De nuptiis Philologiae et Mercurii (page 2)

IV

Martianus CapellaDe Nuptiis Philologiae et Mercurii0Saeculo V

Martianus Capella

De Nuptiis Philologiae et Mercurii

LIBER IV

Saeculo V

Liber IV

De arte dialectica

[327] «Haec quoque contortis stringens effamina nodis qua sine nil sequitur nilque repugnat item in coetum superum ueniens primordia fandi aduehit et scholicum praestruit axioma, ambiguis memorans uocem consistere uerbis, nil normale putans, ni fuat associum. Sed licet ipse modos demum bis quinque profatus pallens afflictim uerset Aristoteles, stoica circumeant ludantque sophismata sensus perdita neque umquam cornua fronte ferant, Chrysippus cumulet granum ‹et› consumat aceruum Carneadesque parem uim gerat helleboron, nullus apex tot proli uirum par accidit umquam, nec tibi tam felix sortis honos cecidit: inter templa deum fas est, Dialectica, fari et Ioue conspecto iure docentis agis.» :[328]

Quae igitur introgressa est, Delio conuocante, pallidior paululum femina sed acri admodum uisu et uibrantibus continua mobilitate luminibus. Cui crines tortuosi decentique inflexione crispati et nexiles uidebantur. Qui tamen deducti per quosdam consequentes gradus ita formam totius capitis circulabant ut nihil deesse cemeres, nihil superfluum detineres. Cui quidem pallium Athenarumque uestitus sed gestamen in manibus fuerat inopinum ac prorsus gymnasiis omnibus inexpertum. In laeua quippe serpens gyris immanibus inuolutus, in dextra, formulae quaedam florentibus discolora uenustate ceris sollerter effigiatae latentis hami nexu interius tenebantur; sed, quoniam eius laeua sub pallio occulebat insidias uiperinas, cunctis dextera praebebatur; denique ex illis formulis si quis aliquam percepisset, mox apprehensus hamo, ad latentis anguis uirosos circulos trahebatur qui tamen mox emergens, primo spinosorum dentium acumine uenenato assiduis hominem morsibus affligebat, dehinc ambitu multiplici circumactum ad condiciones propositas coartabat. Si autem quamlibet formulam nullus uellet assumere, quibusdam obuios interrogatiunculis occupabat, aut latenter in eos anguem serpere stimulabat donec nexilis complexio circumuentos ad interrogantis arbitrium strangularet.

[329]

Ipsa autem femina contractioris uidebatur corporis habitusque furui, uerum dumalibus hirta setis. Nescioquid uulgo inexplanabile loquebatur. Nam «uniuersalem dedicatiuam particulari abdicatiuae obliquam» sed «ambas posse uertier» asserebat « uniuocis aequiuoca conectendo », ac solam se discernere uerum quid falsumue sit uelut quadam diuinantis fiducia loquebatur.

[330]

Haec se educatam dicebat Aegyptiorum urbe atque in Parmenidis exinde gymnasium atque Atticam demeasse illicque uersipellis studii calunniante proposito etiam Socratis sibi Platonisque amplitudinem mancipasse.

[331]

Hanc igitur fraudulenta semper argumentatione uersutam ac de circumuentis pluribus gloriantem cum Cyllenius ceryceo geminus anguis assurgens allambere feminam crebris linguarum micatibus attemptaret tuncque etiam Tritonida Gorgo cognoscentis quodam gaudio sibilaret. «Nimirum», inquit Bromius, qui facetior est deorum eamque penitus nesciebat, «haec aut ex harenis Libyae anhelantis adducitur, quod et capillitium implexum docet et amicitia uenenatorum, aut fidendum pharmacopolam esse marsicae nationis. Ita namque agnitione uiperea et blanda anguium adulatione diligitur. Quod ni est, ex illius hami fraude colligitur quod circulatrix pellacissima et metarum marsicarum incola comprobatur.»

[332]

Quo dicto, cum complures deorum quantum decuerat arriderent, Pallas, aliquanto concussior, iocum emergentis inhibuit, memorans hanc admodum sobriam, quod quibusdam diuis penitus denegatum, etiam inter germanas quae probandae sunt, acriorem, a nullo posse, cum asserta protulerit, derideri. Illa autem quae in argumentum uerosae assertionis acrimoniaeque detulerat tradere eam iubet ac se ad insinuandae sollertiae habitum comparare.

[333]

Tunc lubrici anguis circulatos orbes et hiatus, cum Grammatice, quae, insinuatione peracta, propter astabat, accipere formidaret, ipsi diuae, quae etiam Medusaeos crines edomuit, cum figuris illicibus et hamatis illis formulis committuntur. Ita crinali decore mera Cecropis atque Attica comprobatur maximeque quod eam palliatorum populus et Graie iuuentutis electio sequebatur, prudentiam feminae ingenium mirata. Iuppiter autem iuducandis implendisque uirtutibus posteram Romuleis uiribus Graiam aestimans leuitatem quicquid nosset illa Latiari promere praecepit facultare.

[334]

Ac mox Dialectica, quamquam parum digne Latine loqui posse crederetur, tamen promptiore fiducia restrictisque quadam obtutus uibratione luminibus, etiam ante uerba formidabilis sic exorsa:

[335]

«Ni Varronis mei inter Latiares glorias celebrati mihi eruditio industriaque suppeteret, possem, ‹ego›, femina Doricae nationis apud Romuleae uocis examina, aut admodum rudis, aut satis barbara, reperiri. Quippe, post Platonis aureum flumen atque Aristotelicam facultatem, Marci Terentii prima me in Latinam uocem pellexit industria ac fandi possibilitatem per scholas ausonias comparauit.

[336]

Hinc igitur praeceptis parere colluctans, nec Graia deserem ordine disserendi, nec Laurentis assertionis effamina remorabor. Ac prius illud compertum uolo, mihi Romanos togatamque gentem uocabulum nondum nouare potuisse ac Dialecticen, sicut Athenis sum solita, nuncupari meique prorsum iuris esse quicquid artes ceterae prolocuntur.

[337]

Neque ipsam quam aures uestrae probauere, Grammaticam, neque alteram opimi oris praecluem facultate uel illam formarum diuersa radio ac puluere lineantem sine meis posse rationibus explicari.

[338]

Quippe in dicione mea iureque consistunt sex normae quis constant ceterae disciplinae. Nam prima est de loquendo, secunda de eloquendo, tertia de proloquendo, quarta de proloquiorum summa, quinta de iudicando quae pertinet ad iudicationem poetarum et carminum, sexta quae dicenda rhetoribus commodat.

[339]

In prima autem parte quaeritur quid sit genus, quid forma, quid differentia, quid accidens, quid uero proprium, quid definitio, quid totum, quid pars, qui in diuidendo modus, qui in partiendo, quid sit aequiuocum, quid uniuocum, quid, ut ita dicam, pluriuocum, — debetis quippe insolentiam perferre sermonis, qui Graiam dissertare Latialiter compulistis.

[340]

Quae ergo rebus uerba sua sint quae aliena et quot modis aliena sint, quid sit substantia, quid qualitas, quid quantitas, quid relatiuum, quid loci, quid tempore, quid situs, quid habitus, quid facere, quid pati, quae sibi opposita et quot modis sibi opponantur, haec in prima nostri parte censentur.

[341]

In secunda uero, quam de eloquendo dixi, quaeritur quid sit nomen, quid uerbum, quid ex his iunctum, quae ex his subiectiua pars sententiae sit, quae declaratiua, qui subiectiuae modus sit, qui declaratiuae, quatenus nomen accipiatur, quatenus uerbum, quatenus perfecta sententia possit esse proloquium.

[342]

Excipit hanc pars tertia de proloquendo. In ea quaeritur, quantum ad propositum hodiernae sufficiat breuitatis, quae sint differentiae proloquiorum in quantitate, quae in qualitate, quid sit uniuersale, quid particulare, quid indefinitum, quae sint aientia, quae negantia, quam uim habeant singula, quemadmodum inter se affecta sint.

[343]

Hinc progreditur ad quartam partem quam esse diximus de proloquiorum summa. In ea quaeritur quid sit sumptum, quid illatio, quid syllogismus, quid symperasma, quid sit praedicatiuus syllogismus, quid condicionalis et quid intersit, quot formae sint praedicatiui generis et quae sint utrum certum ordinem teneant et, si tenent, quae sit eiusdem ordinis ratio, quot modos habeant singulae et utrum hi modi certum ordinem teneant et, si ita est, quae sit eiusdem ordinis ratio, deinde condicionalis syllogismi quot primi modi ac necessarii sint, qui etiam istorum ordo sit, quid inter se differant. Haec sunt quae praesenti arbitror cognitioni asserendisque sufficere. Quid ergo genus sit, exordia repetens quo uniuersa discurram, primitus intimabo.

[344]

Genus est multarum formarum per unum nomen complexio ut animal. Formae eius ut homo, leo, equus et cetera. Sed nonnumquam aliquae formae ita generi subiciuntur ut etiam ipsae aliis sub se positis genus esse possint ut hominum genus, quod animali forma est, barbaris et Romanis genus, usque eo genus esse potest donec eius formas diuidens ad indiuiduum aliquid uenias; ut si homines diuidas in masculos et feminas, item masculos in pueros, adulescentes et senes, item pueros in infantes et loquentes, item puerum si uelis diuidere in Catamitum aut alium quempiam certae personae puerum, non est genus quod iam ad indiuiduum peruenit. Vti autem eo genere debemus quod est praesenti negotio proximum ut, si de homine quaeratur, eius genus animai debemus assumere quod ei proximum est. Nam si «substantiam» dixerimus, quantum ad rationem pertinet, uerum est, quantum ad necessitatem, superfluum.

[345]

Formas easdem dicimus quas species. Formae ergo sunt quae, subditae generi, tenent definitionem eius et nomen, ut homo, equus, leo. Quoniam formae sunt animalis, potest et homo et equus et leo «animal » dici et «corpus anima participans»: nomen et definitio generis esse cognoscitur.

[346]

Differentia est sufficiens ad id quod susceperis discretio ut si quaeratur quid inter hominem intersit et equum, sufficit ut dicamus quod homo bipes est, equus quadrupes. Animaduertere autem debemus, :[quod] quia multae sunt in rebus singulis differentiae, unamquamque rem dissimiliter nos posse diuidere, quotiens in ea poterimus alias atque alias differentias inuenire. Nam si animal uoluerimus diuidere, possumus in sexus, quia alia sunt masculina et alia feminina; possumus in aetates, quia alia sunt ortiua, alia iuuenilia, alia senilia; possumus in quantitates, quia alia sunt parua, alia magna, alia media; possumus in uarietatem motus, quia alia sunt gradientia, alia serpentia, alia natantia; possumus in habitaculorum diuersitates, quia alia aquatilia, alia terrena, alia aeria, alia ut nonnulli dicunt, ignea; possumus in linguae sonum, quod alia sunt loquentia, alia gementia, alia latrantia, alia ululantia. Sciamus tamen et singulas perfectas esse diuisiones et omnes in singulis inueniri. Nam masculina animalia possunt, et ab ortu recentia, et parua et gradientia, et terrestria, et bipedia, et loquentia, esse. Ergo quauis uti licet. Ea tamen debes quae est apta suscepto negotio. Nam, si tibi sit de hominum laude dicendum, in rationabilia et stolida diuidere oportebit ut eo facile possit intellegi, inter omnia animalia rerum natura quanti homines habuerit quibus solis ad se cognoscendam ratiocinari permisit.

[347]

Accidens est quod non nisi eidem formae, sed non semper euenit, ut rhetorica non nisi homini accidit, sed ei potest et non accidere, ut quamuis sit aliquis homo, non sit tamen orator.

[348]

Proprium est quod et eidem et ita semper accidit ut unamquamque rem ab omnium communione discriminet ut in homine risus. Nam nec ridere quisquam nisi homo potest, nec homo, cum uoluerit, quantum in eius natura est, ridere non potest. Et differentia proprio eo distat quod differentia unamquamque rem ab eo tantum distinguit, unde quaestio est, proprium uero ab omnibus. Nam cum hominem a leone per differentiam uolentes discernere dixerimus, quod leo ferus est, homo autem mitis, id solum uidemur discernere quod ad susceptum negotium pertinet. Dicendo enim «leo ferus est, homo mitis», nec hominem ab aliis mitibus animalibus nec leonem a ceteris bestiis seiunximus; cum uero hominem animal risibile dixerimus, eo a ceterorum animantium generalitate discreuimus.

[349]

Definitio est cum inuoluta uniuscuiusque rei notitia aperte ac breuiter explicatur. In hac tria uitanda sunt: ne quid falsum, ne quid plus, ne quid minus significetur. Falsum est hoc modo: «homo est animai immortale». Nullus enim homo inmortalis est et ideo falsum est. Plus dicitur tali modo : «homo est animai mortale». Ex hoc enim, quamuis breuiter dictum sit, plus tamen est, quod ad omnia animalia pertinet. Minus significatale hoc modo: «homo est animai grammaticum». Quamuis enim non sit nisi homo animai grammaticum, non tamen omnis homo grammaticus. Definitio piena est hoc modo: «homo est animai rationale mortale». Addendo enim «mortale» separauimus a diis, addendo « rationale » separauimus a feris.

[350]

Totum est quod duabus pluribusue in se partibus positis non semper nomen, definitionem tamen numquam accommodat et hoc non nisi in indiuiduis inuenitur. Vt, si hominem designemus et eius partes singula membra faciamus, intellegimus id ipsum totum esse quia certum hominem constituimus et definitionem et nomen ipsius totius non posse in partes cadere. Non enim aut bracchium solum aut caput «hominem» dicere poterimus, aut ipsius definitionem singula membra recipiunt. Sed animaduertendum est quod aliquando omne pro toto dicere possumus, sed alio quodam intellectu. Nam totum etiam in singulis, omne in multis agnoscitur. Nam cum dicimus «homo Cicero», quia unus est, in eo totus intellegitur; homo autem quia imperitus et artifex et uir et mulier esse potest, melius omne accipimus.

[351]

Partes sunt quae in toto esse intelleguntur et quibus totum constat.

[352]

Diuidere usque eo debemus donec ad indiuiduum ueniatur et hoc fit cum per differentias ad paucitatem genera redigimus et eis ita formas subicimus ut et ipsae singulae aliis sub se positis etiam genera esse possint, ut animal si breuiter primo diuidere uoluerimus, per differentias possumus quod aria sunt gradientia, alia serpentia, alia natantia, alia uolantia. Hinc item, hoc est de singulis formis, possumus genera facere ut dicamus animalia gradientia genus esse et ei formas subiciamus, quod alia sunt humana, alia ferina. Et ex his possunt esse aliae formae, per quas, si necesse fuerit, ad indiuiduum poterit perueniri. Sed hoc non in omni assertione facere oportet, sed in subtili quadam disputatione. Tunc autem in oratione hoc modo possumus diuidere cum id exigit obscuritas causae. Quod si causa non sit obscura, diuisionis quidem ratio inesse et tractari debet, sed multum apparere non debet.

[353]

Partiendi differentiae non frequenter occurrunt, atque ita sine his infinita potest esse partitio, si usque ad indiuiduum uoluerimus peruenire. Nam si certum hominem pro toto dicamus et eius partes breuiter colligere uoluerimus, differentiae non suppetunt partium et certarum partium nominibus uti cogemur ut dicamus caput, pedes et reliqua. Quae si complecti breuiter uoluerimus, quoniam differentiae desunt, non possumus ‹nisi› singula colligere; quia multa sunt, et aut impossibile erit aut longum.

[354]

Interest autem inter diuisionem et partitionem quod in diuisione per formas currimus, in partitione, per partes. Formae autem sunt quae generi subiciuntur et eius definitionem tenere possunt et nomen. Partes sunt quae in toto sunt et definitionem numquam, nomen interdum totius recipere possunt. Possumus tamen unam eandemque rem et pro genere et pro toto accipere, sed alia quadam ui ut est homo quem, si in adulescentem, senem et puerum diuidere uoluerimus, genus est et formae eius, quem, si in caput, pedes et manus partiri uoluerimus, totum est et partes eius quia adulescens, senex et puer, quas fornias esse diximus, et nomen hominis recipiunt et definitionem ut et senex dicatur homo, animal rationale mortale, et puer et adulescens. Caput uero et pedes, quas partes esse diximus, neque definitionem hominis neque nomen accipere possunt quia nec caput potest dici «homo, animal risibile», nec pedes nec manus.

[355]

Aequiuocum est quando multarum rerum unum est nomen, sed non eadem definitio ut leo. Nam quantum ad nomen pertinet, uerus et pictus et caelestis leo dicitur, quantum ad definitionem, aliter uerus definitur, aliter pictus, aliter caelestis.

[356]

Vniuocum est quando duarum aut plurium rerum unum nomen est et definitio ut « uestis ». Nam et byrrhus et tunica et nomen uestis habent et definitionem possunt accipere. Ergo hoc uniuocum in generis serie intellegitur, quod et nomen et definitionem dat formis suis.

[357]

Pluriuocum est quando multis nominibus una res dicitur ut gladius; nam et ensis et mucro idem significat.

[358]

Rebus sua sunt uerba quae «naturalia» atque etiam «propria» dicimus ut lapis, lignum et cetera.

[359]

Aliena sunt quae ratione aliqua mutuamur uel propter necessitatem, uel propter decorem: propter necessitatem ut dicimus «uites gemmare», «laetas segetes». Hic enim, quoniam proprium deficit, alieno usi sumus; neque enim aut uites aliud quam «gemmare», aut segetes aliud quam «laetas» possumus dicere; propter decorem autem dicimus «fluctuare segetes». Possumus enim aliud «moueri» dicere, sed quoniam ornatum non est, alieno utimur.

[360]

Aliena uerba tribus modis fiunt, aut per similitudinem aut per contrarium aut per differentiam: per similitudinem ut sunt quae in Grammaticae tropis numerantur ut hoc ipsum quod dixi, «fluctuare segetes». Ex hoc genere sunt etiam illa quae ex toto partem aut ex parte totum significant in hunc modum ut decenter uerborum habeant propinquitatem: haec enim similitudinis genere placuit includi. Per contrarium uerba dicuntur quando contra quam dicimus accipiuntur ut «Parcas» dicimus «Fata», cum non parcant, et « lucum », cum non luceat. Hoc grammatici κατὰ ἀντίφρασιν uocant. «Per differentiam» aliena uerba sunt cum sine ulla ratione ex aliis assumuntur, ut si hominem neque corpore durum neque ingenio stolidum lapidem dicamus. Sed his uti non conuenit; stultum est enim aut nihil significantia aut nimis aliena proferre. Propriis autem, similibus et contrariis uti fas est.

[361]

Antequam de substantia dicam, quaedam docenda sunt. Omne quicquid dicimus aut subiectum est, aut «de subiecto», aut «in subiecto», aut «de subiecto et in subiecto». Subiectum est prima substantia, quod ipsum nulli accidit alii inseparabiliter, ei tamen alfa accidunt ut Cicero, non nomen, sed quod eo nomine significatur. «De subiecto» est quod de ipso subiecto dicitur et dat ei et definitionem suam et nomen ut «homo», nam et homo Cicero et animal rationale mortale. Ita et nomen et definitio quae est «de subiecto», eidem subiecto accessit ideoque hoc quod «de subiecto» dicitur, in generibus uel in formis inuenitur.

[362]

«In subiecto » est quod neque nomen neque definitionem dat subiecto, sed in ipso subiecto ita esse intellegitur ut sine eo esse non possit ut rhetorica, nam nec nomen eius potest subiectum recipere nec definitionem. Neque enim aut rhetorica Cicero aut bene dicendi scientia Cicero: in eo autem intellegitur, cum id ipse uocari non possit. « De subiecto et in subiecto » est quod aliud « de subiecto », aliud « in subiecto » est ut disciplina; nam eadem rhetoricae de subiecto est, Ciceroni in subiecto. Prima ergo substantia subiectum est, secunda quae de ipsa prima dicitur ut, si «Cicero» prima substantia, «homo» et «animal» secunda. Iam in subiecto omnes consequentes praedicationes esse intelleguntur. Itaque de singulis uideamus.

[363]

Qualitas est secundum quam dicimur quales ut candor et ex hoc intellegi licet et qualitatem in subiecto esse cum candor necessario in aliquo sit sine quo esse non possit. Vtique ipsum aliquid in quo est subiectum est. Quantitas est secundum quam dicimus quantum est ut bipedale. Etiam istam in subjecto intellegi necesse est. Relatiuum est quod ad aliquid uocant ut «pater», «frater» et haec utique in subiecto sunt. ‹[...]› nam necesse est ut haec omnia ad aliquid sint, et nonnulla :[sunt de quibus] dicantur: illa quae dicuntur in anima uidebunturt. [Quid] loci [id] est quod dicimus «Romae»: Roma substantia est; ipsi Romae hoc accidit. [Quid] tempore ut «heri», «nuper», «uesperi»: quarum motu tempus intellegitur, substantiae sunt ut sol, cuius cursu tempus intellegimus, et quae aliquam intellegentiam morae in nobis faciunt. [Quid] situs ut puta «iacet», «sedet». [Quid] habitus ut «calceatus», «armatus»; substantia est homo et haec illi accidunt. [Quid] facere ut «secare», «urere». [Quid] pati ut «secari», «uri».

[364]

Substantia prima est quae nec in subiecto est inseparabiliter neque de ullo subiecto praedicatur. «Inseparabiliter» autem ad hoc definitioni adiectum est quod omnis prima substantia, quamuis in loco aliquo sit, tamen ab eo separari et migrare potest ut Cicero ita in curia esse intellegitur ut inde possit aliquo discedere. Et pars primae substantiae, quamuis in toto sit, non tamen inseparabiliter; nam siue re ipsa siue cogitatione separari a corpore nostro bracchium potest. At uero rhetorica ita est in animo Ciceronis ut etiam si aliquo casu esse destiterit, non tamen intellegatur migrare, quoniam nec cum esse coepit, intellegitur aduenisse.

[365]

Secunda substantia est quae de prima, ut dictum est, praedicatur ut homo de Cicerone, et animal de homine et Cicerone et quicquid genus est primae substantiae secunda substantia esse intellegitur. Ita ergo substantiis omnibus commune est non esse in subiecto. Prima uero nec de subiecto est. Substantia nec intendi nec remitti potest, id est recipere magis et minus. Et siquidem nemo homine alio magis homo est, et nec ipse unus homo magis cras erit homo quam hodie fuit, et in diuersis non magis equus equus est quam homo homo. Hoc autem obseruandum est, in substantiis, inter consortes suas, id est ut primam primae compares, secundam secundae. Nam si secundam primae compares, magis substantia est prima quam secunda. Prima enim rem magis declarat, secunda uero habet quandam communionum ambiguitatem. Nam, cum dico «Cicero», iam quiddam indiuiduum certumque significo; cum dico «homo», quoniam cuncti sumus huic appellationi subditi, incertum est quem significem. Ita ergo fit ut magis sit substantia prima quam secunda quia rem certius ostendit.

[366]

Magis ergo et minus substantia non recipit inter consortes suas. Item substantia contrarium nihil habet; nam nihil homini aut equo contrarium. Sed si quis dixerit Clodium Ciceroni fuisse contrarium, intelligit non ipsas substantias fuisse contrarias, sed qualitates quae in ipsis erant ut malitiam bonitati aut uitium uirtuti aut iniustitiam iustitiae. Videtur autem substantiae proprium quod una eademque capax est contrariorum quadam sui permutatione ut lapis, cum idem sit, potest nunc albus esse, nunc niger, idem tamen lapis esse non desinit: et Cicero, primo stultus, postea sapiens, idem tamen Cicero esse non desinit.

[367]

Qualitatem esse diximus secundum quam dicimurquales. Qualitatum forma una est in qua dispositio quaedam et habitus mentis esse intellegitur, ut in omnibus perceptis artibus, sapientia, grammatica, rhetorica ceterisque quae ita haerent animo ut difficile amitti possint. Sed in his aliqua perfecta sunt, aliqua imperfecta ut si qui grammaticae arti operam dederit, in plerisque tamen fallatur, nondum potest dici habitus, sed tantum dicitur dispositio. Ita non omnis dispositio habitus, omnis autem habitus dispositio esse intellegitur.

[368]

Secunda species est earum qualitatum quas recte «passibiles» dixerimus ut dulce atque amarum, calidum uel frigidum, non quod ex his eaedem substantiae aliquid patiantur, sed quod sensus nostros aliquid pati cogant. Cogit enim aliquid pati et tangentem calor et dulcedo gustantem. Item quae nobis ex aliqua passione naturae inoleuerint, secundum quas pallidus quisque uel ruber dicitur, non tamen ita ut quis aliqua repentina causa uel pallet uel rubet. Nam ipsae «passiones» rectius, non «qualitates» appellantur, siquidem secundum has non dicimur quales. Non enim sequitur ut qui pallet sit pallidus, aut qui amat amator, aut qui est ebrius ebriosus. Illae igitur passiones sunt, hae qualitates.

[369]

Tertia species est earum qualitatum quae non ex eo quod iam quicque est, sed ex eo quod esse potest, intelleguntur ut dicimus fragile lignum, non quod iam fractum sit, sed quod frangi possit. Nam et palaestricum corpus duobus modis dicimus, et id quod palaestra compositum est, et id quod natura ita formatum ut huic arti accommodatum sit, quamuis ea non sit imbutum. Illud tamen a palaestra recte dicitur palaestricum, quod ipsius artis habet effectum, non autem inuenitur ipsius qualitatis nomen, unde sit denominatum et deriuatum palaestricum illud quod nondum est, sed esse potest. Quare cognoscendum est dici quasdam substantias ex qualitatibus quarum nomina non inueniuntur. Namque ut «bonum» dicimus a «bonitate», non ita «optimum» ab «optimitate». Ita ergo palaestricum quod intellegimus ex eo quo percipere possit palaestram, non habet certum qualitatis nomen ex quo dictum uidetur. Constat tamen a qualitate esse dictum.

[370]

Quarta species est earum qualitatum secundum quas formas figurasque intellegimus, ut quadrum, rotundum, pulchrum, deforme et similia. Recipit qualitas magis et minus, nec tamen omnis. Nihil enim quadrum magis altero quadro quadrum est. Magis autem aliquid candido candidum dici potest. Et quaestio est in plerisque utrum magis iustus altero dici possit. Plerique autem subtiliter uidentur attendisse qui qualitates ipsas non dicunt recipere magis et minus, sed ea quae ab his denominantur ut iustitia sit ipsa una quaedam perfecta notio ut non dici possit «magis haec iustitia quam illa est», dici tamen potest «magis hic iustus quam ille est ». Item dici non potest « magis haec sanitas quam illa est», dici tamen possit «magis hic sanus quam ille est». Ex quo fit ut substantia non recipiat magis et minus, qualitates quidem per ipsas substantias possint recipere. Item contrarium qualitas habet, nec tamen omnis; nam sanitati cum sit imbecillitas contraria, nihil est quadro rotundoue contrarium. Videndum est autem, quoniam quicquid contrarium qualitati est qualitas sit necesse est: dulcedo autem qualitas; qualitas igitur amaritudo et similia.

[371]

Quantitas bipertita est quod alia discreta est, alia continua: discreta ut numeri et orationis, continua ut lineae ac temporis. Item alia quantitatis diuisio est, quod alia situ quendam partium habet, alia non habet. Nam linea situ quodam partium intellegitur, siquidem dici potest quae pars eius quo loco sit dextramque ac sinistram uidetur habere. At uero numerus aut oratio aut tempus nihil horum habent, quamuis ordinem habere possint ut sit in his aliquid primum et secundum et ultimum et medium, nihil tamen quod in loco intellegatur.

[372]

Quantitas omnis caret contrario. Quid enim bipedali tripedaliue contrarium ? Et si quis dixerit contraria esse magis et minus, quae uidentur esse uerba quantitatis, sciat non esse definitam quantitatem. Itaque, si dicat aliquid maius esse, uidetur ei contrarium quod minus est; si «certum» quaesiuero «quo maius est», et responderit «quod tripedali», apparet nihil esse contrarium. Ipsa sibi autem quae dicuntur maiora et minora, relatiue dici manifestum est. Quodlibet enim minori comparatum maius est idemque maiori comparatum minus est. Si igitur maius et minus contraria sunt, cogimur confiteri, quod ualde absurdum est, posse alicui rei uno tempore simul euenire contraria. Rursus aliud absurdum cogimur intellegere, unam eandemque rem sibimet esse contrariam, siquidem res una diuersis quantitatibus comparata potest eodem tempore maior et minor esse.

[373]

Quantitas non recipit magis et minus; non enim quinque magis quinque sunt quam duo duo aut idem duo aliis duobus magis duo sunt, aut magis cras duo erunt quam hodie sunt. Est autem proprium quantitatis quod secundum hanc dicimus par et impar ut qualitatis proprium est quod secundum hanc dicimus simile atque dissimile, quamuis in diuersis rebus utrumque liceat abusiue usurpari.

[374]

Relatiuum est quod hoc ipsum quod dicitur alicuius est uel ad aliquid quolibet modo referri potest, ut filius non sine patre uel matre, et seruus non sine domino, potest intellegi, neque sine his illi uicissim.

[375]

Dicuntur autem relatiua tribus modis: aut «alicuius» ut filius, aut «alicui» ut «uicinus» aut «ad aliquid» ut duplum, quoniam duplum ad aliquid simplum est. Omnia relatiua his ad quae referuntur, uice mutua respondent; nam pater est et respondent ita ut aliqua isdem casibus respondeant, aliqua casus mutent. Nam de filio dixi; item de seruo dicere possumus quoniam seruus domini seruus est, dominus serui dominus. Haec ita sibi respondent ut eosdem casus in conuersione custodiant. Ita quoque duplum ad simplum est; item maior minore aliquo maior est et minor maiore aliquo minor est. Manifestum est ergo ista casus in conuersione seruare. At uero scientia cum sit relatiua - alicuius enim rei scibilis scientia est -, in conuersione id ad quod refertur casum mutat. Nam quod dicimus «scientia scibilis rei est», non possumus dicere: «scibilis res scientiae est», sed «scibilis res scientia scibilis est». Item sensus rei alicuius sensibilis sensus est, contra sensibilis res sensu sensibilis est. Haec ergo non ut quae supra dicta sunt seruatis isdem casibus, sed mutatis conuertuntur.

[376]

Quaedam relatiua his, ad quae referuntur, et in tempore concordant, eaque simul esse incipiunt, simul desinunt ut seruus esse non potest, nisi cum esse coeperit dominus, et cum dominus esse desierit, seruus esse desinit. Et item dominus, cum seruum non habuerit, dominus dici non potest. At uero noscibilis res prior est natura quam notio. Nam si noscibilia tollas, notio non erit; at uero si notionem tollas, potest aliquid esse noscibile, quamuis desit ille qui nouit.

[377]

Relatiua possunt habere contraria, sed non omnia; namque inscientiae scientia contraria, amicitiae inimicitia. At uero duplo nihil contrarium, neque maiori uel minori, quia, quisquis ista contraria putauerit cogitur confiteri unam eandemque rem uno atque eodem tempore posse sibi esse contrariam. Siquidem maior minori comparatus maior est, idemque maiori comparatus minor est uno atque eodem tempore, quod contrariis euenire nullo modo potest. Nam quo tempore homo stultus, non eodem tempore sapiens esse potest, neque quo tempore albus est, eodem tempore niger esse potest. Quod quia euenire posse in maiore et minore ostendimus, fateamur necesse est maius et minus non esse contrarium, item duplum simplo non esse contrarium, quoniam hoc idem duplum potest esse ad aliquid simplum. Non igitur omnia relatiua possunt habere contrarium. Item magis et minus quaedam recipiunt, quaedam non. Nam magis hic amicus illo est, hoc magis duplum illo duplo esse non potest propterea quia, si duplum est, ita duplum est ut, plus aliquid minusue si fuerit, non sit duplum.

[378]

Quaeritur utrum aliqua substantia dici possit relatiue. Sed de prima substantia dici relatiue posse nulla quaestio est. Non enim Cicero alicuius dici potest aut ad aliquid referti. Item equus, :[iam quis equus] ut Rhoebus, non alicuius est hoc ipso quod Rhoebus est, sed quod iumentum est, alicuius iumentum est. Non ergo prima substantia relatiue dici potest neque pars eius quaelibet quae sine dubio et ipsa prima substantia. Nam quemadmodum Cicero prima substantia est, ita manus eius. (Manus uero, non eius, sed specialiter manus, ita secundae substantiae, relatiue dici non potest). Non enim sua conuersione respondent ut, si dicamus «manus ‹est manus› Ciceronis», non Cicero manus Cicero est neque ipsa manus ob hoc manus quia Ciceronis est, sed quia ita affecta est, «manus» dicitur (non quod alicuius sit). Non ergo ut diximus, prima substantia neque partes eius relatiue dici possunt. Quaeritur ergo de partibus secundae substantiae. Nam de ipsa substantia nulla quaestio est. Non enim homo alicuius homo. Sed manus specialiter alicuius hominis manus est et, ut mutua conuersione respondeat, alicuius «manuati» manus ut possimus ita conuertere quia et «manuatum» aliquid manu «manuatum» est. Item ungula, non primae substantiae ungula, sed alicuius ungulati quia et ungulatum aliquid ungula ungulatum ut mutuam possit habere conuersionem, quod relatiuis esse diximus proprium. Si ergo maneat illa relatiuorum definitio ut relatiuum sit quicquid «alicuius» dici potest, difficile resistimus dici partes secundarum substantiarum relatiue. Si uero illa definitio est mutata ita ut relatiua sint ea quae ad aliquid referuntur excepto eo quod in aliquo sunt, nulla incidit in hanc definitionem substantia, quemadmodum seruitus, excepto eo quod in eodem seruo est, id est in aliquo homine, refertur ad dominum. At uero pinna ita pinnati alicuius pinna est ut, :[excepto eo] quod in aliquo pinnato est, ad nihil referri possit.

[379]

Sane admonendi sumus ne nos pudeat uerba noua facere ad necessitatem conuersionis; nam si mutua conuersio non respondet, non relatiue enuntiamus, hoc modo: cum dico «pinnam», uolens eam ostendere relatiuam non me pudet pinnatum aliquid propter conuersionem dicere; est enim pinnatum ita usitatum ut aures non offendat. Si de pede agatur, non pudeat simili deriuatione fingere aptum conuersioni uerbum. Item scire oportet eum qui relatiuum aliquid ad quid referatur ignorat nec omnino utrum ad aliquid referri possit id quod dicit, scire posse, hoc modo cum dicis «hoc duplum est», nosti simplum eius, id est ad quod duplum sit, aut si illud ignoras, nec omnino utrum duplum sit scire potes.

[380]

Facere et pati possunt habere contrarium ut calefacere, refrigerare et calefieri, refrigerari. Habent etiam magis et minus ut magis et minus urere et magis et minus uri.

[381]

Situs omnis denominatiue dicitur ut sedere a sessione, stare, ab statione, et quamuis nonnumquam nomina deficiant, ex quibus situs denominantur, ratio tamen non deficit.

[382]

De illis tribus quae restant, supra dicta exempla sufficiunt. Quando enim dicimus ut «heri», «cras»; ubi ut «Romae», «Athenis»; habitum ut «calceatum», «armatum». Quid horum recipiat magis et minus, cum in sermone inciderit, facile apparet.

[383]

Istae sunt decem praedicationes, ex quibus aliquid necessario singillatim enuntiamus. Nam quicquid omnino dixerimus quod aliquid significet, nondum tamen intellegi possit an uerum an falsum sit, unum est de his decem, exceptis dumtaxat illis uerborum quodammodo articulis. Sunt enim pleraque a grammaticis in orationis partibus enuntiata quae omnino per se nihil ualent aut aliquid significant plenum, nisi cum fuerint uerbis adiuncta, ut coniunctiones, praepositiones, et quicquid tale illi docent.

[384]

Restat ut de oppositis dicamus. Sunt autem opposita quae sibi, ueluti ex aduerso, uidentur obsistere, ut contraria. Nec tamen omnia quae opponuntur sibi, contraria sunt, sed omnia contraria opposita sunt. Opponuntur autem sibi ita ut aut relatiua opponantur ut magnum paruo et dimidium duplo, aut contraria ut stultitia sapientiae, aut habitus orbationi ut cernentia caecitati, aut aientia negationi ut «Cicero disputat», «Cicero non disputat». Haec autem inter se nonnihil differunt. Nam relatiuum relatiuo ita opponitur ut hoc ipsum quod opponitur eius sit cui opponitur aut ad id quocumque modo referatur. Nam dimidium opponitur duplo et eiusdem dupli dimidium est. Ita ergo illi opponitur ut eius sit et paruum opponitur ut eius sit magno ita ut ipsum paruum ad hoc magnum, cui opponitur, paruum sit.

[385]

Contraria uero ita sibi opponuntur ut non eorum sint quibus opponuntur aut ad ea quocumque modo referantur; siquidem stultitia sapientiae ita contraria est ut non eiusdem sapientiae stultitia sit aut ad illam sit stultitia. Sciendum tamen est quaedam contraria medium habere, quaedam non habere. Nam quae sunt talia ut in ea re, in qua esse possunt, alterutra uice necessario insint, medio carent ut sanitas et imbecillitas. Haec duo contraria natura insunt corporibus animalium, atque ita uice alterutra necessario insunt ut diximus ut in quo animalis corpore sanitas non est, necessario imbecillitas sit, et in quo imbecillitas non est, necessario ut sanitas sit. At uero candidum et nigrum cum sint contraria et naturaliter in corporibus inueniantur propterea medio non carent quia non necesse est corpus aliquod candidum esse aut nigrum. Potest enim ita deesse candidum ut non insit nigrum atque hoc modo ex alia parte; ergo color aliqui medius inueniri potest ut luteus uel uiridis.

[386]

Habitus et orbatio ita sibi opponuntur ut in ea re, cui euenire possunt, alterum eorum necessario insit ex illo dumtaxat tempore quo ea natura esse permittit, ut dentatum eum dicimus qui dentes habet, edentulum uero non illum dicimus qui dentes non habet, sed cui natura inest ut habeat, et ex illo tempore quo iam natura permittit ut habeat. Nam neque lapidem recte dicimus edentulum qui numquam dentes habet neque infantem. Quamuis aliquando habere possit, nondum tamen illo tempore ut habeat natura permittit. Hoc ergo tertium genus oppositorum differt a primo relatiuorum eo quod cernentia ita opponitur caecitati ut eiusdem caecitatis non sit aut ad eam quodam modo referatur; a secundo genere, id est contrariorum, illud differt ab his dumtaxat contrariis quae habent medium, quod cernentia et caecitas intelleguntur erga oculos ut alterum eorum necessario insit. Hoc ergo differunt ab his contrariis quae habent medium quia illorum alterum non necessario inest substantiae, horum autem necessario. Ab his uero contrariis quae medio carent, haec ipsa opposita differunt, quod illa rei cui natura insunt omni tempore alterutra uice accidant necesse est ut corpori animalis sanitas et imbecillitas: alterum eorum semper est in corpore animalis, haec autem possunt aliquo tempore ei rei cui natura inesse possunt utraque deesse aliquando; ut infans, dum nondum tempus est quo dentes habere possit, neque dentatus neque edentulus dicitur, et oculi alicuius animantis, nondum adueniente tempore quo uidere possint, neque caeci neque uidentes dicuntur.

[387]

Quartum genus oppositorum est aientia et negantia ut «Cicero disputat», et «Cicero non disputat». Haec a superioribus differunt quod illa singillatim dici possunt, haec nonnisi conexe dicuntur. A relatiuis hoc differunt quod illa etiam ‹:[...]› A contrariis hoc differunt quod illa, si conexe dicantur, tamdiu aut uera aut falsa sunt quamdiu est illud, in quo inesse possunt; cum autem hoc esse destiterit, neque uera neque falsa sunt ut «stultus est ille», et «sapiens est ille»: quamdiu uiuit, horum alterum uerum est; cum ipse esse destiterit utraque falsa sunt quia ille qui non est neque stultus neque sapiens esse potest. At uero «Cicero disputat» et «Cicero non disputat» ita sibi opponuntur ut et dum uiuit Cicero alterum eorum necessario sit et ipso mortuo falsum est quidem quod disputat, uerum tamen est quod non disputat. Hoc modo discernuntur haec et ab habitu atque orbatione; nam qui non est, neque caecus est neque uidens. Nec sane moueare quod uidemur iam de proloquiis aliquid dixisse, de quibus postea dicendum est; hoc nam factum est occasione oppositorum.

[388]

Nomen est quod quam rem significat et per casus flecti potest; uerbum est quod aliquid significat et per tempora flecti potest ut «Cicero» nomen, «disputat» uerbum. Haec ab inuicem separata. nonnihil quidem significare, uerum tamen uel falsum dici non possunt. Cum autem fuerint coniuncta, iam possunt et affirmari et negari ut «Cicero disputat»: iam dici potest «Cicero non disputat». Esse autem debet nominatiuus casus nominis et tertia uerbi persona. Prima persona significat aliquid quod iam affirmari et negari possit, et in hominem tantum cadit. In ea intellegitur nomen, etiamsi non dicatur ut «disputo» plenum est, etiamsi non dicas «ego». Item secunda persona et ipsa iam ueritati aut falsitati obnoxia est, sed etiam ipsa in hominem cadit, et ei nec recte dicimus «disputas» qui nec audire nec intellegere quod dicitur potest. Ergo et hoc cum dicatur sine nomine, tamen ibi nomen intellegitur. Aliter figurate utimur siue prima siue secunda persona ut aut loquentem eum inducas qui loqui non potest, aut ad eum conuertamus orationem qui neque audire neque intellegere potest.

[389]

Tertia uero persona non hominis tantum est, sed aliarum etiam rerum, et simul ac dicta fuerit, non continuo intellegitur nisi forte de eo dicatur aliquid quod de eo solo potest intellegi ut, cum dicimus «pluit», iam potest esse uerum aut falsum, cum non addamus nomen: notum est qui pluat. Cum uero dicimus «disputat», cum aliquid iam significet, non tamen uerum aut falsum dici potest, si nomen non addatur et quamuis de homine hoc tantum possit intellegi, quia non de uno dici potest, necessario subdendum est nomen et «resistit» cum dicimus, tenia persona est, et exigit nomen non hominis tantum, sed cuiuslibet quod resistere potest. Prima igitur et secunda persona et de homine tantum possunt intellegi et solae dictae possunt aut uerae aut falsae dici, quia cum his etiam nomina intelleguntur; tertia uero et non omnis sola dici potest et non de solo homine intellegitur.

[390]

Quod ergo fuerit ex nominatiuo casu nominis et tertia uerbi persona coniunctum, proloquium dicitur, ita ut iam necessario aut uerum sit aut falsum aut dubium. Namque «homo animai est» omnes iudicamus uerum esse, et «omne animai homo est» omnes iudicamus falsum; «ille disputat», quamuis necessario aut disputet aut non disputet, nobis tamen dubium est. Alterum enim horum necessarium esse intellegimus, sed quid horum sit nescimus. Vbi uero illa uerba sunt quae impersonalia dicuntur, non ex nominatiuo casu impletur sententia, sed alios casus recipit ut «disputatur» cum dicitur, plena sententia est, si ablatiuum adiungas, hoc est «a Cicerone». Et «paenitet» cum dicitur, piena sententia est, si accusatiuum iungas, id est «Ciceronem». Et multa sunt talia.

[391]

Illud tamen constat personalia uerba non implere sententiam nisi nominatiuo casu et tertia persona. Sunt etiam sententiae quae, quamuis constent ex nomine et uerbo, affirmari tamen aut negari non possunt, quae non proloquia, sed eloquia dici nonnullis placuit ut est modus imperatiuus cum dicimus «curre». Iam piena sententia est; nam nec solum intellegi sed etiam fieri potest quod dicis; negari tamen non potest. Non enim hoc negat qui dixerit «noli currere». Hoc enim non est aduersum ei quod dictum est «curre» ut hoc sit uerum, illud falsum ut possit nasci quaestio. Nam, de aientia et negatione, quaestio sine dubio nascitur ut «ille currit» et «ille non currit»: quaestio est utrum currat. «Curre» autem et «noli currere» non facit quaestionem utrum currat. Nulla quidem quaestio hic potest intellegi utrum currere debeat. Hoc enim ex aientia et negatione ‹non› natum est, ut «currere debet» et «currere non debet». Hoc facit ‹et› optatiuus modus. Cum enim plena sit sententia, cum dicamus «utinam scribam!», «utinam non scribam!», non potest hinc nasci quaestio utrum scribat. Sed pleraque talia sunt; haec ad exemplum sufficiant.

[392]

Quod ergo fuerit iunctum ex nomine et uerbo, si plenum nomen et plenum uerbum sit, necessario facit sententiam, sed non necessario facit proloquium, si nihil est quod iam et affirmari et negari potest. Et supra diximus multa dici plena sententia quae tamen affirmari et negari ‹non› possint. Plenum igitur proloquium est «omnis homo animal est», et quamuis natura illud exigat ut primo nomen et postea uerbum dicatur, ut dictum est, non desinit uerum esse proloquium, etiamsi dicas «animal est omnis homo».

[393]

Quicquid accesserit huic sententiae, cui parti accedat, diligenter uidendum est. Nam sunt proloquii partes duae: quae in nomine, una, subiectiua dicitur, quae in uerbo, altera, declaratiua. Subicitur enim quid sit, et declaratur quid de illo possit intellegi. Cum ergo dicimus «Cicero disputat», si accedat huic sententiae «in Tusculano», declaratiuae accessit, si accedat «Romanus», subiectiuae; item si accedat «prudenter et copiose», declaratiuae; item cum dicitur «cum Catone», declaratiuae accessit. Quicquid igitur nominatiuo casu accedit, subiectiuae accedit; quicquid declaratiuae accedit, uariis casibus et modis accedit. Nam subiectiuae non possunt alii casus accedere, declaratiuae nonnisi uarii excepto norninatiuo.

[394]

Illud tamen sciendum posse fieri ut uerbum sit in subiectiua, nomen in declaratiua, sed ita uerbum in subiectiua ut aliquod pronomen secum uice nominis teneat. Ita etiam nomen est in declaratiua ut teneat secum aliquod uerbum, ex quo eius uicem impleat; uelut si dicamus «qui disputat Cicero est», «qui disputat» subiectiua est, «Cicero» est declaratiua. Sed illam subiectiuam pronomen facit, hanc declaratiuam uerbum.

[395]

In hac igitur parte illud dicimus quemadmodum iuncta sint nomina et uerba nec tamen possint plenam facere sententiam; et si faciunt, quemadmodum falsitati et ueritati non sint obnoxiae sententiae, quamuis sint plenae, et quemadmodum ad id perueniatur ut iam non solum piena sententia sit, sed etiam necessario uetà. aut falsa.

[396]

Tertia pars sequitur, in qua dicendum iam est de ipsis proloquiis, ad quorum intellectum in superiore parte peruenimus. Proloquia igitur differentias habent binas in quantitate et qualitate. Quantitatis differentia est quod alia sunt uniuersalia, alia particularia, alia indefinita. Vniuersale est ut «omnis homo animai est»; particulare ut «quidam homo ambulat»; indefinitum ut «homo ambulat». Quod igitur indefinite dicimus, necessario particulariter accipimus, non necessario uniuersaliter. Quoniam id potissimum numerandum quod securum habet intellectum, indefinitum pro particulari accipitur. Erunt ergo duae differentiae in quantitate, quod aliud est uniuersale proloquium, aliud particulare; in qualitate item duae quarum dedicatiua altera, altera abdicatiua. Dedicatiuum est ut «omnis uoluptas bonum», abdicatiuum ut «omnis uoluptas non bonum».

[397]

Uniuersale igitur dedicatiuum non necessario sequitur conuersio. Non enim si omnis homo animal est, omne animal homo est. Vniuersale autem abdicatiuum necessario sequitur conuersio. Si enim omnis uoluptas bonum non est, omne bonum non est uoluptas, et si omnis homo non est animal mutum, omne animal mutum non est homo. Particulare autem dedicatiuum habet necessariam conuersionem, nam si quidam homo animal est, quoddam animal homo est. Particulare uero abdicatiuum non habet necessario conuersionem; non enim, si quoddam animal non est rationale, quoddam rationale non est animal. Vniuersalis ergo dedicatiua et particularis abdicatiua non necessario recurrunt. Vniuersalis autem abdicatiua et particularis dedicatiua necessario conuertuntur, ita tamen ut facta conuersione in declaratiua particula negatio maneat. Nam utique conuersio ita fit ut quae particula fuit declaratiua, eadem subiectiua sit. Ergo cum dico «omnis uoluptas bonum non est», «omnis uoluptas» subiectiua, «non est bonum» declaratiua. Si conuertam «omne bonum uoluptas non est», facta est quidem subiectiua quae fuit declaratiua, negatio tamen hanc particulam tenet quae facta est declaratiua. Et si uelim sic dicere nulla «uoluptas bonum est», conuertendum est sic: «nullum bonum uoluptas est».

[398]

Sed propter duo proloquia quae dicimus non necessario conuerti, debemus intendere omnia quae proloquiis attribuuntur per quae recte aut non recte proponi possunt ut uerum aut falsum possint ostendere. Haec autem quinque sunt iam superius demonstrata: genus, differentia, accidens, definitio et proprium. Definitio et proprium faciunt illa proloquia recurrere, alia tria nullo modo. Namque, ut «omnis homo animal est rationale mortale», ita «omne animal rationale mortale homo est»; et, quemadmodum «omnis homo risibile est», ita «omne risibile homo est». Rursum in particulari abdicatiuo uidendum est quid sit proprium non esse. Vt enim proprium est hominis esse risibile, ita proprium est risibile non esse praeter hominem. Ergo si particulare abdicatiuum proponamus sic, «quiddam risibile non est praeter hominem », recurrit sine dubio, «quiddam praeter hominem non esse risibile». Item «quiddam inanimum, irrationale, immortale non est homo», «quidam homo non est inanimum, irrationale, immortale».

[399]

Item sunt aliae conuersiones quae faciunt easdem proloquiorum particulas indefinitas, etiam negatione scilicet de loco migrante. Nam particulae indefinitae fiunt hoc modo: «homo», «non homo»; «animal», «non animal» et ideo indefinitum est, quia negas tantum hoc esse, non dicis quid sit. Cum ergo dico «omnis homo animal», si uelim recte conuertere, adhibeo negationes ut fiant particulae indefinitae. Si enim est uerum omnis homo animal est, et uerum est «omne non animal non homo». Hac conuersione usus est in Rhetoricis Cicero: «Deinde si constitutio et ipsa et pars eius quaelibet intentionis depulsio est, quae intentionis depulsio non est, ea nec constitutio est nec pars constitutionis».

[400]

Item particularis abdicatiua potest hoc modo conuerti: si enim «quoddam animal homo non est», «quoddam non homo animal est», et in hac conuersione obseruandum est, ‹ut› ubi non est negatio cum directo proponimus sit dum conuertimus. Hanc uicissim conuersionem recipiunt duo proloquia quae illam primam non recipiebant; solum uniuersale abdicatiuum non illam recipit. Vocetur ergo dicendi causa illa «prima conuersio», haec secunda». Haec autem proloquia quemadmodum inter se affecta sint hoc modo manifestius apparebit.

[401]

Quattuor lineis quadrata formula exprimatur. In primo angulo superioris lineae scribatur uniuersalis dedicatiua et in alio eiusdem angulo uniuersalis abdicatiua; item infra ad primum angulum particularis dedicatiua, ad angulum reliquum particularis abdicatiua; deinde ducantur angulares lineae ab uniuersali dedicatiua ad particularem abdicatiuam et ab uniuersali abdicatiua ad particularem dedicatiuam. Duae igitur superiores simul confirmari non possunt, simul negari possunt.

[402]

Nam non potest simul uerum esse «omnis uoluptas bonum est», «omnis uoluptas non est bonum». Possunt autem simul esse non «omnis uoluptas bonum est», «non omnis uoluptas non est bonum». Duae uero inferiores uicissim simul negari non possunt, simul confirmari possunt. Nam utique non potest simul «non quaedam uoluptas bonum» et «quaedam uoluptas bonum esse». At uero potest et «quaedam uoluptas bonum esse» et «quaedam uoluptas non esse bonum». Angulares autem neque simul affirmari neque simul negari possunt. Nam si uerum est «omnis uoluptas bonum est», falsum est « quaedam uoluptas non est bonum ». Item si falsum est «omnis uoluptas :[non] est bonum», uerum est quaedam «uoluptas non est bonum». Hoc item contingit, si prius particularem uicissim nomines. Item si uerum est «omnis uoluptas non est bonum», falsum est «quaedam uoluptas bonum est» et si falsum est «omnis uoluptas non est bonum», uerum est «quaedam uoluptas bonum est».

[403]

Item uniuersalis dedicatiua confirmata particularem suam necessario confirmat, negata non necessario eam negat. Nam si uerum est «omnis uoluptas bonum est», necessario uerum est «quaedam uoluptas bonum est». At uero si superiorem negemus hoc modo non omnis uoluptas bonum est, potest fieri ut quaedam uoluptas bonum sit. Particularis item dedicatiua confirmata non necessario uniuersalem suam confirmat, negata necessario illam negat. Nam si uerum est «quaedam uoluptas bonum est» non sequitur ut «omnis etiam uoluptas bonum sit». Si uero «quaedam uoluptas bonum non est», falsum est «omnis uoluptas bonum est». In duabus reliquis hoc obseruabis.

[404]

Plenam sententiam cum proposuerimus, aliquid ex ea uolentes efficere, cum concessa fuerit, «sumptum» dicitur. Huic etiam uni sententiae alia certa ratione debet innecti et utique propter id quod inferre uolumus concedenda. Et haec cum concessa fuerit, «sumptum» dicitur.

[405]

Ex duobus sumptis ratione sibimet nexis conficitur illatio. Quae illatio «sumptum» propterea dici non potest, quia non exspectas ut hoc etiam tibi aduersarius concedat, sed eo inuito sequitur, si modo ratione seruata fuerit illatum. Et, ut hoc planum fiat exemplo, putemus quaestionem esse utrum uoluptas utilis sit. Si proponamus ita «omnis uoluptas bonum est», piena quidem sententia est; sumptum efficitur, si hoc aduersarius concedat. Quo concesso adiungenda est alia sententia «omne autem bonum utile est». Si hoc etiam concesserit, efficitur sumptum; ex quibus duobus sumptis etiam inuito eo sequitur «omnis igitur uoluptas utilis est».

[406]

Hoc totum quod constat ex duobus sumptis et illatione, ratiocinatio a nobis, a Graecis συλλογισμός appellatur. Est ergo ratiocinatio ex duobus pluribusue concessis ad id quod non conceditur necessaria peruentio. Possunt ergo plura esse sumpta, sed minus a duobus esse non possunt. Etenim est integra ratiocinatio, si ad illud quod uolumus ostendere utile esse uoluptatem, tribus etiam sumptis peruenire uelimus ut «omnis uoluptas secundum naturam est; omne quod secundum naturam est bonum est; omne bonum utile est; omnis igitur uoluptas utilis est». Ex hoc apparet plura etiam licere addere, si oportuerit.

[407]

Nonnumquam etiam concludimus inferentes non quidem id quod conficitur, sed quod ex eo ipso quod inferre debemus necessario conficitur, hoc modo: «omnis uirtus bonum est; omne bonum utile est; omnis igitur uirtus non nocet». Inferendum erat «omnis igitur uirtus utilis»; ex eo necessario sequitur non nocere; quod enim utile est, numquam nocet. Hoc a Graecis συμπέρασμα dicitur, a nobis dici potest «confinis conclusio». Ratiocinatio igitur, siue propriam et suam, siue confinem habens conclusionem, diuiditur in duo genera, praedicatiuum et condicionale.

[408]

Praedicatiuus ‹syllogismus› est in quo sumpta ita sibi nexa sunt ut aliquo extrinsecus addito suppleantur ut hoc quod supra dictum est «omnis uoluptas bonum est; omne bonum utile est». Videmus utique nec totum quod supra positum est dictum, sed unam inde partem sumptam declaratiuam quae secundo proloquio facta est subiectiua; quod proloquium secundum, ut impleret sententiam, aliquid petiuit extrinsecus, id est «utile est». Huius illatio conficitur ex eo quod accessit et ex eo quod non est repetitum, id est «omnis igitur uoluptas utile est». Huius generis tres formae sunt: prima est in qua declaratiua particula superioris sumpti sequentis efficitur subiectiua, aut subiectiua superioris declaratiua sequentis. Declaratiua superioris fit subiectiua sequentis ut in superiori proposito exemplo; subiectiua superioris fit declaratiua sequentis, si hoc modo uelis conuertere: «omne bonum utile est; omnis uoluptas bonum est; omnis igitur uoluptas utile est». Secunda forma est in qua declaratiua superioris sumpti eadem est etiam declaratiua sequentis ut «omnis uirtus bonum est et omnis uoluptas non est bonum, omnis igitur uoluptas non est uirtus». Tertia forma est in qua subiectiua superioris sumpti eadem est etiam subiectiua sequentis ut «quoddam bonum uoluptas est; omne bonum utile est; quoddam igitur utile est uoluptas».

[409]

In prima forma et uniuersaliter et particulariter et dedicatiue et abdicatiue concludi potest; in secunda forma nisi per contrarium concludi non potest; in tertia forma particulariter tantum concluditur: quapropter non frustra hic est ordo seruatus. Nam merito prima dicitur, in qua omni modo concludi potest, secunda item recte, in qua potest concludi uniuersaliter quamuis per contrarium, tertia item recte, quia in quantitate minor est, in qua nisi particulariter concludi non potest.

[410]

Nunc dicendum est singulae formae quot modos recipiant. Nam recipiunt intra certum numerum, extra quos modos quicquid conclusum fuerit non est temere concedendum. Recipit autem prima nouem modos, secunda quattuor, tertia sex.

[411]

Primae formae primus modus est, in quo conficitur ex duobus uniuersalibus dedicatiuis uniuersale dedicatiuum directim ut est «omne iustum honestum; omne honestum bonum; omne igitur iustum bonum». Si reflexim inferas «omne igitur bonum iustum», non sequitur, sed particulariter potest inferri «quoddam igitur bonum iustum», et efficitur quintus modus. Secundus modus est, in quo conficitur ex uniuersali dedicatiuo et uniuersali abdicatiuo uniuersale abdicatiuum directim ut est «omne iustum honestum; nullum honestum turpe; nullum igitur iustum turpe». Si reflectas, «nullum igitur turpe iustum», efficitur sextus modus. Diximus enim supra uniuersale abdicatiuum posse conuerti. Tertius modus est, in quo conficitur ex particulari dedicatiuo et uniuersali dedicatiuo particulare dedicatiuum directim ut est «quoddam iustum honestum; omne honestum utile; quoddam igitur iustum utile». At si flectas, efficitur septimus modus, «quoddam igitur utile iustum », quoniam supra dictum est particulare dedicatiuum posse conuerti. Quartus modus est, in quo conficitur ex particulari dedicatiuo et uniuersali abdicatiuo particulare abdicatiuum directirn ut est «quoddam iustum honestum; nullum honestum turpe; quoddam igitur iustum non est turpe». Reflecti non potest. Diximus enim supra particulare abdicatiuum non posse conuerti. Octauus modus est, in quo conficitur ex uniuersali abdicatiuo et uniuersali dedicatiuo particulare abdicatiuum reflexim, ut est «nullum turpe honestum; omne honestum iustum; quoddam igitur iustum non est turpe». Nonus modus est, in quo conficitur ex uniuersali abdicatiuo et particulari dedicatiuo particulare abdicatiuum reflexim ut est «nullum turpe honestum; quoddam honestum iustum; quoddam igitur iustum non est turpe».

[412]

Secundae formae primus modus est in quo conficitur ex uniuersali dedicatiuo et uniuersali abdicatiuo uniuersale abdicatiuum directim ut «est omne iustum honestum; nullum turpe honestum; nullum igitur iustum turpe». Hic reflexione si utaris, alius modus non efficitur, quoniam de utrisque subiectiuis fit illatio. Secundus modus est in quo conficitur ex uniuersali abdicatiuo et uniuersali dedicatiuo uniuersale abdicatiuum directim ut «est nullum turpe honestum; omne iustum honestum; nullum igitur turpe iustum». Tertius modus est in quo conficitur ex particulari dedicatiuo et uniuersali abdicatiuo particulare abdicatiuum directim ut est «quoddam iustum honestum; nullum turpe honestum; quoddam igitur iustum non est turpe». Quartus modus est in quo conficitur ex particulari abdicatiuo et uniuersali dedicatiuo particulare abdicatiuum directim ut «est quoddam iustum non est turpe; omne malum turpe; quoddam igitur iustum non est malum».

[413]

Tertiae formae primus modus est in quo conficitur ex duobus uniuersalibus dedicatiuis particulare dedicatiuum directim ut «est omne iustum honestum; omne iustum bonum; quoddam igitur honestum bonum». Secundus modus est in quo conficitur ex particulari dedicatiuo et uniuersali dedicatiuo particulare dedicatiuum directim ut «quoddam iustum honestum; omne iustum bonum; quoddam igitur honestum bonum». Tertius modus est in quo conficitur ex uniuersali dedicatiuo et particulari dedicatiuo particulare dedicatiuum directim ut «est omne honestum iustum; quoddam honestum bonum; quoddam igitur iustum bonum». Quartus modus est in quo conficitur ex uniuersali dedicatiuo et uniuersali abdicatiuo particulare abdicatiuum directim ut «est omne iustum honestum; nullum iustum malum; quoddam igitur honestum non est malum». Quintus modus est in quo conficitur ex particulari dedicatiuo et uniuersali abdicatiuo particulare abdicatiuum directim: «quoddam iustum honestum; nullum iustum malum; quoddam igitur honestum non est malum». Sextus modus est in quo conficitur ex uniuersali dedicatiuo et particulari abdicatiuo particulare abdicatiuum directim ut «est omne iustum honestum; quoddam iustum non est malum; quoddam igitur honestum non est malum». Omnes igitur modi certum ordinem tenent, eiusdemque ordinis ratio est quae in ipsis forrnis demonstrata est.

[414]

Condicionalis syllogismus est cuius propositio et plenum argumentum et plenum id de quo quaestio est continet ita ut, assumpto argumento, iam certum inferri possit de quo quaestio erat, ad hunc modum: ponamus quaestionem esse utrum sit utilis rhetorica, et uolentes utilem probare, argumentum ab huius definitione capiamus quod est bene dicendi scientia. Ex hoc argumento et illa quaestione condicionalis syllogismus ponitur sic: «si rhetorica est bene dicendi scientia utilis est». Assumimus argumentum ita: «est autem rhetorica bene dicendi scientia». Haec duo qui concesserit, etiam inuitus, concedat necesse est utilem esse rhetoricam, quod erat dubium antequam propositio et assumptio concederetur. Nihil tamen in assumptione accessit extrinsecus quod est proprium praedicatiui syllogismi. Hic primus modus a dialecticis appellatur qui est ab antecedentibus propterea quoniam argumentum, quemadmodum propositum est, ita et assumptum, hoc tantummodo differens, quod cum condicione propositum est et sine condicione assumptum.

[415]

Secundus modus est qui appellatur a consequentibus in quo ipsum argumentum quaestionem sequitur, non quaestio argumentum, hoc modo: «si non est rhetorica utilis, non est bene dicendi scientia». Assumitur argumentum a contrario, id est per negationem, sic: «est autem bene dicendi scientia; utilis est igitur».

[416]

Tertius modus est qui appellatur a repugnantibus, in quo demonstratur non posse simul hoc esse et illud non esse; in quo cum fuerit assumptum unum, aliud necessario tolletur, id est ut, cum fuerit assumptum esse, non esse tollatur, hoc modo: «non est bene dicendi scientia rhetorica et non est utilis; est autem bene dicendi scientia; utilis est igitur». Confectum est utilem esse sublato eo quod non esse utile propositum erat. Hi tres modi ex uno argumento possunt confici et unam rem omnes probare possunt. Nec interest in propositione quam partem in primo ponas utrum argumenti utrum quaestionis, dummodo condicionis ratio conseruetur. Cum dixeris si rhetorica est bene dicendi scientia utilis est, potes et sic proponere: «utilis est rhetorica, si bene dicendi scientia est». Hoc etiam in duobus aliis experiri licet.

[417]

Quartus modus est qui per disiunctionem efficitur ita ut uno assumpto aliud necessario negatum sit hoc modo: «aut sanus est aut imbecillis; sanus est autem; non est igitur imbecillis».

[418]

Quintus modus est qui etiam per disiunctionem efficitur ita ut uno negato aliud necessario sit, hoc modo: «aut sanus est aut imbecillis; non est autem sanus; est igitur imbecillis».

[419]

Additi sunt alii duo modi qui per argumentum istorum duorum fieri possunt, non tamen per disiunctionem, sed per ‹coniunctionum› negationem. Est ergo sextus modus, in quo demonstratur non posse simul et hoc esse et illud. Assumitur per unius confirmationem, concluditur per alterius infirmationem: « non est sanus et imbecillis; sanus est autem; non igitur imbecillis». Septimus modus proponitur sic ‹ut sextus›, et in eo assumitur ut in quinto, atque ita concluditur.

[420]

Ad rem facilius intellegendam his quaedam formae iunguntur, ita ut rebus ipsis, non dictis, ratiocinandi uis intellegatur. Est primi modi forma haec: «si primum, secundum; primum autem; igitur secundum». Secundi haec: «si non primum, non secundum; secundum autem; et primum igitur». Tertii haec: «non et primum et non secundum; primum autem; igitur et secundum». Quarti haec: «aut primum aut secundum; primum autem; non igitur secundum». Quinti: «aut primum aut secundum; non autem primum; igitur secundum». Sexti: «non et primum et secundum; primum autem; non igitur secundum». Septimi: «non et primum et secundum: non primum autem; igitur secundum».

[421]

Sciendum tamen est ex uno argumento posse fieri tres superiores modos, ex uno argumento alios quattuor. Huius autem ordinis ratio est ut primus modus sit, qui appellatur «ab antecedentibus», quia utique quod antecedit prius est; secundus «a consequentibus» eadem ratione ut ipse nomine suo primum se debere segui etiam in ordine uideatur ostendere. Restat qui sit tertius in eodem argumento «a repugnantibus». Nunc enim possumus ad disiunctionem transilire quae iam non potest ex eodem argumento fieri. Erit ergo quartus modus quasi ad aliud argumentum primus, et ibi utique antecedere debet in quo per confirmationem assumitur; prior est enim confirmatio negatione. Quintus debet esse item :[sed] per disiunctionem, sed post eum propterea quia in eo per confirmationem, in hoc per negationem assumitur; hoc in duobus reliquis licet intelligi.

[422]

Miscentur autem sibi multis modis syllogismi ut in una ratiocinatione et praedicatiui generis et condicionalis formas agnoscas, hoc modo: si quaestio sit utrum utilis sit ipsa dialectica, proponendum est: «si bene disputare utile est, utilis est bene disputandi scientia; at bene disputare utile est; utilis est igitur dialectica». Sane uidendum est in praedicatiuo syllogismo quid de propositione sibi assumptio uindicet; nam extrinsecus aliquid eam accipere manifestum est. In eo autem quod sibi ut diximus, de propositione uindicat, attendendum est utrum rette uindicet propter seruatas memoratasque formas. Efficitur enim ut, quod in propositione ad declaratiuam partem pertinere uidebatur, in assumptione ostendatur ad subiectiuam pertinere. Et item si aliter assumas, hoc ipsum pertinet ad declaratiuam, hoc modo :[notum est in prima forma ita assumi ut aut subiectiua assumptionis]. Si proposueris sic: «omnis ars frequenti exercitatione meditanda est; dictio autem exercitatio est rhetoricae; rhetorica igitur frequenti dictione meditanda est». In propositione exercitatio ad declaratiuam partem pertinere uidebatur. In assumptione ipsa exercitatio item ad declaratiuam pertinet. Quomodo ergo forma seruata est? Scilicet quia relictum est aliquid in declaratiua propositionis quod non euenerit in declaratiua assumptionis unde possit fieri conclusio, hoc est «meditanda est». Nam si uellem sic assumere, «rhetorica autem ars est», totum seruabatur ad conclusionem, «rhetorica igitur frequenti exercitatione meditanda est». Ex hoc apparet multa esse communia quae possint uel subiectiuae uel declaratiuae adiungi prout se habuerit assumptio.»

[423]

Talibus insistente Dialectica et ad quaedam non minus inextricabilia quam caligosa properante, Pallas nutu Maiugenae festinantis interuenit:

« Perita fandi, iam progressum comprime, ne inflexa tortos stringat intimatio et multinodos perpeti anfractus diu Hymen recuset. Editum est compendio quicquid decenter docta disputatio multo astruendum contulit uolumine. sat est profundae fons decens scientiae, quae abstrusa promit nil morosum disserens praeteruolando nilque ignotum deserens. Nam quae supersunt fraude multa consita, quis falsa captos circuit deceptio, dum ambage acta praestruis sophismata captentulisue ludis illigantibus pellax soritas cumque sensim congeris formasue mendas, comprobat qual ueritas, nefas Tonantis garriat sub auribus facinusque dirum; quippe summi caelites odere turpis omne falsum feminae. nam si reuoluas, quid cauilla saeuius? Dudum locuta, circulatrix indecens fies profecto, decipula si astruxeris. Facessat ergo uersilis profunditas, reliquumque tempus liqueris sororibus.» :[424] His auditis Dialectica cunctabunda paululum, tamen diuae praeceptis paritura respondit:

«Venerandus mihi fatus, reuerendosque secuta referam iussa pedem, atque ilicet exorsa silebunt, licet unam decuisset ‹mihi› permittere culpam, ut honoris pretio cederet inferre relatus, populum Cecropidarum bene quo palliatarum Bromius conciperet contumias nosse dolere, mage quam crediderat uipeream noscere posset. Et iners marsica dudum fieret praestigiatrix, neque me conspiceret somnificam uel temulentam ioca passim blaterantem iouialibus sub orsis. Tamen uni famulandum est tibi, Uirgo; reticemus.» Haec dicens uelut repressa conticuit, compluresque eam diuorum, qui inter initia deriserant, horruerunt.

V

Martianus CapellaDe Nuptiis Philologiae et Mercurii0Saeculo V

Martianus Capella

De Nuptiis Philologiae et Mercurii

LIBER V

Saeculo V

Liber V

De Rhetorica

[425]

Interna sonuere tubae raucusque per aethram cantus, et ignoto caelum clangore remugit. turbati expauere dei, uulgusque minorum caelicolum trepidat, causarum et nescia corda haerent, et ueteris renouantur crimina Phlegrae. tunc Amnes Faunique, Pales, Ephialta, Napeae respectant proceres nulloque assurgere motu cernunt attoniti uicibusque alterna profantes mirantur placidam per pectora sacra quietem. tum primum posita Siluanus forte cupresso percitus ac trepidans dextram tendebat inermem, Deliacos poseens arcui acque Herculis arma. Portuni trifidam suspirans flagitat hastam; Gradiui frameam non ausus poscere, falcem Saturni bello suetus disquirit agresti, diffidensque sui respectat tela Tonantis. :[426] Sed dum talibus perturbatur multa terrestrium plebs deorum, ecce quaedam sublimissimi corporis ac fiduciae grandioris, uultus etiam decore luculenta femina insignis ingreditur, cui galeatus uertex ac regali caput maiestate sertatum, arma in manibus, quibus se uel communire solita uel aduersarios uulnerare, fulminea quadam coruscatione renidebant. Subarmalis autem uestis illi peplo quodam circa umeros inuoluto Latiariter tegebatur, quod omnium figurarum lumine uariatum cunctorum schemata praeferebat; pectus autem exquisitissimis gemmarum coloribus balteatum.

[427]

Haec cum in progressu arma concusserat, uelut fulgoreae nubis fragore colliso bombis dissultantibus fratta diceres crepitare tonitrua; denique creditum, quod instar Iouis eadem posset etiam fulmina iaculari. Nam ueluti potens rerum omnium regina et impellere quo uellet et unde uellet deducere et in lacrimas flettere et in rabiem concitare et in alios etiam uultus sensusque conuertere tam urbes quarm exercitus proeliantes, quaecumque poterat agmina populorum. Haec etiam senatum, rostra, iudicia domuisse in gente Romulea, Athenis uero curiam, gymnasia theatraque pro arbitrio reflexisse ac totam funditus Graeciam miscuisse ferebatur.

[428]

Hac uero loquente qui uultus uocisue sonus, quantaque excellentia celsitudoque sermonis! Audire operae pretium etiam superi fuit tantae inuentionis ingenium, tam facundae ubertatis eloquium, tam capacis memoriae recordationisque thesaurum. Qualis disponendi ordo, quam pronuntiandi congruens modulatio, qui gestus in motu, quae profunditas in conceptu! Denique exilis in modicis, in mediocribus facilis, in elatione flammatrix, reddebatque cunctos in ambiguis dociles, in persuasione cedentes, in collisione discordes, in laudibus arrogantes. At uero cum quid commotum publici nominis attestatione clamauerat, fluctuare, permisceri, ardere omnia uidebantur.

[429]

Hanc igitur feminam auratae uocis et quasdam diadematum gemmas regnorumque fundentem ingens illustrium uirorum sequebatur agmen, inter quos proximi eidem duo diuerso habitu nationeque praenitentes, quorum pallio circumactus ‹alter› alterque trabeatus. Diuersus utrique oris sonus, licet alius etiam Athenis se diceret Graia didicisse ac promptus gymnasiorum studiis et reluctantibus semper Academiae altercationibus haberetur. Ambo tamen noui profectique paupertatis sinu, et cum alterum Quirinalis eques, alium fabrilis procrearet industria, ita praeclues linguae excellentia floruerunt, ut post curiarum fata immeritasque mortes uirtute astra conscenderent, immortalitate gloriae saecla superarent.

[430]

De uno tamen, quem Athenarum populus ac palliata agmina sequebantur, haec fama conuenerat, quod acerrimus idem et procellis indignantis Oceani fremituque uiolentior. Denique de illo uersus huiusmodi ferebatur: δεινὸς ἀνήρ τάχα κεν καὶ ἀναίτιον αἰτιόῳτο.

[431]

Alter uero, quem consularis purpura et coniurationis extinctae laurea redimibat, mox ingressus curiam superum et in Iouis gratulatus est se uenisse conspectum, clamare laetior coepit: «o nos beatos, o rem publicam fortunatam, o praeclaram laudem consulatus mei».

[432]

Post hos tamen in diuersis agminibus oratores emeriti ac prae se ferentes insignium culmen meritaque linguarum. Aeschinen, Isocraten Lysiamque conspiceres, tum in togatis agminibus sosantios, Gracchos, Regulum, Plinium Frontonemque.

[433]

Verum ante cunctos atque ipsam ducem omnium feminam senex quidam signum ac praeuiam uirgam gestans lictoris Romulei praecedebat usu, atque in eiusdem uirgae culmine corax oris curati uenientis feminae auspicio praeuolabat.

[434]

Ille autem, qui gestabat uirgulam, Tisias dictus, cunctisque uetustior atque elatior uidebatur; nam et suol minores ceteros ‹et› ipsam illam ducem respectans superpositum coruum commune pignus filiamque memorabat.

[435]

Quo argumento commoti quamplures deorum eam quidem nobilissimam feminam, sed aut Apollinis cognatam credidere, si Graia est, aut, si Romulea, de gente Coruini. Cui aenigmati illud adiectum, quod intrepida et fiduciae promptioris tam Palladis quam ipsius Cyllenii deosculata pectus cuiusdam propinquae familiaritatis indicia, patefecit. Denique nonnulli superum, cum inter trepidationem bucinae praecinentis et admirationem amicitiae superorum incerti diutius diuinatorem Phoebum cuperent sciscitari, nondum Ioue maximo disquirente, tumultuarie quae esset inquirunt.

[436]

Ac tunc illa respectans superos uniuersos aliquanto commotior sic coepit: «Patrem maximum Iouem ceterosque caelites, quos in causis pluribus saepe sum deprecata, atque ipsum conuentum superati consessionis attestor nihil mihi magis inconsentaneum atque indecens aestimari, quam ut, quae semper in foro iudiciisque quampluribus accusauerim multos aliosque defenderim et uiribus gloriam deluctationis annixa mihi de discriminum fatis promeriti euentus praeconia compararim, nunc apud uos, superi, quis placere immortalitatis instar ac pretium uidebatur, inuita compellor scholarium iuuenilium monitus et exilia decantatati artis praecepta memorare. Neque enim hoc nobis adscribit inopia, cum redundantes turmae suppetant consequentum. Nam absque his qui, perturbantes pectora sensusque cunctorum, cognoscentum quoque perfregere subsellia, etiam alios habeam, qui minutias praeceptorum et artis intimati commenta perscripserint, inter utrumque uero columen sectatorum praeniteat Tullius meus, qui non solum in foro, senatu rostrisque grandiloquae facultatis maiestate tonuerit, uerum etiam ipsius artis praecepta commentus libros quamplures saeculorum usibus consecrarit.

[437]

Quod cum ita sit, emeritae granditatis pudor et celebrati quantum pote nominis gloria haec inchoamentorum primordia detrectaret excurrere, ni et hoc ad immortalitatis praemium proficeret, quod iubetis, ac fiduciam perennitatis aecendat exsequi uel primora tamen Ioue cum superis imperante. Accingar igitur haec aridiora percurrere, minus quidem quam publicitus soleo placitura; quamquam si Pallados aures atque Arcadiam rationem beniuolae maiestatis participarit assensio, ne nunc quidem apud uos, maximi caelites, displicebo.

[438]

Quippe sum ipsa Rhetorica, quam alii artem, uirtutem alii dixere, alteri disciplinam; artem uero idcirco, quia doceor, licet Plato huic uocabulo refragetur; uirtutem autem dicunt, qui mihi bene dicendi inesse scientiam compererunt; qui edisci uero dicendi intimam rationem et percipi posse non nesciunt, fidenter me asserunt disciplinam.

[439]

Officium uero meum est licere apposite ad persuadendum; finis persuadere id, quod est propositum, dictione. Quae quidem uerba mei Ciceronis attestor, cuius etiam exemplis me per omnes insinuo praeceptionis ductus consequenter usuram.

[440]

Materies autem duplex est, ubi et unde fiat oratio; ubi, :[ut] cum ipsius membra aggredior quaestionis; unde, cum res inuentae uerbaque sociantur.

[441]

Quaestio ipsa aut finita est aut infinita. Finita est, cum nascitur de certo facto demonstratque personam, ut in Rosciana quaeritur Ciceronis, utrum interfecerit patrem Roscius. Infinita illa est, quae generaliter quaerit, utrum sit aliquid appetendum, ut, an philosophandum sit, in Hortensio disputatur. In superiore autem crebro assidueque colluctor, atque eam Graecis placuit ὑπόθεσιν nominari. In infinita uero uniuersitatis astruendae sibi fiduciam uindicante tunc potius uersor, cum otium ac disputationes aggredior, licet plerumque etiam pars ipsa, quae thesis dicitur, in causis mihi elatius anhelanti amentatas hastas crebro et pila plurimum ualentia ministrarit. An aliud in Scauriana succurrit, cum interposita disputatione tractatur ex quibus causis mors obueniat repentina, ac pro Milone similiter an mundus prudentia gubernetur? Denique e meis sectatoribus quidam acri admodum ac subtilissima ratione commoti nullam esse attestantur hypothesin quaestionem; ‹nam› cuncta, quae in defensione pro reis contraque eos in accusationibus retractantur, ad generales quaestiones poterunt applicari.

[442]

Iam uero partes officii mei quinque esse non dubium; nam est inuentio, dispositio, elocutio, memoria, pronuntiatio. Iudicatio enim, quae a nonnullis adicitur, partibus cunctis adscribitur, idcircoque ipsa pars non poterit rite censeri, licet dicendum quid silendumue sit dispensatio iudicationis examinet. Inuentio est quaestionum argumentorumque sagax inuestigatrixque comprehensio. Dispositio est, quae ordinem rebus attribuit; elocutio, quae arripit uerba uel propria uel translata, quaeque noua facit ueteraque componit. Memoria firma rerum uerborumque custodia est; pronuntiatio uocis, motus gestusque pro rerum uerborumque dignitate moderatio. Sed ex his inuentionem certum est esse potissimam, cuius opus est causae quaestiones excutere et argumenta probatu idonea reperire.

[443]

Quaestionum uero duplex species: aliae sunt enim principales, aliae incidentes. Principales sunt status, ex quibus nascitur causa, quas Tullius constitutiones appellat; incidentes uero, quae, dum tractatur causa, nascuntur, dum argumenta uel scripta refutando in plures causa diducitur quaestiones, ut sit principalis, utrum Clodium iure occiderit Milo, incidens, uter utri insidias compararit.

[444]

Principales igitur status sunt numero tres: an sit, quid sit, quale sit. An sit, coniectura est, ut an patrem occiderit Roscius; quid sit, finis, ut an minuerit Cornelius maiestatem; quale sit, qualitas, ut an Saturninus iure necatus sit. Sed ne forsan moueat, quod praetereo quartum statum, quem Hermagoras inuenit, subtilior ratio est eum non statum, sed partem dicere qualitatis, quod in eius expositione monstrabo.

[445]

Nunc dicendum est,quomodo status inueniantur in causa. Inueniuntur igitur per intentionem et depulsionem. Intentio est obiectio eius facti, quod in iudicium uenit; depulsio ‹negatio› quaedam resistens intentioni, ut si dicatur: «occidisti patrem», «non occidi». Ex his duabus inter se concurrentibus uocibus nascitur quaestio, quae dicitur status, quod ibi quasi ad pugnandum actionum acies ordinata consistat. Sed facile est uidere, quid obiecto crimini respondeatur; illud facile non est, quid debeat intendi: utrum factum, ut «hominem occidisti», an nomen facti, ut «homicidium fecisti». Et licet uideatur idem esse, tamen in superiore obiectione si negabitur, coniectura erit, cum dixerit «non occidi»; in hoc ubi nomen rei intenditur, potest et finis uideri, ut si dicat «non feci homicidium», ‹nam quaerendum erit fiatne homicidium›, quicumque homo, an tantum innocens, occiditur. Quod si non factum obicias sed criminis nomen, negatione diuersae partis non erit manifestum, qui status existat. Nescias enim quid negat, qui ita negat, «non feci homicidium», utrum quia nullum hominem iugularit, an quia tyranni interfectio homicidium non uocetur. Est igitur intendendum ipsum illud, quod factum est, ut, si id negauerit aduersarius, habeas coniecturam, si eo concesso nomen criminis excluserit, intellegas finem.

[446]

Quod si concesso facto factique uocabulo licuisse sibi uel oportuisse facere dixerit, qualitas in causa uersatur, quae aut de re aut de actione congreditur: de re, utrum Miloni facere licuisset; de actione, an seruo uel addicto tribunos liceat appellare; an habere ignominioso liceat contionem, quae species qualitatis translatio nominatur. Item cauere debemus, ne intendamus auditoris officium et sola status qualitas fiat. Nam qui causam cognoscit, propositum habet efficere aliquid, id est aut damnare aliquem aut absoluere.

[447]

Auditoris autem sunt genera tria: unum eius, qui secundum aequitatem aliquid statuit, et is est perpense iudex; aliud eius, qui honestate uel utilitate incerta dubius alienae sententiae persuasionem inexplicabilis deliberator exspecta ; tertium genus eius est, qui facti honestatem uel turpitudinem libera aestimatione perpendit: hunc aestimatorem conuenit nominari. Haec igitur sunt tria causarum genera, quae hypothesi continentur, id est iudicialis, deliberatiua et demonstratiua.

[448]

Sed cum omnes praedictarum rerum auditores dubitatio sui diducat officii, quaerendum discrimen est et proprietas singulorum. Nam et iudex, cuius officium est damnare reum uel absoluere, possessionem dare uel auferre, priusquam cognouerit causam, dubitat quomodo utatur officio; et qui deliberat, ambigua mentis opinione differtur; et laudationis arbiter, an rite quis laudetur, aestimanti contemplatione dispensat. Sed cum in diuersum haec distrahantur officia, tum illud maxime discrimen attendimus, quemadmodum temporibus uarientur. Nam deliberatio futuri tantum temporis continet quaestionem, ut si deliberet Cato, an se debeat, ne uictorem aspiciat Caesarem, trucidare. At uero iudiciale genus tam praeteriti quam futuri nonnumquam temporis inuenitur. Sed in praeterito tantum facto coniectura, ex futuro qualitas frequentar enascitur, ut suo loco promptius asseretur. Laudatiuum etiam genus in praeteritis factis omne consistit, sed a iudiciali genere fine discernitur; nam aliud est absoluere innocentem aequitatis imperio, aliud laudibus prosegui gloriosum insignium contemplatione meritorum. Accedit quod in iudiciali genere ambigit cognitor in rebus alienis, ‹in deliberatiuo non minus› quisque de suis quam etiam de rebus externis, in laudatiuo aestimator auscultat ‹utrum› uera congruaque memorentur, licet nouella etiam id contulerint blandimenta, ut saepe praedicationis fiat arbiter qui laudatur.

[449]

Ergo oportet attentius intueri, ne ea, quae auditoris officium habuerit, intendamus, ut si Verri quod damnandus sit edicatur. Ille quippe se damnandum non esse respondebit, et utrum damnandus sit sola qualitas apparebit. Igitur a facti obiectione nascetur intentio, ut si eidem dicas «Siciliam spoliasti», responsuro «non feci» coniectura componitur. Stultum quippe est id, quod in arbitrio manet iudicis, aut certe fatti nomen, non ipsum crimen intendere. Cauendum aeque ne, cum lex ulla uel scriptura in causa traetatur, intentio sumatur ex lege, ut si dicas «lex te murum uetabat ascendere peregrinum», sed illud potius dicendum, «murum ascendisti», ut si negauerit, non sit pugna de lege, sed de facto, cui acceda lex, si confessus erit factum, tunc contra legem fecisse uideatur. Ceterum si negato facto fuerit lex uel quaeuis scriptura recitata, superflua uidebitur contentio, quando non iuris, sed ueritatis altercatio contineat quaestionem. Hoc uitio plerique falsi sunt.

[450]

Et praeter illos tres, quos status asserui, alios quattuor uel quinque de scripti qualitate manantes esse dixerunt. Qui licet suas in diuisione causae partes obtineant, tamen numquam principali loco nascuntur, quia, nisi fuerit quod probetur, nemo ad probandum recitat legem uel aliquam scripti formam. Id autem, quod probatur, status est, qui ex primo conflictu semper existit; ceterae quaestiones controuersiae :[uel] incidentes sunt perhibendae.

[451]

Sic igitur inueniendi status facilis erit ratio, cum neque nomen admissi neque auditoris officium neque legem aut scriptum aliquod ‹intendendum esse meminerimus, quod› intentionis loco obici poterit. Sit itaque talis intendo «hominem occidisti», depulsio «non occidi»: quaestio ex his oritur an occiderit, in quo statu erit eoniectura. Sed cum intentioni ius facti opposuerit reus, fit qualitas, ut a Milone non factum negatur, sed de facti iure contendo est; occidisse enim se fatebatur Clodium sed id iure fecisse. Huic depulsioni subicitur ratio, quae non una simplexue fit; nam potest unum atque idem factum propter uarias causas uideri probabile, ut hoc idem, quod insidiatorem occiderat Milo, una ratio fuit, alia quod hostem rei publicae et tyrannidis affectatione succensum se interemisse memorabat. In quibus assertis fit quidem qualitas, sed diuersae species eius erumpunt; nam prima relatiua, altera comparatiua qualitas fulget. Quod si intentioni non ius facti, sed negatio nominis opponatur, quamuis negatio depulsionis uice dicatur, tamen non faciet coniecturam, quia non factum, sed nomen facti destruitur, ut in hoc: adulterii actio fit; cum repudiata uxore stupratorem qui repudiauerat maritar inuenit; accusat adulterii. Reus contra dicit nec factum negat, sed adulterii nomen excludit et quaerit, quid sit adulterium, quod est definitiuae controuersiae.

[452]

Igitur coniectura ipsius facti negatio est, finis non admissi, sed nominis, idcircoque etiam depulsio ingenti criminis, quia, cum facto aliud nomen imponitur, imminens obiecto crimini periculum denegatur, ut in hoc obiectu: «pocula templi e sacerdotis domo furatus es; sacrilegium fecisti». Repellit: «pocula quidem abstuli; sed quia de domo, non templo, furtum, non sacrilegium nuncupandum». In quo etiam facti alia quaedam uidetur esse negatio; non enim hoc ad deorum iniuriam spectat admissum, sed ad dispendium sacerdotis, cum de domo potuta subtrahantur. Hic utraque factum definitione tractandum, id est et quid sit sacrilegium et quid furtum.

[453]

Nunc de qualitate dicendum, cuius multiplex natura diuisionem partium primo desiderat, ut ea decorsa singularum proprietas explicetur. Qualitas igitur aut de re aut de actione est: de re, cum eius facti, quod in iudicium uenit, ratio causaue tractatur, uel cum quid fieri oporteat disceptatur, ut an iure Clodium Milo iugularit, uel an domus Tullio restituenda fuerit; de actione autem, cum quaeritur an admittenda sit actio et iudicium faciendum. Quae pars quoniam iuris aequitate perpenditur, recte eam in species qualitatis subtilius aggregamus; aliter autem :[quem] Hermagoras, ‹qui› quasi constitutionem nouam a qualitate distinguere et translationem uel praescriptionem uocare maluerat.

[454]

Sed haec posterius. Qualitas, ut futuri temporis aestimatur, ita et praeteriti; ‹praeteriti› iuridicalis, futuri negotialis qualitas; in utraque iuris, assertio est. In iuridicali naturae, in negotiali legis aut consuetudinis asserta uersantur. Iuridicalis autem diuiditur in absolutam et assumptiuam: absoluta est, quae factum ipsum sui natura et iure defendit; assumptiua, quae, cum in facto ipso nihil probabile reperiat, confugit ad ipsam causam eamque iustam :[ut facere deberet] allegat, ut, cum Milo nonposset dicere hominem licuisse iugulare, causam occidendi astruxit insidiar Clodianas. Illinc assumptiuae nomen accepit, quia, cum absolute factum tueri non possit, confugit ad causas.

[455]

Haec igitur assumptiua partes habet quattuor: relationem, remotionem, comparationem, concessionem. Relatio est, cum de facto confessio culpam in eum, qui pertulit, refert, ut in Clodium Milo, Orestes in matrem, Horatius in sororem, qui idcirco a se perhibuit iugulatam, quia eius prouocatus iniuria in facinus sit coactus.

[456]

Remotio est, cum obiectum crimen in alterum uel in aliud ab eo, qui percellitur, remouetur: in alium, ut Tiberius Gracchus in Mancinum, qui auctor faciendi foederis fuit, quod tam senatus quam populus improbarat. Item in tali causa: legatus nisi intra triginta dies profectus erit, capite puniatur; quaestor sumptum legato non dedit; tempus emensum est. Accusatus contra dicit et crimen obiectum remouet in quaestorem. In aliud autem remouet, si morbo tardatus in infortunium suum causam remoueat tarditatis. Remouetur uero aut ipsum factum, si ad alterius attinuisse dicatur potestatem, aut causa, ‹si› alterius uitio quid accidisse dicatur.

[457]

Comparatio est, quam compensationem noui a posterioribus perhiberi, non cum crimini beneficium alterius temporis subrogatur, sed cum factum iure defenditur, ut ex eo aliquid commodi sequeretur. Nam si meritum alterius temporis uelut in compensationis gratiam memoratur, ad deprecatiuam potius admouendum est qualitatem, quae ueniali specie continetur. Haec uero rite se fecisse contendit, ut Verris illa responsio: «magno» inquit «decumas uendidi», quod factum compensat utilitate beneficii. In hac quippe parte facti confessio est, sed immanitatem obiectionis excludit allegatio promerendi. At in illa criminis factique una confessio est, sed aut ab animo separatur aut purgatione cessante ad humilitatis miseranda respirat.

[458]

Verum haec qualitas uenialis in bina asserta discernitur, purgationem et deprecationem; nam purgatio est, cum confesso facinore animum uoluntatemque purgamus, cuius modos tres esse non dubium, id est imprudentiam, casum, necessitatem. Imprudentia est, cum a uoto scientiaque nostra aliquid demouemus, ut qui:[dam] in uenando iaculum intorsit in beluam et hominem delitiscentem retibus interemit; quae pars error edicitur, atque ei subduntur ignoratio, uinolentia, obliuio, fatuitas, dementia ceteraque, quae errorem admittentis excusant. Casus uero culpam euentus exonerat, ut qui cum uictimis ad diem sacrum non occurrerit fluminis incrementis. Scelus autem necessitate commisit, qui praecepto ducis insontem hominem iugulauit. Inter quos modos hoc interest, quod imprudentia fallit, casus prohibet, necessitar cogit. Deprecatio autem nihil causationis associai, sed in exorandi humilitatem precesque suspirat.

[459]

Ceteras quaestiones, quas status dicunt incidentes, aduertant, qui ‹:[...]› talium didicerunt, sicut interius demonstra‹bo. Non enim semper accidit, ut causae ra›tionem formet primae uocis ingestio; plerumque enim secunda uim intentionis incutiet, ut in hoc: «uiro forti praemium, quod uolet; qui fortiter fecit, petit praemium nuptias uxoris alienae». In quo qui petit praemium, quia nullum putat e diuerso, nihil intendit, sed maritus contradictor intendit, licet secundo loco uideatur assurgere; cui per depulsionem uir fortis obstabit, tanquam petitionem praemii quod poposcerat accusanti, praemium iustum esse contendens, tanquam si factum aliquod iure tueretur.

[460]

Item quaestiones legales, quas tanquam status causis incidere memoraui, non eadem regula percensentur, quippe quae in secunda conflictatione prorumpunt; nam prima qualitati tribuitur. Igitur illa intentionis ac depulsionis regula in qualitatis praedicta parte turbatur.

[461]

Nunc τὸ κρινόμενον quod Graeci dicunt consequenter assumam. Nam cum intentio et depulsio statuire constitutionemque signarit, si coniectura fuerit, iudicationi praebebit pariter rationem; neque enim est quod possit ponderari iudicio nisi ipsa negatio. In qualitate uero uel fine alio loco, quam status apparet, accesse est confessi depulsio facti habeat rationem, quam item accusator infirmet; et uelut secundaria quaestio procreatur per rationem impugnationemque rationis. Hic illud ‹uidemus› iudicabile posse uersasi, idque esse, quod aestimator iusti ratione perpendat. Possunt in quauis causa et omnes status existere et multae rationes infirmationesque numerosae perindeque iudicationum semina copiosa, cum unum uidelicet factum multiplici ratione defenditur, ut Tullius pro Milone, quod insidiatorem et quod hostem publicae quietis occiderit. In his igitur ille status potius apparebit, quem orator pro utilitate defensionis assumpserit. Illa etiam ratio ex oratoris plerumque astructione colligitur; tuncque uelut rationales alii status emergent.

[462]

Ac si ad probationes scriptura profertur, hinc iudicatio legalis orietur, cuius sunt species quinque. Vna est, cum scripto aliquid pluraue ambigua continentur, quae a Graecis ἀμφιβολία memoratur, ut ex communione nominis res plerumque confunditur, ut est illud: quidam Taurum legauit, quo nomine seruum habuerat admodum pretiosum. Verum illi heres taurum, hoc est bouem dedit, quia fecit nomen amphibolum quaestionem. Item ex nominum distinctione per syllabam, ut qui habuit propinquos duos, unum Lesium nomine, aliumque Milesium, heredemque constituens sic locutus est: HERES ESTOMILESIUS; qua distinctionis ambage certamen exortum, dum «heres erto mi» distinguit, qui Lesius dicebatur, alius uero continua nominis iugitate Milesium dicit heredem.

[463]

Sunt item modi, quos dialettica comprehendit astructio. Item species scriptionalis est quaestionis, quae ex uerbis et sententia scriptionis emergit, ut in hoc: «peregrinus murum ne ascendat. Quidam obsessa ciuitate conscendit hostemque deiecit; arguitur.» Hic reus legis sententia, uerbis nititur accusator.

[464]

Tertium quaestionis est genus, cum contrariae leges utrimquesecus colliduntur, ut in illo: «mas templum Cereris ne ingrediatur. Item qui parentibus opem non tulerit, puniatur. In tempio Cereris uapulanti matri ingressus opem filius tulit; accusatur.» Facit hic conflictum diuersitas legum, quarum interpretatio colliditur, ut cui potius auscultandum fuisset appareat.

[465]

Quarta de scripto quaestio est, quae dicitur syllogismus, cum ex eo, quod scriptum est, ‹aliud quoque, quod non scriptum est,› argumentatione colligimus, ut in hoc: «exulem intra fines deprehensum liceat occidere. Quidam inuentum exulem uerberauit; accusatur. A defensore colligitur, quod minus permisso sit, fieri licuisse.» Huic insunt modi quattuor: a simili, a conseguenti, a maiore ad minus, a contrario. A simili ita, ut, quia patris interfector culleo insuitur, haec poena manere debeat matricidam. A consequenti sic: tyrannicidae praemium, qui suasit tyranno deponere dominatum, :[praemium] petit; colligit par esse meritum, quia reddidit libertatem. A maiore ad minus: «si deprehensum exulem permittitur iugulare, licet etiam uerberare». A contrario: «si uir fortis meretur praemium, desertor dignus est poena».

[466]

Finitiua superest quaestio, de scripti ambiguitate demanans, cum aliquod uerbum in lege uel testamento dubium est et definitione clarescit, ut «nocte cum telo deprehensum liceat occidere. Quendam cum fuste nocte deprehensum magistratus occidit; reus est caedis. Lege se quidem tuetur, sed telum quid sit inquirit.» Quod quaestionis genus hoc a principalibus statibus differt, quia non de facto, unde orta accusatio est, sed de scripti tantum definitione disquiritur. Discutitur igitur ab his legalibus status principales esse discretos, et hos incidentes dici, illos autem, a quibus causa nascitur, uel constitutiones uel status rectius appellari.

[467]

Iam nunc decursis constitutionibus controuersias deliberatiui ac demonstratiui generis uideamus. Nam et causarum tria genera esse dubium non est, et in omni causa statum debere uersari, licet in deliberatiuo quidam qualitatem negotialem consistere, quod de futuro deliberat, aestimarint. Tamen ita qualitas plerumque censenda est, ut alii quoque status huic generi posse accidere non negentur. Nunc status in talibus ita, reperiri posse firmamus, ut non ex intentionis depulsione, quemadmodum in conflictibus monstratum est, regulam teneamus. Quid enim aut quis intendet, ut ordine solito persuasor dissuasorque confligant, cum alterutrum deligere in astructionibus non uetemur? Sed tamen accusatoris partes dissuasor uidetur arripere. Qui enim inhonestum uel inutile illud, quod dissuadet, ostendit, pro certo ipsum uidetur accusare negotium. Persuasor uero partes arripit defensoris, et negotii tractatum qualibet obiectione contrarietatis absoluit. Ex quo et dissuasor intendere et persuasor depellere memorandi, ac sic conflictione partium facta status poterit apparere, ut tali causa: «crebro ad muros exercitu fugiente deliberat imperator, utrum diruat muros.» ‹Dissuasor primum id honestum esse negat; qui non oportere muros› exscindi cum dicit, nonne uidetur, si fecerit, accusare? Deinde grauiter et seditiose id exercitum perpessurum, in quo coniectura fiet de commotionis euentu. Ac mox si dicat uictoriam non uocandam, si praesidium ciuitatis exscinditur, finis accessit; definiendum quippe, qualis status moenium uictoriam faciat celebraci. Tunc si dissuasor addat, sine consilio senatus id fieri non debere, praescriptio etiam uidetur accedere. Certum est igitur et intentionem dissuasori iure signari, et ‹in› deliberatiuis cunctos status promptius apparere. Sciendum tamen, ne dissuasor uelut sententiam dicens prohibeat tanquam iudex, cum eius officium hoc sit, ne faciat persuadere, inhonestae rei uel :[ut] inutilis ratione monstrata.

[468]

Iam nunc in demonstratiuo quemadmodum status emergat non est facile memoratu, idcirco quia non statim laudem uituperatio consectatur, ut, quisquis laudabilis non est, uituperabilis habeatur uel contra, qui uituperatione caruerit, laudibus fastigetur, ut si laudandus ex eo quis dicatur, quia homicidium non commisit. Est ergo medium nomen, quod priuationem placuit memorari, propterea quia, qui laude priuatur, non confestim uituperationi permittitur uel contra. Sic tamen status demonstratiui generis apparet, cum laudatorem uituperatoremque constitues et uituperatori accusatoris intentionem, laudatori defensoris partes adiunxeris. Aut illud subtilius conformatur, ut auditor inter laudem uituperationemque libratus uelut aduersarii loco ponatur. Non enim ante :[quam] laudandum quem, quam laudabilem demonstraris; nam illi talis intentio est, ut laudabilem nondum credat; aduersum quam intentionem laudatori certamen est uel uituperatori, licet in superiori astructione quidam conflictus euidens approbetur, ut cum alius quempiam laudat et alter accusai, ut Catonem Tullius laudans et duobus uoluminibus Caesar accusans. Ex quo colligitur omnia, causarum genera statibus percensenda.

[469]

Hoc reperto naturam causae discuties, quae aut simplici aut duplici quaestione aut multiplici continetur. Et simplex est, eum unum quid in tota actione disquiritur, ut Clodium Milone iure necauerit. Illud uero, quod per iudicationem posteriore loco disquiritur, uter utri insidiar compararit, non est singulare, sed iunctum ex duplici coniectura, quam Graeci ἀντικατηγορίαν nominant; sed incidens quaestio genus causae facere non potest. Duplex tum ex rebus fit, ut pro Caelio de auro et de ueneno, tum collatione, ut pro Roscio, filiusne patrem an inimici iugulauerint; multiplex uero ex pluribus quaestionibus causa consistit, ut repetundarum omnes Verrinae, et pro Scauro de Bostaris nece, de Arinis uxore et de decimis tribus exquiritur.

[470]

Dehinc ductus eausae inspiciendus est. Ductus autem est agendi per totam causam tenor sub aliqua figura seruatus. Sunt autem ductus quinque: simplex, subtilis, figuratus, oblicus, mixtus. Simplex est, cum non aliud est in agentis consilio, aliud in uerbis, ut si bene meritum laudes ac noxium accuses. Subtilis, cum aliud uult animus, aliud agit oratio, ut «quidam abdicat filium, quod amicos non habeat». Hic non uere abdicat, sed ut amicos habeat, terret. Figuratus est, cum aperte quid dicere prohibet uerecondia propter obscena, et significatione alia atque integumentis uestita monstratur. Oblicus est, cum metus impedit aliquid dicere libere, et per quosdam fandi cuniculos obicienda monstramus, ut in hoc: «tyrannus, qui sub abolitione tyrannidem posuerat, fortiter fecit. Petit praemii nomine armorum arcisque custodiam. Magistratus contra dicunt.» Mixtus autem ex utroque componitur, cum et pudor et metus impedit libertatem, ut «tyrannus, qui duos filius habuit, quorum uni uxor, in qua infamis fuit, cuius maritus se suspendit, cogit alterum filium eam ducere; contradicit». Hic nec incestum libere nec tyrannidem potest obicere.

[471]

Hi sunt ductus artificiose tractandi et per totam orationem subtiliper diffundendi. Qui colore hoc separantur, quod color in una tantum parte, ductus in tota causa seruatur.

[472]

Ductus reperitur ex causatiuo litis, hoc est ex re, quae controuersiam facit, quae aut praeteriti temporis est, ut an Aiacem Vlixes occiderit, quae ductum simplicem tenet, aut, si praesentis uel futuri temporis fuerit, omnes ductus admittet. Ergo ductus de consilio nascitur, consilium ex causatiuo litis exoritur. Causatiuum est, quod facit dubitationem, ut in illo tyranni causatiuum litis est, quod tyrannus custodiam et arcis postulat et armorum. Ductum seruatum testatur prima Philippica, quae mira subtilitate dominatum Antonii latenter insimulat, ut omnia dicens nihil aspere dixisse uideatur.

[473]

His omnibus conquisitis argumenta uidenda sunt, quibus ad quaestionis ambiguum fides ualeat adhiberi. Fides autem tribus fit modis: conciliando, docendo, permouendo. Illa prior ethica, sequens apodictica, tertia pathetica nominatur. Conciliatione licet in tota causa uti conueniat, tamen in principiis uberius insistendum, et in commouendo maxime uigere debet epilogus. Docere autem prae ceteris debet ipsa narratio, quamuis diluendis quaestionibus obiciendisque criminibus non dissimilis operetur astructio. Nunc de argumentis incipiam.

[474]

Argumentum est ratio, quae rei dubiae fidem facit. Res dubia est intentio et depulsio, uel ratio et infirmatio rationis. Cum enim obieceris «occidisti», ut doceas, argumentatione firmabis, maxime cum negatur. Etiam ipsum «non occidi» exigit argumentum, licet ad faciendam fidem etiam illa, quae iartificilia nominantur, debeant adhiberi, ut tabulae, testimonia, quaestiones, quae post discutienda seruabo. Nunc argumenta tractentur, quae aut in negotio, de quo agitur, posita sunt, aut illud attingunt. In ipso tum totum, tum pars eius, tum nota, quam Graeci etymologiam dicunt; attingunt uero negotium, quae ad id relatiuorum ratione ducuntur. Et sunt numero tredecim: a coniugatis, a genere, a forma uel specie, a simili, a differenti, a contrario, a coniunctis, ab antecedentibus, a consequentibus, a repugnantibus, a causis, ab effectis, a comparatione, cuius sunt partes maiora, minora, paria. Apparet in omnibus relatiuam messe rationem; nam coniugatum alterum alteri nominatur, et genus et species ad se relata fiunt; ipsum etiam simile alicuius assimile est, et omnes loci argumentorum non ex se, sed ex alio nomen accipiunt.

[475]

Igitur totum, quod dubium discutitur, definiri primitus oportebit et sic argumenta tractari hoc modo: sit res dubia, utrum utilis eloquentia uideatur. Eloquentia totum est; in toto igitur definiendum sic: «eloquentia est bene dicendi scientia. Bene dicere autem utile est; utilis igitur eloquentia». Cui loco tractando subsidio est Dialettica, quam nuper audistis, per quam cognitum puto, quid sit genus, quid species uel differentia, proprium, accidens ceteraque, quae eius praecepta tenuerunt. Tamen haec ut potero breuiter strictimque percurram.

[476]

Genus est igitur ad multas species differentiasque notio pertinens, ut animal quod refertur ad hominem, pecudem, auem, piscem ceteraque; quae non tantum numero, sed etiam specie disparantur, quod alia aeria, alia aquatilia terrenaque, alia rationabilia, alia rationis expertia, quae sub uno nomine colletta cum fuerint, nomine generis appellantur.

[477]

Species est, quae a genere pendens alia continet numero tantummodo disgregata, ut homo continet et Demosthenem et Ciceronem, quibus una species est, sed numero distant.

[478]

Differentia uero est sufficiens quaestioni diseredo, ut, si quaeratur, inter hominem leonemque quid intersit, respondeatur, quod homo mitis, leo ferus sit; quod quidem nec hominem a mitibus ceteris nec leonem a feris aliis distinguit animalibus.

[479]

Proprium est, quod rem aliquam ab omnium communione discerna, ut risus; hoc enim non est homini commune cum ceteris.

[480]

Accidens est, quod in aliquo positum nec pars eius est nec separari ab eodem potest, ut per se possa existere, ut color in corpore, in animo disciplina.

[481]

A parte uero argumentum non ad totum probandum dicitur, sed ad aliam panem, quae continet quaestionem. Nec enim probata pars totum probat, ut puta, si oculus uidet, non ideo totum corpus uidet, cum refutetur totum uidere corpus; sed dialecticus iste tractatus est. Nunc quemadmodum argumentum a parte ad partem sumatur ostendam: «si pedes, si bracchia tueri debemus, utique oculos diligentius asseruare». Cuius argumenti loco incurrere aliquando et aliud potest, quod a minore ad maius dicitur. Nec tamen ideo principalis argumenti ratio perturbatur, quia geminari aliqua argumenta natura permittit. Hoc saepe contingere et in figuris solet, de quibus postea nobis erit dicendum.

[482]

Fit nonnumquam et hoc modo a partibus argumentum, cum inducta partitione et propositis partibus pluribus, ceteris refutatis, aliquam concludimus partem, i ua sit quaestio costituta, ut si dicas: «equum hunc, quem habes, aut emisti aut dono accepisti aut natus est domi: furatus es igitur».

[483]

A nota uel etymologia, ut Graeci dicunt, sumimus argumentum ‹sic›: «si consul est, qui consulit rei publicae, quid aliud Tullius fecit, cum affecit supplicio coniuratos?» Quo in loco originem uocabuli tantum oportet attendere.

[484]

Ab his uero, quae negotium uidentur attingere, argumenta ducuntur hoc modo: primum a coniugatis, cum uno nomine proposito principali per eius deriuationem casu aut tempore commutato aliquid approbamus, ut «si pietas uistus est, quod pie factum est, laudari oportet.» Constat enim laudabilem esse uirtutem. Qui locus a superiore hoc differt, quia aliud est, unde nomen impositum fuerit, perscrutari, aliud per cognationem uerbi ab alio deflexi argumenti uim sumere.

[485]

A genere autem, cum quod in toto ualet ad speciem quoque deducitur, ut, si uarium et mutabile quiddam est femina, Dido etiam uaria mutabilisque uideatur possitque ex amore in odium commutari. Hac raione illud Ciceronis astruitur: «nam cum omnium prouinciarum sociorumque rationem diligenter habere debeatis, tum praecipue Siciliae, iudices». Hunc locum ille a toto uidetur imitari, sed interest illud, quod in illo ‹a› definitione, hic ad ipsa ratione, qua genus est, argumenta ducuntur, et quod in genere totum est, quod totum diuisione perit, genus manet etiam partibus distributum.

[486]

Ab specie uel a forma ducitur argumentum, ut fidem generali faciat quaestioni, ut Cicero in Philippicis: «est ‹quod tam proprie dici possit actum eius, qui togatus in re publica cum potestate imperioque uersatus sit›, quam lex?» Actum enim genus est, quod ab specie, id est lege lata a Caesare, comprobatum est; quod item confirmat a similibus: «quaere acta Gracchi; leges Semproniae proferentur. Quaere Sullae; Corneliae.»

[487]

A simili per se: «ut Helena Troianis, sic ciuibus belli semen tu fuisti». Item: «ut saepe homines aegri morbo graui, cum aestu febrique iactantur . . .» et cetera. Huic dissimilitudo contraria est, quae a Cicerone differentia nominatur, quae res inter se diuersas, non aduersas ostendit, cuius Cicero ponit exemplum in Verrem: «sed tu idem fecisse eris existimandus, si eodem consilio fecisti». Hoc et in personis ostenditur et in rebus et in tempore et in locis et aliis, quae nunc memorare longissimum est.

[488]

A contrariis uitae mors quae ex quibus Terentius sic:

«nam si illum obiurges, uitae qui auxilium tulit, quid facies illi, qui dederit damnum aut malum?» Cicero: «si ille consul, fustuarium meruerunt legiones :[quid] quae consulem reliquerunt.»

[489]

A coniunctis autem fides petitur, cum, quae singula infirma sunt, ea coniuncta uim ueritatis assumunt, ut «quid si accedit, ut tenuis antea fueris? Quid si ut auarus? Quid si ut audax? Quid si ut eius, qui occisus est, inimicus?» Singula haec quia non sufficiunt, idcirco congregata ponuntur.

[490]

Ab antecedentibus Cicero: «cum ille non dubitauerit aperire quid cogitaret, uos potestis dubitare, quid fecerit?» Praecessit enim praedictio, ubi est argumentum; secutum est factum, unde est quaestio.

[491]

A consequentibus uero conuersim, ut quaestio in antecedentibus sit, argumentum in sequentibus, ut, si hoc secutum est, illud praecesserit, ut «si peperit, cum uiro concubuit». Exemplum de Verrinis: «si finem edicto praetoris afferunt kalendae Ianuariae, cur non initium quoque nascitur a kalendis Ianuariis?»

[492]

A repugnantibus argumentum, cum ostenditur duo sibi cohaerere non posse, uerbi causa, ut et parasitus quis sit et ridiculus non sit, quae per negationem simul esse non posse praedicantar hoc modo: «non et parasitus est Gnatho et ridiculus non est». Eius loci exemplum est in re magis ipsa quam forma uerborum: «is igitur non modo a te periculo liberatus, sed etiam honore amplissimo ornatus arguitur domi suae te interficere uoluisse». Et in Corneliana prima repugnare dicit, ut diuisores, quos honoris sui ministros esse uoluerat, lege ambitus uellet affligere.

[493]

Causarum locus late patet et multa disputatione tractatur; sed nunc formam eius satis fuerit demonstrare sub hoc exemplo: «sed cum ob tua decreta, ob iudicia, ob imperia dabantur, non est ita quaerendum, cuius manu numerarentur, sed cuius iniuria cogerentur». Sic et Vergilius «mene fugis?».

[494]

Ab effectis fit argumentum, cum in causa dubitatio est, ut fatum probetur ex eo, quod homines etiam inuiti seruabantur in uita. Fatum enim est causa uel uitae uel mortis; illa uero effecta sunt fati, uiuere posse uel mori. Cicero hinc probat Auli Hirtii uitam populo caram esse, quod ei populus plaudit. Hoc est Vergilii «degeneres animos timor arguit», nam timor est causa, ut degener sit animus, quod timoris effectum est.

[495]

A comparatione maiorum: «quis dubitet a Siculis petisse peeuniam Verrem, cum a Marco Octauio Ligure postularit?» Vergilius:

«tu potes unanimos armare in proelia fratres.» Ex hoc utique probat et alienos posse, quod minus est. Terentius:

«nam qui mentiri aut fallere instituerit patrem aut audebit, tanto magis audebit ceteros.» :[496] A minorum comparatione, ut «Publius Scipio pontifex maximus Tiberium Gracchum mediocriter labefactantem statum rei publicae priuatus interfecit»; deinde iungit quaestionem, ubi maius est quiddam: «Catilinam orbem terrae caede atque incendiis uastare cupientem nos consules perferemus?» Ex hoc Terentius loco illud: «hic paruae consuetudinis causa huius mortem tam fert familiariter».

[497]

A parium comparatione Cicero: «et si non minus iucundi atque illustres sunt ii dies, ‹quibus conseruamur, quam illi,› quibus nascimu». Et in Pisonem, nihil interesse «utrum ipse consul improbis contionibus, perniciosis legibus rem publicam uexet, an alios uexare patiatur».

[498]

His igitur breuiter demonstratis illa, quae non excogitantur ab oratore, sed a causa aut a reis suggeruntur, in tribus, ut diximus, rebus posita sunt: in scriptura, ut tabularum, in auctoritate, ut testium, in necessitate, ut tormentorum.

[499]

Ab scripto argumentum petitur, cum ad dubiae rei probationem uel chirographum uel testamentum ‹uel› transactionis tabulae recitantur ceteraque huius modi, quae ita nota sunt, ut exempla de oratione non quaerant.

[500]

Ab auctoritate uero, ut Africanum dixisse iure caesum esse Tiberium Gracchum, aut cum testimonium, quo ueritas nudetur, affertur, ut «Gnaeum Pompeium de misso frumento celeriter testem nobis inducit»; auctoritas igitur aut iudicantis aut testis est. Huic parti adiunguntur oracula ceteraque id genus.

[501]

Necessitas uero dat fidem ex tormentis aut somno aut furore aut uinolentia, quae uocem alicuius rei extorquet inuitis. Quae omnia, cum ad‹das› coniecturam ‹in› causa, persona, facto, id est ipso testimonio uel confessione uel scripto, capiunt fidem uel amittunt. Nam et causa dicentis attenditur et persona tractatur et ipsius scripturae secum aut cum causa qualitas comparatur.

[502]

Sequitur ut ad ea, quae conciliant aut permouent auditores, intentionem suam flectat assertor, quoniam ad fidem faciendam haec quoque pertinere praediximus. Conciliantur igitur animi tum personae, tum rei dignitate: personae aut auditoris aut rei uel ipsius oratoris aut aduersarii. Auditoris sic: «ut qualem te antea populo Romano praebuisti, cum huic eidem quaestioni iudex praeesses, talem te nobis et populo Romano hoc tempore impertias». Rei uero, ut pro Deiotaro: «quem ornare antea cuncto cum senatu solebam pro perpetuis eius in nostram rem publicam meritis».

[503]

Oratoris uero, cum de se non superbe, sed moderate loquitur, quale illud est: «cum quaestor in Sicilia fuissem, iudices, itaque ex ea prouincia decessissem, ut Siculis omnibus iucundam diuturnamque memoriam quaesturae nominisque mei relinquerem, factumst ut cum summum in ueteribus patronis multis, tum non nullum etiam in me praesidium suis fortunis constitutum arbitrarentu». Sed haec plenius in exordiorum praeceptis edisseram. Ab aduersarii uero persona conciliatio, dum illius iniquitate aut arrogantia demonstrata nostra modestia commendatur. Sed haec posterius in principiis, quoniam nunc non orationis partes, sed dicendi formar et faciendae fidei species numeramus, quo loco patheticae quoque dictionis attendimus facultatem, cuius uis uel in communibus locis uel in epilogis maxime continetur. Mea primordia quidem apud ueteres hac animorum permotione caruere, quod tunc demonstrabitur, cum ordiendi praecepta tractabimus; interim generatim, quibus mentes affectibus incitentur, nulla partium definitione signabo.

[504]

Commouentur igitur auditores aut miseratione aut odio aut inuidia aut metu aut spe aut ira ceterisque similibus. Miseratione, cum calamitates alicuius magno dolore tractamus, cum iniquitatem temporis uel periculi magnitudinem memoramus, ut in septima Verrinarum: «patres hi, quos uidetis, iudices, iacebant in limine primo, matresque miserae pernoctabant ante ostium carceris, ab extremo conspectu liberum exclusae, quae nihil aliud orabant nisi ut filiorum suorum postremum spiritum ore excipere liceret». Ab odio, cum aduersarii factum uel uiris bonis uel iudicibus ostenditur exsecrandum, ut cum iudicum corruptio docetur a Verre iactari. Item «cum in auaritia, scelere, periurio uos sui similes esse arbitratur». Inuidia est, quae quodam liuore inficit auditores, ut est «quod ad tuam ipsius amicitiam ceterorumque hominum magnorum acque nobilium faciliorem aditum istius habet nequitia et audacia quam cuiusquam nostrum uirtus et integritas»; item «istum rebus omnibus undique ereptis impune eludentem circumfluere et abundare». Potest quidem et illa res auditorum mentes incendere , ut si alicuius exaggeres tyrannicum spiritum aut potentiam non ferendam.

[505]

Metum uero excitaris uoi propriis uel communibus perieulis: propriis, ut «hoc est iudicium, in quo uos de reo, populus Romanus de uobis iudicabit»; communibus autem, ut est «uideor mihi uidere hanc urbem, lucem orbis terrarum, arcem omnium gentium, subito uno incendio concidentem». Spe quoque animi perturbantur, cum beneficia aut obsequia promittuntur, ut cum fidem Milonis Pompeio pollicetur, et «Caelii in omni uita seruitium obstrictum uobis ac liberis uestris habebitis». Ira etiam uehementer animos turbat, ut cum exaggerat Tullius et exclamat in curia sedere socios Catilinae: «o dii immortales! Ubinam gentium sumus? Quam rem publicam habemus? In qua urbe uiuimus? Hic, hic sunt nostro in numero, patres conscripti.» Similes alii permiscentur affectus, qui cum ad persuadendum plurimum ualeant, extra causam tamen sunt, nec apparere in oratore manifestius debent, ne insidiis iudicem capere, non ration.e ducere uideatur.

[506]

His igitur ad fidem faciendam prudenter inuentis ordo rerum est so- ciandus, quae pars dispositio uocitatur, qua quid dicendum quoue loco, quid penitus omittendum, quomodo etiam et quando et ubi, prudenter inspicimus. Duplex igitur huius partis est ratio; aut enim naturalis est ordo aut oratoris artificio comparatur: naturalis, cum post principium narratio, partitio, propositio, argumentatio, conclusio epilogusque consequitur; artificio oratoris, cum per membra orationis, quae dicenda sunt, digerimus. Et hoc ex causae utilitate, non ex temporis serie coaptamus, ut pro Milone factum, cum quaestiones quasdam ante narrationem, ut praeiudicia refutaret, induxit, quod non ex ordine naturae, sed ex causae utilitate mutauit; et pro Cornelio primo refutata sunt crimina, quae secuta sunt tribunatum,post ad ipsum tribunatum recursus est factus, quae dispositio artificialis, ut diximus, nominatur.

[507]

In Verrem autem naturalem temporum ordinem tenuit, ut primum quaesturam, tum legationem, deinde duas ei praeturas obiceret ceruata temporum ratione, quam, nisi causae repugnet utilitas, necessario persequemur. At ubi maiora quaeque potissimum et inuidiosiora purganda sunt, ab hic sumitur refutationis exordium, ut pro Cluentio coniecturae partibus expeditis ad praescriptionem legis accessit, ordine uidelicet commutato, ne, si Cluentium legis assertione defenderet, fugere causam diffidentia uideretur.

[508]

Duabus hic officii partibus absolutis elocutionis cura est intimanda. Quae cum constet in singulorum animaduersione uerborum, hoc ab eloquentiae nomine separatur, quod illa totius operis oratorii uirtus est, haec pars habetur officii, cuius Cicero duo quasi fundamenta, duo dicit esse fastigia: fundamenta Latine loqui planeque dicere, quorum unum Grammatice loquente didicistis, cum eius uobis insinuata subtilitas. Fastigia uero sunt ornate ‹copiose› que dicere, quod non ingenii , sed laboris est maximi, exercitationis etiam diuturnae, qua non solum uberior, sed illustrior quoque facultas acquiritur.

[509]

Huius rei duplex ratio est : una, qua in singulis uerbis lumen appareat; altera, ut dignitas eloquendi copulationis ipsius decori seruetur. In singulis uerbis aut proprium aut translatum mutuatumque conquiritur. Propria sunt uetusta praecipue; nam cura et proceres uel nescirent haec dicendi ornamenta uel appetere non auderent, propriis utebantur. Sed quia uerborum ueterum iam exoleuit casus, non sunt audacius usurpanda illa, quae cum aetate mutata sunt. Itaque «alucinari» et «cerritum» et «caperratum» similiaque praeterientes utemur his, quae consuetudo recipiet, nec tamen sordidis, nisi cum rei sententiaeque uis exigit, ut cum Cicero, uolens crudelitatis inuidiam facere, ait «gurgulionibus exsectis reliquerunt» et «uirgis plebem Romanam concidere». Nec indecore Vergilius uitandae humilitatis aucupio «lychnos» pro lucernis ait.

[510]

Quod si qua res propria uerba non habeat, nouanda sunt aut alienis utendum. Nouantur autem duobus modis uerba: aut quadam fictione aut declinatione praesumpta, aut duorum, quae usitata sint, coniunctione composita. Finguntur maxime cum transferimus, ut qui poeotetas «qualitates» esse dixerunt, quod nomen numquam fuerat in Latinis. ‹In› quo et auribus temperandum et insolentia fugienda. Quam uitans Cicero soterem «saluatorem» noluit nominare et ait «qui salutem dedit»; illud enim nimis insolens uidebatur.

[511]

Deriuatione quoque fiunt uerba, quae grammatici paragogi, nominarunt, ut dicimus «florea rura» et «campique ingentes ossibus albent», quod satis crispa flexione Horatius «albicant» dicit. His plerumque, Grammatica ‹attestante, Poetica› utitur, licet Tullius «grandiferas possessiones» dicat et «grandiloquos oratores».

[512]

Huic diligentiae subiungitur translatorum cura uerborum, cum res aut sua non inuenit uerba aut cum uolumus splendidius aliquid explicari. Ergo aut inopiae aut decoris causa transferuntur: inopiae, cum dicimus «gemmare uitem» et «luxuriare segetes» «laetas» que perhibemus; desunt enim propria et commodantur ascita. Decoris uero, ut «bellum subito exarsit», cum potuerit dici «exstitit». Et item possumus ab omnibus sensibus mutuari, ut ab oculis «luce libertatis et odore legum» et ‹ab auribus› «silent leges inter arma» et a gustu «o nomen dulce libertatis». Verum non debet haec translatorum alienorumque uerborum affectatio sine moderatione captari; nec longe petita debent esse translata, ut si dicas luxuriosum «Charybdim». Vitandum quoque, ne turpis sit similitudinis usurpatio, ut si dicas «castratam» Africani morte rem publicam aut Clodium «stercus senatus». In hoc genere transferendi etiam allegoriam poetae praecipue nexuerunt, et Cicero cum dicit «cum senatum a gubernaculis deiecisses, populum Romanum e naui exturbasses, ipse archipirata cum grege praedonum impurissimo plenissimis uelis nauigares»; et in Pisonem «ut qui in maximis tempestatibus ac fluctibus rei publicae nauem gubernassem saluamque in portu collocassem, frontis tuae nubeculam et collegae tui contaminatum spiritum pertimescerem?» Vsurpatis ergo haec simul pluribus uerbis elocutus est, quae suis fortasse angustius aut humilius diceret. Item translata quodammodo sunt, quae aut ex parte totum aut ex toto partem aut ex uno plures monstrant aut ex pluribus singula. Ex parte totum, ut «in puppim ferit» aut «me isdem parietibus tuto esse tecum» pro «eadem domo». Hunc tropum metonymian grammatici nominarunt, catachresin etiam Graeci, quam nos abusionem dicimus, ut cum perhibemus «naturam deorum» pro substantia.

[513]

In coniunctis uero uerbis orationisque contextu seruanda sunt haec, ut constructio coagmentata et conclusio perfecta proueniat et quodam schemate dictio uenustetur.

[514]

Iam compositionis praecepta percunam, cuius uitium maximum est hiulcas et asperas, :[frenos etiam] iotacismos, mytacismos, labdacismos, homoeoprophora, ‹dysprophora› et polysigma non uitare, uel cuiuslibet litterae assiduitatem in odium repetitam, ut «sale saxa sonabant» et «casus Cassandra canebat». Mytacismus est, cum uerborum coniunctio m litterae assiduitate colliditur, ut si dicas «mammam ipsam amo quasi meam animam». Labdacismus, ubi l plurimum dissonat, ut si dicas:

«sol et luna luce lucent alba lenì lactea.» Iotacismus, ut si dicas: «Iunio Iuno Iouis iure irascitur». Polysigma, ubi s littera crebrius geminatur, ut «Sosia in solario soleas sarciebat suas». Homoeoprophoron est, cum dicitur:

«o Tite tute Tati tibi tanta tyranne tulisti.» Dysprophoron, ut si quis dicat «persuasitrices praestigiatrices acque inductrices striges».

[515]

Asperae inter paene ultimum ultimumque uerborum maxime uitandae, cuius exemplum est, si dicas «phaleras ablatas gratis», aut si iuret auriga «per lora, per flagella, per frena».

[516]

Hiulcae sunt, cum in ea parte, quam diximus, similes uocales ac similiter longae collisam hiantemque structuram faciant, ut si quis dicat suscepisse se liberos «secundo omine», et ut Tullius pro Milone ait «auctoritate publica, armare»; quod quidem artem dissimulans plerumque appetii uoluntate.

[517]

Vitandum similiter, ne in eodem loco tres aut quattuor longas breuesque continue ponamus, neue in notissimos uersus et maxime heroicos struttura fundatur iambicosue uersus, quamuis eos Cicero non euitet, cum dicit «senatus haec intellegit, consul uidet», et heroici uersus finem uel initium non declinet, cum dicit «o miserum, cui peccare licebat», et in Academicis «latent ista omnia, Varro, magnis obscurata et circumfusa tenebris», et in Verrinis plenum uersum una quidem syllaba mutilum fuderit, cum dicit «cum loquerer, tanti fletus gemitusque fiebant». Nec finem uitauit elegi, sicut ait «oderat ille bonos». Incurrit etiam in hendecasyllabi phalaecii petulantiam, dum dicit «successit tibi Lucius Metellus». Hic tamen uir et longo opere et ipsa sui maiestate defenditur. Ceterum ‹heroicum› in clausulis uitiosissimum reperitur. Animaduertendum autem, ne, cum similitudinem uersus effugimus, bonam elausulam transeamus, ut si timeas dicere «strepitumque plagarum», cum pla longa sit et bonam clausulam fecerit.

[518]

Vitandum etiam :[eodem loco] cacemphaton uel interpositione uel commutatione uerborum. Inhonesta enim exempla sunt, ut «arrige aures, Pamphile», ut est «atque ereptae uirginis ira»; in his enim sordescit oratio. Vitandi etiam freni, qui fiunt ex asperrimis litteris in unum concurrentibus, ut est Terentii in Hecyra:

«per pol quam paucos reperias meretricibus fidelis euenire amatores, Syra» ; at ab isdem litteris incipientia, ut est «non fuit istud iudicium iudicii simile, iudices», et in easdem desinentia, ut «fortissimorum, proximorum fidelissimorumque sociorum», in eodem uitio habentur. Item penitus fugiendum breues syllabas continuarequamplures, ut est illud Sereni:

«perit, abit auipedis animala, leporis». :[519] His breuiter intimatis pedes sunt asserendi, quibus clausulae decenter aptentur. Quos quidem Cicero quadam permixta confusione perturbat, dum dicit modo ditrochaeo concludendum, modo paeonem primum probat incipientibus, modo finientibus quartum, modo dochmium, qui constat ex breui, duabus longis, breui et longa, cuius exemplum posuit «amicos tenes», item amphimacrum pedem et rursum dactylicum numerum laudat; modo anapaesticum, modo dithyrambicum laudat, nec tamen certa sententia est. Ego tamen compendiosiora percurram, ut in hac silua quibusdam uidear praeire tramitibus.

[520]

In monosyllabis inspiciendum, utrum finalis longa breuisne sit. Si enim longa est, praeire debet trochaeus, ut est Ciceronis «non scripta, sed nata lex», aut «debet esse legum in re publica prima uox»; quae tantum pendenti sensui apta conclusio. At uero si breuis fuerit monosyllaba, iambus aut anapaestus antecedat, ut ait Sallustius «tota autem insula modica et cultibus uariis est». Breuem uero breuis aut longam longa non sine uituperatione sectatur, ut si dicas «ista res mea est», aut contra, quod Cicero pro Ligario: «non tu eum patria priuare, qua earet, sed uita uis», quod uoluntate orator, non errore composuit. Verum hoc de monosyllabo superius praeceptum in colo melius collocamus aut commate, non in fine sententiae.

[521]

Disyllaba uero iambico numero non iure clauduntur, uel si paene ultimus spondeus, mox iambus aptetur, ut si dicas «tenui seruos meos», aut pyrrhichius pro iambo, ut «consul uidet». At bona clausula est ex iambo et spondeo uel ultimo trochaeo, ut si quis dicat «patria continet bonos ciues» uel «asserat caput legis». Cauendum est autem, ne aut duo iambi aut iambus et pyrrhichius in fine ponantur, ut si quis dicat «pugnare iuuenes pro parentibus suis :[parentibus]». Cauendum etiam, ne pyrrhichius post pyrrichium ueniat et quattuor breues faciat, ut si quis dicat «perdidi bona mea», aut post pyrrhichium trochaeus spondeusue, ut si dicas «conqueritur sua fata» aut «imputat cibi demens». Sed et trochaeus et iambus uel pro iambo post trochaeum pyrrhichius malam clausulam faciunt; hoc enim finem elegiaci pentametri turpiter reddit. Quid enim interest, utrum dicas «omnia nempe uides», an uero dicas «aspice fatta mea»? Bene autem ponuntur uel duo trochaei uel trochaeus et spondeus in fine clausulae, ut si quis dicat «haec est bonorum ciuium magna cura» aut «haec sunt, quae maximi principes sola curant».

[522]

Trisyllabis clausulam terminantibus lex est, si modo eam uelis molliter fluere, ut trochaeo praecedente paene ultimo molossus subsequatur, siue longam habeat nouissimam syllabam siue breuem iure metrico, ut illud est Tullii: «mare fluctuantibus, litus eiectis». Fit autem pessima clausula, si pro trochaeo paene ultimo spondeum praelocaueris, ut si dicas «mare fluctuantibus, rupes eiectis»; item pessima, si pro trochaeo pyrrhichium praemiseris, ut si dicas «mare fluctuantibus, apex eiectis». Item uitiosa est conclusio, si nouissimi molossi prima syllaba breuis fiat, quamuis trochaeo rite praemisso; tunc enim heroicum comma nascitur, ut si quis dicat «litus amicis». Item bona elausula fit, si pro nouissimo molosso ionicus minor ponatur post trochaeum, ut si dicas «mare fluctuantibus, litus agitanti». Sed in hac clausula cauendum, ne pro trochaeo paene ultimo spondeus ponatur; nam tunc, si solueris tertiam molossi, in uitium cadis quale incidit Cicero, eum dicit «si te semel ad meas capsas admisero». Si autem paene ultimo trochaeo mediam molossi solueris, pulchram clausulam feceris, ut si dicas «litus Aemiliae». Item post trochaeum paene ultimum pulchre etiam tertia molossi resoluitur, ut si dicas «litus aequabile». Item si trochaei paene ultimi longam soluerimus et primam molossi ultimi, fit elegans elausula, ut est ‹:[...]›.

[523]

Εἰρωνεία est simulatio, frequens apud Ciceronem ac nobilis figura, in qua aliud uerbis significamus, aliud re ipsa sentimus, ut est principium pro Ligario: «nouum crimen, Gai Caesar . . .» παράλειψις est praeteritio, cum ‹quasi› praetermittentes quaedam nihilominus dieimus. ἀποστροφή est in aliquem districta conuersio, hoc est cum in aliquem sic conuertimus actionem, ut ex ea iudices doceamus. Διαπόρησις est addubitatio, qua figura utimur, cum ueluti dubitantes ab ipsis iudieibus inchoamenti consilium postulamus, ut est pro Cluentio: «equidem quo me uertam, iudices, nescio», et pro Cornelio: «pugnem contra nobilissimorum hominum studia? Consilia rationesque eorum aperiam?» Et cetera.

[524]

Ἐρώτημα est interrogatio, qua figura utimur, cum interrogando aliquid aceruamus et exaggeramus eius inuidiam. πύσμα est quaesitum, quae figura a superiore eo differt, quod interrogato una uoce tantum responderi potest, quaesito autem nisi pluribus responderi non potest, ut cum dicimus «qua igitur ratione bellum geremus? quae auxilia nobis parata erunt? Quis erit, qui subuenire uelit, cum tam acerbe socios tractauerimus?» Διατύπωσις est descriptio uel deformatiο, cum rebus personisque subiectis et formas ipsas et habitus exprimimus, ut Tullius pro Milone: «si haec, ‹quae› nunc gesta audistis, facta uideretis», et ‹deformat› Milonem in reda sedentem paenulatum cum uxore, item Clodium cum equo et delectis uilla egredientem, et cetera. Ἀντεισαγωγή contraria inductio; haec figura est, cum aliquid difficile et contrarium esse ‹confitemur, sed contra alia non minus firma› conferimus, ut Cicero de rege Ptolomaeo: «difficilis ratio belli gerundi, at plena fidei, plena pietatis» et cetera.

[525]

Διασυρμός est eleuatio uel irrisio; in hac figura ludentes quae dicuntur ab aduersariis dissoluimus, qualis est in Mureniana totus ille in Sulpicium locus de iure ciuili. Μετάστασις est transmotio quaedam, hoc est, cum rem a nobis alio transmouemus, sed non ita, ut ibi totam causam constituamus; alioquin status incipit esse, non figura.

[526]

Hactenus de sententiarum figuris; nunc ad elocutionum figuras transeamus. Sed uolo breuiter memorare, quot genera sint elocutionis quotque modis ea utendum sit. Est igitur familiaris omni narrationis generi, quam Graeci εἰρομένην λέξιν appellant, quae ita conectitur, ut superiorem elocutionem semper proxima :[con]sequatur. ‹Ea› et historiae conuenit et narrationi, quae non conuersum neque circumscriptum eloquendi genus desiderat, sed fusum atque continuum, ut illa sunt in Miloniana: «occidi, occidi non Spurium Maelium, qui annona leuanda iacturis‹que›» et cetera.

[527]

Est alia, ‹quae ex ambitu constat,› quam περίοδον Graeci appellant, quae sententiam quadam circumscriptione definit atque determinat, quale est in Caeciniana: «si quantum in agro locisque desertis audacia potest, tantum in foro iudiciisque impudentia ualeret, non minus nunc Aulus Caecina cederet Sexti Aebutii impudentiae, quam tum in ui faciunda cessit audaciae». Qui ambitus constat ex membris, quae κῶλα Graeci dicunt, et ex caesis, quae κόμματα appellant.

[528]

Membrum est pars orationis ex pluribus uerbis absolute aliquid significans, hoc modo: «etsi uereor, iudices, ne turpe sit pro fortissimo uiro dicere incipientem timere»; caesum autem est pars orationis ex duobus aut pluribus uerbis ‹non›dum quicquam absolute significans. Quamquam caesam dicamus orationem, cum singula uerba quoduis significantia proferuntur, ut est: «quis est Lollius, qui sino ferro ne nunc quidem tecum est? Quis est iste Lollius, armiger Catilinae, stipator tui corporis, concitator tabernariorurn, percussor, lapidator curiae?» Et in Verrinis: «comites illi delecti manus erant tuae; accensi, medici, aruspices, scribae manus erant tuae».

[529]

Verum :[superior] periodos constat ex duobus membris et ex tribus et ex quattuor interdum :[et sex], quamuis ex uno membro putent nonnulli posse compleri, quam μονόκωλον περίοδον appellant, cum sit colon potius. Οptima igitur oratio fiet, si nunc ex ambitu periodico, nunc ex illa continuatione perpetuae elocutionis aptetur, nonnumquam caesis interrupta fuerit, aliquando cola consociet.

[530]

Differt autem figura elocutionis a figura sententiae hoc, quod sententiae figura immutato uerborum ordine ‹manet nihilominus, elocutionis autem immutato uerborum ordine› manere non poterit, quamuis plerumque fieri potest, ut sententiae figura coniungatur cum elocutionis figura, ut ‹:[...]›. In ironia, quae figura est sententiae, epanaphora permiscetur, quae est elocutionis.

[531]

Sunt igitur figurae elocutionis aliae ad ornandam tantum et quasi pingendam orationem commodatae, quibus nunc Cutimur. ἀντίθετον, id est oppositum ex contrariis, cum uerba pugnantia inter se paribus uocibus colliduntur, uel paria paribus opponuntur, ut est Ciceronis «domus tibi deerat? At habebas. Pecunia superabat? At egebas», aut si dicas «in pace ad uexandos ciues acerrimus, in bello ad depugnandos hostes inertissimus». ἰσόκωλον exaequatum membris, quod fit non pugnantibus inter se uerbis, sed paribus exaequatis, ut si dicas «classem speciosissimam et robustissimam instruxit; exercitum pulcherrimum et fortissimum legit; sociorum maximam et fidelissimam manum comparauit». Πάρισον prope aequatum; haec figura differt a superiore, quod ibi omnia membrorum uerba paria sunt numero, hic uno uel altero addito in quouis loco cetera ‹pariter› excurrunt.

[532]

Ὁμοιόπτωτον simile casibus; nam ex eo nomen accepit, quod cola omnia in eosdem casus cadunt, ut est «huic socios uestros criminanti et ad bellum uos cohortanti et omnibus modis ut in tumultu essetis molienti». Ὁμοιοτέλευτον simili modo determinatum; differt a superiore, quod ‹illud› et casu et sono simili postrema uerba determinat, hoc uero soni tantum similitudine sub quacumque uerbi enuntiatione componitur. Παρονομασία leuis immutatio uerbi ac nominis, id est, cum syllaba aut littera mutata diuersa significat, ut si dicas «praetor iste uel potius praedo». Πλοκή, id est copulatio, in qua idem uerbum aut nomen continuo positum diuersa significat, ut est «sed tamen ad illam diem Memmius ‹erat Memmius›».

[533]

Παλιλλογία iteratio; haec figura repetito uerbo aut nomine non diuersa uult intellegi, sed uehementius repetita significat, ut est «nos, nos, dico aperte, consules desumus». Ἐπανάληψις repetitio; haec figura a superiore distat, quod illa eadem parte orationis repetita coniungitur aut uno alteroue uerbo interposito, at haec non una parte orationis, sed prout libuerit sociatis uerbis, ut est «non potest, iam non potest haec libera ciuitas esse». Ἀναδίπλωσις est replicatio, optima, cum ea, quae in priore membro postrema ponuntur, in posteriore prima repetuntur, ut est illud Terentii:

«negat hanc sibi cognatam Demipho? Hanc Demipho negat esse cognatam?» προσαπόδοσις redditio orationis, id est, cum nomen in postrema parte membri (aut eadem quaecumque pars orationis) redditur, ex quo idem membrum coepit, ut si dicas «tibi calamitates imputare debet res publica, ‹tibi›».

[534]

Ἐπαναφορά relatio, quotiens per singula membra eadem pars orationis repetitur, hoc modo: «Verres calumniatores apponebat, Verres de causa cognoscebat, Verres pronuntiabat». Ἀντιστροφή conuersio; haec figura hoc differt a superiore, quod illic ab eadem parte orationis saepius incipitur, hic in eadem terminatur, ut est pro Fonteio: «‹frumenti› maximus numerus e Gallia, peditatus amplissimae copiae e Gallia, equites numero plurimi e Gallia». Συμπλοκή conexio; nam et incipit saepius ab una parte orationis et totiens in unam atque eandem desinit, ut est «quis legem tulit? Rullus. ‹Quis tribus sortitus est? Rullus.› Quis decemuiros, quos uoluit, creauit? Idem Rullus.»

[535]

Πολύπτωτον ex pluribus casibus; cum saepius initium ab eadem parte orationis fiat, illa ipsa pars declinationibus aut numeris immutatur per casus, ut est «senatus iussit, senatui placuit, senatum certum est praecepisse, a senatu delectus est». Συνωνυμία est communio nominis, quotiens uno uerbo non satis dignitatem rei aut magnitudinem demonstramus, ideoque ad eandem significationem plura conferimus. Ταυτολογία est eadem pluribus uerbis siguificatio; hoc differt a superiore, quod ibi singulis uerbis eadem res, in hac pluribus significatur. Κλῖμαξ est ascensus, ut est Ciceronis pro Milone: «neque uero se populo solum, sed etiam senatui commisit, neque senatui modo, sed etiam publicis praesidiis et armis, neque his tantum, uerum etiam eius potestati, cui senatus totam rem publicam commiserat».Ἀσύνδετον est solutum, cum ademptis coniunctionibus, quibus uerba aut nomina conectuntur, singillatim unumquodque enuntiamus, ut est «exspecto uim edicti, seueritatem praetoris; faueo aratori; cupio :[supplico] octupli damnari Apronium». Διεζευγμένον disiunctum appellamus, cum diuersis redditionibus uerborum cola disiungimus, siue duo siue plura, hoc modo: «Capuam colonis deductis occupabunt; Atellam praesidio communient; Nuceriam, Cumas multitudine suorum obtinebunt; cetera oppida praesidiis deuincient».

[537]

Ἀντεζεθγμένον iniunctum; haec figura a superiore differt, quod ibi singulis rnembris singula diuersa redduntur, hic plura in uno coniungimus, ut est «quorum ordo ah humili, fortuna ‹a› sordida, natura a turpi ratione abhorret». Hoc enim postremum «abhorret» praedicta coniunxit. Πλεονασμός est plus necessario, cum uerba quaedam adicimus non enuntiandae rei necessaria, sed magnitudini cumulandae, ut si dicas «Cato ille»; cum suffecerit nomen dixisse, ad amplitudinem adicimus «ille». Ἔλλειψις est detractio, contraria superiori figura, cum uerbo aliquo minus dicto rem sentiendam potius praeterimus, ipsa celeritate gratissimi. Hae sunt elocutionis figurae, quas quidem non oportet uelut studiose copulatas in unius conceptionis sententiam conglobari.

[538]

Nunc ordo praecepta memoriae subministrat, quam quidem constat esse naturalem, sed et arte adiuuari posse non dubium est. Haec autem ars breuibus praeceptis sed magna exercitatione formatura cuius partis hoc munus est, ut non tantum firma, uerum etiam celeri eomprehensione res uerbaque percipiat. Tenenda uero sunt non ea tantum, quae a nobis inuenta sunt, sed etiam quae ab aduersario in agendo trattata sunt. Simonides huius rei praecepta inuenisse perhibetur, poeta idemque philosophus; cum enim conuiuii locus subito corruisset, nec possent propinqui obtritos internoscere, discumbentium ordinem nominaque memoria recordante suggessit. Quo admonitus intellexit ordinem esse, qui memoriae praecepta, conferret. Is uero in locis illustribus meditandus est, in quibus species rerum sententiarumque imagines collocandae sunt, ueluti nuptiarum uelatam flammeo nubentem, aut homicidae gladium uel arma detineas, quas species locus tamquam depositas reddat. Nam sicut id, quod conscribitur, cera continetur et litteris, sic quod memoriae mandatur, in locis tamquam in cera paginaque signatur; imaginibus uero quasi litteris rerum recordatio continetur.

[539]

Sed, ut diximus, magnam exercitationem res laboremque conquirit, in qua illud obseruari compertum est solere, ut scribamus ipsi quae facile uolumus retinere; deinde ut, si longiora fuerint, quae sunt ediscenda, diuisa per partes facilius inhaerescant; tum apponere notar rebus singulis oportebit his, quae uolumus maxime retinere; nec uoce magna legenda sunt, sed murmure potius meditanda; et nocte magis quam interdiu maturius excitari memoriam manifestum est, cum et late silentium iuuat, nec foras a sensibus auocatur intentio. Est quidem memoria rerum atque uerborum, sed non semper ediscenda sunt uerba, nisi spatium meditandi tempus indulserit, sat eritque res ipsas animo tenuisse, praesertim si nihil eius munere naturali prouenerit.

[540]

Actionem apud ueteres appellabant, quam nunc pronuntiationem uulgo dici non nescio. Ea praestat oratori, ut concilietur auditor, ut ad fidem persuasione ducatur, ut animorum motibus incalescat. Eius partes sunt tres: uox, uultus, gestus. His, ut plerique putant, cultus uel habitus oris accedit. Vox et natura constat et quadam scientia modificata seruatur. In natura qualitas uocis et quantitas dispensatur; scientia uero, quo modo ea utaris, assequitur et quid oporteat obseruare.

[541]

Bonitas uocis constat claritate, firmitate, suauitate, quae omnia nutriuntur cibi, potus, coitus obseruantia, praecipueque ut corpus deambulando moueatur intra breue spatium reditu maturato; qui motus cum digestionem facilem praestat, sine dubio purgat et uocem: nimia excursio uel longa deambulatio extenuat ac fatigat. Post hanc ambulationem statim nos ad studia conferamus, priusque quam sit dicendum, uocem lectione coloremus.

[542]

Nec ab initio clamandum, sed tenui murmure inchoandum, quo in similem uocem possis efferre. Ad curandam autem uocem plerique pertinere dixerunt, ut sedentes paucissimos uersus lenta et graui proferant uoce, deinde per gradus paulatim erigant sonum, per eosdemque gradus recolligatur oratio, quo sine damno ad murmur usque perueniat.

[543]

Vultus uero pro sententiae dignitate mutandi sunt, sed non ita, ut histrionibus mos est, qui ora retorquendo ridiculos motus spectantibus praestant. Significanda enim, non spectanda sunt ista, quae actio uultusque commendat. Sed oculorum in hac parte magna moderatio est, qui tum hilaritate, tum intentione, tum minaci mouentur aspectu. Nec nimium grauioribus superciliis premendi aut petentibus frontem nudandi sunt oculi, quod in Pisone Tullius amare uituperat. Nec mollius agitandi sunt gestus, aut muliebriter latera deducenda sunt, nec iactanda deformiter ceruix, ne in illas Hortensii deducatur illecebras, quibus etsi uenuste, tamen non uidebatur uti uiriliter. Ad summam gestus non is oratori tenendus est, quo scaenae placere uidentur actores. Manus in contentionibus fusa porrectius, in sermocinatione uel narratione contracta, praecipueque in hac parte praestandum est, ut deceant cuncta, quod prudentia magis quam ulla praeceptionis huius arte seruatur.

[544]

Iam nulle ordo admonet promissorum, ut partes orationis excurram, quas quidam subtilius duas, alii quinque, nonnulli plures esse dixerunt. Qui autem duas asserunt, unam, qua docemus iudices, aliam, qua mouemus, aduertunt, et in docendo tam narrationem quam confirmationem partis aseribunt; in mouendo autem prooemium et epilogum nexuerunt, quia et initio praeparandus est et commouendus sententiam prolaturus auditor. Qui uero quinque dixere partes, rationalem ordinem persequuntur; nam est exordium, narratio, propositio, argumentatio, peroratio.

[545]

Exordium ‹orationis initium› est noscendae causae praeparans auditorem; eius uirtutes sunt tres: ut attentum, ut docilem, ut beniuolum faciat auditorem. Attentum facimus, si magnam rem geri, si nouam, si publicam aut plurium dicimus; docilem, si de causa aliquid strictim, quo instruamus iudicem, proferatur. Beniuolum aut a re aut a persona facimus, a persona autem aut nostra aut iudicum aut aduersariorum: a nostra, si quod fauorabile gessimus commendamus, aut si quod obest causae diluimus uel extenuarnus; a iudicum, si eos nobis uel ex causae ipsius blandimentis uel extrinsecus conciliamus; ab aduersariorum autem persona tribus modis, si eos in odium, in inuidiam, in. contemptum adducimus: in odium, si scelestos crudelesue doceamus; in inuidiam, si eos impotentes esse rnonstremus; in contemptum uero, si humiles.

[546]

Verum exordiorum genera sunt duo: principium et insinuatio. Principium est, quo statim simpliciter palamque conciliamus nobis auditores; insinuatio, cum insidioso exordio iudicem circumscribimus. In quo modi sunt quattuor: primus, cum res ipsa mala est; alter, cum aduersum nos iudex aliquid contraria opinatione praesumpsit aut fatigatus est, aut acclamatio uel irrisio ulla interuenit.

[547]

Ante cuncta discutiendum, quae sit forma materiae; nam sunt quinque: honesta, turpis, dubia, humilis, obscura. Si honesta est, aut principio non utendum aut amplificatione exordium concludendum; si turpis, insinuatione utendum; si dubia, beniuolus faciendus auditor; si humilis, attentus; si obscura, docilis.

[548]

Insinuatio uero quattuor modis explicatur, cum aut personam rei subiectione mutamus, aut rem persona, aut rem re, aut personam persona. Nam si in causa meretricis agendum est, rem potius iudicibus spectandam esse dicemus; aut si libertus alicuius uel cliens agate, personam patroni, non huius considerandam esse admoneamus, atque ita cetera.

[549]

Vitia uero exordiorum ista sunt: uulgare, quod in, omnes causas cadere potest; commune, quo etiam aduersarius uti potest; contrarium, quo melius aduersarius uteretur; affectatum, quod aut uerbis inusitatis aut rebus externis profertur; superuacuum, quod neque attentum neque docilem neque beniuolum facit auditorem. Fugiendum praeterea satis longum et obscurum.

[550]

Narrationum genera sunt quattuor: historia, fabula, argumenturn, negotialis, uel iudicialis assertio. Historia est, ut Liuii; fabula neque uera est neque ueri similis, ut Daphnen in arborem uersam; argumentum est, quod non facta, sed quae fieri potuerunt, continet, ut in comoediis patrem timeri et amari meretricem; iudicialis autem narratio est rerum gestarum aut ueri similium expositio.

[551]

Narrationis laudes tres sunt, ut lucida sit, ut ueri similis, ut breuis; et his contraria uitia uocantur. Lucida est narratio, si non confuse, si uerbis usitatis et significantibus, si non longo circuitu rem monstremus; ueri similis, nihil affectate et quasi ex natura exponere uideamur; breuis, si non ultra quam res exigit et prolixe fundatur assertio. Narrationum aliae sunt ipsius causae et negotii, aliae incidentes. Ipsius causae sunt, sine quibus res, quae agitur, intellegi non potest; incidentes, quae aut probationis gratia aut exempli aut augendi aut inuidiae aut uoluptatis extrinsecus afferuntur.

[552]

Nonnulli quinque species narrationis esse dixerunt, ut Theodorus Byzantius Graece discernit προδιήγησιν, ὑποδιήγησιν, παραδιήγησιν, ἀναδιήγησιν, καταδιήγησιν. Narrationis etiam elementa sunt sex: persona, causa, locus, tempus, materia, res. Item narrationum aliae continuae, aliae partiles uocantur; continuae, quae perpetuo contextu sine ulla interruptione dicuntur; partiles, quibus uel argumentum uel digressio aliqua interponitur. Narramus autem modis sex: augentes aliquid aut tenuantes, praetereuntes aut monentes :[docentes], gratiam uel inuidiam comparantes. Post narrationem quidem digressionem, quam παρέκβασιν uocant, oportet adiungere, quo uel incitamus iudices uel delenimus. Sed quoniam pars orationis non est et non semper arripienda est, eam placuit praeterire.

[553]

Propositio aut nostra est aut aduersariorum aut communis: nostra, ut «caedem obicio»; aduersariorum, «caedem me fecisse dicit»; communis, «uter igitur nostrum caedem admiserit quaeritur».

[554]

Propositiones aut principalium quaestionum sunt aut incidentium, aut simplices aut coniunctae. Simplex est «luxuriaris»; coniuncta «aut luxuriaris aut meretricem amas». Coniunctae autem per partitionem maxime proponuntur, quae dupliciter fiunt; aut enim simpliciter, quid dicturi simus, ostendimus, aut ante, quid nobis cum aduersario conueniat, quid in dubium uocetur, edicimus.

[555]

Propositiones aut nudae sunt aut ratione subiecta: nudae, ut «affectasti tyrannidem»; ratione subiecta, «affectasti tyrannidem; arma enim domi habes». Omnes autem sumuntur aut simpliciter aut per inductionem: simpliciter, ut si dicas «docebo proditorem»; per inductionem, ut si superioris meminimus et sequentum introducimus, ut si dicas «quoniam docui iniustam legem, docebo inutilem». Proponimus autem aut per concessionem aut per praeteritionem: per concessionem, cum gratiam facientes eius, quod diximus prius, aliquid introducimus, ut si dicas «concedo interim occisum, sed ab hoc interumptum nego»; per praeteritionem, cum ita transimus ad alteram propositionem, ne superiorem interim concedamus, ut si dicas «nunc quoniam docui ignominioso actionem de priuatis rebus tantum negari, docebo de proditionis crimine non negari».

[556]

Partitio est, quae ordinem totius diuisionis breuiter comprehendit, ut est pro Quintio «negamus te bona Publii Quintii possedisse ex edicto praetoris»; et primo sic incipit, nullam causam fuisse postulandae proscriptionis; huic subicit, nec ex edicto possideri potuisse; ad extremum, nec possessa esse. «Haec» inquit «tria cum docuero, perorabo». Animaduertis corpus totius orationis per haec liniamenta digestum esse. Talis autem debet esse partitio, ut singulae partes eius plurimas quaestiones in se contineant; nam si fuerit et per incidentes quaestiunculas diriuata, onerabitur ipsa partitio, et ex hoc rebuntur iudice rerum copiam fugiendam. Ideo et Tullius in eadem Quintiana sic partitus est, ut singula, capita plures quaestionum articulos continerent. Etenim primum illud, non fuisse causam postulandae proscritionis, uide quanta contineat: quod pecunia debita Sexto Naeuio non fuerit et aliter agi oportuerit; quod Quintius uadimonium non deseruit. Secundum, quod ex edicto possidere non potuerit; quod et procuratorem habuerit et adsens defensus sit et non latitauerit, et ceteri creditores quieti sint; et quod ante missum sit, ut fundo communi expelleretur, quam proscriptio eius imperaretur, et quia inde ui sit eiectus contra quam praetor iusserit. His igitur manifestum est intra partitionem quaestiones esse ponendas, quae in exsecutione sint diuulgandae, ut iudex et nobis attentus fiat et promissorum copia non grauetur. Illud etiam inspiciendum, quae nobis cum diuersa parte conueniant, quae in controuersiam deuocentur. Et ea, quae conueniunt, tunc enumeranda, si nobis prosunt, ut Cicero pro Marco Tullio ait «damnum passum esse Marcum Tullium conuenit mihi cum aduersario; ui hominibus armatis rem gestam esse non infitiantur; a familia P. Fabii commissam negare non audent; an dolo malo factum sit ambigitur». Vides ergo hunc in partitione a concessis duxisse, quod sibi proderat.

[557]

Argumentatio est elocutio, qua argumenta ipsa uerbis exsequimur, argumenta uero, quibus causa probatur. Argumentatio diuiditur in duas partes: in confirmationem et reprehensionem. Argumentorum genera duo sunt, artificiale et inartificiale. Sed artificiale locos principales habet quattuor: ante rem, in re, circa rem, post rem. Ante rem uero diuiditur in locos septem: a persona, a re, a causa, a tempore, a loco, a modo, a materia. In re autem loci sunt duodecim: a toto, a parte, a genere, ab specie, a differentia, per septem circumstantias (qui locus recipit in se etiam a maiore ad minus et a minore ad maius), a proprio, a definitione, a nomine, a multiplici appellatione, ab initio, a progressione uel profectu, a perfectione uel consummatione.

[558]

Circa rem loci sunt decem: a simili, cuius species sunt quinque: exemplum, similitudo, fabula, imago, id est ueri simile, quod de comoedia sumitur. Addunt quidam et apologos, ut sunt Aesopi. Ergo circa rem locos exsequar, qui sunt a dissimili, a pari, a contrario, per positionem et negationem, ad aliquid, quod figuratur casibus quattuor: genetiuo, datiuo, accusatiuo, ablatiuo, ab inter se collidentibus per habitionem et amissionem, a malore ad minus, a minore ad maius, a praecedenti, ab eo quod simul est uel a coniunctis, a consequentibus. Post rem loci sunt duo: ab euentu et a iudicato.

[559]

Sunt alii loci ἀπὸ τῆς συζυγίας, id est a coniunctione siue a coniugatis, quod quasi iunctum est personae qualitati, ut si eum, qui hostilia sentiat, hostem esse dicamus. Item ‹a› qualitate, ut, si iracunde fecit, sine ratione fecerit; a quantitate, ut, si seruus est, eodem modo factum sit; a coniunctis, id est ἀπὸ τῶν προσόντων καὶ συνθέτων, ut fasces et toga, sella curulis magistratuum ornamenta sunt. Item per partitionem, id est diaeresin, per omnes circumstantias, id est cum partimur per personas, tempora et cetera, quae uarietas Graia discriminat.

[560]

Inartificialia argumenta diuiduntur in praeiudicia, in rumores, in tormenta, in tabulas, in iusiurandum, in testes, quae similiter quemadmodum et artificialia tractat orator. In argumentis autem cauendum est, ne uulgaria sint, ne cum aduersario communia, ne alte repetita aut supra dignitatem causae aut infra dignitatem. De confirmatione breuiter memoraui; nunc reprehensionis praecepta uideamus. Reprehenditur enim actio aduersarii aut redarguendo, cum aut totum argumentum aut partes eius contra facere monstrabimus; aut repugnando, cum docemus falsa esse pro ueris assumpta uel ex his non effici ‹conclusionem›; aut compensando, si contra argumentum, quod aduersum nos est, aliud opponamus.

[561]

Quaestionum duo sunt genera; dicitur enim προηγούμενος quae a nobis inducitur, ut confirmetur; ab aduersariis autem quae infertur et repellenda est, dicitur ἀναγκία. Verum superior quaestio, quae a nobis infertur, modis fit duobus, ut aut singillatim separatae inducantur aut plures coniunctim. Inducimus autem eas uarie: aut per simplicem propositionem aut per partitionem aut per figuras, quas διανοίας dicunt. Qui locus multiformis est; nam paene tot sunt occasiones inducendae quaestionis in hoc genere, quot sunt figurae sententiarum.

[562]

Fit enim aut per solutionem, id est κατὰ ἀνάλυσιν, aut per adiectionem aut per praeteritionem aut per concessionem aut per reprehensionem aut per seiunctionem, id est ἀφορισμόν, aut per admonitionem aut per dissimulatam propositionem :[aut per repetitam] aut per instructam aut per partitam aut per similitudinem superioris quaestionis aut responsionis aut per inuersionem, id est cum primam illam quaestionem tractamus, quae secunda est, dein quae prima.

[563]

Etiam eamquaestionem, quam aduersarii intulerint, isdem modis refutare possumus, et adicere solemus, cum aliquid aut obscure aduersarius posuerit aut augendi potius causa dixerit quam probandi, aut cum gradum facimus nostrae propositionis, aut cum aduersarii propositionem in nostram partem conuertimus, quam περιστροφήν uocamus, aut cum secunda proposita quaestione primam tractamus. Εt hoc faciendum, uel cum elegantiam uarietatis affectamus, uel cum prima quaestio aduersus nos ualde facit et non est in primo loco ponenda. In hypophora cauendum est, ne plene et copiose ponatur, quamquam aliquando irridendi aduersarii causa,‹si hoc augeat,› de quo nulla quaestio est, exaggeranda a nobis est, ‹aut› ut quod discrepat ostendamus. Hypophorae tribus modis imminuuntur: adiectione uerborum, immutatione, detraetione. Hypophora est autem intentio aduersae artis, anthypophora responsio eius.

[564]

Anacephalaeosis est ueluti a capite causae breuis repetitio quaestionum. Anacephalaeosi non semper utendum est, sed quando aut partitionem fecimus, aut quando in multas quaestiones causa processit, ita tamen ut summam cuiusque, non partes partium retexamus. Qua quidem utemur etiam in alia parte orationis, cum iudicis memoria fortasse succumbet, quae res tunc ἐπιμερισμός uocatur. Αnacephalaeosis tamen nulla pars orationis est, sed epilogi quaedam portio.

[565]

Epilogus enim tres partes habet: enumerationem praedictam, indignationem, quam δείνωσιν dicimus, miserationem, quam οἶκτον uel ἔλεος memoramus. Sed δείνωσις ex locis argumentorum; nam his non tantum res probamus, uerum etiam augemus. Sed conquestio, id est miseratio, is‹dem ex› locis argumentorum sumitur, quibus et indignatio. Peroratione tamen non in fine tantum orationis utendum, sed ubi materia permiserit, id est in digressione principiorum aut narrationis assiduae, sed et quaestionum nonnumquam. In epilogo generaliter obseruandum, ut breuis sit, si quidem commotus iudex statim dimittendus est ad sententiam proferendam, dum aut aduersariis irascitur aut tuis miseretur lacrimis aut reorum afflictatione commotus.» Sic adhuc asserenti innuit ipse Cyllenius, ut ad germanarum coetum nubentisque transiret obsequium. Quo conspecto asserta determinans ad Philologiae consessum fiducia promptiore perrexit eiusque uerticem deosculata cum sonitu (nihil enim silens, ac si cuperet, faciebat) sororum se consortio societatique permiscuit.

[566] Tandem loquacis terminata paginae asserta cursim, quae tamen uoluminis uix umbilicum multa opertum fascea turgore pinguis insuit rubellulum. Qui si probatur et caret fastidio, nonnulla promet, quae nouella texuit, diditaque fient, quae uetustas praeterit. Sin sanna typhi naris imum torseris, pigebit arma horruisse caelites, formidinisque tunc locus mouebitur, Siluane, falcem cum petis Saturniam. At tu reclamans rhetorum turbam tuba clangore uerso Tulliana percrepans in castra abibis, quo nec osor inuidens nei liuor ater te sequatur praecluem.

VI

Martianus CapellaDe Nuptiis Philologiae et Mercurii0Saeculo V

Martianus Capella

De Nuptiis Philologiae et Mercurii

LIBER VI

Saeculo V

Liber VI

De geometria

[567]

«Virgo armata decens, rerum sapientia, Pallas, aetherius fomes, mens et sollertia fati, ingenium mundi, prudentia sacra Tonantis, ardor doctificus nostraeque industria sortis, quae facis arbitrium sapientis praeuia curae ac rationis apex diuumque hominumque sacer nus, ultra terga means rapidi ac splendentis Olympi, celsior una Ioue, flammantis circulus aethrae, ἑπτὰς in numeris, prior igni, tertia Lunae, quam docto assimulant habitu qui agalmata firmant: :[568] Hinc nam tergeminae rutilant de uertice cristae, quod dux sanguineo praesulque corusca duello, vel tibi quod fulget rapiturque triangulus ignis. :[569] Hinc tibi dant clipeum, sapientia quod regat orbem, vel rationis opem quod spumea proelia poscant; hasta etiam uibrans penetrabile monstrat acumen, Lymphaseum magis est et scutum circulus ambit. :[570] Hinc nam uernicomae frondent tibi munera olivae, artes cura uigil per te quod discat oliuo: :[571] Glaucam dant uolucrem, quod lumina concolor igni es, tuque ignis flos es cluis et glaucopis Athene. An mage noctiuidae tibi traditur alitis usus, quod uigil insomnes ducat sollertia curas? :[572] Pectore saxificam dicunt horrere Medusam, quod pauidum stupidet sapiens sollertia uulgum. :[573] Arcibus urbanis ueteres tibi templa sacrarunt, quod ratio amplificet, quodque est elatior, urbes. Hinc de patre ferunt sine matris foedere natam, prouida consilium quod nescit curia matrum, consultisque uirum praesis; hinc dieta uirago. :[574] O sacra doctarum prudentia fontigenarum, sola nouem complens, Musis mens omnibus una, deprecor: ad proprium dignata illabere munus inspirans nobis Graias Latiariter artes. :[575] Ago tibi habeoque, diua, persoluensque perpetes debebo grates; optatis fulgida dignaris annuere: nosco uenerorque quod uidi. Parent denique iam ingressurae Artis obsequio electissimae feminarum, quae decentem quandam atque hyalini pulueris respersione coloratam uelut mensulam gestitantes ad medium superi senatus locum fiducia promptiore procedunt. Sed quae istae sint quidue gestitent gerendorum inconscius non aduerto.»

[576]

Hic, ut lepidula est, et quae lotam fabellam ab inchoamentorum motu limineque susceperit, Satura iocabunda, «ni fallor», inquit «Felix meus, plurimum affatimque oliui, quantumque palaestras perluere uel sponsi ipsius posset, superfluo perdidisti, dispendiaque lini perflagrata cassum deuorante Mulcibero qui tot gymnasiorum ac tantorum heroum matrem Philosophiam non agnoscis saltem; cum per eam Iuppiter dudum caelitis consultum senatus tabulamque uulgaret, cumque ad Philologiae concilianda consortia procum affatum conubialiter allegaret, ne tunc eam noscere potuisti?

[577]

Sed quia nunc Arcadicum ac Midinum sapis praesertimque ex illo quo desudatio curaque districtior tibi forensis rabulationis partibus illigata aciem industriae melioris obtudit, amisisse mihi uideris et huius matronae memoriam et iam eiusdem germanam uoluisse nescire.

[578]

Illa namque parili quam accinctam cernis officio Paedia uocitatur, femina admodum locuples et quae illas Croesias Dariasque prae suis opes gazasque despiciat. Haec utpote talentorum conscia, in omnium rara congressus, nec cuiquam facile primorum saltem uultus superba committens; plerumque tamen adhaesit arrisitque pauperibus, magisque illis quos aut pedibus nudos aut intonso crine hispidos aut sordenti-conspexit pallio semitectos. Denique, si Marcum Terentium paucosque Romuleos excipias consulares, nullus prorsus erit cuius ista limen intrarit.

[579]

Vides igitur utrique feminae quam insit fastuosa censura; tamen utraque Mercurialis ministrae quae ueniet officio praeparantur. Illud quippe quod gerulae detulerunt abacus nuncupatur, res depingendis designandisque opportuna formis; quippe ibi uel lineares ductus uel circulares flexus uel triangulares arraduntur anfractus. Hic totem potis est ambitum et circos formare mundi, elementorum facies ipsamque profunditatem adumbrare telluris uidebis istic depingi quicquid uerbis uisum non ualeas explicare.» «Nimirum, inquam, ista quae ueniet Apellen Polyclitumque transcendit; ita quippe memoratur posse omnia effigiare ut labyrintheus Daedalus eam credendus sit genuisse.»

[580]

Et cum dicto prospicio quandam feminam luculentam radium dextera, altera sphaeram solidam gestitantem amictamque laeuorsum peplo in quo siderum magnitudines et meatus, circulorum mensurae conexionesque uel formae, umbra etiam telluris in caelum quoque perueniens uel lunae orbes ac solis auratos caliganti murice decolorans inter sidera uidebatur.

[581]

Ipsum uero uernantis aethrae salo refulgebat, denique etiam in usum germanae ipsius Astronomiae crebrius commodatum, reliqua uero uersis illitum diuersitatibus numerorum, gnomonum stilis, interstitiorum, ponderum mensurarumque formis diuersitate colorum uariegata renidebat. Crepidas peragrandae telluris causa easdemque permenso orbe contritas uiatrix infatigata gestabat.

[582]

Quae quidem ingressa senatum deum licet quot stadia e terris in caelum quotque ulnas, quot denique digitos permensa sit instanter absolueret, tamen Iouiali caelestiumque maiestate contacta, ad illam abaci renudati mensulam, circumspectans camerae exterioris ornatum et laqueata sideribus palatia, properauit.

[583] Consitit attonito spectans stellantia uisu, et decuit crinis puluereique pedes. Ipsa etiam laeua sphaera fulgebat honora, assimilis mundo sideribusque fuit, nam globus et circi zonaque ac fulgida signa nexa, recurrebant, arte locata pari. :[584] Tellus, quae rapidum consistens suscipit orbem, puncti instar medio haeserat ima loco. Hanc tener et uitres circumuolitabilis auris aer complectens imbrificabit aquis. Quae tamen immenso quo cingitur illa profundo interriuata marmore tellus erat. Texerat exterior qui fulget ciculus orbis aetheris astrifico lumina multa peplo. :[585] Hinc nitidus rutilum Titan succenderat orbem Moxque imitata pium lactea Luna diem. :[Sic igitur furuae oculos splendescere noctis] :[cernas ex auro ut sacra flamma micat.] Sic Cypris Oceani perfuso sidere lymphis Lucifero annuerat lumina tota suo. Omina compar habet paribus sub lecibus ordo nec minius haec mira est quam domus alta deum. Hanc mundo assimilem stupuit Trinacria tellus Archimedea astrificante manu. O felix cura et mentis prudentia maior Corpore sub nostro aequiperasse Iouem. :[586]

Tandem igitur reglutinatis ab aethrae interuibrantis admiratione luminibus decenti collustrans diuos conspectansque censura, cum omnibus reuerenda uenerabili dignitate et magistra ceterarum quae notae diuis sunt Artium diceretur, exquisitum est eruditionis arcanum ut ab ipsis praeceptionis cunabulis auspicata depromeret. Tum illa, remoto paululum obstaculo contorti crinis a facie, orisque luculenta maiestate resplendens atque abaci sui superfusum puluerem mouens, sic exorsa:

[587]

«licet Archimedem meum inter philosophos conspicata Euclidemque doctissimum, in astruendae praeceptionis excursus potuerim subrogare, ne impolitum quicquam subsisteret assertorum aut profunditas caligaret, tamen congruentius ipsa uobiscum, quia et Cyllenium excludit ornamen, illi etiam Helladica tantummodo facultate nihil effantes Latiariter atticissant, quae etiam ipsos edocui, quod numquam fere accidit, Romuleis ut potero uocibus intimabo.

[588]

Ac prius uocabuli mei promenda ratio, ne indecenter squalentior peragratrix caelicolarum auratam curiam et interstinctum cylindris gemmantibus pauimentum rurali respersura puluere credar intrasse. Geometria dicor, quod permeatam crebro admensamque tellurem eiusque figuram, magnitudinem, locum, partes et stadia possim cum suis rationibus explicare, neque ulla sit in totius terrae diuersitate partitio quam non memoris cursu descriptionis absoluam».

[589]

Quo dicto quoniam fuerant in deorum senatu quamplures qui neque orti terris essent neque ipsi umquam dicerent se calcasse tellurem, ipse etiam Iuppiter curiosius totius terrae latebras uellet exquirere, credo necubi decentes puellas isto quoque saeculo is uersiformis etiam cupitor audiret, hoc igitur promere Geometria primum iubetur ac demum cetera astruendae praecepta artis aperire. Tum illa:

[590]

«Formam totius terrae non planam, ut aestimant positioni qui eam disci diffusioris assimulant, neque concauam ut alii qui descendere imbrem dixere telluris in gremium, sed rotundam, globosam etiam :[sicut Secundus] Dicaearchus asseuerat.

[591]

Namque ortus obitusque siderum non diuersus pro terrae elatione uel inclinationibus haberetur, si per plana diffusis mundanae constitutionis operibus uno eodemque tempore supra terras et aequora nituissent, aut item si emersi solis exortus concauis subductioris terme latebris abderetur.

[592]

Sed quoniam posterior assertio mage despicabilis opinationis cassae uilitate tenuatur, illam priorem cui etiam physicus Anaxagoras accessit praestat exigere, quamuis nonnullas credatur astruere rationes; quippe dicit planam terram ortu occasuue solis aut lunae perspicue comprobari; qui mox primi luminis fulgor emerserit confestim ad obtutus nostros directis lineis diriguntur, quod magis indubitabilis probamenti fiet, si in litore consistentes obstacula montium relinquamus. Quod si ita esset, cunctis supra terras degentibus eodem tempore emergentia uiderentur occasusque uno obitu condita cunctas ualerent tenebrare terras ac falsa Romulei uatis exploderetur assertio, qua docet:

nosque ubi primus equis Oriens afflauit anhelis, illic sera rubens accendit lumina Vesper. :[593] Quin etiam cunctae noctes ac dies similibus interstitiis horisque semper paribus conuenirent, nullique parti telluris uel apparerent certa uel alia sidera negarentur. At cum Arctoa conuersio supra uerticem uoluatur Hesperiae, apud Trogodytas Aegyptumque confinem ignoto occultoque penitus sidere nescitur, cum Canopum ac Berenices crinem, stellas admodum praenitentes, Scythia Galliaque atque ipsa prorsum non cernat Italia, cum illae antarcticis terris conspicuae ac praenitentes et uelut perpendiculatae capitibus suspectentur, in Alexandria etiam Canopos quarta parte interstitii signilis ultra terras emineat Trionesque geminos ut deuexa non cernat, cum in Arabia Nouembri mense sub noctis auspicio Helice non conspecta secunda uigilia prospectetur, quae in Meroe solstitio tantum exiguaque breuitate conspicitur ubi circa ortum Arcturi cum die nascitur, quae item in India Patalitano portu prima tantum parte noctis aspicitur in qua etiam in Maleo monte quindecim tantum diebus annuis uidetur, quis igitur dubitet et globi deuexioris oppositu alia inconspicua fieri atque alia uelut sphaerae curuationibus eminere?

[594]