De nuptiis Philologiae et Mercurii

Martianus CapellaDe Nuptiis Philologiae et Mercurii0Saeculo V

Martianus Capella

De Nuptiis Philologiae et Mercurii

LIBER OCTAVUS

Saeculo V

editio: incognita

fons: incognitus

Liber I

Liber II

Liber III

Liber IV

Liber V

Liber VI

Liber VII

Liber VIII

Liber IX

I

Martianus CapellaDe Nuptiis Philologiae et Mercurii0Saeculo V

Martianus Capella

De Nuptiis Philologiae et Mercurii

LIBER I

Saeculo V

Liber I

[1]

«Tu quem psallentem thalamis, quem matre Camena progenitum perhibent, copula sacra deum, semina qui arcanis stringens pugnantia uinclis complexuque sacro dissona nexa foues, namque elementa ligas uicibus mundumque maritas atque auram mentis corporibus socias, foedere complacito sub quo natura iugatur, sexus concilians et sub amore fidem; o Hymenaee decens, Cypridis qui maxima cura es – hinc tibi nam flagrans ore Cupido micat –, seu tibi quod Bacchus pater est placuisse choreas, cantare ad thalamos seu genetricis habes, comere uernificis florentia limina sertis seu consanguineo Gratia trina dedit: conubium diuum componens Calliopea carminis auspicio te probat annuere».

[2]

Dum crebrius istos Hymenaei uersiculos nescio quid inopinum intactumque moliens cano, respersum capillis albicantibus uerticem incrementisque lustralibus decuriatum nugulas ineptas aggarrire non perferens Martianus interuenit dicens: «quid istud, mi pater, quod nondum uulgata materie cantare deproperas et ritu nictantis antistitis, priusquam fores aditumque reseraris ὑμνολογίζεις? Quin potius edoce quid apportes, et quorsum praedicta sonuerint reuelato». «Ne tu – inquam – desipis admodumque perspicui operis ἐγέρσιμον noscens creperum sapis ? Nec liquet Hymenaeo praelibante disposita nuptias resultare? Si uero concepta cuius scaturriginis uena profluxerint properus scrutator inquiris, fabellam tibi, quam Satura comminiscens hiemali peruigilio marcescentes mecum lucernas edocuit, ni prolixitas perculerit, explicabo».

[3]

Cum inter deos fierent sacra coniugia procreationis undique numerosae, liberique praeclues ac nepotum dulcium aetheria multitudo et inter se quodam caelicolarum complexu ac foedere potirentur, praesertimque potissimos conubialis bearet adiectio, idque deditum mundo loquax triuiatim dissultaret humanitas, poetaeque praecipue Oeagrium citharistam secuti caecutientisque Maeonii suauiloquam senectutem epica uulgo lyricaque pagina consonarent nec aliquid dulcius Ioui inter aetherias uoluptates una coniuge loquerentur, hisque accederet promptior fides, quae suadente aruspicio grandaeuos pontifices in testimonium conuocat, cum quid Iuppiter hominum uotis trepida curarum ambage suspensis multa implacabilis hostia denegaret, exorata eius matrona prouenire, et quicquid ille exprompta sententia, Parcarum pugillo asseruante, dictauerit, delenitum suadae coniugis amplexibus iussuque remouere;

[4]

nec solum superum regem attestabatur uxorium, idque etiam Diti propositum, idque Portuno, certumque esse Gradiuum Nerienis Neriae coniugis amore torreri (Aesculapio quoque non dispar affectio) similique persuasione transduci Ope coniuga Cybeleque permulsa maestissimum seniorem deorum (Ianusque Angeronam utraque miratur effigie); nam reginam tantum marito dependisse Memphiticam, ut obsita luctu perpetuo numquam eum contenta sit inuenire.

[5]

Hac igitur fama hisque deorum alternis amoribus motus concitusque Cyllenius, simulque quod cunctorum affectiones et thalamos, dum paret pluribus, conspicatur, uxorem ducere instituit. In quam sententiam mater illum anxia, cum annua peragratione zodiaca eam in Pliadum numero salutaret, impulerat, praesertimque quod palaestra crebrisque discursibus exercitum corpus lacertosis in iuuenalis roboris excellentiam toris uirili quadam amplitudine renidebat, ac iam pubentes genae seminudum eum incedere chlamydaque indutum parua, inuelatum cetera, umerorum cacumen obnubere sine magno risu Cypridis non sinebant. Rationabili igitur proposito constituit pellere caelibatum.

[6]

Itaque pro industriae dignitate, quam conueniret accipere, cuncta merito longae deliberationis alternat. Nam Sophian ipse miro quidem cupiebat ardore, quod prudens sanctaque sit intemeratiorque cunctis pulchriorque uirginibus, sed quod sororis eius collactea et indiscreto amica foedere uideretur perindeque ad innubas ipsa quoque transisse, eam in Palladis iniuriam non placuit coaptari. Non dispar illum formae desiderabilis grataque luculen‹ti›tas in Manticen quoque succenderat; nam et nobilitas generis illam (quippe Pronoeae maior est filiarum) et praeuidum perspicacis prudentiae commendabat ingenium. Sed ipsis diebus forte immensi amoris impatientia ultro iuuenem consecuta Apollini fuerat copulata.

[7]

Uoluit saltem Endelechiae ac Solis filiam postulare, quod speciosa quam maxime magnaque deorum sit educata cura; nam ipsi Ψυχῇ natali die dii ad conuiuium corrogati multa contulerant. Ιuppiter quippe diadema, quod Aeternitati, filiae honoratiori, detraxerat, capiti eius apposuit. Iuno quoque ex purgatioris auri splendente uena addiderat crinibus sociale uinclum. Tritonia etiam interula resoluta ricinio strophioque flammarum instar e cocco atque ipso sacri pectoris ac prudentis amiculo uirginem uirgo contexit. Delius quoque, ut ramale laureum gestitat, diuinatrice eadem coniecturalique uirga uolucres illi ac fulgorum iactus atque ipsius meatus caeli siderumque monstrabat. Vranie autem praenitens speculum, quod inter donaria eius adytis Sophia defixerat, quo se renoscens etiam originem uellet exquirere, clementi benignitate largita. Lemnius quoque faber illi insopibilis perennitatis igniculos, ne caligantibus tenebris nocteque caeca opprimeretur, incendit. Omnes uero illecebras circa sensus cunctos apposuit Aphrodite; nam et unguentis oblitam floribusque redimitam halatu pasci fouerique docuerat et melle permulserat et auro et monilibus inhiare membraque uinciri honorationis celsae affectatione persuaserat. Tunc crepitacula tinnitusque, quis infanti somnum duceret, adhibebat quiescenti. Praeterea ne ullum tempus sine illecebra oblectamentisque decurreret, pruritui subscalpentem circa ima corporis apposuerat uoluptatem. Sed uehiculum ei ac uolatiles rotas, quis mira posset celeritate discurrere, tradiderat ipse Cyllenius, licet eam auri compedibus illigatam Memoria praegrauarit. His igitur Ψυχὴν opimam superis ditemque muneribus atque multa caelestium collatione decoratam in conubium Arcas superiorum cassus optabat. Sed eam Uirtus, ut adhaerebat forte Cyllenio, paene lacrimans nuntiauit in potentiam pharetrati uolitantisque superi de sua societate correptam captiuamque adamantinis nexibus a Cupidine detineri.

[8]

Super his igitur uirginum thalamis dum eum deliberatae sortis blandimenta frustrantur, nec facile quaepiam praeterea, quae congrua paritate Tonantis nurus deligeretur, occurrit, amplius deliberandum suggerit Virtus, neque eum sine Apollinis consilio quicquam debere decernere aut fas ab eius congressibus aberrare, cum zodiaca eum hospitia praemetantem numquam abesse menstrua praecursione permitteret. Igitur constitutum ubicumque locorum frater esset adiretur.

[9]

Ac tunc uolatilem uirgam, uti secum mundi penita permeare aetheriosque recessus irrumpere parili celeritate posset, Virtuti de more permittit. Ipse pedibus talaria nectit aurea, et nunc in fanis, quibus aut uaticinia obliquis fundebantur ambagibus aut, denuntiata pecudum caede fissiculatis extorum prosiciis, uiscera loquebantur, quibusque solitus sortitus excedere uel logia personare, sagaci eum inuestigatione disquirunt.

[10]

Sed his adytorum fastigiis specubusque uiduatis absque lauri arentis paucis admodum foliis uittisque semiuulsis, quas in Cumano antro post Sibyllam tinearum morsus cariesque carpebant, nihil eius potuit inueniri. Per aerios etiam tractus, quibus formare solitus et uolucrum diuersos meatus et oscinum linguas et praepetis omina pennae, frustra incassumque disquiritur. Iam pridem quippe offensus contamine monendorum dedignatur “augur” Pythius nuncupari. Item eum in Helicona, Delon Lyciamque sectantur; sed alibi lauros primores arentesque ederas, alibi cariantem tripodem crepidasque situ murcidas praesagiorumque interlitam memoriam reppererunt.

[11]

Tandem Fama nuntiante cognoscunt quod Phoebo gaudet Parnasia rupes. Licet inde quoque ad Indici montis secretum obumbratumque scopulum nube perpetua posterius migrasse perhibebant, tamen Cirrhaeos tunc recessus et sacrati specus loquacia antra conueniunt. Illic autem circumstabat in ordinem quicquid imminet saeculorum, Fortunae urbium nationumque, omnium regum ac totius populi. Videbantur aliae transacti cursus emenso fugientes; consistebant aliae sub conspectu, adueniebantque quamplures, atque ita nonnullis eminus uanescebat disparata prolixitas, ut uelut fumidae caligationis incredibilis haberetur aura. Inter haec mira spectacula Fortunarumque cursus motusque nemorum etiam susurrantibus flabris canora modulatio melico quodam crepitabat appulsu. Nam eminentiora prolixarum arborum culmina perindeque distenta acuto sonitu resultabant; quicquid uero terrae confine ac propinquum ramis acclinibus fuerat, grauitas rauca quatiebat. At media ratis per annexa succentibus duplis ac sesqualteris nec non etiam sesquitertiis, sesquioctauis etiam sine discretione iuncturis, licet interuenirent limmata, concinebant. Ita fiebat, ut nemus illud harmoniam totam superumque carmen modulationum congruentia personaret.

[12]

Quod quidem exponente Cyllenio Virtus edidicit etiam in caelo orbes parili ratione aut concentus edere aut succentibus conuenire. Nec mirum quod Apollinis silua ita rata modificatione congrueret, cum caeli quoque orbes idem Delius moduletur in Sole, hincque esse quod illic Phoebus et hic uocitetur Auricomus;

[13]

(nam Solis augustum caput radiis perfusum circumactumque flammantibus uelut auratam caesariem rutili uerticis imitatur), hinc quoque Sagittarius, hinc quoque Vulnificus, quod possit radiorum iaculis icta penetrare.

[14]

Demonstrabat praeterea Virtuti Cyllenius amnes quosdam caelitus defluentes, quos transeundos esse perhibebat, ut ad deum ipsum, quem reperire cura est, peruenirent. Verum eosdem amnes diuersicolor fluentorum discrepantium unda raptabat; quippe primus diffusioris ac prolixi ambitus gurges liuentis aquae uolumine nebuloso atque algidis admodum pigrisque cursibus haesitabat. Interius alius lactis instar candidaeque lucis mitis omnia quietusque motu undas uoluebat argenteas. Tertius uero nimio rubroque igne rutilantes festinataque rapiditate praecipites fragososque cursus anhela sulphureus celeritate torquebat. Qui hunc sequebatur auratus ac fulgidus et flammis coruscantibus rutilans; sed diuersitate fluminum, utrimque coniunctus quibusdam riuulis intermixtis, quantum pensabat moderatio, temperabat. Verum interior illo electro purior resplendebat amnis, quem praeter ceteros Fortunarum ille consistens populus appetebat, quarum alias eius odor et halatus illexerat, alias lenis undae canori permulsere modulatus; gustum autem haustumque quamplures ex eodem dulcissimo gurgite sitiebant. Nec deerant, qui eadem foueri abluique lympha ac se in illam iacere cupiebant. Praeterea duo restrictiores ac sinu ambituque paruo raptabantur interius, quorum uterque pro aliorum uicinia et confinio coloratus exiguum proprii saporis haustum multa mutabilis admixtione traxere. Nam alter nimia celeritate festinus ac plerumque consistens relabensque ferebatur; alius uero quandam undarum originem gestans flexuosisque anfractibus errabundus spumabat cunctis seminibus fluentorum.

[15]

Hi igitur cursus discoloris amnes praedictas rerum nationumque Fortunas immensis primo sinibus ambiebant. Tunc diuersa undarum uiolensque rapiditas singulas quasque peruadens improuisa ui per decliuis aluei praecipites lapsus rapidis turbinibus pertrahebat, ita ut alius easdem plerumque alteri transfunderet fluuio, et quam ille exercitam longa collisione uexarat, alter aut ripae redderet aut amne mersaret. Non tamen Fortunas omnes illi sanguineus aut caeruleus inuolutas gurgites rapiebant. Plerumque illius lactei praenitens unda repente correptas eminentis tractus uertice subuehebat; aliquando etiam sublimatas atque fluctu elatiore suspensas in illum cruentae similitudinis reiciebat aestum aut in torrentem liuidum uorandas hiatu piceo despuebat. Alterna igitur permixtione fluuiorum ille Fortunarum populous agebatur; neque enim ulla prorsus erat, quae ab omni immunis incursu cunctoque esset gurgite feriata.

[16]

Denique Virtus secuta Cyllenium dum sola cunctos interrite transmearet, licet eam magno fragore colliserint, tamen opprimere non quiuerunt. Tandem trans fluuios, qui ad quoddam Phoebi spectaculum ferebantur, cum Uirtute Mercurius constiterunt. Ac tunc Latoium conspicati edito considentem arduoque suggestu atque in conspectu quattuor urnulas adopertas uicissim atque alternis inspectionibus enudare, quae diuersa specie metallisque formatae. Nam una ex ferro, quantum conici potuit, duriore, alia ex argenti fulgentiore materie, tertia liuentis plumbi fusili robore uidebatur, at uero proprior deo perlucentis uitri salo renidebat. Singulae autem rerum quaedam semina elementaque gestabant.

[17]

Nam flamma flagrantior et ab ipsius Cecaumenes exanclata fomitibus ex ferri praedicta anhelabat urna, quae tamen uertex Mulciferi dicebatur. Alia etiam, quae fuerat ex argenti materie, praeferebat serena fulgentia et uernantis caeli temperie renidebat; hanc dicebant risum Iouis. Illa uero metalli grauioris plena undosae hiemis atque algidi frigoris necnon etiam pruinarum, haec Saturni uocabatur exitium. At uero sali resplendentis atque ad ipsius dei dexteram sita, aeris totius seminibus erat referta; hanc Iunonis ubera memorabant.

[18]

Ex his igitur urnis deus alternatim, quantum dispositis sat erat, hauriebat. Nam quotiens orbi complacito uitalis spiritus salubres ministrabat auras, ex illa argenti clementia aeris hausti permiscens semina temperabat; cum uero pestem diram commeritis mortalibus minabatur, aeri similiter anhelos ignes aut torpentis frigoris uenena miscebat et in affligendum meare cogebat orbem.

[19]

Tali dei temperamento Virtus admonita, magisque cum eum salutaris auras miscere conspiceret, caeci poetae Graium uersum Mercurio comprobante commemorat: Φοῖβος ἀκερσεκόμης λοιμοῦ νεφέλην ἀπερύκει, ex quo pestem fugari posse Mercurius, si uoces prime uestigiis eius accederent, admonebat; subdendae tamen Clario fidibus personanti atque inter serta laurigera infularum lubrico implexoque crine redimito.

[20]

Talia conserentes ut procul Pythius aduentare conspexit causamque aduentus primis aspectibus recognouit, throno, quo insidebat, exsurgens Musas iussit occurrere; quae licet in Maiugenae officium properare uiderentur, ratis tamen incessibus mouebantur. Ac tunc germanο in participatum operis consessumque suscepto prior orsus est Phoebus:

[21]

Anxia cum trepidis nutat sententia rebus, fluctuat incertis aut sors ignota futuris, consultet mortale genus quodque indiga ueri cura facit dubium uel spes incerta fatigat; at nobis praescire uacuum est, cunctatio nulla est: quod superi uoluere, licet; de pectore fixis praeoptare caret, si quod placet atque necesse est. Sed tibi quia nondum uenit mansura uoluntas, consilium uis ferre meum: sic semper ab omni uelle capis socium, faciunt atque addita mentem.

[22]

Est igitur prisci generis doctissima uirgo, conscia Parrhasio cui fulgent sidera coetu, cui nec Tartareos claustra occultare recessus nec Iouis arbitrium rutilantia fulmina possunt; fluctigena spectans qualis sub gurgite Nereus, quaeque tuos norit fratrum per regna recursus, peruigil immodico penetrans arcana labore, quae possit docta totum praeuertere cura quod superis praescire datum. Quin crebrius in nos ius habet illa, deos urgens in iussa coactos; et quod nulla queat superum temptare potestas, inuito scit posse Ioue. Stent ardua magno, alterutrum cumulat parilem meruisse iugalem.

[23]

His Apollinis dictis laetabunda Virtus, quod tam excellentis uirginis suasum uidet esse coniugium, ut nihil amissum ex supra dictarum duceret dignitate, nomen tamen eius inquirit. Quod ubi cognouit Philologiam esse, de qua foedus instabat, tanta gratulatione alacritateque concutitur, ut aliquanto de ingenito rigore descendens etiam corpore moueretur. Quippe propinquam esse commemorat et laudatae illius Mantices patronam, in ipsam quoque Sophian supellectilis multae remuneratione largissimam. Nam Ψυχὴν incultam ac ferino more uersantem apud hanc asserit expolitam, ita ut, si quid pulchritudinis ornatusque gestaret, ex Philologiae sibi cultibus arrogarit, quae ei tantum affectionis impenderit, ut eam semper immortalem facere laborarit. Nihil igitur immorandum, quippe cum impiger gerendorum sciat esse Cyllenius. Sed acceptis Apollinis fatibus respondit ipse Maiugena:

[24]

Certum est, Lauripotens decusque diuum, nostrum ex contiguis uenire pectus et quicquid socium ciere numen iunctus compererim probare rerum. Sed numquam mage uelle disparamus et fit collibitum manere iussis, quam cum Deliaco meare fatu cura atque arbitrio monemur isto: hunc quippe ambiguum nefas putamus, et quaecumque fuit, perit uoluntas. Quocirca officio decentiore paret praecluibus libens profatis Arcas in thalamos uenire iussus. Sed tu, Delie, quo Tonantis exstet compar propositum uolensque nutus, instes; nam solitus ciere pectus et praeuersa uigil monere sensa, illum contribuas fauere iussis et coeptis sacra fulserit uoluntas.

[25]

Haec dicente Mercurio «Quin potius – inquit Virtus – uterque uestrum Iouem uoce conciliet. Nam et hic eius consiliorum conscius et tu praeceptionis arcanus; ille mentem nouit, tu uerba componis. Phoebo sueuit instante concedere, tibi pectus solitus aperire. Addo quod uos numquam conuenit disparari, et licet hic cursor Apollinei plerumque axis celeritate uincatur ac remorata statione consistens captet Delii festinata praeuertere, tamen dum consequitur, ita libratus anteuenit, ut cessim plerumque recursitans gaudeat occupari. Vna igitur uestrum Iouem pia pignora conuenite. Certum quippe est quod et Phoebeo coniuens splendore succumbat et cum Stilbonte incedens conubiorum copulis allubescat».

[26]

His dictis Virtus praecedentis officio ac Mercurialis uirgae perflatione concussa in caelum itura sustollitur. Augurales uero alites ante currum Delio constiterunt, uti quis uellet uectus ascenderet; nam futura plerumque conformans his presagire consueuerat. Petaso autem ac talaribus concitatis coepit praeire Mercurius. Sed scandente Phoebo Musarum pedisecus adhaerensque comitatus candenti canoraque alite uehebatur.

[27]

Tum uero conspiceres totius mundi gaudia conuenire. Nam et Tellus floribus luminata quippe ueris deum conspexerat subuolare Mercurium, et Apolline conspicato aeria temperies sudis tractibus renidebat. Superi autem globi orbesque septemplices suauis cuiusdam melodiae harmonicis tinnitibus concinebant ac sono ultra solitum dulciore, quippe Musas aduentare praesenserant; quae quidem singillatim circulis quibusque metatis, ubi suae pulsum modulationis agnouerant, constiterunt. Nam Vranie stellantis mundi sphaeram extimam continatur, quae acuto raptabatur sonora tinnitu,

[28]

Polymnia Saturnium circulum tenuit, Euterpe Iouialem, Erato ingressa Martium modulatur, Melpomene medium, ubi Sol flammanti mundum lumine conuenustat, Terpsichore Venerio sociatur auro, Calliope orbem complexa Cyllenium, Clio citimum circulum, hoc est in Luna collocauit hospitium, quae quidem grauis pulsus modis raucioribus personabat. Sola uero, quod uector eius cycnus impatiens oneris atque etiam subuolandi alumna stagna petierat, Thalia derelicta in ipso florentis campi ubere residebat.

[29]

Interea tractus aerios iam Phoebus exierat, cum subito ei uitta crinalis immutatur in radios, laurusque, quam dextera retinebat in lampadem mundani splendoris accenditur, fiuntque uolucres, qui currum Delium subuehebant, anheli flamm‹ant›is lucis alipedes. Atque idem pallio rutilante ac reserato stellantis poli limine Sol repente clarus emicuit. Cyllenius quoque in sidus uibrabile astrumque conuertitur.

[30]

Atque ita metamorphosi supera pulchriores per Geminos proprietate quadam signi familiaris inuecti augusto refulsere caelo, ac mox Tonantis palatium petiuerunt. Qui “postquam introgressi et coram data copia fandi”, ut uidit Clarius consortio patrem Iunonis haerentem, quam nouerat suffragari plurimum ac fauere conubiis, laetus primo omine ipsamque concilians, in cuius arbitrio positam mariti nouerat uoluntatem ita mitis affatur:

[31]

Possem minore ambigens fiducia solum Tonantem pignoris pro foedere bupaeda uixdum uel paterna contremens praecepta adire, ni iugata caelitum omen pararent prosperum consortia, tabensque diuum nunc moneret nexio. Iunone thalamos quis rogare conscia nollet deorum, cum futura Pronuba eadem profecto quaeque suffragabitur? Iugalis ergo blanda nutus praestrue nostrisque Suada quo allubescat nisibus.

[32]

Te nunc parentem principemque maximum fatumque nostrum (quippe Parcarum chorus humana pensat, tuque sortem caelitum, tuumque uelle est ante praescientias, ac mente gestas quicquid instabit deis, cuiusque nutu gignitur necessitas, futura cuius illigat decretio, instatque quicquid uelle uel serum potes) te, te igitur illo quo benignus numine es deposco, caeli blanda temperatio piumque culmen, iure qui diuum pater, concede proli quo nepotum prouehat numerum, supernis astra quem uibrant polis. Maiae tuumque flagitat pignus sacrum, thalamis iugetur uirginis doctissimae.

[33]

Sed te parentis cura si stringit pia, par est deorum conuoces coetum potens, conubium ipsa sanciens cum coniuge, quo prolis exstent lege supera nuptiae perpesque uinclum caelitum signet decor.

[34]

Hic postquam Delius conquieuit, conuersus ad coniugem Iuppiter, quid eius uoluntas haberet, inquirit. Verum illa multa ratione permulsa – primo quod ei qui placiditatem afferre solitus Phoebus orabat, quique etiam a se eiusdem filias eruditas ad parentum quoque conspectum fecerat subuolare; dehinc nuptiis Iuno non solita refragari; tunc etiam Cyllenium diligebat, quod eius uberibus educatus poculum immortalitatis exhauserat; perindeque et matris gratiam conferebat; accrescebat uotis, quod multa eam Clarius conciliatione deuinxerat – faciendum profecto accelerandumque persuadet, ne itidem Cyllenius Cypridis lactatus illecebris Hermaphrodito fratrem gignere succensus optaret.

[35]

Stimulabat paululum Iouem, ne uxoris Cyllenius fotibus repigratus somnolento repente marcore torperet et iam uelut maritali uacatione feriatus discursare sub praeceptis Iouialibus denegaret.

[36]

«Nam illum iam pridem» – ait – «Philologiae sentio amore torreri eiusque studio comparatas habere quamplures in famulitio Disciplinas, ipsum linguae insignis ornatibus fandi nimiam uenustatem, quo placeret uirgini, consecutum, deinde barbito aurataque chely ac doctis fidibus personare. Addo quod celebrat mirabile praestigium elegantia pingendi, cum uiuos etiam uultus aeris aut marmoris signifex animator inspirat; totum certe complacitum est, quicquid comit decorem iuuenalium gratiarum». Se igitur eos iam pridem amore mutuo colligatos idcirco paululum distulisse, ne in thalamum primaeua affectione festinans, cum discurrendum esset, totis noctibus repigratior paululum simularet anomalum.

[37]

Tunc Iuno «atquin – ait – eiusdem conuenit uirginis subire uinclum, quae illum etiam quiescere cupientem coniuere non perferat. An uero quisquam est, qui Philologiae se asserat peruigilia laborata et lucubrationum perennium nescire pallorem? Quae autem noctibus uniuersis caelum, freta Tartarumque discutere ac deorum omnium sedes curiosae indagis perscrutatione transire, quae textum mundi circulorumque uolumina uel orbiculata parallela uel obliqua, decusata, polos, climata axiumque uertigines cum ipsorum puto siderum multitudine numerare, nisi haec Philologia, gracilenta quadam affixione consueuit? Quotiens deos super eiusdem coactione instantiaque conquestos, cum eos concubiae aut intempestae noctis silentio quiescentes ad se uenire inaudita quadam obsecratione compelleret?

[38]

Tam uero abest ut sub hac possit pigrescere intricarique Cyllenius, ut commotis ab eadem suscitatisque pinnis extramundanas petere latitudines urgeatur. Cur igitur, rex optime, differuntur, cum pro sola Atlantiadae sollertia duos uigiles repromittam?».

[39]

Haec cum Iuno affixa, ut adhaerebat elatiori plurimum Ioui, acclinatis eius auribus intimaret, de quodam purgatioris uibratiorisque luminis loco allapsa sensim Pallas corusca descendit atque ita, ut uidebatur uertici Iouiali inhaerere superuolans, tandem constitit sublimiore quodam annixa suggestu. Quam cum Iuppiter, ut iugali elatior adhaerebat, de proximo contiguoque suspexit, sic exorsus: «O uirgo, nostri pars melior, opportune uotis intermixta Maiugenae, quae siue Deliacis uocibus permulsa descendis, siue absque te Iouis non erat formare consilium, seu consensus noster ne mutilus uideretur approperas, noueris tamen Philologiae Cyllenium nuptias postulare. Nondum mea prompta sententia est; expecto quid suadeas. Noui quippe, quam eiusdem uirginis incessabilis labor tibi semper acceptus, et ut e tuis numeretur illa pedisequis; par est igitur ipsa praesertim decernas, quicquid de eius conubio prouisura dispensas».

[40]

Tunc Pallas aliquanto submissior ac uirginalis pudoris rubore suffusa oculosque peplo, quod rutilum circum caput gestabat, obnubens, improbabat aliquantum quod super nuptiis uirgo consulitur, praesertimque eius, quam propter consociationis officia manere cuperet sempert intactam. Dedignatur praeterea huiusmodi adhibere consensum, cum ita expers totius copulae censeatur, ut neque de ulla commixtione progenita neque ipsa procreare quicquam Arithmetica teste monstretur. Ac tunc septem radiorum coronam soliuaga uirginitas renudauit, ne feturarum causis et copulis interesset. Quia tamen eius optauerat Iuppiter exegeratque consilium, suadet deos maritos dearumque grandaeuas in haec decernenda conduci; quippe conuenire Cyllenio, ut pro officiorum praemiis potissimorum fauor caelitum eius uincla sanciret. Augustius quoque fieri Iouiale decretum, cum coetu deorum attestante depromitur, ipsamque nupturam deo conuenire non posse, nisi superi senatus consulto mortalis esse desineret. Id genus plurima suadente Tritonia regum coniugum uterque consentit.

[41]

Ac mox Iouis scriba praecipitur pro suo ordine ac ratis modis caelicolas aduocare, praecipueque senatores deorum, qui Penates ferebantur Tonantis ipsius quorumque nomina quoniam publicari secretum caeleste non pertulit, ex eo quod omnia pariter repromittunt, nomen eis consensione perfecit.

[42]

Vulcanum uero Iouialem ipse Iuppiter poscit, licet numquam ille de sede corusca descenderet. Tunc etiam ut inter alios potissimi rogarentur ipsius collegae Iouis, qui bis seni cum eodem Tonante numerantur, quosque distichum complectitur Ennianum:

Iuno Vesta Minerua Ceresque Diana Venus Mars Mercurius Iouis Neptunus Vulcanus Apollo. :[43] item ex septem, residui qui inter duodecim non uocantur. Post hos quamplures, alti pro suis gradibus, caelites ac deorum omnium populus absque impertinentibus conuocandi.

[44]

Nec mora milites Iouis per diuersas caeli regiones approperant. Quippe discretis plurimum locis deorum singuli mansitabant, et licet per zodiacum tractum nonnulli singulas uel binas domos animalibus titularint, in aliis tamen habitaculis commanebant.

[45]

Nam in sedecim discerni dicitur caelum omne regiones, in quarum prima sedes habere memorantur post ipsum Iouem dii Consentes Penates, Salus ac Lares, Ianus, Fauores opertanei Nocturnusque.

[46]

In secunda itidem mansitabant praeter domum Iouis, quae ibi quoque sublimis est, ut est in omnibus praediatus, Quirinus Mars, Lar militaris; Iuno etiam ibi domicilium possidebat, Fons etiam, Lymphae diique Nouensiles.

[47]

Sed de tertia regione unum placuit corrogari. Nam Iouis secundani et Iouis opulentis Mineruaeque domus illic sunt constitutae; sed omnes circa ipsum Iouem fuerant in praesenti. Discordiam uero ac Seditionem quis ad sacras nuptias corrogaret, praesertimque cum ipsi Philologiae fuerint semper inimicae? De eadem igitur regione solus Pluton, quod patruus sponsi est, conuocatur.

[48]

Tunc Lynsa siluestris, Mulciber, Lar caelestis necnon etiam militaris Fauorque ex quarta regione uenerunt.

[49]

Corrogantur ex proxima, transcursis domibus coniugum regum, Ceres, Tellurus Terraeque pater Vulcanus et Genius.

[50]

Vos quoque, Iouis filii, Pales et Fauor cum Celeritate, Solis filia, ex sexta poscimini; nam Mars Quirinus et Genius superius postulati.

[51]

Sic etiam Liber ac secundanus Pales uocantur ex septima. Fraudem quippe ex eadem post longam deliberationem placuit adhiberi, quod crebro ipsi Cyllenio fuerit obsecuta.

[52]

Octaua uero transcurritur, quoniam ex eadem cuncti superius corrogati, solusque ex illa Veris fructus adhibetur.

[53]

Iunonis uero Hospitae Genius accitus ex nona.

[54]

Neptune autem, Lar omnium cunctalis ac Neuerita tuque, Conse, ex decima conuenistis.

[55]

Venit ex altera Fortuna et Ualitudo Fauorque pastor, Manibus refutatis, quippe ii in conspectum Iouis non poterant aduenire.

[56]

Ex duodecima Sancus tantummodo deuocatur.

[57]

Fata uero ex altera postulantur; ceteri quippe illic dii Manium demorati.

[58]

Bis septena Saturnus eiusque caelestis Iuno consequenter acciti.

[59]

Veiouis ac dii publici ter quino ex limite conuocantur.

[60]

Ex ultima regione Nocturnus Ianitoresque terrestres similiter aduocati.

[61]

Ex cunctis igitur caeli regionibus aduocatis deis, ceteri, quos Azonos uocant, ipso commonente Cyllenio conuocantur.

[62]

Tunc elementorum praesules atque utilitatis publicae mentiumque cultores omnisque populus potestatum (quis Numae multus successor indicat?), qui confestim omnes Iouis imperio conuocati, in aulam caelitem conuibrantibus uenere sideribus.

[63]

Tunc Ianus in limine militesque Iouis ante fores regias constiterunt; ingressuros etiam cunctos nominatim uocabat Fama praeconans.

[64]

At intra consistorium regis quaedam femina, quae Adrastia dicebatur, urnam caelitem superamque sortem inreuocabilis raptus celeritate torquebat excipiebatque ex uolubili orbe decidentes sphaeras peplo inflexi pectoris Imarmene.

[65]

Clotho uero Lachesis Atroposque, quoniam sententias Iouis orthographae studio ueritatis excipiunt, utpote librariae superum archiuique custodes, cum senatum curiamque contrahi et ipsum Tonantem exuuiis indusiari publice cernerent, magistratus in acta caelestiumque consultum stilos acuunt cerasque componunt.

[66]

Tunc Iuppiter publica et quae senatum contracturus assumit indumenta percipiens apponit primum uertici regalis serti flammantem coronam contegitque ex posticis caput quodam uelamine rutilante, quod ei praesul operis Pallas ipsa texuerat. Dehinc uesti admodum candidae obducit amictus hyalinos, quos stellantibus oculis interstinctos crebri uibratus ignium luminabant. Tunc duo globosos orbes, quorum unus auro, electro alius praenitebat, dextera porrectiore corripuit, laeua enneapthongon chelyn innitenti similis imprimebat. Calceos autem smaragdinae fluctu uiriditatis herbosos uestigiis eius Tellus annexuit. Insidebat autem ex pauonum pennis intertextae oculataeque pallae, ex qua multicoloribus notulis uariegata pictura uernabat; sub calceis uero fuscinam deprimebat.

[67]

Huius suggestui subditus Iunonis consessus haud indecenter ornatus. Ipsa uero tecto capite lacteo quodam calymmate praenitebat, cui gemmis insitum diadema pretiosis; nam neque scythidis uirecta nec ceraunorum uibrans fulgoransque lumen nec flucticolor hyacinthi credebatur abesse profunditas, sed totum illud sertum capitis fulgorantis Thaumantias obtulisse reginae caelitum ferebatur. Ipsius uero diuae uultus assidua perlucens gratia fratri consimilis, nisi quod ille immutabili laetitia renidebat, haec commutationum assiduarum nubilo crebrius turbidatur; nam uestis eius hyalina, sed peplum fuerat caligosum, quod tamen, si appulsu cuiusque luminis tangeretur, inter obumbrantes nebulas sudae perspicuitatis gratia praeniteret. Haec fulmen dextera, laeua sonorum bombis terrentibus tympanum sustinens, sub quibus plurimum sudans ima subiecta roscidis uidebatur inundare fluoribus. Huius uero calcei admodum furui, quorum maxime solea atrae noctis nigredine coloratur. Nam eiusdem genua zona quidem diuersicolor ambiebat, quae nunc perfulgido resplendebat orbe, nunc uanescentis gratiae tenuata uarietas ita penitus ablegabat, tamquam nihil habuisset ante discolorum.

[68]

His igitur uterque regum indumentis decenter ornati ante consessum in suggestu sidereo positam quandam sphaeram caelatam uarietate multiplici conspicantur, quae ita ex omnibus compacta fuerat elementis, ut nihil abesset, quicquid ab omni creditur contineri natura. Illic caelum omne, aer, freta diuersitasque telluris claustraque fuerant Tartarea; urbes etiam, compita cunctarumque species animantum tam in specie quam in genere numerandae. Quae quidem sphaera imago quaedam uidebatur ideaque mundi. In hac quid cuncti, quid singuli nationum omnium populi cotidianis motibus agitarent, Pythei reformantis speculo relucebat. Ibi quem augeri, quem deprimi, quem nasci, quem occidere Iuppiter uellet, manu propria ipse formabat; quam terrarum partem disperdere, quam beare, quam uastam quamque celebrem cuperet, fictor arbitrarius uariabat.

[69]

Hoc igitur fatum publicum conspicans componensque deorum senatum iussit admitti. Quamuis intus, quos innominabiles sacra uis testatur, intrarent, tamen etiam primatibus diuum praesertimque parentibus uterque consurgunt.

[70]

Verum sator eorum gressibus tardus ac remorator incedit glaucoque amictu tectus caput. Praetendebat dextra flammiuomum quendam draconem caudae suae ultima deuorantem, quem credebant anni numerum nomine perdocere. Ipsius autem canities pruinosis niuibus candicabat, licet ille etiam puer posse fieri crederetur.

[71]

Eius coniunx grandaeua corpulentaque mater quamuis fecunda circumfusaque partubus, tamen floridam discoloramque uestem herbida palla contexerat, in qua totus gemmarum metallorumque census atque omnium prouentus frugesque sationum larga admodum ubertate ferebantur.

[72]

Huic Vesta, quae etiam coaeua eius fuerat, adhaerebat, quae quod nutrix Iouis ipsius suoque eum sustentasse gremio ferebatur, caput regis ausa est osculari.

[73]

Post hos candida cum sorore Sol auratus expetitur, qui mox ut coepit ingressui propinquare, purpurae rutilantis puniceus quidam fulgor anteuenit, et rosulenti splendoris gratia totam aulae ipsius curiam obstupefactis ceteris ornatibus luminauit. Ast ubi primos honorati capitis radios ingressurus immisit, ipse etiam Iuppiter paululum retrogressus sub immensi nitoris numine caligauit, sphaerae uero orbesque, quos dextera sustinebat, ueluti speculo cognati luminis refulsere:

[74]

Iuno autem diuersicoloris illustris ornatibus ac uaria :[uelut speculo cognato] gemmarum luce resplendens candentibus serenis enituit.

[75]

Erat illi in circulum ducta fulgens corona, quae duodecim flammis ignitorum lapidum fulgorabat. Quippe tres fuerant a fronte gemmae lychnis, astrites et ceraunos, quae eius effigiem reuerendam a cognitione conspicientium uibrantes radiorum fulgoribus occulebant; quarum alia Cancri cerebro, Leonis oculis altera, Geminorum fronte assumpta tertia dicebatur. Aliae sex ex utroque latere rutilabant, quarum smaragdos una, scythis altera, iaspis tertia uocabatur, inter quarum uirorem (feta mari lumina) coruscatus fronti quaedam interior suauitas resplendebat. Hyacintho dendrites etiam heliotropios utrimque compacti, qui lapides coloribus suis terras ratis temporum uicibus herbidabant, quos ei ad obsequium numinis recurrentes Ver dicebatur et Autumnus munere contulisse. Posterior autem pars coronae hydatide, adamante et crystallo lapidibus alligabatur; hos enim Hiemps undosa genuerat. Ipsius uero diui auro tinctam caesariem comasque crederes bratteatas.

[76]

Facie autem mox ingressus est pueri renidentis, in incessu medio iuuenis anheli, in fine senis apparebat occidui, licet duodecim nonnullis formas conuertere crederetur. Corpus autem eius flammeum totum, pinnata uestigia, pallium coccinum, sed auro plurimo rutilatum.

[77]

Sinistra autem manu clipeum coruscantem, dextera ardentem facem praeferebat, calcei autem similes ex pyropo. Quem iuxta Luna leui quodam teneroque uultu ex fraterna fulgorem lampade resumebat.

[78]

Post hos admissi fratres Iouis, quorum alter maritima semper inundatione uiridior, alius lucifuga inumbratione pallescens.

[79]

In capite uterque dominandi sertum pro regni condicione gestabat;

[80]

nam unus albidi salis instar candidum atque spumarum canitiei concolorum, alter ebeneum ac tartareae noctis obscuritate furuescens; qui quidem multo ditior fratre et semper eorum quae gignuntur conquisitionibus opulentus; alius uero propter molem elationemque corporis renudatus ac despuens diuitias oppressione quaesitas.

[81]

Verum utrique diuersa coniunx; nam hic nudus omnium nutricem deorumque hospitam secum ducit; ille puellam accessibus gratulantem, quae ita plerumque frugem exposcentibus tribuat, ut magni numinis uota sint eidem redhibere centesimam.

[82]

Dehinc admissi Tonantis ipsius filii, inter quos primus quidem ruber iuuenis ac uorax omnium sititorque etiam sanguinis gradiebatur; alter suauis et comis falcemque dextera, laeua gestans cratera somnificum ac pronus in petulantiam ferebatur. Huius gressus incerti atque olacis temeti madoribus implicati.

[83]

Post hos duorum una quidem germanaque facies, sed alius lucis sidere, noctis alius refulgebat.

[84]

Dehinc quidam roboris inauditi et exstirpandis semper aduersitatibus praeparatus; sed eius miros lacertos rictusque Cleonaeos limis Iuno cernebat.

[85]

Quin inter eos decernentes feminae, quarum una uirgo ferebatur, alia generationum omnium mater; illi arcus cum pharetra, huic rosis decusatim uinctis sertata contextio. Quam et conspicere nitentem et fantem audire dulcis illecebras et attrahere flagrantissimi spiritus halatibus redolentem et osculis lambere et contingere corpore eiusque uelles cupidine suspirare! Quae quidem licet amorum uoluptatumque mater omnium crederetur, tamen eidem deferebant pudicitiae principatum.

[86]

Cum his grata Ceres, admodum grauis femina alumnaque terrarum ac nutrix mortalium, uidebatur.

[87]

Quidam etiam claudus faber uenit, qui licet crederetur esse Iunonius, totius mundi ab Heraclito dictus est demorator.

[88]

Tunc etiam omnium garrula puellarum et contrario semper fluibunda luxu leuitate pernix desultoria gestiebat; quam alii Sortem asserunt, Nemesinque nonnulli, Tychenque quam plures aut Nortiam. Haec autem quoniam gremio largiore totius orbis ornamenta portabat, et aliis impertiens repentinis motibus conferebat, rapiens his comas puellariter, caput illis uirga comminuens, eisdemque quibus fuerat eblandita ictibus crebris uerticem complicatisque in condylos digitis uulnerabat.

[89]

Haec mox Fata conspexit omnia quae gerebantur in Iouis consistorio subnotare, ad eorum libros et pugillarem paginam currit, et licentiore quadam fiducia quae conspexerat inopinata descriptione corripuit, ut quaedam repente prorumpentia uelut rerum seriem perturbarent, alia uero, quae causarum ratio prospecta uulgauerat, quoniam facere improuisa non poterat, suis tamen operibus arrogabat.

[90]

Post hanc uulgo ceteri deuenere. Iuppiter tunc solio resedit praecepitque cunctos pro meriti ordine residere. Tuncque subsellia flammabunda coetum suscepere sidereum; uerum quidam redimitus puer ad os compresso digito salutari silentium commonebat. «Conticuere omnes intentique ora tenebant».

[91]

Tunc Iuppiter coepit:

«Ni nostra, astrigeri, nota benignitas conferre arbitrium cogeret intimum et quicquid tacito uelle fuit satis id ferre in medium collibitum foret, possem certa meis promere ductibus, nec quisquam illicitis tollere nisibus concertans cuperet iussa deum patris. Sed tristis melius censio clauditur, atque infanda premit sensa silentium, ne uulgata ciant corda doloribus. At cum laeta patrem promere gaudia et certo deceat foedere pignora palam perpetuis iungere nutibus, cassum est nolle loqui sensa decentia. Vobiscum ergo, dei, grata propinquitas, conferre studium est uota propaginis. Aequum quippe puto foedere caelitum quae sectanda forent orsa probarier.

[92]

Nostis Maiugenam pignoris incliti in nostris merito degere sensibus. Quae nec frustra mihi insita caritas, ut sueuit patria stringere pectora. Nam nostra ille fides, sermo, benignitas ac uerus genius, fida recursio interpresque meae mentis, ὁ νοῦς sacer; hic solus numerum promere caelitum, hic uibrata potest noscere sidera, quae mensura polis, quanta profunditas, qualis sit numerus marmoris haustibus et quantos rapiat margine cardines, quaeque elernenta liget dissona nexio, perque hunc ipse pater foedera sancio. Sed forsan pietas sola recenseat, quae parens probitas munera pensitet: qui Phoebi anteuolans saepe iugalibus in sortem famuli nonne relabitur? Hic quoque sic patruis seruit honoribus, ut dubium, proprium quis mage uindicet. Illum conubio rite iugarier suadent emeritis saecla laboribus, et robur thalamos flagitat additum.

[93]

At uirgo placuit, docta quidem nimis et compar studio, sed cui terreus ortus, propositum in sidera tendere; plerumque et rapidis praeuolat axibus ac mundi exsuperat saepe means globum. Cunae ergo officiant quo nihil editae, censendum, superi, quique crepundia terris recolitis uestra tenerier, quae occultant adytis sacra latentibus. Iungantur paribus, nam decet, auspicis, et nostris cumulent astra nepotibus!».

[94]

Sed postquam Iuppiter finem loquendi fecit, omnis deorum senatus in suffragium concitatur, acclamantque cuncti fieri protinus oportere, adiciuntque sententiae Iouiali, ut deinceps mortales, quos uitae insignis elatio et maximum culmen meritorum ingen‹t›ium in appetitum caelitem propositumque sidereae cupiditatis extulerit, in deorum numerum cooptentur,

[95]

ac mox inter alios, quos aut Nilus dabat aut Thebae, Aeneas, Romulus aliique, quos postea astris doctrinae nomen inseruit, designati caelites nominentur, ut post membra corporea deorum fierent curiales.

[96]

His quoque annuente Ioue iubetur quaedam grauis insignisque femina, quae Philosophia dicebatur, hoc superi senatus consultum aeneis incisum tabulis per orbes et compita publicare.

[97]

Tunc Iuno condicit propter praedictorum thalamum iuuenum et nuptialia peragenda, uti postridie omnis ille deorum senatus in palatia, quae in Galaxia Iouis arbitri habitationem potissimam faciunt, diluculo conuenirent. His igitur actis solio rex ipse surrexit, omnisque ille deorum numerus sedes proprias cursusque repetiuit.

II

Martianus CapellaDe Nuptiis Philologiae et Mercurii0Saeculo V

Martianus Capella

De Nuptiis Philologiae et Mercurii

LIBER II

Saeculo V

Liber II

[98]

Sed purum astrificis caelum scandebat habenis Nox reuocans merso fulgentia sidera Phoebo. Ardua tunc senior succendit plaustra Bootes, et spiris toruo nituerunt astra Draconi; auratis etiam flagrans splendebat in armis qui trahit aestifero fulgentem Sirion ortu; hoc quoque Nysiacis quod sparsum floribus ardet multiplici ambitum redimitur lumine sertum. Virginis interea trepidas perlabitur aures Fama, Iouis magno dum complet tecta boatu.

[99]

Denique ipsa compertis superum decretis adultaque iam nocte Philologia peruigilans multa secum ingenti cura anxia retractabat: ingrediendum primo senatum deum Iouisque subeundos impraemeditata uisione conspectus, exiliendumque sibi in superam caelitumque sortem.

[100]

Deinde ipsi sociandam esse Cyllenio, quem licet miro semper optarit ardore, tamen uix eum post unctionem palaestricam recurrentem, dum flores ipsa decerperet praelectis quibusdam herbusculis, conspicata. Quid quod utrum sibi haec nuptialis conduceret amplitudo anxia dubitabat? Nam certe mythos, poeticae etiam diuersitatis delicias Milesias historiasque mortalium, postquam supera conscenderit, se penitus amissuram non cassa opinatione formidat.

[101]

Itaque primo conducatne conubium atque aetherii uerticis pinnata rapiditas apto sibi foedere copuletur ex nuptiali congruentia numero conquirit.

[102]

Moxque nomen suum Cylleniique uocabulum – sed non quod ei dissonans discrepantia nationum nec diuersi gentium ritus pro locorum causis cultibusque finxere, uerum illud quod nascenti ab ipso Ioue siderea nuncupatione compactum ac per sola Aegyptiorum commenta uulgatum fallax mortalium curiositas asseuerat – in digitos calculumque distribuit. Ex quo finalem utrimque litteram sumit, quae numeri primum perfectumque terminum claudit; dehinc illud quod in fanis omnibus soliditate cybica dominus adoratur. Litteram quoque, quam biuium mortalitatis asserere prudens Samius aestimauit, in locum proximum sumit, ac sic mille ducenti decem et octo numeri refulserunt.

[103]

Quos per nouenariam regulam minuensque per monadas decadibus subrogatas in tertium numerum perita restrinxit.

[104]

Suum quoque uocabulum per septingentos uiginti quattuor numeros explicatum in quaternarium duxit, qui uterque numerus congruenti ambobus ratione signatur.

[105]

Nam et ille, quod ratio principium, medium finemque dispensat, pro certo perfectus est; quippe lineam facit solus et solidorum frontes incunctanter absoluit (nam longitudine, ‹latitudine› profunditateque censentur); dehinc quod numeri triplicatio prima ex imparibus cybon gignit. Tres autem symphonias quis ignorat in musicis? Numerusque impar maribus attributus est. Omne uero tempus tribus uicibus uariatur atque idem numerus seminarium perfectorum, sexti uidelicet atque noni, alterna diuersitate iuncturae. Rite igitur deo attribuitur rationis.

[106]

Philologia autem, quod etiam ipsa doctissima est, licet femineis numeris aestimetur, absoluta tamen ratione perficitur: nam quaternarius suis partibus complet decadis ipsius potestatem, ideoque perfectus est et habetur quadratus, ut ipse Cyllenius, cui anni tempora, caeli climata mundique elementa conueniunt.

[107]

An aliud illa senis deieratio, qui μὰ τὴν τετράδα non tacuit, confitetur nisi perfectae rationis numerum? Quippe intra se unum, secundum triademque ipsum bis binum tenet, quis collationibus symphoniae peraguntur. Nam tres ad quattuor epitritus uocitatur arithmetica ratione ac diatessaron perhibetur in musicis. Item intra eum iacent tres ad duo, quae hemiolios forma est, symphoniamque secundam, quae diapente dicitur, reddunt. Tertia symphonia diapason in melicis perhibetur diplasioque conficitur, hoc est uno duobus collato. Igitur quaternarius numerus omnes symphonias suis partibus perfectus absoluit omniaque mela harmonicorum distributione conquirit. Hanc igitur discutiens numeri congruentiam perita uirgo gratulatur.

[108]

Deinde utrumque consociat, et trias quaternario sociata heptadem facit, qui numerus rationis superae perfectio est, sicut ἑβδομάδων illa docet plenitudo. An aliud fatalis temperamenti cursus siderumque circuli motusque testantur intraque latebras uteri septimo mense absoluta mortalitas? Dehinc quod trias triplicata nouem numeros facit, quaternarius autem per διπλάσιον geminatus octo reddit, nouem uero ad octo epogdoi numeri efficiunt iunctionem :[tantumque pensat in numeris quantum symphonia diapason in melicis], quae tonon facit, qui est consonae unitatis continua modulatio. Ex quo nihil est quod discrepet aut resultet in medio consentaneaque congruit iugitate.

[109]

Ergo praedictorum nominum numerus concinebat: sic igitur rata inter eos sociatio copulam nuptialem uera ratione constrinxit. Ex quo commodissimum sibi conubium laetabunda, alio mentis fluctum multiuida concitauit. Nam, nihil differens animo, decori formae ac substantiae coepit formidare corporeae; quippe perferendos flammarum caelestium globos et ignes ardentium siderum mortalibus adhuc artubus et macilenta gracilitate siccatis non cassum tremebunda formidat.

[110]

Sed aduersum illa quoddam Abderitae senis alimma, cui multa lapillis surculisque permixtis herbarum etiam membrorumque congesserat, praeparauit. Colchica etiam in centum uoces continuata fiducia adamantini cacuminis impressione signatur quod, aduersum ignes superos et deorum confinia praeparata, decoris incuriam uenustatis etiam lumine summouebat; denique reuibratu corpori mensis apposito irrorati liquoris allinibat unguentum.

[111]

Sed cum talia uirgo componit, pedisequa eius Periergia, utrum matre uirginis missa an sua (utpote eius collactea) trepidatione sollicita, quid ageret conspicatur.

[112]

Quam cum disponentem praedicta rimatim ab ostio speculabunda cognosceret, aliam eius ancillam, cui Agrypnia uocabulum est atque intra cubiculum praebebat excubias, adorta est increpare, quod paululum coniuere seruandi decoris gratia uirginem non siuisset, cum ipsa haec cuncta, si Philologia iniungeret, ualeret implere.

[113]

Nam iam multa asserit circumisse mancipiaque dotalia quid sollertiae, quid ornatus, quid denique indumentorum sumerent comperisse; non sibi quoque nescitum quid sponsus ipse perageret, quid Iouis palatio gereretur, an Leucothea succenderet facem lumenque purpureum, et an Solis remigia uigilarent sonipesque Phosphori comeretur: id genus innumera, quae curiosis perscrutationibus aspexerat, astruebat.

[114]

Verum secretum cubiculi repente Phronesis mater irrupit. Quam cum uirgo conspiceret, ad eam accurrens honorandumque pectus exosculans praeparatorum boe‹the›matum consciam fecit. Verum illa exuuias filiae ornatusque detulerat, quis induta deorum sociari coetibus non paueret. Itaque uestem peplumque lactis instar fulgidum dedit, quod uel ex illa herbarum felicium lana qua indusiari perhibent Indicae prudentiae uates accolasque montis umbrati, et, quantum usus eius telluris apportat, ex candentis byssi netibus uidebatur. Dehinc apponit uertici diadema uirginale, quod maxime medialis gemmae lumine praenitebat, ex qua galeata quaedam obtectaque uultum uirgo; instar secreti Troiani penitus incisa, resplenduit.

[115]

At cingulum, quo pectus annecteret, sibi prudens mater exsoluit et, ne Philologia ipsius Phronesis careret ornatibus, eius pectori quo uerius comeretur apponit; calceos praeterea ex papyro textili subligauit, nequid eius membra pollueret morticinum; acerra autem multo aromate grauidata eademque candenti manus uirginis onerantur.

[116]

Et iam tunc roseo subtextere sidera peplo coeperat ambrosium promens Aurora pudorem, cum creperum lux alma micat, gemmata decore cum nitet, aurato et cum fit Phosphoros astro. Tunc candens tenero glaciatur rore pruina et matutina greges quatiunt in pascua caulas, languida mordaces cum pulsant pectora curae, et fugit expulsus Lethaea ad litora somnus.

[117]

Ecce ante fores quidam dulcis sonus multifidis suauitatibus cietur, quem Musarum conuenientium chorus impendens nuptialibus sacramentis modulationis doctae tinnitibus concinebat: nam nec tibiarum mela nec ex fidibus sonitus nec hydraularum harmonica deerat plenitudo, sed in blandum collata cantum ac modificato fine compactum uoci uirginum complementi spatio ratum fecere silentium. Ac tunc ille omnis chorus canoris uocibus dulcique modulatu praeuertit omnes organicas suauitates, et cum sacrae numeris cantilenae haec dicta funduntur:

«Scande caeli templa, uirgo, digna tanto foedere: te socer subire celsa poscit astra Iuppiter».

[118]

Tunc Urania ceteris paulum reticentibus coepit:

«Sidereos coetus et culmina sacra polorum nil iam coniciens numine fisa uide: olim disquirens nexos quid torqueat orbes, nunc praesul causas raptibus ipsa dabis. Quae circos textura liget, quae nexio claudat, ambiat et quantos orbita curua globos, sidereos cursus quid cogat quidue retardet, quis Lunam flammet uel minuat radius, qui caelum stellet fomes et quanta reuoluat, quae sit cura deis uel modus aspicies». «Scande caeli templa, uirgo, digna tanto foedere: te socer subire celsa poscit astra Iuppiter».

[119]

Tunc Calliope:

«Semper complacitis amica Musis, cui Permessia poculum fluenta et fons Gorgonei tulit caballi, uertex Aonidum uirens corollis cui frondet uiolas parante Cirra; tu uatum mela dulcibus Camenis et scis Pindaream chelyn referre; te dictante fides sacrumque plectrum mouit Threicium sonare carmen. O lux nostra, sacros probare cantus suesce atque organicis beare circis». «Scande caeli templa, uirgo, digna tanto, foedere: te socer subire celsa poscit astra luppiter».

[120]

Ac sic Polymnia:

«Tandem laboris fructus, aethram fulgidam diuumque sedes ac louis consortia, Tandem laboris fructus, aethram fulgidam diuumque sedes ac louis consortia, prouecta carpis inditoque numine, cruenta dudum quae iugare rhythmica ac dissipare mixta sueta regula, mox quid iacente, quid iugata linea trigonus recuruet circulusque torqueat, melos probare ac tonos et crusmata artisque cunctas solita, quaeque caelitum possunt parare mente adacta culmina». «Scande caeli templa, uirgo, digna tanto foedere; te socer subire celsa poscit astra Iuppiter».

[121]

Tunc Melpomene:

«Sueta cothurnatos scenis depromere cantus soccumque ferre comicum et reboare tua tulimus quae carmina cura melo fauente rhythmico, nunc tibi, uirgo, cano, spes atque assertio nostri tenore uersa carminis. Nam thalamum redimire iuuat, tu serta probato tuis placere ritibus. Digna maritali semper uidearis Olympo decentiorque caelitum». «Scande caeli templa, uirgo, digna tanto foedere: te socer subire celsa poscit astra Iuppiter».

[122]

Ac sic Clio:

«Tu quae rhetorico clangere syrmate atque reum rabido absoluere pectore, quae nunc sensa ligans horrida nexibus soritas cumuli accessibus aggerans – numquid grammatica stringere regula quid fandi ambiguis conterat ordinem, sollers docticanis ludere censibus: nunc stellata poli conspice limina et candore sacro aetheris utere, quem uero pretium est noscere lumine». «Scande caeli templa, uirgo, digna tanto foedere: te socer subire celsa poscit astra Iuppiter».

[123]

Mox Erato:

«Caput artibus, inclita uirgo, cui panditur aula Tonantis, merito tibi subditur orbis rationibus ante repertus. Sacra fulgora cur rutilescant, fragor intonet unde resultans, quid agat per aperta madorem modo nubibus imbrificatis, quid euntibus agmine nimbis reuocet nitidissima uerna et rotet omnia circulus anni properantia claudere saecla, quid habent rationis operta canimus, tibi cognita soli». «Scande caeli tempia, uirgo, digna tanto foedere: te socer subire celsa poscit astra Iuppiter».

[124]

Ac tunc Terpsichore:

«Laetor: honoris meritis conspicis astra, uirgo! Hoc tibi sollers peperit ingenium labosque; ista peritis tribuit cura uigil lucernis. Perdia pernoxque sacris namque operata chartis quidquid agentes Stoici praescia dant futuri:[s], semper anhelis dociles fomitibus tulisti. Nam Sabaeorum rapidis quid uapor edat aris, fumida quid turicremis aura paret fauillis, omina uel certa ferant uocibus auguratis, intrepidis nec dubitans fatibus anteuortis». «Scande caeli templa, uirgo, digna tanto foedere: te socer subire celsa poscit astra Iuppiter».

[125]

Dehinc Euterpe:

«Virgo perite praeuia sortis, quae potuisti scandere caelum sacraque castis dogmata ferre, noscere semet quis ualuere, quisque, uidentes lumine claro, numina fati et Geniorum cernere uultus, quaeque Platoni:[s] Pythagoraeque esse dedisti sidera mentes, tuque caducis mortalibusque nube remota cernere iusti numina caeli: iure senatum scande Tonantis, quam decet unam Mercuriali foedene iungi». «Scande caeli tempia, uirgo, digna tanto foedere: te socer subire celsa poscit astra Iuppiter».

[126]

Deinde Thalia:

«Beata uirgo, tantis quae siderum choreis thalamum capis iugalem ac sic fauente mundo nurus adderis Tonanti. A cuius esse diui tibi contigit maritam! Eius, meante pinna qui solus astra mundi praeteruolans perexit rapidis uigil procellis; qui cum superna tranat freta, Tartarum recurrit; qui solus ante currum et candidos iugales alti potens parentis memorem ciere uirgam; qui fata succidentis separat libens Osiris: sationibus grauari genitalibus repertis quem scit pater deorum; cui lacteam papillam gaudens dedit nouerca, cuius uigente uirga dirum stupet uenenum; cui uirus omne fanti orbem facit gemellum. Est doctus ille diuum, sed doctior puella. Nunc nunc beantur Artes, quas sic sacratis ambo, ut dent meare caelo, reserent caducis astra ac lucidam usque ad aethram pia subuolare uota. Per uos uigil decensque nus mentis ima complet, per uos probata lingua fert glorias per aeuum. Vos Disciplinas omnes ac nos sacrate Musas».

[127]

Dum haec igitur Musae nunc solicanae, nunc concinentes interserunt uicissimque mela dulcia geminantur, ecce quaedam matronae sobrio decore laudabiles nec conquisitis figmentis circa faciem uultuosae, uerum simplici quadam comitate praenitentes, in penates uirginis thalamumque conueniunt (quarum una intenta circumspectione cautissima et omnia rerum uigili distinctione discriminans, dicebatur Prudentia uocitari;

[128]

huius germana, sua cunctis attribuens nullumque eo quo non merebatur afficiens, Iustitiae ferebatur sortita uocabulum;

[129]

uerum tertia, contemptis muneribus atque abstinentia praedicanda, ex morum temperantia nomen acceperat;

[130]

quae supererat, fortissima ac tolerandis omnibus aduersis semper infracta, subeundis etiam laboribus robore quoque corporis praeparata, uirium uocabulum possidebat. In amplexum eius osculumque deferuntur atque eam, cum intra cubiculum conspicerent per omnia trepidantem et uelut lucifugam haesitationibus torpentem, pectus eius faciemque tractantes in conspectum omnium et publicam uenire faciem compulerunt.

[131]

Post has ingressa quaedam grauis crinitaque femina et ex eo, quod per ipsam Iuppiter ascensum cunctis in supera tribuerit, admodum gloriosa. Quam cum uirgo conspiceret, ad eam omni studio affectuque cucurrit, quippe quadam fiducia compertorum ipsa eidem scandendum caelum fuerat augurata et nunc ad eam in nuptias corrogandam ab ipso transmissa Maiugena.

[132]

Praeterea tres puellae uultu decoreque parili ac uenustate luculentae, sertis religatae inuicem manus rosarumque spiculis redimitae, ad uirginem conuenere: quarum una deosculata Philologiae frontem illic ubi pubem ciliorum discriminat glabella medietas, alias os eius, tertia pectus apprehendit, uidelicet prima, ut «laetos oculis afflaret honores», secunda gratiam linguae inspirabat, animo tertia comitatem. Quippe illae Charites dicebantur et quicquid apprehenderant uenustabant: quae quidem uirginem postquam lumine repleuere, Musis admixtae etiam gesticulationes consonas atque hymeneia dedere tripudia.

[133]

Sed ecce magno tympani crepitu crotalorumque tinnitu uniuersa dissultant eo usque, ut Musarum cantus aliquanto bombis tympani obtusior redderetur, et cum sonitu introfertur lectica interstincta sideribus, cui ritu mystico crepitus praecinebant, qua mos fuerat nubentes deas in caelestis thalami peruenire consortia.

[134]

Ante hanc quaedam augustioris uultus femina ac sacro lumine aethereque resplendens uenerabili antistitio praeminebat: quam cum omnes qui affuere conspicerent, reueriti inclitam maiestatem ut deorum omnium mundique custodem: huic Athanasiae nomen fuit. Et «Heus – inquit – uirgo, praecepit deorum pater hac regali lectica in caeli palatia subueharis, quam quidem nulli fas attrectare terrigenae, sed ne tibi quidem, si ante nostrum poculum, licet».

[135]

Et cum dicto leniter dextra cordis eius pulsum pectusque pertractat ac nescio qua intima plenitudine distentum magno cum turgore respiciens «ni haec – inquit – quibus plenum pectus geris, coactissima egestione uomueris forasque diffuderis, immortalitatis sedem nullatenus obtinebis». At illa omni nisu magnaque ui quicquid intra pectus semper senserat euomebat

[136]

Tunc uero illa nausea ac uomitio laborata in omnigenum copias conuertitur litterarum. Cernere erat qui libri quantaque uolumina quot linguarum opera ex ore uirginis diffluebant. Alia ex papyro, quae cedro perlita fuerat, uidebantur, alii carbasinis uoluminibus implicati libri ex ouillis multi quoque tergoribus, rari uero in philyrae cortice subnotati.

[137]

Erantque quidam sacra nigredine colorati, quorum litterae animantum credebantur effigies, quasque librorum notas Athanasia conspiciens quibusdam eminentibus saxis iussit adscribi atque intra specum per Aegyptiorum adyta collocari, eademque saxa stelas appellans deorum stemmata praecepit continere.

[138]

Sed tum talia uirgo undanter euomeret, puellae quamplures, quarum Artes aliae, alterae dictae sunt Disciplinae, subinde, quae ex ore uirgo effuderat colligebant in suum unaquaeque illarum necessarium usum facultatemque corripiens. Ipsae etiam Musae, praesertirm Uranie Calliopeque, innumera gremio congessere uolumina. In aliis quippe distinctae ad tonum ac deductae paginae, in aliis circuli lineaeque hemisphaeriaque cum trigonis et quadratis multiangulaeque formae pro theorematum uel elementorum diuersitate formatae; dehinc pictura animalium membra multigenum in unam speciem complicabat. Erant etiam libri qui sonorum mela signaque numerorum et cantandi quaedam opera praeferebant.

[139]

Postquam igitur illam bibliothecalem copiam nixa imi:[ta]tus uirgo diffudit, exhausto pallore confecta Athanasiae opem, quae tanti laboris conscia fuerat, postulauit. Tum illa: «Ut refectior caelum sublimisque conscendas, hoc tibi accipe sorbillandum».

[140]

Ac tunc matri Apotheosi, quae cum illa forte conuenerat et iam pridem libros, qui ex Philologiae ore defluxerant, manu contingens ac dinumerans consecrabat, auferens quandam globosam animatamque rotunditatem sumit ac uirgini porrigit hauriendam. Verum ipsa species oui interioris crocino circumlita exterius rutilabat ac dehinc perlucida inanitate albidoque humore, interiore tamen medio solidior apparebat. Quam cum Philologia susciperet, quoniam post tanti laboris afflictationes aestusque mentis plurimum sitiebat, reseratis eius rotunditatis arcanis, postquam rem dulcissimam comperit, totam incunctanter exhausit:

continuoque nouo solidantur membra uigore, et gracilenta perit macies, uis terrea cedit aethereumque uenit sine mortis legibus aeuum. :[141] Verum diua cum immortalitatis eam poculum cerneret ebibisse, quo e terris illam caelum pergere immortalemque factam uelut aenigmate redimiculi perdoceret, ex herba quadam rurestri, cui ἀείζως uocabulum est, uirginem coronauit praecipiens omnia, quae adhuc mortalis aduersum uim superam in praesidium coaptarat, expelleret, quippe caducae mortalisque substantiae istaec esse minima memorabat. Quae quidem omnia eidem mater abstraxit, postquam eam mundana transcendisse studia recognouit.

[142]

Tunc Philologia ex aromate praeparato acerraque propria Athanasiae primitus supplicauit matrique eius gratiam multa litatione persoluit, quod nec Vedium cum uxore conspexerit, sicut suadebat Etruria, nec Eumenidas, ut Chaldaea miracula, formidarit, nec igne usserit, nec lympha subluerit, nec animae simulacrum Syri cuiusdam dogmate uerberarit, nec Phasi senis ritu Charontis manibus inuolutam immortalitatem mortis auspicio consecrarit.

[143]

Interea conscendere iussa lecticam, quae in suggestu maximo quoniam uidebatur, difficile admodum sibi, ne dicam impossibile, deputabat: in quam rem consequenter implendam alumnum suum dilectum prae ceteris conuocauit, quo innixa omnem difficultatem superae conscensionis euicit; uerum idem, qui Labor ab eadem uocabatur, non solum in lecticae culmen eam sustulit, uerum caelum cum domina impiger permeauit.

[144]

Quippe consociato sibi quodam puero renidenti, qui nec uoluptariae Veneris filius erat, et tamen Amor a sapientibus ferebatur, a fronte lecticam subuehere moliuntur:

[145]

nam postica Epimelia et Agrypnia dilecta uirgini sustulere mancipia; sic enim Athanasia praeceperat, ut uterque sexus cum Philologia caelum posset ascendere. Praecedit ilico conscendentem Musarum concinentium pompa et praedictarum comitum uenerabilis multitudo;

[146]

Periergia uero aliis comitata pedisequis dotalibusque mancipiis curiose uniuersa perscrutans atque interrogans sequebatur: uerum ad culmina arcis aeriae comitatus ille cum uirgine propinquabat.

[147]

Et ecce aduenire subito deorum pronuba nuntiatur, ante quam Concordia, Fides Pudicitiaque praecurrunt:

[148]

nam Cupido, corporeae uoluptatis illex, licet eam semper anteuolet, Philologiae occursibus non ausus est interesse.

[149]

At ubi in conspectum nubentis diua peruenit atque, ut mos uirginis erat, litauit aromatis, deam talibus deprecatur: «Iuno pulchra, licet aliud nomen tibi consortium caeleste tribuerit et nos a iuuando Iunonem, unde et Iouem dicimus, nominemus, siue te Lucinam, quod lucem nascentibus tribuas, ac Lucetiam conuenit nuncupare – nam Fluoniam Februalemque ac Februam mihi poscere non necesse est cum nihil contagionis corporeae sexu intemerata pertulerim, Iterducam et Domiducam, Vnxiam, Cinctiam mortales puellae debent in nuptias conuocare, ut earum et itinera protegas et in optatas domos ducas et, cum postes unguent, faustum omen affigas et cingulum ponentes in thalamis non relinquas, Opigenam te, quas uel in partus discrimine uel in bello protexeris, precabuntur, Poplonam plebes, Curitim debent memorare bellantes – hic ego te Heram potius ab aeris regno nuncupatam uoco: da nosse poscenti, quid haec aeria latitudo atque atomis perlucentes concurrentibus campi animantum gerant, quidue hic dicatur numinum subuolare; non enim de humilitate aeris illius quaero, qui uolucribus permeatur, quem Olympi montis cacumen excedit, qui uix decem stadiorum altitudine sublimatur sed elata disquiro. At iam fas puto quicquid περὶ δαιμόνων lectitans intellexeram conspicari».

[150]

Hic Iuno conscendentis precibus non repugnans, eam secum in arces ducit aerias atque exhinc multarum diuersitates edocet potestatum. «Illi – inquit – quos ignitae substantiae flammantisque suspicimus, ab ipso aethere sphaeraeque superioris ambitu usque solarem circulum demeantes ipsi dicuntur dii, et caelites alias perhibentur causarumque latentium arcana componunt: sunt enim puriores nec admodum eos mortalium curarum uota sollicitant, ἀπαθεῖςque perhibentur. Illic Iouem regnare certissimum est.

[151]

At infra Solis meatum usque lunarem globum secundae beatitatis numina subparisque potentiae, per quae tamen uaticinia somniaque ac prodigia componuntur: haec haruspicio exta fissiculant admonentia quaedam uocesque transmittunt auguratisque loquuntur ominibus; plerumque enim quaerentes admonent uel sideris cursu uel fulminis iaculo uel ostentaria nouitate.

[152]

Sed quoniam unicuique superiorum deorum singuli quique deseruiunt, ex illorum arbitrio istorumque comitatu et generalis omnium praesul et specialis singulis mortalibus genius ammouetur, quem etiam Praestitem, quod praesit gerundis omnibus, uocauerunt: nam et populi Genio, cum generalis poscitur, supplicatur, et unusquisque gubernatori proprio dependit obsequium ideoque dicitur Genius quoniam, cum quis hominum genitus fuerit, mox eidem copulatur. Hic tutelator fidissimusque germanus animos omnium mentesque custodit

[153]

et quoniam cogitationum arcana superae annuntiat potestati, etiam Angelus poterit nuncupari.

[154]

Hos omnes Graeci daemonas dicunt ἀπὸ τοῦ δαιομένοῦ, latine Medioximos uocitarunt. Qui quidem omnes minus lucidae splendentisque naturae quam illi caelestes, sicut conspicis, approbantur, nec tamen ita sunt corpulenti ut hominum capiantur obtutu.

[155]

Hic igitur Lares, hic post membrorum nexum degunt animae puriores, quae plerumque, si meritorum excellentia subuehantur, etiam circulum solis ac flammantia saepta transiliunt.

[156]

Dehinc a lunari circulo usque in terram quicquid interpatet interstitii proprii partitione discernitur, et ab orbe lunari interfusa medietas disparatur. Sed superior portio eos, sicut conspicis, claudit, quos hemitheos dicunt, quosque latine Semones aut Semideos conuenit memorare. Hi animas caelestes gerunt sacrasque mentes atque sub humana effigie in totius mundi commoda procreantur:

[157]

qui quidem plerumque sui miraculo fidem fecere caelestium, ut in ortu Herculis geminatae noctis obsequium serpentesque idem paruus oblidens uim numinis approbauit, Tages sulcis emicuit et ritum statim genti extispiciumque monstrauit, Hammon apparuit cum cornibus arietinis et uestimentum lanitio ac sitientibus undam fontis exhibuit.

[158]

Quid loquar eos, qui primi mortalibus usum rerum maioraque commoda praestiterunt, ut uitem Dionysus apud Thebas, Osiris apud Aegyptios haustum uini usumque comperiens? Frumentum Isis in Aegypto, Triptolemus apud Atticos docuere eademque Isis lini usum sementemque monstrauit: comminuendae frugis farrisque fragmenta Pilumno signat Italia, adscribit Asclepio Graecia medicinam.

[159]

Alii quoque huius generis homines in diuinandi usum et praescientiam procreati, ut Carmentis in Arcadia ab effuso per uaticinia carmine memorata, Sibylla, uel Erythraea quaeque Cym‹a›ea est, uel Phrygia, quas non decem, ut asserunt, sed duas fuisse non nescis, id est Herophilam Troianam Marmensi filiam et Symmachiam Hippotensis filiam, quae Erythra progenita etiam Cumis est uaticinata. Ex hac diuinandi possibilitate Amphiaraus Mopsusque celebrati.

[160]

A medietate uero aeris usque in montium terraeque confinia Hemithei Heroesque uersantur, qui ex eo quod Heram terram ueteres edixere, Heroes nuncupati, ibique Manes, id est corpori humano praesules attributi, qui parentum seminibus manauerunt.

[161]

Denique haec omnis aeris a luna diffusio sub Plutonis potestate consistit, qui etiam Summanus dicitur quasi summus Manium. Hic Luna, quae huic aeri praeest, Proserpina memoratur.

[162]

Verum illi Manes, quoniam corporibus illo tempore tribuuntur, quo fit prima conceptio, etiam post uitam isdem corporibus delectantur atque cum his manentes appellati Lemures; qui si uitae prioris adiuti fuerint honestate, in Lares domorum urbiumque uertuntur,

[163]

si autem deprauantur ex corpore, Laruae perhibentur ac Maniae. Manes igitur hic tam boni quam truces sunt constituti, quos ἀγαθούς et κακοὺς δαίμονας memorat Graia discretio.

[164]

In his etiam locis Summanes eorumque praestites Mana atque Mantuona, dii etiam, quos aquilos dicunt, item Fura Furinnaque et mater Mania Intemperiaeque et alii triptes diuorum degunt.

[165]

Circa ipsum uero terrae circulum aer, ex calore supero atque exhalatu madoreque infero turbidatus, egredientes corporibus animas quodam fluenti aestu collidens non facile patitur euolare

[166]

hincque tractum Pyrphlegethonta sollertia poeticae adumbrationis allusit, atque in eo perenni strepitu uolutata colliditur animarum, quas Uedius adiudicarit, impietas, id est Pluton, quem etiam Ditem Ueiouemque dixere.

[167]

Ipsam quoque terram, qua hominibus inuia est, referciunt longaeuorum chori qui habitant siluas, nemora, lucos, lacus, fontes ac fluuios, appellanturque Panes, Fauni, †Fones, Satyri, Siluani, Nymphae, Fatui Fatuaeque uel Fantuae uel etiam Fanae, a quibus fana dicta quod soleant diuinare. Hi omnes post prolixum aeuum moriuntur, ut homines, sed tamen et praesciendi et incursandi et nocendi habent praesentissimam potestatem.

[168]

Inter priores igitur Genios tua adhuc mortalis uirginis diua consistet: nam eccam tibi aetheria Iuno, seu Vesta est, ut iam immortali diuaeque praecipit dicens: «iam sede in concilio Iouis directa» demumque de acerra uirginis partem sumit.

[169]

Tunc portitores diuae correpta lectica magno eam molimine subuexere, sed postquam centum uiginti sex milia stadiorum aeria subuecti leuitate conscenderant ac tonum primum ex pthongis compleuere caelestibus, lunarem ingressa circulum uirgo, diuae congruis nidoribus supplicando, de proximo conspicatur globosum quoddam tenerumque corpus, e superni roris leuitate compactum, instar speculi praenitentis adiaculati fulgoris radios reuibrare.

[170]

In eo sistra Niliaca Eleusinaque lampas arcusque Dictynnae tympanaque Cybeleia uidebantur; triformis etiam discolorque uertigo terribili quadam maiestate rutilabat: quae licet cornigera et aspera crederetur, egestionibus opportuna tamen et felem et ceruam et conuersiones bis binas uultibus praeferebat.

[171]

Exhinc medio quam ad lunam conscenderat, ad Cyllenii circulum uenit, quo hemitonio permeato multiplex ei, utpote nubenti dominae, ministrorum populus laetabundus occurrit;

[172]

inter quos splendentis formae habitusque femina ac promptae ubertatis ornatibus opulenta uirgini salutata usque in eius osculum confisa peruenit: sed mirabatur illa obsequentium multitudo, quae, sicut Syrus quidam astruit, in numero duorum milium fuerat constituta, quod femina, quam Etrusci dicebant ipsi denuptam fuisse Cyllenio, nulla prorsus inuidia titillata uirginem complexa constrinxerat.

[173]

Haec autem Facundia, nam hoc illi uocabulum, in Philologiae penatibus se ortam educatamque memorabat, nec indignum esse quod sibi alumna praelata est, quae et sibi semper ornatum et pabulum multis praebuerit Disciplinis.

[174]

Venit etiam quaedam decens ac pudicissima puellarum, quae praesul domus custosque Cylleniae, uerum Themis aut Astraea aut Erigone dicebatur; spicas manu caelatumque ex hebeno pinacem argumentis talibus afferebat:

[175]

erat in medio auis Aegyptia, quae ibis memoratur ab incolis,

[176]

sed cum petaso uertex atque os pulcherrimum uidebatur, quod quidem serpentis gemini lambebat implexio; subter quaedam praenitens uirga, cuius caput auratum, media glauca, piceus finis exstabat; sub dextra testudo minitansque nepa, a laeua caprea,

[177]

sed dilophon alitem, quae sit oscinum ‹im›mitior, in certaminis temptamenta pulsabat.

[178]

Ipsa uero ibis praenotatum gerit nomen mensis cuiusdam Memphitici.

[179]

Hanc tabellam cum ingestam sibi cognosceret uirgo uenerata, licet sponsi cognosceret argumentum, tamen non ausa est sine supplicatione transire.

[180]

Tunc etiam candidior Atlantidum, Iouis congressu pignorisque culmine prouecta, superuenit, quae quidem ne in nurus officio sine bilance libra apparere dignata est. Quam uirgo uenerata, quoniam satis sociam filio recognouit, duabus cum lucrorum potente dicatis coepit honorare pecudibus.

[181]

Hinc festinatur ascensus et usque in Veneris circulum hemitonio transuolatur ipsaque Venere, quae nuptiis allubescebat, quantum decebat orata hoc in ea perhibetur intuita, quod admodum pulchra, tamen antias draconibus circumflexa crebroque capillitio uulsa, ambifarium genitale secum congressum mitificat.

[182]

Mox studium in solarem laborare circum, quippe sescuplo fatigabat ascensum, qui tonos ac dimidius habebatur:

[183]

ibi quandam nauem totius naturae cursibus diuersa cupiditate moderantem cunctaque flammarum congestione plenissimam beatis circumactam mercibus conspicatur, cui nautae septem, germani tamen suique consimiles, praesidebant. In prora felis forma depicta, leonis in arbore, crocodilli in extimo uidebatur.

[184]

In eadem uero rate fons quidam lucis aetheriae arcanisque fluoribus manans in totius mundi lumina fundebatur. Quo uiso Philologia, consurgens totaque ueneratione supplicans ac paululum coniuens oculis, deum talibus deprecatur:

[185]

«Ignoti uis celsa patris uel prima propago, fomes sensificus, mentis fons, lucis origo, regnum naturae, decus atque assertio diuum mundanusque oculus, fulgor splendentis Olympi, ultramundanum fas est cui cernere patrem et magnum spectare deum, cui circulus aethrae paret, et immensis moderaris raptibus orbis: :[186] nam medium tu curris iter dans solus amicam temperiem superis, compellens atque coercens sidera sacra deum, cum legem cursibus addis; :[187] hinc est quod quarto ius est te currere circo ut tibi perfecta numerus ratione probetur: nonne hac principio geminum tu das tetrachordon? :[188] Solem te Latium uocitat quod solus honore post patrem sis lucis apex radiisque sacratum bis senis perhibent caput aurea lumina ferre, quod totidem menses, totidem quod conficis horas. :[189] Quattuor alipedes dicunt te flectere habenis, quod solus domites quam dant elementa quadrigam: :[190] nam tenebras prohibens retegis quod caerula lucet; hinc Phoebum perhibent, prodentem occulta futuri, :[191] >uel, quia dissoluis nocturna admissa, Lyaeum. Te Serapin Nilus, Memphis ueneratur Osirim, dissona sacra Mithram Ditemque Horumque Typhonem; :[192] Attis pulcher item, curui et puer almus aratri, Hammon et arentis Libyes ac Byblius Adon: sic uario cunctus te nomine conuocat orbis. :[193] Salue, uera deum facies uultusque paterne, octo et secentis numeris, cui littera trina conformat sacrum Mentis cognomen et omen. Da, pater, aetherios menti conscendere coetus astrigerumque sacro sub nomine noscere caelum». :[194] His audita deorum sede iussa est permeare: uerum hemitonio subleuatam Pyrois circulus immoratur in quo Iouis fuerat maximus filiorum;

[195]

ex quo circulo uisus Pyrphlegethon amnis ad infera demeare.

[196]

Quo transgresso, neque enim labor fuerat hemitonii interiecta transcurrere, in Iouialis sideris peruenere fulgores, cuius circulus ‹Phrygio› pthongo personabat: illic sidus erat temperamenti uiuifici ac salubris, effulgentia blandisque uibratum candoribus, cuius quidem lucis natura, ex calidis humidisque commixtionibus candens, quadam prosperitatis tranquillitate rutilabat. Verum ibi sidus Iouis: nam ipse totius mundi membra collustrans ad deorum dicebatur imperium et senatum caelitem commeasse.

[197]

Hunc etiam praetergressa circum ac parili interiectione sublimis deorum rigidissum creatorem in algido haerentem pruinisque niualibus conspicata; uerum idem, quem circumire nitebatur, orbis melo Dorio tinniebat. Sed ipsi praesuli nunc draconis facies, nunc rictus leonis, nunc cristae cum aprunis dentibus uidebantur, totoque exitialis saeuiebat horrore, cui tamen potestas pro circi granditate maior ac praelata ceteris habebatur. Denique harpis bombisque perterrita tam intoleranda congressione uirgo diffugit.

[198]

Inde maximis conatibus sescuplo itineris euehuntur: nam tono ac dimidio ad ipsius caelitis sphaerae globum ac laqueatum stellis ambitum peruenitur.

[199]

Sicque :[s]ex tonorum conscensionibus stadiorum‹que› defecta lassitudine fatigati, cum diapason symphoniam quicquid emensi erant aduerterent consonare perfectione absolutae modulationis, post labores maximos recreati paululum conquierunt.

[200]

Ipsa quippe Philologia, lectica desiliens, cum immensos luminis campos aetheriaeque tranquillitatis uerna conspiceret ac nunc tot diuersitates cerneret formasque decanorum, tunc octoginta quattuor liturgos caelo miraretur adstare, uideretque praeterea fulgentes crebrorum siderum globos et circulorum alterna illigatione texturas, ipsam uero,

[201]

quae ambitum coercet ultimum, sphaeram miris raptibus incitatam, polosque et axem ex caeli summitate uibratum profundam transmeare terram atque ab ipso totam caeli molem machinamque torqueri,

[202]

tanti operis tantaeque rationis patrem deumque non ‹ne›sciens ab ipsa etiam deorum notitia secessisse, quoniam extramundanas beatitudines eum transcendisse cognouerat, empyrio quodam intellectualique mundo gaudentem, iuxta ipsum extimi ambitus murum, annixa genibus ac tota mentis acie coartata,

[203]

diu silentio deprecatur ueterumque ritu uocabula quaedam uoce mentis inclamans secundum dissonas nationes numeris uaria, sono ignota, iugatis alternatisque litteris inspirata, ueneraturque uerbis intellectualis mundi praesules deos eorumque ministros sensibilis sphaerae potestatibus uenerandos

[204]

uniuersumque totum infinibilis patris profunditate coercitum, poscitque quosdam tres deos aliosque diei noctisque septimo radiatos;

[205]

quandam etiam fontanam uirginem deprecatur, secundum Platonis quoque mysteria ἅπαξ καὶ δὶς ἐπέκεινα potestates.

[206]

His diutissime florem ignis atque illam existentem ex non existentibus ueritatem toto pectore deprecata, tum uisa se cernere apotheosin sacraque meruisse,

[207]

quippe quidam candores lactei fluminis tractim stellis efflammantibus defluebant:

[208]

laetabunda igitur gratesque testata iter in Galaxium flectit, ubi senatum deum a Ioue nouerat congregatum. Erat autem ibi Iouialis domus, quae etiam granditate mira mundanum ambitum possideret et decore conspicuo fulgorem siderum uinceret et nouitate situs signiferum circulum decusaret; praeterea tanto splendore renidebat ut argenti crederetur fabricata materia. Ibi septa candentia culmenque sectatum limbis niualibus albicabant,

[209]

ubi iam Iuppiter cum Iunone omnibusque diuis in suggestu maximo ac subselliis lacteis residens sponsales praestolatur aduentus: qui simul Musarum uoces ac dissonis mela dulcia cantilenis uirgine adueniente percepit, priore loco praecepit uenire Cyllenium,

[210]

quo Liber et Delius, fidi amantissimique germani, Hercules etiam, uterque Castorum Gradiuusque, et quicquid deorum de Ioue progenitum est, Cyllenii adhaerebat officio;

[211]

elementorum quoque praesides angelicique populi pulcherrima multitudo animaeque praeterea beatorum ueterum, quae iam caeli templa meruerant, gressus Maiugenae sequebantur.

[212]

Linum, Homerum Mantuanumque uatem redimitos canentesque conspiceres, Orpheum atque Aristoxenum fidibus personantes, Platonem Archimedenque sphaeras aureas deuoluentes;

[213]

ardebat Heraclitus, udus Thales, circumfusus atomis Democritus uidebatur; Samius Pythagoras caelestes quosdam numeros replicabat, Aristoteles per caeli quoque culmina endelechiam scrupulosius requirebat, Epicurus uero mixtas uiolis rosas et totas apportabat illecebras uoluptatum. Zeno ducebat feminam prouidentem, Arcesilas collum intuens columbinum, multusque praeterea palliatorum populus studiis discrepantibus dissonabat, qui quidem omnes inter Musarum carmina concinentium audiri, licet perstreperent, nullo potuere rabulatu.

[214]

Veniente igitur introgressoque Cyllenio omnis ille deorum senatus, ueneratus uerticem ingredientis, exsurgit: ipse Iuppiter eum propter suum consessum, Pallade a dextra sociata, medium collocauit.

[215]

Nec longo interiectu ipsa quoque Philologia ambita Musis ac matre praeambula corrogatur. Qua ingrediente ac Vestae, deum nutrici eidemque pedisequae, acerram illam olacem aromatis refundente, omnis ille ordo caelicolum, portiones sibi competentes attribuens, Arabicis laetabatur halatibus.

[216]

Verum uirgo, ut est per omnia uerecunda, licet a Ioue eius assidere confinio iuberetur, tamen ibi potius uoluit, ubi Musas conspexerat, amota Palladis consortione, residere.

[217]

Tunc exsurgens uirginis mater poscit de Ioue superisque cunctis uti sub conspectu omnium quicquid sponsalium nomine praeparauerat Maiugena traderetur, ac demum dos a uirgine non deesset, tuncque tabulas ac Papiam Poppaeamque legem sinerent recitari.

[218]

Cuius petitioni iustissimae deorum senatus attribuit ut in consessu caelitum offerenda probarentur. Hic Phoebus exsurgit, fratris officium non detrectans, ac singulas ex famulitio delectuque Cyllenio incipit admouere, quae tam pulchrae cunctis quam ornatissimae refulsere.

[219] Transcursa, lector, parte magna fabula, quae tam morosis implicata ductibus tenui lucernam palpitare lumine coegit. Instans innitens crepusculum ac ni rosetis purpuraret culmina Aurora, primo et conuenustans halitu surgens fenestras dissecaret lumine, adhuc iugata compararet pagina quocumque ducta largiorem circulum. :[220] Nunc ergo mythos terminatur, infiunt artes libelli qui sequentes asserent: nam fruge uera omne fictum dimouent et disciplinas annotabunt sobrias pro parte multa, nec uetabunt ludicra. Habes quid instet, si potestas caelitum faueantque Musae et chelys Latoia.

III

Martianus CapellaDe Nuptiis Philologiae et Mercurii0Saeculo V

Martianus Capella

De Nuptiis Philologiae et Mercurii

LIBER TERTIUS

Saeculo V

Liber III

De arte grammatica

[221]

Rursum Camena paruo phaleras parat libello et uult amicta fictis commenta ferre primum, memorans frigente uero nil posse comere usum, uitioque dat poetae infracta ferre certa, lasciua dans lepori et paginam uenustans, multo illitam colore.

[222]

«Atquin prioris ille titulus monet libelli mythos ab ore pulsos Artesque uera fantes uoluminum sequentum praecepta comparare.» At haec iocante rictu «nil mentiamur» inquit «et uestiantur Artes. An tu gregem sororum nudum dabis iugandis, et sic petent Tonantis et caelitum senatum? Aut si tacere cultum placet, ordo quis probatur?» «Certe loquentur illae quicquid fuat docendum, habitusque consequentur asomato in profatu.» «Haec nempe ficta uox est, et deuius promissi es; cur ergo non fateris ni figminis figura nil posse comparaci?» His me Camena uicit. Fugis iugabo ludum.

[223]

Admouerat igitur Letoides unam priore loco Mercurialium ministrarum aetate quidem longaeuam, sed comitate blandissimam, quae se in Memphide ortam rege adhuc Osire memorabat, diuque obtectam latibulis ab ipso repertam edueatamque Cyllenio. quae femina, licet in Attica, ubi malore aeui parte floruerat, se assereret incedere palliatam, tamen ritu Romuleo propter Latiare numen et Oli caput propterque Martiam gentem Venerisque propaginem senatum deum ingressa est paenulata. Gestabat haec autem teres quoddam ex compactis annexionibus ferculum, quod leui exterius elephanto praenitebat, unde uelut medendi sollers magistra curandorum uulnerum insignia proferebat.

[224]

Nam ex eodem scalprum primo uibranti demonstrabat acumine, quo dicebat circumcidi infantibus uitia posse linguarum, dehincque nigello quodam puluere, qui ex fauilla confectus uel sepia putaretur, illato per cannulas eadem resanari. Tunc etiam quoddam medicamen acerrimum, quod ex ferulae flore caprigenique tergoris resectione confecerat, rubri admodum coloris exprompsit, quod monebat faucibus adhibendum, cum indocta rusticitate uexatae fetidos ructus uitiosi oris exhalant. Demonstrabat etiam quendam gratissimum gustum uespere multo oliuoque laboratum, quo depulsa uocis insuauissimae diritate canoros etiam fieri posse memorabat.

[225]

Arterias etiam pectusque cuiusdam medicaminis adhibitione purgabat, in quo et cera fago illita et gallarum gummeosque commixtio et Niloticae fruticis collemata notabantur. Quae uis epithematis licet memoriam intentionemque procuraret, tamen natura sui etiam uigilias inferebat.

[226]

Protulit quoque limam quandam artificialiter expolitam, quae octo partibus auratis uelut diuersis nexionibus interstincta uibrabat, ex qua scabros dentes uituliginesque linguarum et sordes, quas in Soloe quadam ciuitate contraxerant, leui sensim attritione purgabat.

[227]

Haec abstrusa nosse carmina numerosque multifidos crebrae supputationis opere putabatur. Denique quoties curandos acceperat, mos eius erat de nomine primo tractare; casus etiam non tacebat, quanti uel uitia creare possent uel prudentissime declinari tunc genera rerum, uerba etiam curandorum cum ratione captabat, ne, ut fieri ab aegrotantibus moris est, nomen pro nomine commutarent. Tum uerborum modos, tempora figurasque :[schemata] requirebat, iubebatque alios, quis plenitudo obtunsior atque immobilis torpor insederat, gradus percurrere scandereque quam plurimum operum, praepositionibus aut coniunctionibus ‹aut› participatis insistere totaque eurandos arte fatigari.

[228]

Hanc igitur feminam tali multorum curatione callentem cum deorum nonnulli Iatricen, alii Genethliacen diuersis rerum operibus aestimarent, addereturque fidei medendi sollertia, quod eam opitulari posse oris uitiis nec Pallas denegaret nec ipse Maiugena, inconsentaneum tamen uidebatur incedere medicam paenulatam. Idcircoque ab ea et nomen et officium suum ac totius expositio artis exquiritur.

[229]

Tunc illa, ut familiare habebat exponere percunctata ac docere facile, quae ab eadem quaerebantur, paenula a dextra cum modestia uerecundiaque releuata, sic coepit: «Γραμματική» dicor in Graecia, quod γραμμή linea et γράμματα litterae nuncupentur, mihique sit attributum litterarum formas propriis ductibus lineare. Hincque mihi Romulus Litteraturae nomen ascripsit, quamuis infantem me Litterationem uoluerit nuncupare, sicut apud Graecos Γραμματιστική primitus uocitabar, tunc et antistitem dedit et sectatores impuberes aggregauit. Ita, quod assertor nostri nunc litteratus dicitur, litterator antea uocabatur. Hoc etiam Catullus quidam, non insuauis poeta, commemorat dicens «munus dat tibi Sylla litterator». Idem apud Graecos γραμματοδιδάσκαλος uocitatur.

[230]

Officium uero meum tunc fuerat docte scribere legereque; nunc etiam illud accessit, ut meum sit erudite intellegere probareque, quae duo mihi uel cum philosophis criticisque uidentur esse communia. Ergo istorum quattuor duo actiua dicenda sunt, duo spectatiua siquidem impendimus actionem, cum quid conseribimus legimusue, sequentum uero spectaculo detinemur, cum scripta intellegimus aut probamus, :[et] licet inter se quadam cognatione coniuncta sint, sicut ceteris artibus comprobatur. Nam et actor cognoscit primo, quae ualeat actitare, et astronomus quaedam facit, ut per ea cognoscat, quae debeat comprobare. Miscet etiam utrumque geometres quippe formar theorematum cum rationibus certis efficit et cognoscit.

[231]

Partes autem meae sunt quattuor : litterae, litteratura, litteratus, litterate. Litterae sunt, quas doceo; litteratura ipsa, quae doceo; litteratus, quem docuero; litterate, quod perite tractauerit quem informo. Profiteor autem de orationis natura usuque tractare. Natura est ex quibus formetur oratio; usus cum eadem utimur appellatur. His etiam materies admouetur, ut de qua re dicendum sit aestimemus. Oratio ipsa uero tribus gradibus eruditur, id est ex litteris, syllabis et ex uerbis.

[232]

Verum in litteris gemine quaestio diuersatur. Namque aut naturales sunt aut effictae. Natura enim insinuante earum nomina in loquendi substantiam procreata; artificiosa uero formatio earum lineas quas scribimus designauit ad hoc, ut praesentes una uti, absentes alia, potuissent. Atque ita ex hac parte, qua scribitur, mutae, ex illa, qua legitur, uoces sunt appellatae, siquidem haec auribus tantum, illa solis oculis ualeat comprehendi.

[233]

Litterae igitur aliae sunt, quae per se efficere totum ualeant, aliae quae nihil. Nam uocales, quas Graeci septem, Romulus sex, usus posterior quinque commemorat, y uelut graeca reietta. Hae tamen in Latio nunc produci, nunc contrahi, nunc acui, nunc grauari uel etiam circumflecti, nunc aggregari, nunc distrahi sine iactura sui nominis possunt. Modo solae syllabas formant, nunc consonantes utrimque suscipiunt uocalesque nonnullas, modo se inuicem mutant, nuper sibi cum decore succedunt. Quippe a plerumque in e transuertitur, nam capio cepi facit ; nunc in i, ut sacro insilio, nunc in o, ut plaudo plostrum; uel in u, ut arca arcula. Item e littera primum in a reformatur, ut sero satum, uel in i, ut moneo monitus, uel in o, ut a tegendo toga, uel in u, ut a tego tugurium. Similiter i quoque uocalis in a conuertitur, ut siquis siqua, in e, ut fortis forte, in o, ut qui quo, in u, ut ibi ubi. Non aliter o littera in a transit, ut creo creaui, uel in e, ut tutor tutela, uel in i, ut uirgo uirginis, uel in u, ut uolo uolui. Item u simili ratione conuertitur in a, ut magnus magna, in i, ut telum teli, in o, ut lepus leporis, in e, ut sidus sideris. Sic igitur transformatae nunc utrimque poterunt copulari, nunc ex altero, nunc ex neutro, nunc aliquas partes orationis terminant nuncque nullas.

[234]

Nam a primum utrimque sibi associat u et i litteras, nam et aurum et uarus dicitur et Ianus et Aiax. ex uno autem latere suscipit e, ut Aeneas, ex neutro uero o. Finit nomina feminina, ut dea, masculina, ut Iugurtha, neutra in singolari numero tantum graeca, ut toreuma, peripetasma, in plurali autem latina, ut monilia; in uerbis imperandi modum, ut canta, salta.

[235]

E autem uocalis duarum graecarum litterarum uim possidet; nam cum corripitur ε graecum est, ut ab hoc hoste, cum producitur η est, ut ab hac die, ac maxime tunc circumflexum aceentum tenet. Haec duas uocales, id est i et u, ex latere utroque complectitur, ut in Euro, Ueientano et in. Eia, iecore. Finit uero nomina neutra, ut monile, feminina etiam, sed graeca, ut Calliope, pronomina, ut ille, iste; numerum etiam totius generis, ut quinque, licet aptoton sit; item uerba imperatiui modi, ut sede, curre, modi infiniti, scribere, scripsisse.

[236]

I uero littera cunctis utrimque uocalibus sociatur; nam a complectitur cum dicimus Ianuariae et Aiax, e autem ut teneat docuerunt exempla superius demonstrata; o autem litterae copulatur in nomine Iouis et Oinone :[oisus etiam dicitur; sic enim ueteres usum dixere], u autem ut in iuuando et uita. Haec aliquando uocalis geminam syllabam facit, finitque omnium generum nomen, ut frugi, numerum itidem omnium generum, ut uiginti, item uerba modi indicatiui, ut noui, memini, imperatiui sali, ueni, infiniti iaculari, luctari.

[237]

O uero littera quibus uocalibus quaue ex parte cohaereat, superius memoratum. Finit autem nomina masculina, ut Cato, feminina, ut Iuno, numerum omnium generum, ut octo, item uerba actiua, ut canto, laudo, modo imperatiuo tantummodo unum finit, ut cedo, aduerbium, ut subito, praepositionem, ut pro.

[238]

U autem littera uocalibus omnibus utrimque coit praeter o antelatum. Sola etiam u sui generis litteram non geminat, sed coniungit, ut uulgus, Vulcanus. Finit articulos, ut tu, nomina neutra, ut genu, cornu, nullum autem uerbum claudit.

[239]

Hactenus de uocalibus. Non enim uocales astruere, sed omnes litteras sum iussa monstrare. Verum reliquas quae secuntur consonantes esse non dubium est, quae item discernuntur in semiuocales et mutas, quarum exsequar rationem.

[240]

Quippe f littera, quae est semiuocalium prima, duas tantummodo consonantes praelata complectitur l et r, ut dicimus flauus et frugi. Vocales uero complectitur ita ut i et u uocales sibi praeferri prohibeat, nullum autem claudit finitiua sermonem.

[241]

L uero littera tripliciter sonat. Nam exilem sonum reddit cum geminatur, ut sollers, Sallustius, medium autem cum terminat nomina, ut sol sal, item leniter sonat cum uocale anteuenit, ut lapis, lepus, liber, locus, lucena; plenum uero sonum habet, cum ei praeferentur litterae p g c f, ut in Plauto, glebis Claudio, Flauo. L autem numquam ulli semiuocali uel mutae praeponitur, quae pro d in praepositione accipitur, cum ei a praefertur, ut allidit, alligat. Haec etiam ‹in› praelata praepositione seruatur, ut illepidus, illotus. Vtrimque autem uocales amplectitur, et nomina nonnulla determinat: in masculino sol, in feminino Tanaquil, in neutro a e i praecedentibus, ut bidental, mel, sil. Aduerbia etiam claudit, ut semel.

[242]

M uero littera tam in sermonis initio quam in medio esse et in ultimis potest, ut mores, umbra,triticum. Ex consonantibus solam praecedit n, ut Mnemon, subsequitur solam s, ut Sminthius, mutarque in n nonnumquam, ut cum dicimus nunquis, terminatque neutra, ut aurum et argentum, item monoptota, ut nequam, in genere masculino accusatiuum simplicem et duplicem genetiuum, ‹ut hominem, hominum›, item participia et uerba et aduerbia, ut tractum, legam, cursim, numerum etiam omnium generum, ut nouem, decem.

[243]

N autem littera plenior apparet in primis et ultimis, ut Nestor, tibicen, in mediis exilior, ut mane, damnum. Ex consonantibus sequitur m litteram, ut Memnon, s autem praecedet, ut fons, mons. Conuertitur etiam in m, cum eam secuntur b p m, ut dicimus imbuit, impulit, imminet. Eadem nomina terminantur masculinum, ut tibicen, femininum graecum, ut Siren, neutrum, ut culmen.

[244]

R uero uocales utrimque complectitur. De consonantibus s soli praeponitur, ut sors, fora, et x duplici nonnumquam, ut arx. Conuertitur in l et n et s, ut niger nigellus, femur feminis, gero gessi. Finit nomina mascolina post omnes uocales, ut par, pater, uir, nitor, fur; feminina post e et o, ut mulier, soror; neutra post omnes praeter i, ut calcar, piper, marmor, sulphur. Finit uerba et aduerbia, ut uenor, quater.

[245]

S nonnulli litteram non putarunt; nam Messala quendam sibilum dixit. Quae tamen utrimque p litterae copulatur, ut spado, psittacus, et c q t sequentes amplectitur, ut Scaurus, squama, stella. In plures etiam transitum facit, ut in 1, dicimus enim modus modulus; in n, sanguis sanguinis; in r, flos floris; in d, custos custodis; in t, nepos nepotis. Terminat et masculina et feminina post omnes uocales, neutra post a o u, ut uas, os, nemus. Huic litterae diuus Claudius p adiecit aut c propter ψ et ξ graecas, ut psalterium, saxa.

[246]

X autem nemo litteram putat, quoniam duplex est; constat enim ex g et s, ut rex regis, aut ex c et s, ut nux nucis. In u aliquando transuertitur, ut nix niuis, et c, ut pix picis. Haec in Latinis numquam ponitur prima, apud Graecos autem ponitur, ut Xantho. Et ‹in› masculino :[et feminino] omnibus uocalibus sociatur, ut Aiax, frutex, calix, uelox, Pollux, et feminino, ut fax, lex, lodix, celox, lux; neutrum nullum claudit.

[247]

Transactis semiuocalibus mutae sunt perquirendae, quae ideo hoc nomine nuncupantur, quoniam nisi illis uocales associatae succurrerint, intra oris sonitum ante auspicia moriuntur.

[248]

B prima omnibus uocalibus utrimque conectitur; praefertur consonantibus l et r, ut blaesus et breuis. Transit in c, ut succurrit; in f,ut sufficit; in m, ut summittit; in p, ut supponit; in s, ut sustulit.

[249]

Finit nihil nisi tres praepositiones ab, ob, sub. C uocales utrimque collaterat, consonantes quasdam praecedit l t r m n, ut clarus, tectum, crus, Acmon, Cnidus. Finit articulos, quos pronomina uocant, hic haec, hoc, et aduerbia, ut sic, huc, hic. Sola mutarum antecedentem uocalem producit et pro duplici habetur, ut hic hoc :[haec].

[250]

D utrimque uocales tenet. Praeponitur r litterae in Druso. M litterae numquam praefertur in Latinis, in Graecis autem aliquando, ut Dmois; sic et n, ut Ariadne. Transit in c, ut accidit ; in g, ut aggerit, in l, ut allegat, in p, ut apponit in r, ut, arripit; in s, ut assidet; in t, ut attinet. Finit articulos neutralis generis, ut istud, illud, et praepositionem, ut apud.

[251]

G omnibus uocalibus praefertur. Sequitur a litteram, ut in aggere, quae quotiens geminatur adiungitur. Praefertur r litterae, ut graue; 1, ut gladius; n, ut ignis. In c quoque conuertitur, ut rego rector. Nihil :[quoque] concludit.

[252]

H aspirationis notam esse certissimum est. Quandoque uocalibus accedit, ut hospes et heres. Transit in x, ut traho traxi. Hanc Graeci diuiserunt; nam pars eius dexterior aspirationis nota est, sinistra contrariati significationis.

[253]

K uero nunc nota putatur esse, nunc littera; nam eius effectus c integrare non dubium est absque his: kapita, kalendae, kalumniae.

[254]

P autem conuenit utrimque uocalibus; r litterae praeponitur, ut prandere; l, ut placere; t, Ptolomaeus; s, psittacus; n ut in sympnum; terminat uero nihil.

[255]

Q quidam litteram non putabant, et uincerent, nisi in equo et equitatu appareret expresse. Haec numquam sine duabus uocalibus ponitur, quarum prior erit u et sic ceterae consequentur, ut quartus, questus, Quirites, quotus, equus. Constat autem ex c et u, ideoque duplex et composita dicitur nec geminatur. Nullam singularem litteram comprehendit, finit nihil.

[256]

T uocales ex utroque concludit, ut in coniunetionibus et praepositionibus. Praecedit l in Tlepolemo, m in Tmolo, n in potnia, r in Troia. Finit neutra caput, sinciput, lact. Articulos terminat, ut quot, tot; uerba, ut legunt, aduerbium et interiectionem, ut ut, attat.

[257]

Z a Graecis uenit, licet etiam ipsi primo σ Graeca utebantur; nam. Sethum dicebant, quem nunc Zethum dicunt. Tamen haec gemina etiam ab ipsis habetur. Nam a τ et σ componitur, quam ut aduertas duplicem, numquarn poterit geminari. Haec praeponitur m litterae, ut Zmyrna.

[258]

Ex his igitur uniuersis XUIII litterae necessitatem cunctae conscriptionis absoluunt; placet enim mihi y in uocalium numerum congregari, neque sine hoc Hyacinthus aut Cyllenius poterit annotari. Sic igitur erit, ut senae fiant uocales, semiuocales et mutae.

[259]

Si enim h aspirationi dabitur superuacuaeque erunt q et k, x autem ut duplex in elementorum ordine non probatur, z uero a Latinis excluditur, decem et octo numero, sicut dictum est, supersidunt.

[260]

Quae tamen cum superuacuis reiectisque cunctis ex unius uocis sonitu conformatae diuersas naturalis harmoniae causas sub oris concinentia reppererunt.

[261]

Namque A sub hiatu oris congruo solo spiritu memoramus; B labris per spiritus impetum reclusis edicimus; C molaribus super linguae extrema appulsis exprimitur; D appulsu linguae circa superiores dentes innascitur; E spiritus facit lingua paululum pressiore, F dentes labrum inferius deprimentes, G spiritus cum palato; H contractis paululum faucibus uentus exhalat, I spiritus prope dentibus pressis. K faucibus palatoque formatur. L lingua palatoque dulcescit. M labris imprimitur. N lingua dentibus appulsa collidit. O rotundi oris spiritu comparatur. P labris spiritus erumpit, Q appulsu palati ore restricto. R spiritum lingua crispante corraditur. S sibilum facit dentibus uerberatis. T appulsu linguae dentibusque impulsis extunditur. V ore constricto labrisque prominulis exhibetur. X quicquid C atque S formauit exsibilat. Y appressis labris spirituque procedit. Z uero idcirco Appius Claudius detestatur, quod dentes mortui, dum exprimitur, imitatur.

[262]

Perstricta est cursim rationis regula primae, quae multis tendi sueta uoluminibus, in qua iuncturis quid nectat littera utrisque, quo admittat socium uel faciat latere, quae quo transiliat conuersis legibus usu et transformatum nomen habere uelit, quas oris sonitus uel quas modulatio linguae gignant et pulsu rupta labella suo. Nunc iam compactis cursanda est syllaba formis, ut fastigetur longa breuisque fuat. Haec duo percurram; iuncturas littera quippe praeueniens docuit sub ratione pari. Hoc igitur subdens nectendum concipit orlo, si uestrum, superi, comprobat arbitrium. :[263] Haec cum Grammatice diceret eamque progredi Iuppiter Deliusque praeciperent, hic Pallas «de iunctura syllabarum» inquit «dum haec Litteratura deproperat, partem historicam praetermisit.» Quo uirginia obiectu perterrita, «scio» inquit «mihi plurima transeunda, ne minutiora nectendo fastidium superae beatitatis incurram. Proposito igitur per eompendiosos calles festina perfungar, ne densis obumbrata ramalibus uelut senticosae copiae densitate siluescam.

[264]

Syllaba igitur dicta est, quod iunctis litteris sonitum simul accipientibus informetur. Cuius, ut dixi, tres partes esse non dubium est: de iunctura, de fastigio aut de longitudinibus.

[265]

Iuncturae sunt genera quattuor, duo naturalia, duo historica. Naturalia sunt, cum quaeritur unaquaeque syllaba utrum ex una, an gemina, an neutra parte iungatur, et utrum litterae, quae inter se copulari non possunt, adiecta alia littera socientur, ut m et n, dum non coeant, uocali accedente sociantur, ut in amni et somno; quae iuncturarum genera ex hoc, quod in. Litteris memorata sunt, transeantur.

[266]

Historica uero illa coniunctio est, cum ex litteris, quae inter se poterunt copulari, diuersitas fandi non easdem nec pares numero sociarit. Scribimus nos enim Musarum primam syllabam duabus litteris, Graeci tribus. Lucilius in datiuo casu a et e coniungit dicens huic Terentiae, Orbiliae, Licinius a et i et Lucretius crebro et noster Maro aulai, pictai.

[267]

Item duae iuncturae sunt cum sociamus syllabas propter pedem uel uersum, ut duae in una repente depereant, ut in synaliphe, uel cum litterae exeluduntur e uerbo, ut in ecthlipsi.

[268]

Hactenus de iuncturis; nunc de fastigio uideamus, qui locus apud Graecos περὶ προσῳδιῶν, appellatur. Hic in tria discernitur: una quaeque enim syllaba aut grauis est aut acuta aut circumflexa; et ut nulla uox sine uocali est, ita sine accentu nulla. Et est accentus, ut quidam putauerunt, anima uocis et seminarium musices, quod omnis modulatio ex fastigiis uocum grauitateque componitur, ideoque accentus quasi adcantus dictus est.

[269]

Omnis igitur uox Latina simplex siue composita habet unum sonum aut acutum aut circumflexum duos autem acutos aut inflexos habere numquam potest, graues uero saepe. Acutum habet in prima syllaba, si dicas Caelius, in secunda Sallustius, in tertia Curiatius; inflexum item in prima, si dicas caelum; syllaba autem paenultima numquam acuitur natura ipsa, sed praecedens eius, id est ab ultima tertia, siue breuis siue longa sit, ut Cicero, Caelius. Flexus autem sonus in ea tantummodo syllaba consistit, quae praecedit ultimam, nec aliter quam ut ipsa natura longa sit et ultima tamen breuis, ut Galenus. At si longa, aut si paenultima positione longa, licet ultima breuis, acutus tamen sonus fiet, Galeni, Camille. Inflexi proprium hoc est, ut nisi longis natura syllabis non adhaereat, acutus autem et in longis et in breuibus inuenitur. Omnis autem uox aut acutum aut circumflexum sonum habeat necesse est, etiam si monosyllaba sit; monosyllabae autem graui carent. Omnis uox monosyllaba, cum aliquid significat, siue breuis est siue positione longa, acuetur, ut dicimus far, ars; si autem natura longa, flectetur, ut lux, mos. Disyllabae uero priorem acuunt, uel cum breuis est utraque, ut citus, uel cum positione longa est utraque, ut sollers, uel alterutra, positione longa, ut ‹contus›, cohors. Si uero prior syllaba natura longa est et sequens breuis, flectetur prior, ut luna; si posterior longa erit positione uel natura, prior acuetur, ut codex, dotte. Nulla enim :[longa] inuenietur grauis in disyllabo prior. In trisyllabis si media breuis fuerit, quam paene ultimam dicimus, non dubie graui accentu pronuntiatur, ac statim prima eius, hoc est teria ab ultima, acuetur, ut in Catulo; si uero eadem longa est, interest quemadmodum sit longa. Si enim natura longa est breuisque ultima, media flectetur, ut Cethegus, Mancinus; si uero media longa erit natura et extrema longa, inedia acuetur, ut Catoni, Ciceroni, uel si positione longa erit media, acuta durabit, qualiscumque nouissima fuerit, ut Catullus Catullo, Metellus Metello.

[270]

Pronomina autem quae duplici modo declinantur, id est aut corripiunt aut producunt mediam syllabam in genetiuo casu acuunt, ipsius, illius. Horum si secundae breues fiant, primae acutae erunt, ut ípsius, íllius. Si uero longae erunt mediae, primae graues, secundae inflexae erunt, ut óccidit sol et occídit hominem. Ergo primae acutae sunt, cum mediae breues; cum uero mediae ‹:[...]› uel inflexae acutae, cum longae ultimae; ut tenebrae, latebrae, manipli.

[271]

Haec a superioribus, quae sunt talia ut Catullus, Sallustius, hoc differunt, quod illa consonantes diseretas habent, haec, quamuis et ipsa paene ultimam positione habent longam, nullam tamen in secunda syllaba ex consonantibus sibi retinent, sed in tertia sunt duae. Ideoque factum est, ut media haec nomina ténebras et látebras acuto accentu prima syllaba proferret, at manipolos et fenéstras paene ultima syllaba acuta diceretur; quod quidam illud genus syllabae paene ultimae omnino breue putauerunt, quia non terminaretur consonanti quidam ‹longum›, quia, licet non terminaretur consonanti, proxima syllaba a duabus inciperet consonantibus, et quod natura litterarum l et r, quae mollis est, nunc longam, nunc breuem syllabam efficiat. Nulla autem uox Romana duarum uel plurium syllabarum acuto sono terminatur, inflexum autem non alias postremum habet, nisi cuius posterior pars in syllabam natura longam excurrit, ut ergo et pone.

[272]

Contextus orationis plerumque adimit aut mutat proprios sonos singulis uocibus. Adimit iis, quae referuntur ad aliquid sequens, ut praepositionibus ante urbem; nam hic ante perdidit acutum sonum prioris syllabae; item post muros. Mutant accentus adiunctis uocibus que, ue, ne, cum tamen complexiua coniunctio est que, ue :[cum] expletiua, ut Latiumque augescere uultis et stimuloue meum cor apud Accium in Pelopidis. Numquam migrabit acutus sonus de primis syllabis in postremas praeter particulas coniunctas, quarum hoc proprium est acuere partes extremas uocum, quibus adiunguntur. Graeca nomina cum in Latinum uertuntur, nostra regula pronuntiantur, nisi manent Graeca. Olympus igitur et Caucasus si ut Latina proferuntur, quam acuere uel flectere debeant, secundum rationem supra scriptam apparet. Sed si manent Graeca (et huic regulae in peregrinis uocibus accedimus) necesse est tamen in obliquis casibus acutos sonos in mediis syllabis seruent,quoniam apud Graecos quoque non allo accentu haec enuntiari audimus.

[273]

Acutus accentus notatur uirgula a sinistra parte in dexteram ascendente, grauis autem a sinistra parte ad dexteram descendens, inflexi signum est sigma super ipsas litteras deuexum. Accentus partim fastigia uocamus, quod litterarum capitibus apponantur, partim cacumina, tonos uel sonos, Graeci prosodias. Sciendum etiam uni uocabulo accidere omnes tres accentus posse, ut est Argiletum.

[274]

Memoratum arbitror competenter, quae sint et quemadmodum uertantur fastigia syllabarum; nunc earum longitudines intimabo. Vnaquaeque enim syllaba aut breuis est aut longa aut communis. Breuis est, cum uocalis corripitur ac nullis consonantibus adiuuatur, aut cum correpta forma uel littera terminatur.

[275]

Longa autem duobus modis efficitur, natura et positione: natura, cum uocalis producitur, aut cum syllaba circumflexum accentum tenet, uel acutum in paene ultima, aut cum monosyllaba unaquaeque uocalis est, aut cum dipthonga reperitur, uel cum prima syllaba sub alia forma cuiuscumque uerbi composita nec uocalem nec acumen mutat; positione, eum breuem uocalem aut duae consonantes secuntur, siue in eadem syllaba siue seguente siue per ambas diuisae aut aut alterutra duplex una.

[276]

Duplices autem sunt x et z; aliquando i et c fieri possunt, ut si i inter uoeales sit, ut aio, Troia; item c ut hoc erat, alma parens. Hae autem consonantum uel duplicium, quae breues adiuuant, formae tunc possunt, si in eodem sermone claudantur ceterum proximi sermonis consonantes nil adiuuant praecedentem, licet Uergilius refragetur, dicens arma uirumque cano Troiae, et item fontesque fluuiosque uoco.

[277]

Dipthongae autem sunt ae oe eu au ei; absque his :[syllabis] nulla dipthongos memoratur.

[278]

Communium autem syllabarum modi sunt octo. Nam primus est, cum correptam uocalem sequitur subiecta eonsonantibus liquida; est enim longa, ut uasto Cyclopis in antro, breuis, ut uastosque ab rupe Cyclopas. Secundus modus, cum correpta uocalis in unam desinit consonantem seguente h; est enim longa, ut terga fatigamus hasta, breuis, quisquis honos tumuli. Tertius, cum correptam uocalem duae consonantes secuntur, quarum s prima littera sit; est enim longa, unde spissa coma, breuis, ponite spes sibi quisque. Quartus locus, cum breuis syllabapartem terminat orationis; est enim longa in commate, ut est nam tibi, Thymbre, caput Euandrius, breuis, hoc caput, o ciues. Item alter locus ex dipthonga fit Communis: longa, ut Musae Aonides, breuis, insulae Ionio in magno. Cum uocalis enim sequitur, potest dipthonga breuis fieri, ut sudibusue praeustis. Alius locus, cum longam uocalem alia uocalis sequitur; est enim longa o ego infelix, quem fugis, breuis sub Ilio alto. Alius locus, cum pronomen c littera terminatur uocali sequente; est enim longa hoc erat alma parens, breuis solus hic inflexit sensus. Alius locus, cum correptam uocalem subsequitur z; est enim longa Mezenti ducis exuuias, breuis nemorosa Zacynthos. Dicta natura in tribus generibus syllabarum superest ut finales dicantur, in quibus artis auctoritas et canonica forma consistit. Ac prius de nomine retractandum.

[279]

Nominatiuus casus singularis a littera terminatus breuis est, ut Catilina, Iulia, e littera finitus in ‹Latinis breuis est, ut sedile, in› Graecis longus est, ut Euterpe, i autem terminatus longus est, ut frugi, o finitus breuis est in Latinis, ut Cato, ‹in Graecis longus est, licet auctoritas uariet; quippe Uergilius posuit et te, magne Cato›; u terminatus breuis est, ut cornu. Al finitus breuis est, ut tribunal, el breuis, ut mel, il breuis, ut uigil, excepto uno Etrusco Tanaquil, ol longus est, ut sol, ul breuis, ut consul. M terminatus breuis est, ut tectum, licet huius raro occurrat exemplum, quia inter uocales m deprehensum uelut mytacismi asperitate subtrahitur. N finitus producitur, ut Titan; en in neutris breuis est, ut carmen, in aliis generibus longus, ut lien, Siren; on terminatus longus est, ut Memnon. Ar terminatus in monosyllabis tantum longus, ut Nar, far; er finitus in Latinis breuis est, ut puer, excepto uno monosyllabo uer, in Graecis producitur, ut aer; ir terminatus corripitur, ut uir; or terminatus breuis est, ut auctor; ur terminatus corripitur, ut mur-mur, excepto uno monosyllabo :[ut] fur. As finitus in Latinis nominibus producitur, ut facultas, paupertas; in Graeeis tunc tantum breuis est, cum genetiuus dos fuerit terminatus, ut Arcas Arcados. Es terminatus in Graecis nominibus longus est, ut Anchise s; in Latinis, si quintae declinationis fuerit, producitur, ut dies; si tertiae, tunc longus est, cum geneatiuus singularis non crescit syllaba, ut labes ‹labis›, uel ‹cum› crescens e productam ante ultimam syllabam retinet, ut quies quietis; nam si eam in i mutauerit, ut miles militis, aut corripuerit, ut seges segetis, corripitur exceptis his Ceres pes atque his similibus. Is finitus breuis est, ut agilis ‹exceptis tribus monosyllabis glis uis lis›. os terminatus tunc est in Latinis breuis, cum genetiuus ante ultimam syllabam non habet naturaliter longam, ut os ossis, in Graecis tunc corripitur, cum genetiuus dipthongo terminatur, ut Delos τοῦ Δήλου. Vs finitus breuis est, ut doctus, sed longus fit si genetiuus syllaba creuerit et ante ultimam :[i aut] u productam habuerit, ut uirtus, et in uno inflexibili :[ut] pus. T terminatus corripitur, ut caput. C finitus duo nomina tantum facit, ut allec, quod producitur, et lac, de cuius declinatione dubitatur.

[280]

Genetiuus singularis tunc producitur, cum aut nominatiuo similis est, ut senatus, aut dipthongam habet, ut Iuliae, aut i terminatur, ut docti ; in ceteris corripitur. Datiuus singularis ‹in Latinis› producitur, ut Pompeio, in Graecis corripitur si i littera finiatur, ut Palladi. Accusatiuus singularis in Graeeis tunc tantum corripitur, cum a uel on terminatur, ut Thesea, Delon; in Latinis uero breuis est, ut doctum. Vocatiuus singularis a littera, terminatus in Latinis omnibus uel in Graecis femininis corripitur, ut tabula, Musa; in masculinis longus est, ut Aenea. E terminatus in Latinis breuis est, ut docte; in Graecis producitur, ut Tydide, exceptis his quae nominatiuus Graecus os terminat, ut Phoebos Phoebe. I terminatus in Latinis longus est, ut Mercuri; in Graecis corripitur, ut Nai. O terminatus in Latinis breuis est, ut, Cato, licet Uergilius contra sentiat; in Graecis producitur, ut Dido. V terminatus corripitur, ut cornu; in consonantes uero desinens nominatiui sequitur regulam, exceptis Graecis nominibus, quae saepe mutantur uarietate linguarum, ut Diomedes. Ablatiuus singularis semper producitur absque cum e terminatur, in his dumtaxat nominibus, quae tertiae fuerint declinationis, ut a pariete.

[281]

Nominatiuus et uocatiuus plurales in masculino et feminino genere producuntur, ut fluctus, terrae; in neutris breues sunt, ut fata, in Graecis uero, cum s uel a terminati fuerint, ut rhetores, poemata, in aliis uero longi sunt, ut Musae. Genetiuus pluralis breuis est, ut doctorum, in Graecis longus, sed Graeca declinatione, ut Philaenon. Datiuus pluralis et ablatiuus, si is fuerint terminati, producuntur, ut doctis; si bus, corripiuntur, ut hominibus, at si Graeca sit declinatio, in terminatus datiuus corripitur, ut Arcasin; alias longus est. Accusatiuus pluralis in nominibus masculinis uel femininis producitur, ut doctos, Iulias; in neutris corripitur, ut moenia. In Graecis uero, si as fuerit terminatus et ueniat a genetiuo os finito, corripitur, ut Arcadas; alias producitur, ut Musas.

[282]

In omnibus pronominibus singularis nominatiuus correptus inuenitur, exceptis duobus monosyllabis tu et qui. Genetiuus singularis i uel ae prolatus longus est, ut mei meae, alias breuis, ut illius. Datiuus singularis semper productus est, ut nostro, exceptis mihi,tibi, sibi, quae indifferenter accipiuntur. Accusatiuus singularis corripitur, ut illum, exceptis me, te, se. Vocatiuus singularis a nominatiuo suo non dissentit. Ablatiuus singularis longus est, ut ab illo. Nominatiuus et accusatiuus plurales tunc tantum corripiuntur, cum a fuerint terminati, ut nostra. Genetiuus pluralis numquam producitur, ut illorum. Datiuus et ablatiuus plurales is terminati producuntur, bus finiti corripiuntur.

[283]

In omnibus uerbis, modis, temporibus, numeris, personis, coniugationibus haec uniformis est ratio: quaecumque persona a fuerit terminata producitur, ut canta. E finita breuis est, ut lege, nisi a secunda coniugatione ueniat, ut doce; tunc enim longa est. I terminata persona semper producitur, ut nutri. Oquae finitur correpta est, ut audio, licet auctoritas et in his discrepet; nam primae coniugationis primam personam Vergilius longam facit, ut canto quae solitus et terra, tibi mando. Tamen monosyllaba etiam producenda sunt, ut do, sto, flo. Vterminata persona producitur ‹:[...]›. Am quae finitur breuis est, ut legebam. Or finita corripitur, ut legor. S littera terminata uerba producuntur, si piene ultima littera a uel e fuerit, ut amas, doces, excepto monosyllabo es et his quae ex eo fiunt, ut ades; si uero i ante s habuerit, corripitur, ut legis, legitis, excepta secunda persona indicatiui modi temporis praesentis numeri singularis a tertia coniugatione producta, ut nutris, audis, et a uerbo uolo uis; si uero u ante s habuerit, correpta erit, ut nutrimus. T littera terminata correpta sunt, ut legit. C finita producuntur, ut produc. Participia licet per casus flectantur, a nominibus omni tamen catione dissentiunt.

[284]

Aduerbia monosyllaba, ut huc, uel quae ex his fiunt, ut illuc, omnia producuntur, exceptis bis et ter; quae uero a finiuntur, longa sunt, ut una; quae in e desinunt, producuntur, ut docte, pulchre, exceptis quae aut non comparantur, ut rite, aut in comparatione deficiunt, ut bene ‹:[...]› impune; quae i finiuntur, longa sunt, ut heri, praeter ibi et ubi et quae componuntur ex ipsis; ut sicubi, item quasi ; quae o finiuntur a se uenientia, breuia sunt ‹:[...]›, ab aliis ducta producuntur, ut falso, licet auctoritas uariet; quae u finiuntur, longa sunt, ut noctu. Quae l terminantur, corripi debent, ut semel; quae m n r finiuntur, breuia sunt, ut cursim, forsan, fortiter; quae s terminantur, tunc tantum producta sunt, cum ante eam a habuerint, ‹ut alias;› quae c finiuntur, producta sunt, ut illuc.

[285]

Ominium participiorum temporis futuri nominatiuus singularis breuis est, ut lecturus genetiuus et datiuus singularis producitur, ut lecturi lecturo, excepto praesentis temporis participio, quod genetiuum corripit, ut amantis. Accusatiuum et uocatiuum breues esse constat, ut lecturum, lecture; ablatiuus singularis tantum corripitur, ut amante, legente. Nominatiuus et accusatiuus plurales in masculini uel feminini generis participiis producuntur, ut lecturi, lecturos, lecturae, lecturas; in neutris corripiuntur, ut lectura. Genetiuus pluralis breuis est, ut lecturorum. Datiuus et ablatiuus plurales is terminati producti sunt, bus finiti breuiantur.

[286]

Copulatiuae ut disiunctiuae et expletiuae coniunctiones breues sunt, nisi positio fecerit longas. De causalibus uero et rationalibus, quae a terminatur, exceptis ita et quia, productae sunt, ut propterea, interea; quae i terminantur, excepta una nisi, producuntur, ut si; quae in n desinunt, si ante eam i habuerint, producuntur, ut sin alias breues sunt. Ceteras uero omnes correptas esse constat.

[287]

Praepositiones quae in a exeunt solae productione laetantur, ut contra, extra et una monosyllaba a. Ablatiuae praepositiones omnes corripiuntur exceptis monosyllabis, quae uel ex uocalibus constant uel uocalibus terminantur, ut e et de. Vtriusque casus praepositiones correptas esse non dubium est.

[288]

Interiectiones longae sunt, si monosyllabae fuerint, ut heus; si uero disyllabae uel trisyllabae erunt, quoniam speciem retinent partium orationis, exemplo earum, quarum similes erunt, iudicandae sunt, ut papae. Haec ita, ut dixi, per omnes partes orationis in ultimis syllabis obseruanda sunt, exceptis positione longis et dipthongis.

[289]

Expleta cursim,syllabarum pagina est; iuganda demum uerba. Nam probabilis hic ordo rebus, quique disgregabitur in bina demum. Prima nam proportio dicenda, Grai analogiam quam uocant, ac mox repulsa quae nouantur regula uulgoque docti quae anomala nominant, bis quarta fandi quis paratur portio uel uulneratur ductus oris integer, quantumque solo inditum libellulo potest probare serium fastidium. :[290] Analogia est igitur, quae latine proportio dicitur, obseruatio similium inter se loquelarum. Nam primum omnia nomina Latina duodecim litteris terminantur: uocalibus quinque et semiuocalibus sex atque una muta t, ut caput. A igitur uocalium prima terminat masculina, ut Catilina, Iugurtha, feminina ut ‹Musa, communia ut› aduena, feminina etiam Graeca ut Helena, Andromacha, pronomina quoque, ut altera, sola, illa. Quibus si detrahas a et ius addas, genetiuum singularem feceris, ut dicimus alterius, solius , illius; si uero i, datiuum, ut alteri, soli, illi. Illa uero quae sunt Graeca neutra, ut poema, toreuma, tres casus in utroque numero similes habent; in genetiuo singolari tis assumunt, in datiuo s amittunt et in e correptam ablatiuum finiunt, atque in plurali datiuo et ablatiuo genetiui singularis formam seruant, licet et bus possint assumere.

[291]

E correpta nomina terminata, quae Latina sunt, neutra sunt, ut monile, sedile. Haec praeter casus, quos similes habent, datiuum cura ablatiuo confundunt, ut huic et ab hoc monili, sedili; quoniam ablatiuus, si in e exierit, quattuor casus similes faciet, quod neutrorum nominum declinatio non admittit. Nam quae e producta in nominatiuo finiuntur, Graeca sunt generis feminini, ut Agaue, Autonoe, ‹et› Graecorum more sunt declinanda, ut nominatiuus, datiuus, uocatiuus et ablatiuus pares sint, genetiuus s, accusatiuus n finiantur. Quae autem nomina e in a conuertunt, ut Andromache, Andromacha, sic declinantur ut Latina in a exeuntia. I littera terminata Latina nomina totius generis sunt ac monoptota, ut frugi, nihili. Gummi autem et sinapi peregrina sunt neutri generis et tantum numeri singularis, sed casus eodem modo deeurrunt excepto genetiuo, qui s recipit, ut sinapis, gummis, quamuis recte dicatur haec gummis.

[292]

O littera nullum nomen in neutro fint; nam aut masculina sunt, ut Cicero, aut feminina, ut Iuno, hirundo, aut utrique generi communia, ut homo. Quorum declinationes in duas species exeunt; nam aut o litteram in obliquis casibus retinent, ut unio, unionis, aut in i conuertunt, ut cupido, crepido, cupidinis, crepidinis. Vtraque autem syllaba crescunt in obliquis casibus praeter uocatiuum singularem. Caro autem praeter hanc analogiam ut declinetur, consuetudo obtinuit, item Anio, quae in sua declinatione unica sunt et sine exemplis similium declinantur; faciunt enim huius carnis, Anienis. Duo et ambo, cum sint semper pluralia, non sunt adnumeranda his, quae supra dixi sua enim consuetudine declinantur. Graeca nomina, quae o littera finiuntur, ea, quae a prima positione in nostram formam transierunt, ut leo, draco, sic declinantur ut Cicero, Milo; ea uero, quae primam sui positionem integram seruant, ut Io, Ino, Graeco more declinantur, ut faciant in genetiuo Ius, Inus, accusatiuo Iun, Inun, et ceteris easibus similiter, quamquam consuetudo hanc Io dicat. Turbo, si nomen est proprium, ut Cicero declinatur; si autem uim uenti significes aut puerilis ludi instrumentum, ut cupido declinatur.

[293]

U littera tantum neutra finiuntur, ut cornu, ueru, quod in plurali facit uerua. Apud ueteres etiam specua dicebantur. Horum nominum plurales declinationes carent dubitatione; nam tres casus, ut in omnibus neutris, similes sunt, item datiuus et ablatiuus in bus syllabam exeunt, genetiuus :[et] ablatiuo singulari um syllabam iungit. Quaeritur autem de genetiuo singulari, quem alii in us, alii in i litteram egerunt, necnon ‹de› datiuo, quem alii in i agunt, ut genui, cornui; qui ueteres secuti, ablatiuo similem faciunt, huic genu, cornu, quoniam pluraliter genubus et cornubus ‹dicimus›, amissaque ultima syllaba relinquitur datiuus singularis, sicut fit in ciuibus et suauibus. Et quod modo genibus et cornibus dicimus, i littera in locum u litterae transiit, sicut, optimum et maximum item dicimus, cum optumus et maxumus diceretur. Sunt aliqui, qui genetiuo casu genuis et cornuis dicant; sed non debet genetiuus plures habere syllabas quam datiuus et ablatiuus. Quamuis ergo dissimilia sint senatus et exercitus, tamen sic genus et cornus genetiuo dicendum est, quemadmodum senatus et exercitus. Praeterea quaecumque nomina uel participia genetiuo singulati in is exeunt, datiuo plurali syllaba crescunt, ut Catonis, Catonibus; secundum quam rationem si esset genuis, cornuis, genuibus fecisset, ut syllaba cresceret.

[294]

L littera nomina finita duplicem formam habent. Prima, est, in qua masculina sunt, ut Hannibal, Hasdrubal, neque alia fere propria quam Punica, excepto Solis nomine; item feminina, ut Tanaquil nomen Etruscum, et communia, ut uigil, pugil; quae omnia easdem declinationes habent. Altera species neutrorum, ut mel, fel; quae hoc differunt a superiore declinatione, quod monosyllaba sunt et l litteram per obliquos casus geminant. Nam :[de] proconsule in nominatiuo qui e littera finiunt, naturam pro praepositionis intuentes (pro quippe ablatiuo tantum praefertur), non respiciunt, cum proconsul dicitur, non duabus uocibus, sed composito nomine dici, ut procurator, propugnator, nec quicquam obesse exemplo, quod haec nomina possunt uerba ex se facere, ut procuro, propugno, nam praepositio perit. ‹Proconsul› proconsulo autem non facit, licet ‹consul› consulo faciat. Tamen si proconsule dicatur in casu nominatiuo, monoptoton erit sed propter consuetudinem proconsul dicatur, ut declinari possit, quemadmodum illa, quae l littera terminantur, ut uigil, mugil, pugil, quoniam in plurali genetiuo mugilum dicimus et pugilum; nam si mugilis esset nominatiuus ut agilis, mugilium faceret ut agilium.

[295]

M littera etiam neutra finiuntur, ut telum, scamnum. Sed hoc animaduertamus, quoniam, quae nominatiuo i ante ultimam syllabam habent, genetiuo singulari, item datiuo et ablatiuo pluralibus, eandem geminare debent, ut lilium, folium, quoniam genetiuus aut pares syllabas nominatiuo habet, ut scamnum, scamni, aut plures, ut caput, capitis, pauciores numquam. Praeterea datiuus o littera, finitus in i eam conuertit, ut scamno, scamni; sed consuetudo et auctoritas ueterum ingeni et consili et imperi per tres syllabas maluit dicere. Vasum, an uas dici debeat quaeritur, quoniam quaecumque neutra non m littera nominatiuo finiuntur, si pluralem recipiant, datiuo et ablatiuo in bus cadunt. Itaque monile monilibus, genu genibus, pecus pecoribus, nomen nominibus, marmor marmoribus; secundum quae uas uasibus facere debuit et in genetiuo horum uasum, quoniam quaecumque neutra singularia ablatiuo e littera, finiuntur, genetiuum pluralem totidem syllabarum habent quot ablatiuum singularem, ut a nemore nemorum, capite capitum; sed hoc nomen per anomaliam declinatur, et erit singulari nominatiuo uas, genetiuo uasis, datiuo uasi, ablatiuo a uasi; plurali autem numero sic declinabitur ut scamna. Lucretius tamen genetiuo uasi, ut rarique facit lateramina uasi.

[296]

N littera terminantur masculina, ut flamen, pecten; communia duobus generibus, ut tibicen, fidicen, quod frequentissimi auctores non probant, nam et tibicinam et fidicinam dicunt; item neutra, ut omen, flumen, quae omnia manifesta declinatione uno modo declinantur. Gluten quoque his simile est, licei Sallustius glutinum dixerit. Item femina quasi similia uidentur. Altera species est generis masculini, quae e litteram ante extremam n seruat, ut lien, rien, quae tamen ipsa quoque in ceteris ut superiora declinantur. Nam reoreo singularis nominatiuus, nec ullus alius ablatiuo excepto in usu est. Graeca, quae n finiuntur, praecedentes habent litteras a e i o, ut Alcman, Cephen, delphin, Phaethon, ex quibus quae an en in terminantur, exemplo superiorum declinantur, ut fulmen, numen, fidicen, quae uero on finiuntur, si producta o ut Graeca declinantur, ut Cleon, eandem litteram et apud nos producunt, ut Cicero, Scipio. Ea autem, quae ex productione nominatiui casus corripiuntur in reliquis figurationibus, ut Amphion, Creon, Agamemnon, amittunt apud nos n litteram in nominatiuo, et comparabuntur his Latinis, quae conuersis casibus correpta efferuntur, ut uirgo, turbo. Quae apud Graecos recipiunt t litteram, apud nos quoque eandem habebunt, ut Phaethon, Phaethontos.

[297]

R littera praecedente a terminatorum, ut Caesar, lar, far, par, impar, una forma est, nisi quod neutrum in reliquis casibus r litteram geminat, ut far, farris. Poetarum uero licentia haec nomina pluraliter dixit, cum omnia, nomina, quae pondere aut mensura aestimamus, pluralem numerum non admittunt, ut aurum, plumbum, triticum, oleum. ‹:[...]› Errant ergo qui parium dicunt, quoniam haec in plurali triptota sunt, ut hi Caesares, hos Caesares, o Caesares; nec potest accusatiuus i habere ante s, si genetiuus ante u r habeat. Uidentur tamen qui parium dicunt nominatiuum pluralem generis neutri intueri et, quoniam paria dicuntur ut suauia, facere parium ut suauium.

[298]

R littera praecedente e terminatorum species sunt sex: prima, quae genetiuo casu nullum incrementum admittit et in i litteram terminatur, ut aper, niger, macer, apri, nigri, macri. Secunda, ut tener, lacer, puer, teneri, laceri, pueri. Tertia, ut imber, uter, quae a superioribus hoc differt, quod haec in genetiuo s litteram accipit et datiuo i finitur et non crescit ut secunda species et in genetiuo plurali ium litteris finitur. Quarta, ut mater, pater, frater, quae datiuis pluralibus non ut prima species apris, sed fratribus facit, nec ‹ut› secunda syllaba crescit et in genetiuo plurali una syllabam habet; dicimus enim patrum, fratrum, non ut tertia utrium, imbrium. Praeterea tres casus similiter habet : hi patres, hos patres, o patres, cum imber et uter hos imbris et utris faciat. Quinta species est ut passer, anser, later, mulier, quae a secunda specie hoc differunt, quod illa cum incremento syllabae i littera finiuntur, ut gener, generi, haec in s exeunt, ut passer, passeris, et in ceteris discrepant. Piper namque et cicer neutra in quinta specie habentur; nam ut passer ita declinantur in numero singolari, quem numquam egrediuntur. Sexta species, ut neuter, uter; neutrius enim et utrius facit, et declinantur ut cetera pronomina, quae in ius litteras genetiuos et in i datiuos agunt; praeterea eos genetiuos et datiuos communes habent cum reliquis generibus, id est feminino neutroque. R littera praecedente i una tantum species est uir. R littera, praecedente o terminatorum species sunt duae: alia,quae per obliquos casus producuntur, ut sopor soporis, color coloris; alia corripiuntur, ut arbor arboris, sed uno modo cleclinantur. Castoris et Hectoris genetiuos ueteres produxerunt, sed nos corripimus, quoniam Graeci horum nominum genetiuos corripiunt. R littera praecedente u terminatorurn species sunt duae: prima, ut satur, quae genetiuo i finitur, ut saturi; secunda, quorum genetiuus in is litteras uenit, ut sulphur sulphuris, augur auguris. Neutra autem, quae ur litteris finiuntur, alia retinent u litteram, ut sulphur sulphuris, alia immutant, ut ebur eboris.

[299]

S littera finitorum nominum formae sunt octo ; nam aut a littera praeponitur, ut Maecenas, ciuitas, aut e, ut uerres, moles, aut i, ut panis, aut o, ut custos, nepos, alias u, ut uetus, Ligus, alias r, ut iners, alias n, ut serpens, alias p, ut praeceps. S autem littera praecedente a species sunt duae: prima, ut Maecenas, Laenas, secunda, ut nostras, Priuernas; quae a superioribus hoc differunt, quod communia sunt omnibus generibus et assumere debent i litteram in genetiuo plurali, quae neutralibus in plurali nominatiuo, accusatiuo, uocatiuo familiaris est. Igitur nostratium, Priuernatium dicimus, quia sunt haec nostratia, Priuernatia, sed et praegnatium et optimatium dicimus, quia accusatiuus pluralis i litteram habet, ut hos et has optimatis et has praegnatis , quamuis ueteres praegnatum et optimatum dixerunt: praegnas autem feminini et neutri generis est. As et mas, cum sint monosyllaba, analogia non tenentur, sed propria quadam declinatione assis et maris faciunt et in plurali assium et marium. Fas et nefas aptota sunt.

[300]

Graeca nomina,quae apud nos in as exeunt, tres species habent. Prima est. Ut Olympias, Pythias, nam Olympiadis et Pythiadis facit; secunda, ut Pallas, Thoas, Atlas, nam Pallantis, Thoantis, Atlantis facit; tertia, ut Aeneas, Pythagoras, Lichas, nam Aeneae, Pythagorae, Lichae ‹facit›, quomodo nostra ratione nomina quae genetiuo in ae, exeunt, nominatiuo ‹in› a, ut Catilinae Catilina. Sed haec Graeca sunt; ideo in nominatiuo s litteram retinent. Quaedam tamen perdunt s litteram in nominatiuo, ut Nicia, Mela; ergo in his nominatiuis consuetudo seruanda est.

[301]

S littera praecedente e terminatorum species sunt quinque: prima, quorum nominatiuus et accusatiuus et uocatiuus plurales similes sunt, genetiuus pluralis in um exit, ut Hercules, proles, Herculum, prolum. Secunda species est, quae a superiore hoc differt, quod genetiuum pluralem in ium compellit, accusatiuum in is, ut nubes, rupes, cautes, in qua forma masculina non habentur. Tertia,quae etiamsi aliquam inter se habent differentiam in declinatione, tamen, quoniam incremento syllabarum pares sunt in obliquis casibus, in unam speciem rediguntur, ut Ceres, bipes, merces; masculini autem exempla non sunt nisi Graeca, ut Chremes, Laches. Quarta species hoc differt a praecedente, quod per obliquos casus e in i compellit, cum superior e litteram seruat, uidelicet quoniam in nominatiuo non ut superiora e producunt, sed contrahunt, ut hospes, antistes, ales, comes. Quinta species a superiore hoc differt, quod genetiuo aucta syllaba i littera finitur, qui etiam datiuus habebitur, accusatiuo in em exit, ablatiuo in e produetam, cui adiecta rum syllaba genetiuum pluralem facit. Cuius numeri nominatiuum cum prima positione et uocatiuo singulari confundit, datiuum et ablatiuum bus syllaba finit, ut facies, dies, spes, acies. Sed consuetudo rei et spei corripuit. Fortasse quod monosyllaba sunt.

[302]

S littera praecurrente i terminatorum alia crescit per obliquos casus, alia intra modum positionis continetur, dumtaxat in numero singulari. Eorum igitur, quae non crescunt, species sunt duae: prima generis masculini, ut scrobis, mensis, licet Lucanus exiguam scrobem dixerit, feminini ‹:[...]› et communis, ut canis , iuuenis, quorum declinatio liquet. Secunda species hoc a superiore differt, quod ablatiuum in i litteram finit, accusatiuum in im, ut duo sola maseulina Ligeris,Tiberis, feminina clauis, peluis, turris, sitis, tussis. Hanc rationem declinandi manifestam diminutio facit, quae i producta in omnibus istis pronuntiatur. Itaque quotiens dubitamus de nominis enuntiatione, diminutionem eius consulemus. Eorum, quae syllaba crescunt, species sunt duae, quarum altera corripit i litteram, in qua forma sunt masculina, sanguis, puluis, lapis, feminina, cuspis, cassis, in quibus nihil interest, quod alia in declinatione i conseruant, alia in e transeunt, item quod alia dis, alia ris syllaba in genetiuo finiuntur. Altera species i litteram produca in nominatiuo, ut glis, lis, Samnis, quam et in obliquis similiter conseruant, et in genetiuo plurali i ante um syllabamdicimus glirium, litium, Samnitium, non ut superiora lapidum, cuspidum, cassidum.

[303]

S littera praecedente o terminatorum cum sit paruum discrimen, una species potest esse. Nam cum omnia in obliquis syllaba crescant, hoc differunt, quod quaedam in genetiuo s litteram in t, quaedam in d, quaedam in r conuertunt, ut nepos nepotis, custos custodis; monosyllaba masculina, ut flos floris, ros roris, item neutrum os oris. In ossibus autem nominatiuum consuetudo facit os contra rationem, quoniam in genetiuo r non habet; sed nec ossum potest dici, quoniam neutra, quae nominatiuo m terminantur, bus syllabam non admittunt numero plurali. Ergo in monosyllabo analogia non tenetur.

[304]

S littera praecurrente u terminatorum species sunt sex. Prima genetiuus i simplici, uocatiuus e terminantur, ut Marcus, Sextus, genetiuus ut Marci, Sexti, uocatiuus ut Marce, Sexte. Secunda species a superiore hoc distat, quod genetiuo i geminat et in uocatiuo i terminatur, ut Antonius, Iulius huius Antonii, Iulii facit et o Antoni, Iuli; in ceteris cura superiore consentiunt. Tertia species nominatiuum cum uocatiuo miscet et genetiuo easdem litteras producte conseruat, datiuo u et i, ablatiuo u, accusatiuo um terminantur, ut senatus, fluctus, exercitus, quae pluraliter nominatiuum cum accusatiuo et uocatiuo in us productum agunt, genetiuum in uum, datiuum et ablatiuum in bus syllabam. Quarta species incrementum syllabae per obliquos casus accipit, ita tamen, ut aliquam uarietatem inter se habeant. Quaedam enim u litteram retinent alias correptam, alias productam, ut Ligus Liguris, palus paludis, uirtus uirtutis. Quaedam eandem u litteram in e mutant, ut uetus ueteris, Venus Veneris, ‹quaedam in o, ut nemus nemoris,› quae tamen uno modo deelinantur. Laus et fraus cum sint monosyllaba et duas uocales habeant iunctas, in eadem specie habentur, quia similiter syllaba crescunt. Quinta species pronominum, quae us terminatur, ut unus, solus, totus, quae hoe modo declinantur: unus, unius, uni, unum, unus, ab uno, uni, unorum, unis, unos, uni, ab unis. Sexta in eus, ut hinnuleus, eculeus, et uocatiuo e littera geminata efferuntur, ut eculee, hinnulee; sed quidam malunt in eu, ut Tydeu, uocatiuo Graece dicere.

[305]

S littera finita praecedente i neutra monoptota sunt, ut tressis, sexis. S littera praecedente u duae species sunt: prima, quae in i genetiuum agit et pluralem non habet, ut uulgus, pelagus (uirus Lucretius uiri dicit, quamquam rectius inflexum maneat) in secunda specie sunt, quae per obliquos casus crescunt et genetiuo singulari in ris litteras exeunt, ut genus, nemus, ex quibus quaedam u in e mutant, ut olus oleris, ulcus ulceris, quaedam in o, ut nemus nemoris, pecus pecoris. In dubitationem ueniunt fenus et stercus, in e an in o mutent, quoniam, quae in nus syllabam finiunt, u in e mutant, ut uulnus, genus, funus, et feneratus dicimus. Penus enim exemplo non debet nocere, cum inter dubia, genera ponatur. Item ueteres stercoratos agros dieebant, non sterceratos.

[306]

S littera finita nomina praecurrentibus n uel r omnia sunt unius generis, nisi quae ante s r habent. Interdum d recipiunt, ut socors socordis, interdum t, ut sollers, iners. In plurali quoque excepto genetiuo et accusatiuo omnibus casibus similiter declinantur. Nam quaedam in um genetiuo, accusatiuo in es exeunt, ut Mars, Arruns, quaedam in ium, ut sapiens, patiens, et ob hoc accusatiui eorum in is exeunt. Pleraque autem ex his nomina tribus generibus communia sunt, et i litteram, quam habent neutra in nominatiuo plurali, dant etiam genetiuis reliquorum generum cum quibus communia sunt.

[307]

T littera neutra tantum nomina quaedam pauca finiuntur, ut git, quod non declinatur, et caput, sinciput. Quidam, cum lac dicunt, adiciunt t propter quod facit lactis, sed Uergilius : lac mihi non aestate nouum, non frigore defit, quippe cum nulla apud nos nomina in duas mutas exeant, et ideo ueteres lacte in nominatiuo dixerunt.

[308]

X littera terminatorum quaedam in genetiuo plurali, in quibus omnia communia, in ium exeunt, ob hoc accusatiuo in i et s; plurima uero genetiuo in u et m non praecurrente i, et ob hoc in e et s in accusatiuo exeunt. Nam in reliquis consentiunt, utpote cum singulariter omnia nominatiuo habeant x, genetiuum in i et s agant, datiuum i littera, abiatiuum e finiant adiectaque m accusatiuum definiant impleantque, pluraliter uero datiuum ablatiuumque bus syllaba finiunt. Nam de ceteris quibus dissident, ueteres quidem atrocum et ferocum, qua ratione omnium x littera finitorum una species uidebitur. Huic x litterae omnes uocales praeferuntur, ut capax, frutex, pernix, atrox, redux. Ex his nominibus quaedam in nominatiuo producuntur, quaedam corripiuntur, quaedam consentiunt in nominatiuo, in obliquis dissentiunt. Fax enim et rapax, item rex et pumex, item nux et lux primam positionem uariant; at nix et nutrix, item nox et atrox sic in prima positione consentiunt, ut discrepent per obliquos. Et illud animaduertendum est, quaedam ex his x litteram in g, quaedam in c per declinationes compellere. Lex enim legis, grex gregis facit, at pix picis, nux nucis. Nam in his, quae non sunt monosyllaba, numquam non x littera genetiuo in c conuertitur, ut frutex fruticis, ferox ferocis. Supellex autem et senex et nix priuilegio quodam contro rationem declinarttur, quoniam supellex duabus syllabis crescit,quod uetat ratio, et senex, ut in nominatiuo, ita in genetiuo disyllabus manet, cum omnia x littera terminata erescant, et nix nec in c conuertitur ut pix, nec in g ut rex, sed in u, cum consonans in uocalem transire non possit. In plurali autem genetiuo ablatiuus singularis formas uertit; nam in a aut o terminatus in rum exit, e correpta in um, producta in rum, i terminatus in ium, u terminatus in uum. Datiuus et ablatiuus pluralis item aut in is exeunt aut in bus, quae praecepta in scholis sunt tritiora. Sed quoties in is exeunt, longa syllaba terminantur, quotiens in bus, breui.

[309]

Decursis nominum regulis aequum est consequenter adicere canonas :[que] uerborum. Genera uerborum ‹sunt› quinque: actiuum, passiuum, neutrum, commune, deponens. Actiuum est, quod in o exit et agendi significationem habet, ut lego, scribo; passiuum in r et patientis significationem monstrat, ut scribor, caedor; neutrum in o et neque agentis neque patientis plenam significationem habet, ut sudo, dormio; nescias enim, agat quis an patiatur. Commune et deponens in r exit, sed hoc interest, quod in communi duo sunt significatus et agentis et patientis; cum dicimus enim osculor, nescias utrum osculor te an osculor a te. In deponenti autem aut agentis effectus est, ut luctor, aut patientis, ut morior. Est etiam impersonale, ut sudatur, curritur, quod ideo sic uocatur, quod, cum omnes personas contineat, nullam habet certam.

[310]

Uerborum autem modi sunt quinque; sed alii sex, alii septem, alii octo, alii nouem, pauci decem esse dixerunt. Qui uero quinque dicunt, hos aiunt: indicatiuum, imperatiuum, optatiuum, coniunctiuum, infinitum, quem et perpetuum dicimus. Qui sex memorant, addunt promissiuum; qui septem, impersonalem; qui octo, percunctatiuum; qui nouem, subiunctiuum, et a coniunctiuo eum separant; qui decem, etiam hortatiuum ascribunt; sed hos superflue adiectos ratio non admittit.

[311]

Coniugationes autem, quas Graeci συζυγίας appellant, tres esse non dubium est, quae in uerbis actiuis neutralibusque in secunda persona tempore praesenti monstrantur. Nam quotiens finalis syllaba in as exit, prima est; in es, secunda; in is, tertia, ut cantas, uides, audis, si producta sit haec tertia; nam si correpta sit, curris. Harum omnium coniugationum uerba in prima positione ante ultimam litteram tres tantum uocales recipiunt e, i, u, ut sedeo, lanio, irruo, consonantes autem omnes exceptis f, k et q, ut libo, uaco, cado, lego, traho, impello, amo, cano, scalpo, curro, lasso, peto, nexo. His accedunt i et u loco consonsantium positae, ut aio, adiuuo. Sed nec f excludunt, cum dicamus triumfo, quamquam a Graecis ueniat et per p et h potius conscribatur; praeterea ab eo quod dicimus faris et fatur primam uerbi personam uolunt for. Et de q littera dubitatur, nam dicimus eliquo et aequo, et in huiusmodi uerbis u littera neo uocalis locum, ut est irruo, nec consonantis, ut est adiuuo, ualet obtinere.

[312]

Harum omnium coniugationum in declinando formae sunt triginta sex, exceptis defectiuis et impersonalibus et inchoatiuis. Primae coniugationis uerba, quae uel o littera nulla alia praecedente uocali terminantur uel praeeunte uocali qualibet, formar habent quattuor. Secundae coniugationis uerba, formas habent septem. Tertiae coniugationis correptae uerba formas habent uiginti. Sic quaecumque uerba indicatiuo modo tempore praesenti persona prima io litteris terminantur, formas habent sex ; quae uo, formas habent duas; quae nulla praecedente uocali o littera terminantur, formas habent duodecim. Tertiae coniugationis productae uerba, quae indicatiuo modo tempore praesenti persona prima io litteris terminantur, formas habent quinque. Quaecumque autem uerba cuiuscumque coniugationis indicatiuo modo tempore praesenti persona, prima uel nulla praecedente uocali uel qualibet alia praecedente o littera terminantur, eorum declinatio hoc numero formarum continetur, de quibus singulis dicam.

[313]

Primae coniugationis uerba indicatiuo modo tempore praesenti persona prima, aut o littera nulla alia praecedente uocali terminantur, ut amo, canto, aut eo, ut commeo, calceo, aut io, ut lanio, satio, aut uo, ut aestuo, continuo. Primae coniugationis uerba imperatiuo modo tempore praesenti ad secundam personam a littera producta terminantur, ut amo ama, canto canta; infinitiuo modo ‹adiecta› ad imperatiuum modum re syllaba manente produetione terminantur, ut ama amare, canta cantare. :[Item prima coniugatio] quae indicatiuo modo tempore ‹praesenti persona prima o littera, praecedente uocali terminantur, ea indicatiuo modo tempore› praeterito specie absoluta adiecta ad imperatiuum ui syllaba manente produetione terminantur, ut commeo commea commeaui, lanio lania laniaui, aestuo aestua aestuaui. Eodem modo eodem tempore specie inchoatiua adiecta ad imperatiuum modum bam syllaba terminantur, ut commea commeabam,lania laniabam, aestua aestuabam. Prima coniugatio eodem modo eodem tempore specie recordatiua adiectis ad imperatiuum modum ueram syllabis interminat partes, ut commea commeaueram, lania laniaueram, aestua, aestuaueram. Prima coniugatione eodem modo tempore futuro adiecta ad imperatiuum modum bo syllaba terminantur, ut commea commeabo, lania laniabo, aestua aestuabo.

[314]

Quae uero indicatiuo modo tempore praesenti ad primam personam o littera nulla, alia praecedente uocali terminantur, ea indicatiuo modo tempore praeterito specie absoluta, et exacta quattuor modis proferuntur. Et est primus, qui similem regulam his habet, quae indicatiuo modo tempore praesenti prima persona paene ultimane uocalem habent, ut amo ama amaui amabam amaueram amabo amare. Secundus est, qui o in i conuertiti et paene ultimam in praeterito perfetto, tertiam ab ultima in plusquamperfecto producit, ut adiuuo adiuui adiuueram; tertius, qui similem quidem regulam habet primi modi, sed detracta a littera, disiungit : seco seca:[ui] secabam secabo secare; facit enim specie absoluta secui et exacta secueram. Quartus est, qui per geminationem syllabae profertur, ut sto sta steti stabam steteram stabo stare; huic simile do da dedi dabam dederam dabo dare correpta littera a contra regulam in eo quod est dabam, dabo, dare profertur.

[315]

Secundae coniugationis uerba indicatiuo modo tempore praesenti persona prima eo litteris terminantur, ut uideo uides, moneo mones. Secundae coniugationis uerba imperatiuo modo tempore praesenti ad secundam personam e littera producta terminantur, ut uideo uide, moneo mone. Secundae coniugationis uerba infinitiuo modo adiecta ad imperatiuum modum re syllaba manente produ ctione terminantur, ut uide uedere, mone monere. Secundae coniugationis uerba indicatiuo modo tempore praeterito specie absoluta et exacta septem modis declinantur; et est primus, qui formam regulae custodit. Nam forma haec est, cum secundae coniugationis uerbum indicatiuo modo tempore praeterito quidem perfecto adiecta ad imperatiuum modum ui syllaba manente productione terminatur, ut deleo dele deleui, plusquamperfecto autem adiectis ad imperatiuum modum ueram syllabis terminatur, ut dele deleueram. Secundus est, cum indicatiui modi primae personae e et o litterae transeunt in i, ut sedeo sedi, et in exacta sederam. Tertius est, cum e et o in u et i mutantur, ut caleo calui, moneo monui, calueram, monueram. Quartus est, cum e et o in i mutant et consonantem quae praecedit in s, ut mulgeo minsi mulseram. Quintus est, cum e et o in i, praecedit uero consonane in x mutatur, ut luceo et lugeo luxi luxeram. Sextus est, qui per duplicationem syllabae profertur, ut spondeo spopondi spoponderam. Septimus est, qui resoluitur in formam passiuorum, ut audeo, ausus sum es est, ausus eram eras erat. Secundae coniugationis uerba indicatiuo modo specie inchoatiua adiecta ad imperatiuum bam syllaba manente productione terminantur, ut uide uidebam, mone monebam. Secundae coniugationis uerba indicatiuo modo tempore futuro adiecta ad imperatiuum modum bo syllaba manente productione terminantur, ut uide uidebo, mone monebo.

[316]

Tertiae coniugationis correptae uerba indicatiuo modo tempore praesenti persona prima aut o littera nulla alia praecedente uocali terminantur, ut lego legis, peto petis, aut io, ut rapio rapis, facio facis, aut uo, ut induo, irruo. Tertiae coniugationis correptae uerba, quae indicatiuo modo tempore praesenti persona prima o littera nulla alla praecedente uocali terminantur, eadem imperatiuo modo tempore praesenti persona secunda e correpta, praecedente consonante primae positionis terminantur, ut lego lege, peto pete; quae u et o, ea imperatiuo modo u et e retinebunt, ut induo indue, irrito irrue. Tertiae coniugationis orrceptae uerba infinitiuo modo adiecta ad imperatiuum modum re syllaba manente correptione terminantur, ut lege legere, pete petere.

[317]

Tertiae coniugationis ‹correptae› uerba, quae indicatiuo modo tempore praesenti persona prima io litteris terminantur, ea praeteritum perfectum et plusquamperfectum sex modis enuntiant. Primus est, qui tertiae coniugationis productae integram regulam sequitur; hic est, qui imperatiui modi regulam in productionem uertit et in absoluta specie assumit ui syllabam et in exacta ueram, ut cupio cupiui cupiueram. Haec eadem tamen interdum sublata u littera in absoluta specie et geminata i, in exacta uero correpta eadem pronuntiantur, ut cupii cupieram. Secundus modus est, qui primae positionis uerbi o litteram deponit et praeeuntem syllabam seu mutata uocali seu perseuerante producit, ut facio feci, fugio fugi: in exacta uero specie i deposita et in e mutata ram syllabam assumit, ut feceram, fugeram. Tertius modus est, cum i et o in u et i conuertuntur, ut elicio elicui elicueram. Quartus depositis io litteris praeeunte consonante per s geminum enuntiatur, ut percutio percussi percusseram; quintus, qui per x, ut aspicio aspexi aspexeram; sextus, qui per geminationem syllabae enuntiatur, ut pario peperi pepereram.

[318]

Tertiae coniugationis correptae uerba, quae indicatiuo modo tempore praesenti persona prima uo litteris terminantur, ea praeterito et absoluto et exacto duobus modis enuntiantur. Et est primus, cum primae positionis uerbi o in i commutant, ut induo indui indueram; secundus, qui per x pronuntiatur, ut instruo instruxi instruxeram.

[319]

Tertiae coniugationis correptae uerba, quae indicatiuo modo tempore praesenti persona prima o littera nulla alia uocali praecedente terminantur, ea indicatiuo modo tempore praeterito specie absoluta et exacta duodecim modis declinantur. Et est primus, qui tertiae coniugationis productae integram formam sequitur, ut supra ostendimus in his uerbis, quae tertiae coniugationis correptae indicatiuo modo tempore praesenti persona prima io litteris terminantur; ut enim est cupio cupiui cupiueram, sic peto petiui petiueram. Haec quoque u litteram interdum subtrahunt et i geminant, ut petii petieram. Secundus est, cum o in i conuertitur ‹:[...]tertius est›, qui primae positionis uerbi o litteram in i commutat et praeeuntem syllabam seu mutata uocali seu perseuerante producit, deposita etiam consonante, si fuerit media, in quam prima uocalis desinat, ut ago egi egeram, lego legi legeram. Eorum autem, quae n consonantem deponunt, exempla sunt haec: frango fregi fregeram, fundo fudi fuderam. Quartus est, qui mediam consonantem deponit et praeeuntem uocalem corripit, ut findo fidi fideram, scindo scidi scideram. Quintus o littera deposita u et i assumit, ut molo molui molueram, colo colui colueram. Sextus, qui, deposita o, s et i assumit, ut carpo carpsi carpseram, scribo scripsi scripseram. Septimus, qui o deposita et praeeunte consonante per s geminum pronuntiatur, ut meto messui messueram. Octauus, qui simili correptione per unum s praeeunte uocali producta declinatur, ut trudo trusi truseram. Nonus, qui per x annuntiatur, ut expungo expunxi expunxeram, ungo unxi unxeram. Decimus, qui per geminationem primae syllabae profertur, ut pungo pupugi pupugeram, curro cucurri cucurreram. Undecimus, qui uerborum compositorum ultimam syllabam geminat, ut trado tradidi tradideram, reddo reddidi reddideram. Duodecimus, qui in formam passiuorum resoluitur, ut fido, fisus sum es est, fisus eram eras erat.

[320]

Haec omnia tertiae coniugationis correptae uerba indicatiuo modo tempore praeterito specie inchoatiua adiecta ad imperatiuum modum bam syllaba praecedente aut consonante primae positionis aut uocali adiecta productione terminantur, ut lege legebam, pete petebam, exceptis his, quae i ante o habuerint; ea enim adiecta i littera ad imperatiuum et adiecta bam syllaba producta e terminantur, ut rapio rape rapiebam. Tertiae coniugationis correptae uerba indicatiuo modo tempore futuro sublata e littera et adiecta am syllaba terminantur, ut lege legam, pete petam, indue induam, exceptis his, quae i ante o habuerint in prima positione; ea enim e in i conuertunt et assumpta am syllaba faciunt futurum, ut rapio rape rapiam, facio face faciam.

[321]

Tertiae coniugationis productae uerba indicatiuo modo tempore praesenti prima persona aut eo litteris terminantur, ut adeo adis, prodeo prodis, aut io, ut audio audis, nutrio nutris. Tertiae coniugationis productae uerba imperatiuo modo tempore praesenti in seconda persona i producta terminantur, ut adeo adi, prodeo prodi, audio audi, nutrio nutri. Haec infinito modo adiecta ad imperatiuum modum re syllaba manente productione terminantur, ut adi adire, prodi prodire. Tertiae coniugationis uerba, quae indicatiuo modo tempore praesenti persona prima eo litteris terminantur, ea modo indicatiuo tempore praeterito specie absoluta adiecta ad imperatiuum ui syllaba terminantur, ut adeo ‹adi› adiui, exacta, autem ueram, ut adiueram: sed consuetudo saepe breuitatem appetens u litteram subtrahit et absoluta ingeminat i, ut adii, prodii, adieram, prodieram. Inchoatiua quoque specie adiecta, ad imperatiuum modum bam syllaba terminantur, ut adibam, prodibam.

[322]

Quae uero indicatiuo modo tempore praesenti persona prima io litteris terminantur, ea tempore praeterito absoluta et exacta forma quinque modis enuntiantur. Et est primus similis superiori, ut nutrio nutriui nutriueram, nutrii nutrieram, et audii audieram, ut apud Uergilium audieras, et fama fuit. Specie tantum inchoatiua, distant; omnia enim tertiae coniugationis productae uerba, quae indicatiuo modo tempore praesenti persona prima io litteris terminantur, ea eodem modo tempore praeterito specie inchoatiua e productam ante nouissimam syllabam adiciunt :[bam], ut audiebam, ueniebam, operiebam; quamquam haec ueteres sine e littera pronuntiabant, ut Uergilius: nutribat Tyrrhusque pater, cui regia parent armenta. Secundus modus est, cum o amissa praecedens syllaba producitur, ut uenio ueni ueneram. Tertius, cum i et o in u et i mutantur, ut operio operui operueram. Quartus, qui depositis i et o praecedentem consonantem in s conuertit, ut sarcio sarsi sarseram. Quintus, qui per x enuntiatur, ut uincio uinxi uinxeram.

[323]

Tertiae coniugationis productae uerba, quae indicatiuo modo tempore praesenti eo litteris terminantur, ea tempore futuro eodem modo bo syllaba adiecta ad imperatiuum modum terminantur, ut adeo adi adibo, prodeo prodi prodibo; quae uero io, adiecta ad imperatiuum modum am syllaba terminantur, ut audio audi audiam, nutrio nutri nutriam, quamuis Terentius protulerit per bo. Inde apparet geminam esse pronuntiationem; dixit enim: iam scibo, ubi siet.

[324]

Indicatiuo modo tempore praesenti eorum, quae eo litteris terminantur, sunt uerba, quae a diuerso praesenti praeteritum simile habent, ut luceo et lugeo: luxi enim facit. Item cernit et crescit creuit facit. Sunt alia, quae una uerbi positione duas coniugationes teneant, ut pando et mando; faciunt enim pandas et pandis, mandas et mandis. Verba casibus iunguntur interdum singulis, ita genetiuo, ut misereor tui, datiuo, ut suadeo tibi, accusatiuo, ut moneo te, ablatiuo, ut utor illo; interdum duobus, ut genetiuo et accusa‹tiuo, ut memini tui et memini illud, uel accusatiuo et abla›tiuo, ut fungor hanc rem et illa re. Haec satis ad exempla analogiae dixisse sufficiat. Quae enim his formis conspecta fuerint non teneri, pro certo anomala iudicanda. Quae strictim exigueque memorabo, ut contra rationem etiam usum quaedam usurpasse detegamus aut etiam contra regulam defecisse.

[325]

Cum nominatiuo singulari reus et deus similia sint, quare plurali hi rei dicuntur, et usus dicit hi di contra regulam, cum dei tantum dici deberent, praesertim cum genetiuus nominatiuo suo duabus syllabis non debeat longior inueniri, quod hic eueniet, si dicamus deorum? Cur Thoas et Aeas ‹et Aeneas› cum similia sint, Thoantis et Aeantis faciant, Aeneas non faciat Aeneantis, sed Aeneae? Cur, cum hic biceps et triceps dicamus, genetiuus duabus contra regulam syllabis crescat, ut bicipitis aut tricipitis dicamus, non bicipis aut tricipis? Vnde uenit, ut aliger, frugifer, accipiter habeant omnes casus, Iuppiter duos habeat? Cum sanctus, pius, bonus similia sint, cur dicimus sanctior, et piior non dicimus? Deinde sanctior sanctissimus, bonior bonissimus non dicamus? Cum dicat Uergilius fandi atque nefandi, ‹cur,› cum a nefando dicamus nefarius, a fando farius non dicitur? Quare seiunctus amissa praepositione dicitur iunctus, securus et sedulus eadem perdita non ualeant memorari? Cum dicamus singoli uiri, singulae mulieres, singula scrinia, quare non dicimus singulus uir, singula mulier, singulum scrinium? Cum uenor, piscor, aucupor similia sint, cur uenator et piscator dicitur et aucupator non dicitur, sed auceps? Cur uolo non habet imperatiuum? Cur fare primam uerbi personam non habet? Quare soleo praeteritum perfectum non habet? Cum canta et laua similia sint, cur cantaui faciat et lauaui non faciat? Item corusca et tona coruscaui facit, tonaui non facit? Quid quod ego unum casum recipit? Cum calceatus, armatus, togatus, paenulatus paria uideantur, quare calceo et armo dicimus, togo et paenulo non admittitur? Nominatiuus singularis in us exiens in omnibus positiuis e productam habet in aduerbiis, ut doctus dotte, auarus auare, parcus parce: bonus et malus cur corripit in aduerbio e bene et male? Cum habilis habiliter dicamus, cur facilis faciliter non dicimus? Item cum difficulter dicamus, cur faculter dici non poterit? Cum audax audacter dicatur, cur uerax ueracter non dicimus, sed ueraciter? Cur singulatim dicimus, binatim ternatimque non dicimus? Et alia huius modi, quae possem innumera memorare, ni ad cetera properarem.»

[326]

Haec cum Grammatiee uelut rerum exordium instauratura dixisset, propter superi senatus Iouisque fastidium Minerua talibus interuenit: «ni fallor, octo partes orationis uelut incunabula repetitura intimare disponis, adiciens soloecismorum causas barbarasque formas, tum alia loquendi uitia, quae apud uates inclitos plurimum celebrata; quae nunc tropos, nunc metaplasmos, nunc schemata figuras ex eodemque cuncta uitia uelut decoris fonte manantia, quae attestentur aut nescientis errorem aut affectatam doctioribus uenustatem. Quae si ab scholaribus inchoamentis in senatum caelitem duces, decursae peritiae gratiam deflorabis. Nam si rhythmicum quid metricumque, sicut inter cirratos audes, assumpseris, profecto Musices impetu, cuius praeuertis officium, discerperis. Formam igitur praedictae praeceptionis absolueris, si praecipuis memoratis iam te ab inchoamentorum uulgarium uilitatibus uindicaris.» His germanae uerbis cum sponso Delius annuebant et Grammaticen ad uirginis transita obsequia compulerunt. Ac tunc aliam feminarum pari sponsalium munere conferendam Clarius intromisit.