barbarismum et soloecismum hoc interest, quod barbarismus in singulis uerbis fit in quocumque ordine contra morem Latinitatis, soloecismus autem, quando discrepantes inter se dictiones habet. de soloecismo, ut ait Cominianus. soloecismus est oratio inconsequens. fit autem per partes orationis aut per accidentia partibus orationis. per partes orationis, ut

inualidus etiamque tremens, etiam inscius aeui

Vergilius, georg.

3,189

; etiam pro etiamnunc, coniunctio posita pro aduerbio. per accidentia partibus orationis fit soloecismus in plures species diuisus, per qualitates genera numeros casus personas modos tempora comparationes: per qualitates nominum, ut

hauriat hunc oculis ignem crudelis ab alto

Dardanus

Vergilius, Aen.

4,661-662.

pro Dardanius, posuit proprium nomen pro appellatiuo; per qualitates uerborum, ut

at uero Rutulis inpar ea pugna uideri

iam dudum

Vergilius, Aen.

12,216-217

pro uidebatur, posuit infinitiuum uerbum pro finitiuo; per qualitates aduerbiorum, ut intus eo pro intro eo,

aut intro sum pro intus sum; per qualitates praepositionum, ut

ad quem tum Iuno supplex his uocibus usa est

Vergilius, Aen.

1,64

pro apud quem: per genera nominum, ‹ut›

haec finis Priami

Vergilius, Aen.

2,554

pro hic finis; per genera uerborum, ut balneum lauatur pro lauat: per numeros, ut

pars in frusta secant

Vergilius, Aen.

1,212

pro secat, posuit pluralem numerum pro singulari: per casus, ut

uir bonus et sapiens dictis ait esse paratus

Horatius, epist. 1,7,22: dictis : dignis (Hor.)

pro paratum se esse: per personas, ut

uosque, Lares, tectum nostrum qui funditus curant

ann.

Ennius Vahlen² 620: = 619 Skutsch

pro curatis: per modos, ut

nec ueni, nisi fata locum sedemque dedissent

Vergilius, Aen.

11,112

pro nec uenissem; posuit indicatiuum modum pro coniunctiuo: per tempora, ut

ceciditque superbum

Ilium, et omnis humo fumat Neptunia Troia

Vergilius, Aen.

3,2-3

pro fumauit: per conparatiuum, ut siquis dicat magis doctior, cum aut per se doctior dici debeat aut magis doctus [ut apud Vergilium

sequimur te, sancte deorum,

quisquis es

Vergilius, Aen.

4,576-577

, pro sanctissime]. fit soloecismus et per ordinem coniunctionum, ut siquis dicat autem fieri non debet, cum sit dicendum fieri autem non debet. dicunt quidam soloecismum et in uno uerbo fieri, ut siquis feminam ostendat et dicat hic; sed intellegendum est huic dictioni accidere demonstrationem et sic effici duas partes orationis. aliis ita placuit definire de soloecismo. soloecismus est non conueniens rationi sermonis uerborum iunctura. soloecismus quoque fit modis quattuor,

adiectione detractione inmutatione transmutatione: adiectione, cum superuacuo quid sententiae adicitur, ut

reginam petit. haec oculis, haec pectore toto

haeret et interdum gremio fouet inscia Dido

Vergilius, Aen.

1,717-718

; hic enim Dido abundat: detractione, cum minus quam debet sententia uerborum habet, ut

implentur ueteris Bacchi pinguisque ferinae

; deest enim carnis: inmutatione, cum aliae partes orationis pro aliis collocantur aut accidentia eis immutantur [

at non ille, satum quo te mentiris, Achilles

talis in hoste fuit Priamo

Vergilius, Aen.

2,540-541

; debuit enim me dixisse; et e contrario

degeneremque Neoptolemum narrare memento

Vergilius, Aen.

2,549

, immo me: transmutatione cum]: nomen pro uerbo ponitur, ut

non metus omnino, nec te certasse priorem

paeniteat

Vergilius, Aen.

1,548-549

pro non metuendum est; nomen pro participio, ut

hinc populum late regem

Vergilius, Aen.

1,21

pro late regnantem; participium pro nomine, ut

uitaeque uolantum

Vergilius, Aen.

6,728

pro uolucrum; participium pro uerbo, ‹ut›

inde toro pater Aeneas sic orsus ab alto

Vergilius, Aen.

2,2

pro sic orsus est; ‹pro› aduerbio coniunctio, ut

‹aut› hic ad ueteres fagos

Vergilius, ecl.

3,12: Daphnidis Verg.

pro sicut hic. et cum accidentia partibus orationis inmutantur, qualitates genera numeri ‹casus› figurae personae ordines tempora significationes: qualitates,

ut in nominibus, absolutum pro relatiuo, ut

neue putes alium sapiente bonoque beatum

Horatius, epist. 1,16,20

pro beatiorem, absolutum pro superlatiuo, ut

sequimur te, sancte deorum

Vergilius, Aen.

4,576

pro sanctissime, absolutum pro deriuatiuo, ut

purpura Maeandro duplici Meliboea cucurrit

Vergilius, Aen.

5,251

pro Meliboeensis; item cum finitiua pronomina pro qualitatis significatione ponuntur, ut

hunc ego te, Euryale, aspicio

Vergilius, Aen.

9,481

pro talem; uerbis, cum pronuntiatiuum pro subiunctiuo ponitur, ut

quamuis solus auem caelo deiecit ab alto

Vergilius, Aen.

5,542

pro deiecisset; aduerbiis, cum relatiuum pro absoluto ‹ponitur›, ut

saepius Andromache ferre incomitata solebat

Vergilius, Aen.

2,456

pro saepe; praepositionibus, ut

area cum primis ingenti aequanda cylindro

Vergilius, georg.

1,178

pro [cum] in primis; coniunctionibus, ‹ut›

semper erunt quarum mutari corpora malis.

semper enim refice

Vergilius, georg.

3,69-70

pro semper itaque: per genera nominibus, ut

timidi uenient ad pocula dammae

Vergilius, ecl.

8,28

pro timidae; pronominibus, ut

quis tu es mulier?

trag. Pacuuius Ribbeck³ 239: (Medus)

pro quae; participiis, ut

oculis capti fodere cubilia talpae

Vergilius, georg.

1,183

pro ‹captae›, captos habentes oculos: per numeros nominibus, ut

multa tibi ante aras nostra cadet hostia dextra

Vergilius, Aen.

1,334

pro multae; pronominibus, ‹ut›

et nos aliquod nomenque decusque

gessimus

Vergilius, Aen.

2,89-90

ἀντὶ τοῦ et ego gessi: ‹per casus› * participiis, ‹ut›

sensit medios dilapsus in hostis

Vergilius, Aen.

2,377: delapsus in hostis Verg.

pro sensit se dilapsum; praepositionibus, ut

destrictus ensis cui super impia

ceruice dependet

Horatius, carm.

3,1,17-18

pro super impiam: ‹per› figuras ‹nominibus›, ut

falsa ad caelum mittunt [ut] insomnia

‹pro somnia›, et

incanaque menta

Vergilius, Aen.

6,809: etiam: georg.

3,311.

pro cana menta; pronominibus, ut

ipsa egomet dudum Beroen

Vergilius, Aen.

5,650

pro ipsa ego, conposuit ipsa egomet, quod non debuit; uerbis, ut

litore aena locant alii

Vergilius, Aen.

1,213

pro conlocant, et

recalent nostro Tiberina fluenta

Vergilius, Aen.

12,35: Thybrina Verg.

pro calent; participiis, ‹ut›

somno positae sub nocte silenti

Vergilius, Aen.

4,527

‹pro compositae›: personae immutantur, pronominibus, ut

quid furis?

aut quonam nostri tibi cura recessit?

Vergilius, Aen.

2,595

pro tuorum; uerbis, ‹ut›

migrantis cernas totaque ex urbe ruentes

Vergilius, Aen.

4,401: ruentis

pro cernat quis: ordo immutatur, pronominibus, cum praepositiua pro coniunctiuis ponuntur, ut

hic canit errantem

Vergilius, Aen.

1,742

pro is; coniunctionibus, ‹ut›:

horum quod mauis stultusne malusne uideri?

carm. Incertus auctor Morel frg.

25: (uersus aeui Augustei)

pro stultusne an malus: temporibus uerborum aut participiorum, ut

progeniem sed enim Troiano a sanguine duci

audierat

Vergilius, Aen.

1,19-20

‹pro ductum iri›, et

suspensi Euryplum scitatum oracula Phoebi

mittimus

Vergilius, Aen.

2,114-115: Euryplum Barw.

(?

) : Eurypylum Char.

(GL 1) Verg. scitatum Cher.

: scitantem Verg.

pro sciscitatum: significationibus uerborum participiorumque, ut

et iam nox humida caelo

praecipitat

Vergilius, Aen.

2,8-9: iam Verg. umida Verg.

‹pro praecipitatur›, actiuum pro passiuo; aduerbiorum significationibus, ut

hic regina grauem gemmis

Vergilius, Aen.

1,728

pro tunc, locale positum pro temporali: aut quantitatis,

multum ille et terris

Vergilius, Aen.

1,3

pro diu. transmutatione, ut

solus qui Paridem solitus contendere contra

Vergilius, Aen.

5,370

.

de uitiis ceteris

de acyrologia. acyrologia est dictio inpropria, ut

hunc ego si potui tantum sperare dolorem

Vergilius, Aen.

4,419

. sperare enim dixit pro timere. de cacenphato. cacenphaton est conpositio uerborum obscenae significationis aut unius uerbi obscena pronuntiatio. conpositione fit, ut: cum Numerio fui; sed emendabitur hoc uitium interposita aliqua parte orationis, ut: cum quodam Numerio fui. fit et in uno uerbo, ut apud Sallustium ductabat exercitum

Sallustius,

Catil.

17,7

et arrexit animos militum

Sallustius , Cato 57

.

uitiosius Cicero de senectute, Caecilius uitiosius illud ait de senectute

Cicero, Cato 25: illud uero idem Caecilius uitiosius (codd.

Cic.)

. uiritim Cicero de senectute, Sp(urio) Caruilio * G(aio) Flaminio tr(ibuno) pl(ebis) quoad potuit Fabius Maximus restitit agrum Picentem et Gallicum uiritim contra senatus auctoritatem diuidenti

Cicero, Cato 11: Caruilio collega quiescente codd.

Cic. Fabius Maximus codd.

Cic. non habent

.

uniuerse

Cicero, Scaur.

24,52

Cicero pro Scauro. utrinde Cato pro Hispanis de frumento,

utrubi bona, utrubi mala gratia capiatur, utrinde iram, utrinde factiones tibi pares

or.

Cato Malcovati frg. 155: (in P. Furium pro Hispanis)

. unde pro e quo loco Plautus in rudente,

unde nos hostias agere uoluisti?

Plautus, Rud.

273

uehementissime pro fortissime et uere Caluus

Vatinium, uehementissime probare

or.

Caluus Morel frg. 27: (in P. Vatinium orationes tres)

. uehementer Caepio in M(arcum) Aemilium Scaurum lege

Varia, Q(uintus) Albius uir bonus est et uehementer idoneus

or.

Caepio Malcovati frg. 7: (in M. Aemilium Scaurum lege uaria)

.

‹XIIII›

de coniunctione, ut ait Cominianus. coniunctio est pars orationis nectens ordinansque sententiam. coniunctioni accidunt figura ordo potestas. figura est qua appellatur aut simplex, ut quidem, aut conposita, ut equidem. ordo est quo apparet quae praeponi tantum possit, ut at, quae subiungi tantum possit, ut que, quae

praeponi et subiungi, ut etiam. potestas coniunctionum in quinque species diuiditur. sunt enim copulatiuae disiunctiuae expletiuae causales rationales; copulatiuae et que at ast ac atque, disiunctiuae aut ue uel ne nec neque, expletiuae quidem equidem quoque autem tamen porro, causales αἰτιολογικοί si etsi tametsi siquidem quando quandoquidem quin quinetiam sin seu siue nam namque ne ni nisi nisisi [nenisi] praeterea, rationales quamobrem praesertim item itemque enim etenim enimuero quia quapropter quippe quoniam quoniamquidem ergo ideo scilicet propterea.

Palaemon autem ita definit. coniunctionum quaedam sunt principales, aliae subsequentes, aliae mediae, quibus utralibet parte positis sine uitio coniungitur oratio. principalis igitur est coniunctio sed, uelut

sed te qui uiuum casus age fare uicissim

Vergilius, Aen.

6,531

, ut ait Vergilius. ille enim ordo ubi postponitur poeticus est per ἀναστροφήν factus,

ipsa sed in somnis inhumati uenit imago

coniugis

Vergilius, Aen.

1,353-354

, sed ipsa. subsequens est que, media est etiam. habent etiam figuras coniunctiones, quia sunt aut simplices aut conpositae; simplices, ut nam, conpositae, ut namque. cum est igitur de figura et ordine dictum, inspiciamus nunc quae sint potestates. et sunt hae ‹copulatiuae›, que et porro quidem quoque atque etiam ac item autem uero; causales hae, nam enim quia quoniam eo ideo quod idcirco propter causa gratia ergo.

hae enim ubi causa redditur rerum coniungere orationem solent, uelut ita: non dedit, quoniam non habuit. ratiocinatiuae hae συλλογιστικοί, quare, quapropter, igitur, ergo, itaque, quando graui accentu, quatenus, quoniam, ideoque, quoniamquidem, quandoquidem, siquidem. dictae autem sunt ratiocinatiuae, quod quamque rem propositam ratione confirmant in hunc modum: lucet, igitur dies est. nam hic coniunxit rationem, lucem ideo esse, quod sit dies, seu diem ideo esse, quod sit lux. dubitandi sunt hae διστακτικοί, si siquidem siue seu nisi; disiungendi sunt hae διαζευκτικοί ue uel an ne aut neque neu nec neue; admonendi atque petendi, sed uerum, quas quidam inter causales posuerunt hoc modo: peccauit, sed rogat, laesit, uerum et profuit; relatiuae ad aliquid, ut Plinius ait, siue conparatiuae hae, magis potius immo, in hunc modum: hic eat, immo ille uel potius ille. idem ait Plinius potestatem habere comparandi tam quam; sed haec aduerbia uidentur magis similitudinis, ut: tam quam bonus amicus et: tam ille quam hic. sane et habet comparandi potestatem quam, ubi dicitur: ante quam et melius quam. subiciendi, quas Palaemon expletiuas ait, hae, equidem enimuero; repletiuae ἀναπληρωματικοί, saltem tamen tandem ne adeo; inlatiuae, quamquam quamuis etsi tametsi; finitiuae, dum quamquam

postquam antequam quatenus ut cum, ὅταν ὡς σημαίνει. alii dicunt cum, ut sit quo tempore: per hoc et aduerbium esse potest temporis. optatiuae, utinam ut ne uelim; subiunctiuae, cum, si et quae ab eo conpositae sunt, tametsi, antequam, donec, quamuis, dummodo, licet, postquam, priusquam, dum cum pro donec accipitur aut pro dummodo. nec te moueat, si quaedam esse aduerbia et coniunctiones recognoueris. superest ut dicamus quae coniunctio cui qualitati iungatur. cum iungitur modo finitiuis modo subiunctiuis, uelut cum dico, cum dicebam; item ceteris finitiuis temporibus: subiunctiuis quoque sic, cum dicam, cum dicerem; item ceteris subiunctiuis temporibus. sed interest utrum finitiuis an subiunctiuis iungatur. finitiuis enim iungitur, quotiens ad id tempus quo agebam refertur, ‹uelut:› cum declamo uenit, id est ipso tempore quo declamo, cum declamabam, ‹id est ipso tempore quo declamabam›, ut apud Vergilium

cum uenit, aulaeis iam se regina superbis

aurea conposuit sponda

Vergilius, Aen.

1,697-698

, id est tempore ipso quo uenit; et apud Ciceronem

tantum profeci, cum te a consulatu reppuli

Cicero, Catil.

1,27: cum CAVBβγ, Maslowski : tum cum ah

, ‹id est ipso tempore quo reppuli› profeci. sic quoque et futuro iungitur finitiuorum, ut apud Vergilium

cum dabit amplexus atque oscula dulcia figet

Vergilius, Aen.

1,687

, quod est ipso tempore quo dabit amplexus et figet oscula; sic et Cicero an cum bello uastabitur Italia, uexabuntur urbes, tecta ardebunt, tum te non existimas?

Cicero, Catil.

1,29

significat enim ipso tempore se

inuidia conflagraturum quo uastabitur Italia, tecta ardebunt. hoc pacto iungitur finitiuis; subiunctiuis uero, cum post factum aliquid significat, ut: cum uenisset, declamaui. significat enim prius uenisse et sic se coepisse declamare, ut apud Ciceronem

cum ille homo audacissimus conscientia conuictus reticuisset, patefeci

Cicero, Catil.

2,13: proxima (Prisc.), B : in proximam Aαut, Maslowski ; in proximam noctem o ; in proxima βx ei (Prisc.) Bαb²iγ, Maslowski ; rei sb¹

. nam primum Catilina tacuit et tunc Cicero patefecit. si modo finitiuis modo subiunctiuis iungitur: ‹finitiuis sic›, [uelut] si uenio, si ueniebam; item ceteris finitiuis temporibus: ‹subiunctiuis uero sic, si ueniam, si uenirem; item ceteris subiunctiuis temporibus›. sed finitiuis iungitur hoc modo, quotiens res factas significat, ut apud Ciceronem si inlustrantur, si erumpunt omnia

Cicero, Catil.

1,6

. ‹nec enim dubitat an inlustrentur, sed quia inlustrantur, suadet ut› mutet Catilina mentem. sic quoque et perfecto iungitur, ut apud Vergilium

si potuit manes arcessere coniugis Orpheus

Vergilius, Aen.

6,119: manis Verg.

; adfirmat enim potuisse: item apud Ciceronem

quid?

si haec non dico maiora fuerunt in Clodio quam in Milone

Cicero, Mil.

35

. subiunctiuis uero iungitur, quotiens condicionalis et incertus est sermo, uelut si facias, si faceres. qui enim sic loquitur nihil factum interim declarat. dum iungitur finitiuis, uelut dum uenio. quotiens uero pro eo quod est dummodo ponitur, subiunctiua recipit, ut apud Vergilium

dum conderet urbem

Vergilius, Aen.

1,5

, id est dummodo conderet. dum etiam, si alius praeponitur sermo declinationis, ad illum reformatur, uelut

petebas ut dum uenires facerem. sic quoque recipit subiunctiua. donec iungitur subiunctiuis, uelut donec ueniam. num, si praepositum fuerit illi aliud uerbum finitiuum, recipit subiunctiua, uelut ‹Cicero›

interrogaui num dubitaret eo proficisci

Cicero, Catil.

2,13: quaesiui quid dubitaret proficisci eo (Cic.)

, ut sit species relatiua. fere enim [semper] praeposito finitiuo uerbo parti orationis subiunctiuae subiungitur species subiunctiua, uelut nescio quid dixerit, nescio quid fecerit, nescio quare uenerit, nescio cur dixerit, et cetera similiter. aliter uero finitiua, ut apud Terentium

num aliud me tibi opus est?

Terentius, phorm.

151: numquid Geta aliud me uis Lindsay

. item quare uenisti?

cur dixisti?

cur ‹id› fecisti?

et similia, quia non praeponitur uerbum. item quamuis subiunctiua, uelut quamuis ueneris, item dummodo subiunctiua, uelut dummodo uenias. item licet subiunctiua, uelut licet uenias. ‹item› quamquam finitiua, ut apud Vergilium

quamquam animus meminisse horret

Vergilius, Aen.

2,12

. item ut recipit finitiua acuto accentu elatum. effertur autem, quotiens pro eo accipitur quod est quo modo, ut apud Ciceronem ut sustinuit, immo uero ut contempsit?

Cicero, Mil.

64: sustinuit, di immortales!

sustinuit?

immo uero ut contempsit (Cic.)

id est quomodo. quotiens uero pro eo quod est apud Graecos ἵνα, recipit optatiua, uelut ut faciam. non numquam tamen ‹et› accentu acuto elatum recipit subiunctiua, praeposito sane finitiuo uerbo, more quo supra formari relatiua diximus, ut apud Vergilium

infandum, regina, iubes renouare dolorem,

Troianas ut opes et lamentabile regnum eruerint Danai

Vergilius, Aen.

2,3-5

. item utinam recipit optatiua, uelut utinam ueniat. item ne acuto accentu imperatiua, uelut ne fac. quotiens uero graui accentu pro eo quod est apud Graecos ἵνα

μή accipitur, optatiua recipit, ut apud Horatium

ne facias quod

Vmidius quidam

Horatius, sat.

1,1,94-95

. non numquam uero, etiamsi acuto accentu efferatur, optatiua quoque recipit, uelut ne uenias, ne scribas. sed interest inter hoc et illud quod diximus ne fac, quod hoc imperamus, superius suademus. recipit quoque id ipsum acuto accentu elatum finitiua, quotiens

εἰρωνικῶς accipimus pro eo quod est apud Graecos

ναί, rei factae adfirmatio, quod est apud Ciceronem

ne illi uehementer errant

Cicero, Catil.

2,6: ne illi om.

B

. ‹adfirmat enim illos uehementer errare›. quotiens uero rei dubiae et quasi condicionali aptatur, recipit et subiunctiua eodem accentu elatum, ut apud Ciceronem

ne tu Eruci accusator esses ridiculus, si illis temporibus natus esses

Cicero, S. Rosc. 50: lac. praeb. V (Cic.)

; hoc est si esses natus, esses ridiculus. item postquam modo finitiua, modo subiunctiua: finitiua, quotiens iunctum accipitur, ut est apud Vergilium

postquam res Asiae Priamique euertere gentem

immeritam uisum superis

Vergilius, Aen.

3,1-2

, ut sit postquam uisum ‹est›; subiunctiua uero,

quotiens secernitur, ‹uelut› post quam uenisset factum est et similia. item antequam modo finitiuis, modo subiunctiuis iungitur, contra ac superius: iunctum subiunctiuis, uelut antequam uenisset; disiunctum finitiuis, ut apud Vergilium

ante, pudor, quam te uiolo

Vergilius, Aen.

4,27

. item ni et nisi subiunctiua, ‹uelut› ni fecisset et nisi fecisset: quamquam apud Ciceronem non numquam finitiuis iungitur, tunc maxime cum parum dubius sit sensus, ut apud eundem Ciceronem

nisi forte maius est patefacere uobis prouincias quo exire possimus, quam curare ut etiam illi qui absint habeant quo uictores reuertantur

Cicero, Catil.

4,21: patefacere nobis (Cic.) curare (Cic.) absunt (Cic.)

. item etsi, ut ait G(aius) Iulius Romanus, ἀνακόλουθον est, quotienscumque τῷ etsi non reddimus tamen, ut Terenti illud ex hecyra est,

etsi ego meis me omnibus scio esse adprime

obsequentem, sed non adeo, ut facilitas mea corrumpat eorum animum

Terentius, hec.

247-248: mea facilitas (CPLE : fa. mea cett.

) … illorum animos Lindsay

. ad pro autem Licinius Caluus in P(ublium) Vatinium

ambitus reum, ad ita mihi Iouem deosque inmortales uelim bene fecisse, iudices, ut ego pro certo habeo, si paruuli pueri de ambitu iudicarent

or.

Caluus Morel frg. 28: (in P. Vatinium orationes tres)

, cum certum sit at coniunctionem esse, ad uero

praepositionem; εὐφωνότερον tamen est ut hic per d scribatur, ne subsequens t littera duriorem suique similem sonum litterae amplexa dictum faciat immitius. an pro cum Maro bucolicon,

an mihi cantando uictus non redderet ille

quem mea carminibus meruisset fistula caprum?

Vergilius, ecl.

3,21-22

nisi, ut de distinctionibus diximus, πακουόμενον sit: an aecum uideatur?

sed Marcius Salutaris, uir perfectissimus, pro ergo rectius sensit. [ἀσύνδετον quoque fit cum pluralis numerus singulari coniungitur] atque pro et Terentius in adelphis,

atque ex me hic natus non est, sed ex fratre

Terentius, ad.

40

; ubi Acron: argute, inquit, nam per hanc coniunctionem transitum fecit ad narrationem; Gn(aeus) Naeuius in

agitatoria, sed et in Tarentilla; Plautus in Bacchidibus

quae sodalem atque me exercitos habet

Plautus, Bacch.

26: frg.

XVII Lindsay ex actu primo

, Cato dierum dictarum de consulatu suo

atque quamquam multa noua miracula fecere inimici mei, tamen nequeo desinere mirari eorum audaciam atque confidentiam

or.

Cato Malcovati frg. 22: (dierum dictarum de consulatu suo)

. ast apud antiquos uariam uim contulit uocibus, pro atque, pro ac, pro ergo, pro sed, pro tamen, pro tum, pro cum, ut in glossis antiquitatum legimus scriptum. sunt et aliae plurimae coniunctiones pro aliis apud ueteres auctores interpositae, de quibus plenius G(aius) Iulius Romanus libro ἀφορμῶν sub titulo de coniunctione disseruit.

‹XV›

de praepositione, ut ait Cominianus. praepositio est pars orationis quae praeposita alii parti orationis significationem eius inmutat aut simplicem seruat, ut scribo subscribo rescribo. praepositiones aut casibus seruiunt aut loquellis. quae casibus seruiunt, apud penes, ut apud uos, penes te; loquellis, [ut] con di re se, ut congredior diduco refero secedo. ceterae praepositiones et uerbis sic cohaerent ut casibus, ut ‹per›, perfer ‹per› hunc, ‹ad›, admoue ad urbem. quae casibus seruiunt aut accusatiuum habent aut ablatiuum aut utrumque. et sunt accusatiui casus ad, ad domum, ad fines; apud, apud Maronem; ante, ante ostium, ante tribunal; aduersum, aduersum hostem; am, am segetes; contra, contra Capitolium, contra hostem; circum, circum montem; circiter, circiter ducentos; citra, citra gratiam, citra montem; circa, circa forum; cis, cis Padum, cis Alpes; extra, extra urbem; erga, erga parentes; in, in Pisonem; inter, inter querellas, inter te; infra, infra collem; intra, intra kalendas, intra moenia; iuxta, iuxta aedem; ob, ob merita, ob causam; obter * per, per uias, per medium; praeter, praeter malos; propter, propter illum; post, post annum; prope, prope urbem; pone, pone litus, pone me; penes, penes hospitem; subter, subter mare; supra, supra illum, supra fortunam; subtus, subtus lectum; secundum, secundum mare; trans, trans Tiberim; ultra, ultra terminum, ultra

fines; usque, usque Romam. item ablatiui casus a, a propinquis; ab, ab homine; abs, abs te; ‹absque›, absque nobis; cum, cum sociis, [et] cum patre; coram, coram amicis, coram multis; clam, clam patre; de, de ciuitate; e, e foro; ex, ex prouincia; pro, pro patre, pro re publica; prae, prae metu, prae dolore; palam, palam omnibus; sine, sine domino; tenus, tenus pube. item utriusque casus in, in ius eo, in iure sto; sub, sub montem ueni, sub monte moror; super, super arma, super armis, ut Maro

stratoque super discumbitur ostro

Vergilius, Aen.

1,700

; subter, subter mare, subter mari; super, super Hectore, super Priamo, hoc est de Priamo. de praepositionibus Palaemon ita definit. praepositiones sunt dictae ex eo quod praeponantur tam casibus quam uerbis; casibus incusatiuo tantum et ablatiuo. sunt quaedam communes utriusque casus. non nullae tam casui quam uerbo praeponuntur, aliae tantum uerbo, quaedam tantum casui. aliae mutato accentu in aduerbia accedunt. et quidem quae sint accusatiui casus, item quae ablatiui, sed et utriusque, in superioribus explanatur; nunc quae sint uerborum propriae exponamus. et sunt uerborum propriae hae,

di diducere διασπάζεσθαι, dis dispergere

διασκορπίζεσθαι, co coemere συναγοράζεσθαι, con conuertere

συντρέπεσθαι, re reuocare ἀνακαλεῖσθαι, se seponere

ἀποτίθεσθαι, as aspellere ἀποστυφελίζεσθαι. sunt etiam ex uniuersis quae et casui et uerbo praeponuntur, uelut a, a caelo, amoueo; ab, ab arce, abhorreo; abs, abs te, abstraho; ad, ad illum, adgredior; am, am fines, am segetes, ambio, amplector; ante, ante tribunal, antecedo; contra, contra illum, contradico; circum, circum oppidum, circumeo; de, de illo, decipio; e, e caelo, educo; ex, ex alto, excipio; in, in Pisonem, inuado; inter, inter illum, interdico; ob, ob illum, obeo, obicio; prae, prae uiribus, praedico; pro, pro illo, promitto; praeter, praeter filium, praetereo; per, per flumen, perago; sub, sub illum, subeo; super, super lectum, supergredior; trans, trans flumen, transeo. eaedem praepositiones et aduerbio et participio et pronomini praeponuntur: aduerbio quidem ita, adprime inpudenter; participio uero ita, inscriptus descriptus; pronomini etiam ita, ad illum, pro me, de hoc. similiter ex uniuersis tantum casibus iunguntur hae, propter apud opter sine circiter subtus infra coram intra cis extra post supra prope ultra usque citra secundum erga pone circa penes iuxta. quaedam similiter ex uniuersis mutato accentu in aduerbia accedunt, quae etiam in aduerbiis notauimus, et sunt infra, infra stat; supra,

supra stat; extra, extra stat; intra, intra sedebat; ultra, ultra non faciam; citra, citra discurrit; circa, circa equitat; iuxta, iuxta fecit, ‹id est› similiter; contra, ‹contra› tendebat; subtus, subtus erat; coram, coram stetit, ‹id est palam›; ante, ante uenit; post, post sedit; prope, prope cecidit, id est paene; usque, usque illum mulcauit, id est ualde, item usque illo cum uenisset. et quam diu sine casibus enuntiantur, aduerbia [aliter] erunt; receptis casibus in praepositiones transeunt. nomina ciuitatium sine praepositione sunt ‹cum uerbis› eundi manendi redeundi. sed et rus sine praepositione, rus eo, ruri sum, rure uenio; et domus sine praepositione, uelut domum eo, domi sum, domo uenio, sed et de domo. dumtaxat in tertia persona inuenimus saepius in domum it. generaliter autem et canonice, ut Romanus, disertissimus artis scriptor, refert, praepositiones gentibus seu nationibus adduntur, ciuitatibus adimuntur et detrahuntur, licet contra non nullos ueteres dixisse reperiamus, ut apud eundem Romanum inuenies. apud Palaemonem etiam aliae obseruationes penitus digestae sunt, ut puta, praepositio per praeponitur tantum modo absolutis nominibus, peccant autem qui dicunt peroptimus. circum circa circiter hoc differunt, quod circum loci est, circum theatrum, circa temporis, circa kalendas, circiter numeri, circiter horas decem: et si aliter inueniatur, licentia dictum uidetur. contra et aduersus hoc differunt, quod contra loci ‹est›,

uelut contra basilicam, aduersus ad animi motum ‹refertur›, uelut aduersus illum facio; interdum autem promiscue accipiuntur. item ante post penes inter nunc praeponuntur casibus, nunc mutato accentu subiunguntur, ut ante illum, illum ante. item ab duplex est, nam et pro ἀπό et pro ἐπί apud nos accipitur, uelut ab bibliotheca ἀπὸ τῆς

βιβλιοθήκης καὶ ἐπὶ τῆς βιβλιοθήκης, ab epistulis ἀπὸ τῶν

ἐπιστολῶν. item a et ab hoc differunt: a praeponitur nomini quod a consonante incipit aut uocali quae pro consonante accipitur, ab his praeponitur quae a uocali incipiunt, quamuis etiam h praecedat, quae pro adspiratione accipitur; superius, uelut a magno, a maximo; sequens ab Indis, ab Herode, ab humo, et ab Hyla et ab Hyacintho, quia et y littera fere apud nos uocalis existimatur. has praepositiones non nullis uisum est non debere propriis ciuitatium nominibus praeponi, ut ab Antiochia a Roma, sed sic, Antiochia ueni, Roma ueni * et Cicero tum cum multi principes ciuitatis Romae non tam sui conseruandi

Cicero, Catil.

1,7: Roma αβ, Maslowski : Romę γ, (Charis.)

et cetera. item cum tertiae personae praeponitur tantum, uelut cum illo. nam primam et secundam subsequitur, mecum tecum; item nobiscum uobiscum, cum illis. item tenus subsequitur, pube tenus, facie tenus, capulo tenus. item in praepositio, quotiens significationem habet in loco, recipit casum ablatiuum, uelut in ciuitate quod

est apud Graecos ἐν τῇ πόλει. eadem in praepositio derogatiua est, στερητική, ut probus inprobus, doctus indoctus; non numquam etiam adiectiua, προσθετική, ut potens inpotens, id est ualde potens; quamquam in hac appellatione etiam derogatiua intellegatur, ut sit inpotens ‹non potens›. item super, quotiens supra significat, accusatiuum recipit casum, id est super subsellium; quotiens uero de significat, recipit ablatiuum, id est super Hectore, hoc est de Hectore, ut ait poeta

multa super Priamo rogitans, super Hectore multa

Vergilius, Aen.

1,750

. item per diuersas habet significationes. non enim tantum pro eo quod est apud Graecos διά, ὡσεὶ δι᾽

ἐμοῦ ἢ δι᾽ ἐκείνου, id est per me aut per illum, intellegitur, nec pro eo tantum quod est ἐπί apud Graecos sumitur, ἐπὶ ἐμοῦ ἢ ἐπὶ σοῦ γέγονεν, quasi per me aut per te factum est, sed etiam non numquam pro eo accipitur quod apud Graecos iuris iurandi exactione usurpatur, id est τοὺς θεούς σοι, τὴν πίστιν σοι, τὰ

ἄστρα σοι, ita ut ait poeta

per sidera testor,

per superos atque hoc caeli spirabile numen

Vergilius, Aen.

3,599-600

. item accipitur pro eo * cum nostra uoluntate iure iurando adfirmamus aut negamus, μὰ τοὺς θεούς, νὴ

τοὺς θεούς, ut Graeci dicunt, quale est apud Vergilium

per ego has lacrimas dextramque tuam te,

per conubia nostra, per inceptos hymenaeos

Vergilius, Aen.

4,314+316*: (*: vers.

316 ed.

Gaymon. ; 315 si ed.

Baehrentis legamus)

.

ut sit per lacrimas per dextram per te, quod Graeci μά dicunt, per conubia, per hymenaeos, ut sit νὴ τὸν

γάμον, νὴ τὸν ὑμεναῖον. item intellegitur, quotiens solemus incusantes aut excusantes ponere, quod Graeci dicunt παρ᾽ αὐτοῦ γέγονεν, παρ᾽ ἐμοῦ οὐδὲν γέγονεν, per illum factum est ut fieret, per me non est factum ut fieret. item accipitur etiam pro eo quod est ualde, uelut cum dicimus perdoctus, id est ualde doctus, quod est doctissimus. praeponitur autem absolutiuis. [ergo ut Scipio peroptumus dicimus] ergo, ut scio sequi ueteres, peroptumus non dicimus. item ad et apud hoc differunt: ad enim ad locum refertur, quasi ad illum eo, apud in loco, quasi apud illum sum. item in et erga hoc differunt: fere enim erga ad adfectum refertur, quasi erga illum sum benignus, in ad simultatem, quasi in illum sum saeuus. item secundum duplicem intellectum habet; modo ad proximitatem, quasi secundum illum sedeo, id est prope; modo ad aemulationem, quasi secundum Epicurum uiuo, id est similiter illi. item ante illum, post illum, inter illum, penes illum: hae praepositiones non numquam promiscue accipiuntur. nam et postponi solent et accentum utique mutant, aliquando et casum, quale est paucis ante diebus, item paucos post annos, item arma inter iuuenum

Vergilius, Aen.

7,453: iuuenum Char.

: regum Verg.

, item illum penes, ut sit penes illum, ante paucos dies, inter arma iuuenum. item ex et de praepositiones non numquam mediae inueniuntur, cum dicimus fac tua ex re, qua de re

agitur. quidam ex referunt ad locum, unde eximus, quasi ex fundo uenio, ex agro uenio, at uero de ad id quod Graeci περί dicunt, quasi de Marcello, ut Cicero de

amicitia Q(uintus) Mucius augur multa narrare de G(aio) Laelio socero suo memoriter et iucunde solebat

Cicero, Lael.

1: augur] augur Sceuola L²H²S²

. item e praepositio non tantum ex loco significat, quasi e caelo, sed et pro eo quod est pro accipitur, cum dicimus e re publica est, id est pro re publica; item e re est. ‹item› abs. haec fere praepositio hoc modo profertur ut dicamus abs te; abs me abs illo non dicitur. item pro multas significationes admittit. accipitur enim pro eo quod est ante, id est pro templis est,

pro turribus adstant

Vergilius, Aen.

9,677

. significat et porro, cum quasi apertum sit in medio et dicatur prouocauit illum, produxit illum, id est porro illum uocauit aut duxit. significat et longe, quasi proiectus. item quod apud Graecos ὑπέρ dicitur, quasi pro Rabirio, pro Milone. item quod apud Graecos ἀντί dicitur, quasi οὗτος

ἀντ᾽ ἐκείνου. significat etiam aliquando derogationem, id est στέρησιν, cum dicimus profanus lucus, id est non sacer, quasi porro a fano positus, quod Graeci βέβηλον dicunt. significat etiam σχετλιασμόν, cum animus mouetur: pro deum atque hominum fidem aut: pro di inmortales, qui hic inluxit dies!

Pis. Cicero Grimal frg. 1

item quod apud

Graecos κατά dicitur, quasi pro meis uiribus κατὰ τὴν ἐμὴν

δύναμιν. item prae praepositio diuersas habet significationes. accipitur enim pro ualde, ut cum dicimus praedurum uulnus, praenimium opulentae diuitiae, id est ualde, ut apud Vergilium

praedurum uiribus hostem

Vergilius, Aen.

10,748: hostem : Orsen Verg.

, quod est ualde ‹durum, id est› fortissimum. significat et propter, prae illius uirtute. item pro eo non numquam quod est sine accipitur, praefascine, id est sine fascino, quod Graeci ἀβασκάντως dicunt. significat et ante, cum dicimus prae te ille felix est, quod Graeci