Institutions liturgiques (page 31)

Dom Prosper Guéranger · Vie de l'Église

Texte français, domaine public · Source : bibliotheque-monastique.ch — Institutions liturgiques, 4 volumes · 178 pages

Fiche de l’œuvre dans le savoir

(1420). Ignace Behenam, patriarche des jacobites, composa une anaphore remarquable par la beauté du style.

(1440). Nicolas Kempht, chartreux, écrivit une Exposition du Canon et de la Messe entière.

(1446). Troïle Malvetius, docteur de Bologne, a laissé un livre de Sanctorum Canonizatione.

(1450). Fernand de Cordoue, sous-diacre de l'Église romaine, adressa au cardinal François Piccolomini, un traité de Pontifici Pallii mysterio.

(1456). Jacques Gil, dominicain, maître du sacré Palais, composa l'office de la Transfiguration de Notre-Seigneur, par ordre de Callixte III.

(1460). Jean de Torquemada, dominicain, maître du sacré Palais, cardinal et évêque de Sabine, a laissé un livre intitulé : De Efficacia Aquœ Benedictœ.

(1460). Georges Codinus,surnommé Curopalate, publia, depuis la prise de Constantinople par les Turcs, un livre sous ce titre : De Curiœ et Ecclesiœ Constantinopolitanœ officiis et officialibus.

(1471). Ange de Brunswick, Saxon, écrivit un livre sur le Canon de la Messe.

(1474). Michel Lochmayr, recteur de l'Académie de Vienne, rédigea le Parochiale parochorum, qui renferme beaucoup d'instructions dans le genre de celles de nos rituels modernes.

(1475). Jean de Dursten, augustin, écrivit : De Monocordo; de Modo bene cantandi ; et de collectarum conclusionibus.

(1480). Gabriel Biel, docteur de l'Université de Tubingen, a laissé une Exposition du Canon de la Messe.

(1483). Jean Trithème,  abbé de Saint-Martin de Spanheim,

378

puis de Saint-Jacques de Wurtzbourg, la grande lumière de l'ordre de Saint-Benoît en son siècle, fut aussi un liturgiste remarquable. Outre plusieurs séquences, il composa un office en l'honneur de sainte Anne et de saint Joachim, et plusieurs messes pour la Compassion de la sainte Vierge, pour l'Ange Gardien, pour saint Pierre, saint André, saint Jean l'Évangéliste, sainte Marie-Madeleine, sainte Marthe, etc.

(1490). Jérôme Savonarole, dominicain, ajoute à ses autres titres de célébrité, celui d'avoir traité les matières liturgiques avec élévation et onction. Il a composé un traité de Sacrificio Missœ et Mysteriis ejus, et un autre de Mysterio Crucis, avec un office de la sainte Croix.

(1495). Jean de Lanshem, augustin allemand, écrivit un Speculum Missœ.

(1495). Nicolas de Alfentia, carme, composa un volume très-étendu sur l'Ordinaire de la Messe et le Canon.

(1497). Balthazar de Leipsick, abbé cistercien, est auteur d'une Exposition du Canon de la Messe, qui fut imprimée à Leipsick en 1497.

En terminant ce chapitre, nous trouvons un grand nombre de considérations à recueillir pour l'instruction du lecteur, et pour le développement de la véritable doctrine sur la Liturgie.

1° Ce n'est point une forme liturgique durable que celle qui a été improvisée pour satisfaire à de prétendues exigences littéraires.

2° La réforme de la Liturgie, pour durer, a besoin d'être exécutée non par des mains doctes, mais par des mains pieuses et investies d'une autorité franchement compétente.

3° Dans la réforme de la Liturgie on doit se garder de l'esprit de nouveauté, restaurer ce qui se serait glissé de défectueux dans les anciennes formes, et non les abolir.

4° Ce n'est point réformer la Liturgie que de l'abréger;

379

sa longueur n'est point un défaut aux yeux de ceux qui doivent vivre de la prière.

5° Lire beaucoup d'Écriture sainte dans l'office n'est pas remplir toute l'obligation de la prière sacerdotale; car lire n'est pas prier.

6° Il n'y a pas de fondement à la distinction de l'office public et de l'office privé : car il n'y a pas deux prières qui soient à la fois la prière officielle de l'Église. Le clerc légitimement absent du chœur, de même qu'il y est réputé présent, doit se tenir uni à ses frères en récitant avec eux ce qu'ils chantent en union avec lui. Les lectures qu'il fera dans un bréviaire savant l'isolent de cette prière commune.

7°Ce n'est pas un mal que les règles du service divin soient nombreuses et compliquées, afin que le clerc apprenne avec quelle diligence il faut accomplir l'œuvre du Seigneur. Toute satire sur les Rubriques annonce un homme prévenu, ou superficiel, et l'Église répond à ces nouvelles et molles théories, en promulguant plus haut que jamais l'ensemble de ses lois si belles d'harmonie et d'unité.

8° Enfin, s'il n'y a pas à balancer pour la conscience entre saint Pie V, souverain Pontife rétablissant solennellement l'ancien office, et le cardinal de Sainte-Croix, Quignonez, éditeur responsable d'un nouvel office inconnu à tous les siècles, quel choix doit-on faire entre l'office de l'Église catholique, et celui ou ceux qu'auraient improvisés en leur propre nom, ou, si l'on veut, sous un patronage qu'il faut bien reconnaître inférieur à celui de Clément VII et de Paul III, quelques prêtres obscurs, suspects dans la foi, et quelques-uns même frappés des foudres de l'Église ? N'est-il pas à craindre que le jugement de la Sorbonne, de 1535, ne leur soit devenu applicable ?

La suite de cette histoire mettra le lecteur en état de conclure.

38o

NOTES DU CHAPITRE XIII

NOTE A

Docta sanctorum Patrum, decrevit auctoritas, ut in divines laudis Officiis, quae débitas servitutis obsequio exhibentur, cunctorum mens vigilet, sermo non cespitet, et modesta psallentium gravitas placida modulatione decantet. Nam in ore eorum dulcis resonabat sonus. Dulcis quippe omnino sonus in ore psallentium resonat, cum Deum corde suscipiunt, dum loquuntur verbis; in ipsum quoque cantibus devotionem accendunt : inde etenim in Ecclesiis Dei psalmodia cantanda praecipitur, ut fidelium devotio excitetur; in hoc nocturnum diurnumque Officium et Missarum celebritates assidue Clero ac populo sub maturo tenore, distinctaque gradatione cantantur, ut eadem distinctione collibeant, et maturitate delectent. Sed nonnulli novellae scholae discipuli, dum temporibus mensurandis invigilant, novis notis intendunt, fingere suas, quam antiquas cantare malunt; in semibreves et minimas Ecclesiastica cantantur, notulis percutiuntur ; nam melodias hoquetis intersecant, discantibus lubricant, triplis et motetis vulgaribus nonnunquam inculcant, adeo ut interdum Antiphonarii et Gradualis fundamenta despiciant, ignorent super quo aedificant, tonos nesciant, quos non discernunt, imo confundunt ; cum ex earum multitudine notarum ascensiones pudicas descensionesque temperatae, plani cantus, quibus toni ipsi secernuntur, ad invicem obfuscuntur; currunt enim, et non quiescunt ; aures inebriant, et non medentur; gestibus simulant quod depromunt, quibus devotio quaerenda contemnitur, vitanda lascivia propalatur. Non enim inquit frustra ipse Boëtius, lascivus animus, vel lascivioribus delectatur modis, vel eosdem saepe audiens emollitur, et frangitur. Hoc ideo dudum nos, et Fratres nostri correctione indigere percepimus, hoc relegare, imo prorsus abjicere, et ab eadem Ecclesia Dei profligare efficacius properamus. Quocirca de ipsorum Fratrum consilio districte praecipimus, ut nullus deinceps talia, vel his similia in dictis Officiis, praesertim Horis Canonicis, vel cum Missarum solemnia celebrantur, attentare prassumat. Si quis vero contra fecerit, per Ordinarios locorum ubi ista commissa fuerint, vel deputandos ab eis in non exemptis, in exemptis vero per praepositos seu praelatos suos, ad quos alias correctio, et punitio culparum, et excessuum hujusmodi, vel similium pertinere dignoscitur, vel deputandos ab eisdem, per suspensionem ab Officio per octo dies, auctoritate hujus Canonis, puniatur. Per hoc autem non intendimus prohibere, quin interdum diebus festis praecipue, sive solemnibus in Missis, et praefatis divinis Officiis aliquae consonantiae, quae melodiam sapiunt,

381

puta octavae, quintae, quartae, et hujusmodi supra cantum Ecclesiasticum simplicem proferantur : sic tamen, ut ipsius cantus integritas illibata ermaneat, et nihil ex hoc de bene morata musica immutetur, maxime cum hujusmodi consonantiae auditum demulceant, devotionem provocent, et psallentium Deo animos torpere non sinant. Actum et datum, etc. (Extravagant. Commun, lib. III, tit. I.)

NOTE B

Ad Sanctiss. Patrem, et D. N. Paulum III. Pont. Max. Francisci Quignonii tit. S. Crucis in Jerus. presb. card. in breviarium proxime confectum Prasfatio.

Cogitanti mihi, Pater Sanctiss., atque  animo repetenti initia veteris instituti,  quo sancitum  est,  ut clerici   sacris  initiati,   vel   sacerdotiis praesidentes, singulis diebus perlegant horarias preces, quas Canonicas etiam   appellamus;  très omnino  causas  spectatas   fuisse videri  solent. Quarum ea prima est, quod cum ceteri homines in quaque civitate aut suum quisque negotium agant, aut in republica administranda sint occupati, clericis ex eo vocatis,   ut Hieronymus testatur, quod de sorte Domini sint, quique bonis ecclesiasticis aluntur hoc potissimum negotium divinis et humanis legibus est injunctum, ut in commissum sibi populum, ac de se bene merentem Deum propitium habere cunctis rationibus enitantur. Quod non solum sacrificiis efficitur, sed etiam precibus, quae a pio corde proficiscantur, teste Jacobo, qui nos ad precandum cohortans,  orate  (inquit) pro invicem ut salvemini,  multum enim valet deprecatio justi assidua. Altera causa est, ut qui reliquo populo exemplo debent esse virtutis,  et sanctimoniae,  assidua  precatione Deum   alloquentes, minus opportuni reddantur tentatori diabolo, si eos invenerit, ut  Hieronymus  ait,  occupatos, et a cogitationibus caducarum rerum subinde avocati,  contemplationi divinarum assuescant. Tertia, ut Religionis quoque futuri magistri quotidiana sacra; Scripturae, et ecclesiasticarum historiarum lectione erudiantur, complectanturque, ut Paulus ait, eum,  qui secundum doctrinam est, fidelem sermonem,  et  potentes sint exhortari in doctrina sana, et eos, qui contradicunt, arguere. Et profecto si quis modum precandi olim a majoribus traditum diligenter con-sideret, horum omnium ab ipsis habitam esse rationem manifeste deprehendet. Sed   factum  est   nescio   quo   pacto  hominum  negligentia, ut paulatim a sanctissimis illis veterum Patrum institutis discederetur.Nam primum libri sacrae Scripturae, qui statis anni temporibus erant perlegendi, vix dum incœpti a precantibus praetermittuntur. Ut exemplo esse possunt liber Genesis, qui incipitur in Septuagesima, et liber Isaiae, qui in Adventu, quorum vix singula capitula perlegimus, ac eodem modo cetera Veteris Testamenti volumina degustamus magis quam legimus : nec secus accidit in Evangelio, et reliquam Scripturam Novi Testamenti, quorum in loco  successerunt alia,  nec utilitate cum his, nec gravitate

382

comparanda,  quas quotidie  agitatione linguae  magis  quam  intentione mentis inculcantur. Deinde Psalmorum plerisque,  qui singulis hebdomadae diebus erant destinati, rejectis, pauci quidam toto fere anno repetuntur. Tum historiae Sanctorum tam inculte, et tam negligenti judicio scriptae leguntur, ut nec auctoritatem habere videantur nec gravitatem. Accedit tam perplexus ordo, tamque difficilis precandi ratio, ut interdum paulo minor opera in inquirendo ponatur, quam cum inveneris, in legendo. Quibus rebus animadversis, felicis recordationis Clemens VII, Pontifex maximus, cum intelligeret officii sui esse, cum aliorum Christianorum commoditatibus prospicere, tum imprimis Clericorum, quibus ministris uteretur in commisso sibi grege administrando, me hortatus est, negotiumque dedit, ut quantum cura et diligentia niti possem, preces horarias ea ratione disponerem, ut sublatis, quas dixi, difficultatibus, et dispendiis, clerici majoribus etiam commodis ad precandum allicerentur. Quam ego provinciam libentissime suscepi, simul ut bono publico pro mea virili parte servirem. Adhibitis igitur quibusdam meorum domesticorum pruderitibus hominibus sacrarum litterarum, et Pontificii juris doctrina praeditis, eisdemque graece, et latine eruditis, dedi operam quam maxime potui, ut commode ac ex utilitate publica rem conficerem in hune maxime modum.

Omissis antiphonis, capitulis, et responsoriis, ac multis hymnis, ceterisque id genus rébus Scripturas sacra; lectionem impedientibus, Breviarium constat ex Psalmis, et Scriptura sacra Veteris et Novi Testamenti, et Sanctorum historiis, quas ex probatis, et gravibus auctoribus graecis et latinis decerpsimus, easdemque stylo paulo quidem cultiore, non tamen fucato, exornare curavimus. Relicti sunt etiam ex hymnis, qui plurimum omnium habere visi sunt auctoritatis, et gravitatis. Psalmi sunt ita distributi, retento, quatenus licuit, veterum Patrum instituto, ut omnes perlegantur singulis hebdomadis anni, terni singuli horis, unius longitudine cum alterius brevitate sic compensata, ut labor legendi diurnus par propemodum sit tota hebdomada, et perinde toto anno.

Quod pertinet ad ceteram Scripturam sacram ex Veteri Testamento, perleguntur utilissimi, et gravissimi quique libri. Ex Novo autem nihil praetermittitur, praeter Apocalypsim, cujus principium tantum legitur : quin potius Epistolas Pauli cum Canonicis, et Actis Apostolorum repetuntur. Ex lectionibus enim ternis, quas singulis diebus totius anni leguntur, prima est ex Veteri Testamento, secunda ex Novo, qua totum ipsum (dempta, ut diximus, parte Apocalypsis) absolvitur, tertia ex his-toria Sancti, si cujus festum celebratur; quod si nullum fuerit, Apostolorum Acta, et Epistolas tertia lectione repetuntur ordine notato in Calendario.

Propter inconstantiam temporis Paschalis, et aliorum festorum, quas mobilia dicuntur, fieri non potuit, ut regulas omnino vitaremus, quarum tam plenum erat prius Breviarium, ut vix aetas hominis ad carum rationem perdiscendam sufficeret, sed nos tam raras, et perspicuas regulas disposuimus, ut eas cuivis facile sit intelligere.

383

Officium   beatas Virginia  quotidianum non legitur, sed   loco ejus ,ad Vesperam, et Matutinum fit commemoratio quotidie, et omnibus sabbatis totum Officium eidem Virgini praestatur, nisi festum inciderit.

Habet hase precandi ratio très maximas commoditates. Primam, quod precantibus simul acquiritur utriusque Testamenti peritia. Secundam, quod res est expeditissima, propter summam ordinis simplicitatem, et nonnullam brevitatem. Tertiam, quod historiae Sanctorum nihil habent, ut prius, quod graves, et doctas aures offendat. Hic autem est ordo, et precandi ratio.

AD   MATUTINUM.

Pater noster cum signo crucis, Confiteor Deo, etc., Domine labia mea, etc. Deus, in adjutorium, etc. Deinde sequitur Invitatorium tempori,seu festo conveniens. Psalmus, Venite, exultemus, etc. In cujus fine duntaxat Invitatorium repetitur, non autem in medio. Tum Hymnus destinatus. Post haec sine Antiphona leguntur très Psalmi, deinde Lectiones très quarum quaeque incipitur a benedictione, et desinit in : Tu autem, Domine, etc. Benedictio ante primam Lectionem, quas est ex Veteri Testamento, Deus Pater omnipotens, etc. Ante secundam, quae ex Novo, Unigenitus Dei, etc. Tertia Lectio est vel ex historiis Sanctorum, cum dies est festus, et tune praecedit benedictio, Cujus festum colimus, etc. Vel ex Epistolis, vel Actis Apostolorum repetendo, et tune praecedit benedictio, Spiritus Sancti gratia, etc. In sabbatis autem, in quibus tribuimus Officium beatae Virgini, dicitur benedictio, Per Virginem matrem, etc. Post tertiam Lectionem, Te Deum laudamus, cujus loco in Adventu, et Quadragesima dicitur Psalmus, Miserere mei, praeterquam in festis Sanctorum, in quibus dicitur etiam tunc Te Deum laudamus.

AD   LAUDES.

Deus, in adjutorium, deinde terni Psalmi cum cantico, Benedictus, quod canticum nullo die praetermittetur. Domine, exaudi, etc. Oratio conveniens. Postremo, nisi totum Officium tribuatur beatae Virgini, fit de ipsa commemoratio, item de Apostolis, et omnibus Sanctis. Benedicamus Domino, et, Fidelium animas, etc.

AD  PRIMAM.

Pater Noster, cum signo crucis. Deus, in adjutorium. Hymnus consuetus. Terni Psalmi, diebus autem Dominicis additur symbolum Quicumque vult, aliis vero symbolum, Credo in Deum, Domine, exaudi, Oratio consueta, Benedicamus Domino, et, Fidelium animae.

Ad Tertiam, Sextam, et Nonam eodem modo, exceptis symbolis, et dicitur Oratio quas dicta fuerit ad Laudes.

AD VESPERAM.

Pater noster, cum signo crucis, Deus, in adjutorium. Hymnus. Psalmi terni. Canticum Magnificat, quod nullo die praetermittitur. Oratio et commemorationes, ut ad Matutinum

384

AD COMPLETORIUM.

Converte nos, Deus. Deus, in adjutorium. Hymnus Te lucis. Psalmi terni, cum cantico, Nunc dimittis, quod etiam dicitur singulis diebus. Oratio Visita. Salve Regina. Oratio Omnipotens sempiterne Deus. Quae omnia supra dicta latius explicantur in prima Dominica Adventus.

Discrimen igitur inter illud, quo hactenus usi sumus, et hoc Breviarium est, quod in illo, quanquam veteribus Patribus placuisset, totam fere sacram Scripturam legi singulis annis, tamen vix una particula legitur carptim libros degustando. In hoc autem legitur singulis annis magna, et praecipua pars Veteris Testamenti, et totum Novum praeter partent Apocalypsis, ut diximus, Epistolis et Actis Apostolorum etiam repetitis.

Quod pertinet ad Psalterium, in illo Breviario pauci quidam Psalmi saepissime repetuntur, plerique ne semel quidem leguntur toto anno. In hoc omnes leguntur singulis hebdomadis, sine taedio, nam singulis horis terni psalmi accommodantur, nullo eadem hebdomada repetito. Deinde in illo Sanctorum historiae non paucœ leguntur tam rudi stylo, tam sine rerum delectu et gravitate, ut sint interdum contemptui, atque derisui legentibus. In hoc nihil tale relictum est, omnia sunt cultiora, graviora, et ex historia ecclesiastica, et auctoribus probatis gravibusque decerpta.

Postremo in illo summa erat confusio propter regularum multitudinem, et perplexitatem, et Festorum translationem, et varias commemorationum, versiculorum, responsoriorum, antiphonarum, et sintilium rerum laboriosas ac parum graves incultationes, et iterationes, quae nec ad pietatem, nec ad cognitionem Scripturae sacras magnopere conducebant. In hoc talibus omnibus impedimentis sublatis, in sacrae Scripturae continua lectione potissimum, et gravibus Sanctorum historiis versamur, paucis et perspicuis regulis appositis.

Itaque si quis diligenter animadvertat, et vêtus Patrum consilium, institutumque consideret, plane intelliget hoc Breviarium non tam esse novum inventum, quam Breviarii veteris in commodiorem et cultiorem formam restitutionem, sublatis quibusdam rebus, quae medio tempore praeter judicium et gravitatem obrepserant.

Porro quanquam non fuit nobis propositum brevitati, sed commoditati precantium consulere, utrumque tamen, ut speramus, consecuti sumus. Nam licet lectiones singula; longiores sint in hoc Breviario, sunt tamen très duntaxat, cum in priore adjuncto Officio beata; Virginia sint duodecim cum totidem versiculis, et responsoriis, et licet quidam Psalmi in hoc sint longiores, in illo tamen singulis diebus leguntur multo plures, si repetitos numeres tamque diversos.

Accedit, quod in illo magna est perplexitas, et longitudo Officii tum feriae, tum etiam dominica diei. In hoc nullum, aut minimum est dierum totius anni discrimen; nec enim interest ad longitudinem de dominica, seu feria agatur, an de festo. In illo Psalmi hinc inde cum difficultate, mora et tœdio volvendis chartis exquiruntur. In hoc per dies et horas totius hebdomadœ dispositi sunt. Qui noster ordo non parum

385

facit ad temporis brevitatem, et laboris levamen. Adjuvat et idem ordo lectionum- nam prima et secunda simplici et immutabili ordine dispositae sunt in totum annum, sive festum incidat, sive non. Diversitas enim Officii festi dominicae, et ferialis diei consistit in mutatione invitatorii, et hymnorum ad Matutinum, et Vesperam, et tertiae lectionis, et orationis, cetera sunt ejusdem rationis utrobique.

Si cui autem laboriosum in hoc Breviario videbitur pleraque omnia ex libro legi, cum multa in alio, qua; propter frequentem repetitionem ediscuntur, memoriter pronuntientur, compensat cum hoc labore cognitionem Scripturae sacra;, qua; sic in dies augescit, et intentionem animi, quam Deus ante omnia in precantibus requirit (hanc enim majorent legentibus, quam memoriter proferentibus adesse necesse est), et hujusmodi laborem non modo fructuosum, sed etiam salutarem judicabit. Habes, Pater Sanctiss., instituti nostri rationem, habes formulam Breviarii, superest, ut si tibi res, quemadmodum speramus, non improbabitur, ipse quoque faveas incœptis nostris, et labori publicae commoditatis gratia suscepto. Vale.

NOTE C

Rationes et motiva propter quae videtur Universitati Parisiensi non recipiendum Breviarium, nuper editum et promulgatum.

In   primis   advertendum  est, quod  dictum Breviarium discrepat et dissonum est aliis omnibus Breviariis quarumcumque dioeceseon, etiam Romanae Ecclesiae ; cum alia omnia Breviaria pleraque sancta et salutaria ad pietatem et devotionem fideles inducentia contineant quae istud Breviarum non habet ;   cujus generis sunt Horae Beata; Mariae, antiphonae, responsoria, capitula,   homiliae, sive expositiones catholicorum   Doctorum super Evangeliis et aliis Scripturis, ordo et numerus Psalmorum, et modus legendi illos in Ecclesia,. nec non et ordo legendi sacras Scripturas in Matutinis, juxta varietatem temporum ab Ecclesia hactenus observatus. Cum autem haec usque adeo salutaria Ecclesia; instituta in Ecclesiasticis Officiis a primordiis ferme Ecclesiae, ad haec usque tempora servata fuerint, mirum quonam pacto is qui hoc novum Breviarium condidit, haec omnia rejiciat et rejicienda decernat, tamquam ut inquit, nec ad pietatem, nec ad cognitionem sacras Scripturas magnopere copducant. Quod si verum esset, nulla utique esset antiphonarum, responsoriorum, et reliquorum praenominatorum in Ecclesia utilitas, forentque haec omnia ut superflua et inutilia resecanda. Quod tamen erroneum est, nec ei quae secundum doctrinam est, pietati consentaneum, Parum quoque sobrie sapere visus est hujusmodi scriptor, dum suam unius sententiam  antiquis  Patrum decretis, communi et approbato usui Ecclesiae et authenticis historiis minime erubuit praeferre. Proinde ut quam periculosa sit nec ferenda hujusmodi Breviarii editio, cognoscant omnes, operas pretium in primis est ostendere, quod  a veteribus Patrum ordinationibus et  Catholicis

386

Ecclesiae statutis ad pietatem conferentibus nemini liceat discedere. Deinde quod servandus sit communis et probatus Ecclesiae ritus. Ad haec, in his

de quibus agitur, nequaquam a receptas Fidei Doctorum scriptis Ecclesia

dissideat. Denique mala, quœ ex hac curiosa hujusmodi Breviarii novitate

sequuntur, explicanda sunt............................Caeterum periculosa videtur talis Breviarii mutatio. Nam timendum est, si talis mutatio suscipiatur, ne eadem ratione immutetur Missale et Officium Missae, et multa ex eo sancta et salutaria detrahantur, non in aedificationem, sed in destructionem.

Eadem quoque facilitate auferri possent caeremoniae et solemnitates Sacramentorum, et alia sacramentalia, cujusmodi sunt consecrationes ecclesiarum, altarium, calicum, cantus Ecclesias, festa Sanctorum, aqua benedicta, et alia id genus multa. Ex quo clare apparet quali via, et quam periculosa sequantur ex ista mutatione Breviarii et novitate.

Periculum insuper imminet non mediocre, si sub signatura particularis hominis ecclesiastici, non religiosi, communem usum Ecclesia; hactenus observatum relinquant, ut accipiant hoc novum Breviarium ecclesia: Cathedrales, Collegiales et Parochiales, consimili signatura receptum Officium relinquant Ecclesias, id quod in magnum scandali populi cederet, et periculum immineret inducendi seditionem, a quibus Deus nos avertat. (D'Argentré, Collectio Judiciorum, tom. II, pag. 12-126.)

NOTE D

Ad Sanctissimum Patrem et Dominum nostrum Paulum tertium, Pontificem maximum, Francisci Quignonii tit. Sancta; Crucis in Jerusalem presbyteri cardinalis, in Breviarium proxime confectum ac denuo recognitum praefatio.

Breviarium Romanum nuper a nobis felic. recor. Clementis VII Pontif. Max. hortatu confectum, ac potius in ampliorem sacrarum Scripturarum lectionem ad veterem Sanctorum Patrum, et Conciliorum antiquorum formam revocatum, tuaque voluntate, Sanctissime Pater, aditum, graves plerosque ac doctos viros ita probasse et recepisse intellexi, ut nihil in eo mutandum existimarent. Alios item animadverti graves etiam et prudentes homines, qui ejus rationem magnopere probantes, nonnihil tamen in eo desiderari adfirmarent. Imo vero numquam dubitavi, fore in tanta multitudine nonnullos, ex iis videlicet, qui in diverso precandi ritu consenuissent, quibus labor ille noster non esset perinde gratus, existimantibus ab inveterata illa consuetudine precandi nulla ratione clericis esse discedendum. Imo vero nobis primam editionem Breviarii non tanquam promulgationem legis esse placuerat, sed quasi publicam quamdam deliberationem, ut sic, proposita nostra sententia, judicia multorum exquireremus, et quod omnium commodissimum et religioni ac pietati convenientissimum plerisque prudentibus gravibusque viris esset visum, sequeremur... Itaque multorum sententiis collatis, quae nobis partim  vocibus, partim  scriptis innotuerunt,   judicium   eorum

387

secuti qui omnium prudentissime sentire visi sunt, libenter quœdam addidimus, alia mutavimus, et omnia diligenter recognovimus retenta tamen summa forma Breviarii. Sed quoniam sic fert natura rerum ut nihil sit tam rectum, nihil tanta ratione in vitam usumque hominum inductum, cujus novitas non sit aliquibus ingrata, non temere facturi esse videmur, si rationem totius instituti nostri a nobis prius summatim redditam, nunc adcuratius recognito Breviario, paulo latius explicabimus.

I - CHAPITRE XIV

CHAPITRE XIV : de l'hérésie antiliturgique et de la réforme protestante DU XVI° SIÈCLE, CONSIDÉRÉE DANS SES RAPPORTS AVEC LA LITURGIE.

La Liturgie est une chose trop excellente dans l'Église, pour ne pas s'être trouvée en  butte aux attaques de l'hérésie. Mais de même que l'autorité de l'Église ne fut point combattue directement, comme notion, par les sectes de l'Orient qui déchirèrent d'ailleurs le Symbole en tant de manières, aussi  n'a-t-on point vu dans cette patrie des mystères, le rationaliste poursuivre   les formes du culte par système. Scindées entre elles par de violents dissentiments, les sectes orientales ont marié au christianisme, les  unes un panthéisme déguisé, les autres le principe même du dualisme; mais, par-dessus tout, elles ont besoin de croire et d'être chrétiennes ; leur Liturgie est l'expression  complète   de   leur  situation. Des  blasphèmes  sur l'Incarnation du Verbe déshonorent certaines formules; mais ce désordre n'empêche pas  que les notions traditionnelles de la Liturgie  ne soient  conservées dans  ces formules et dans les rites qui  les  accompagnent :   bien plus, la foi, si défigurée qu'elle soit, a été féconde, presque jusqu'à nos jours, chez ces hommes qui croient mal, mais qui pourtant veulent croire; et les jacobites, les nestoriens, seulement depuis l'an 1000, ont produit plus de formules liturgiques, d'anaphores, par exemple, que les Grecs melchites, dont les livres n'ont rien gagné depuis leur séparation de l'Église romaine, si l'on excepte certains recueils

389

d'hymnes composées par toute sorte de personnes, et adjointes aux livres d'offices. Mais encore ce dernier genre de prières ne tient point au fond de la Liturgie, comme les anaphores, les bénédictions, etc., composées par les jacobites et les nestoriens modernes, et dont nous trouvons le texte ou la notice dans l'ouvrage de Renaudot sur les Liturgies d'Orient, ou dans la bibliothèque orientale d'Assemani. Le lecteur se tromperait néanmoins, s'il pensait que nous entendons donner cette abondance extrême comme l'indice d'un progrès; l'antiquité, l'immutabilité des formules de l'autel, est la première de leurs qualités; mais cette fécondité est du moins un signe de vie, et l'on ne peut s'empêcher de reconnaître que le style ecclésiastique de ces anaphores, même des plus récentes, est parfaitement conforme à celui que les siècles ont consacré. Quant aux traditions sur les rites et cérémonies, les sectes d'Orient les ont toutes conservées avec une rare fidélité, et si des circonstances superstitieuses s'y trouvent quelquefois mêlées, elles attestent du moins un fonds primitif de foi, comme chez nous la diminution progressive des pratiques extérieures accuse la présence d'un rationalisme secret qui montre ses résultats.

L'Église grecque a généralement conservé avec grand soin, sinon le génie, du moins les formes de la Liturgie. Nous avons dit ailleurs comment Dieu l'a prédestinée, pour un temps du moins, à rendre, par l'immobilité de ses usages antiques, un irrécusable témoignage à la pureté des traditions latines. C'est pourquoi Cyrille Lucaris échoua si honteusement dans son projet d'initier l'Église orientale aux doctrines du rationalisme d'Occident. Toutefois, l'esprit disputeur et pointilleux de Marc d'Éphèse est demeuré au sein de l'Église grecque, et produira ses fruits naturels, du moment que cette Église sera appelée à se fondre dans nos sociétés européennes. L'Église grecque doit infailliblement passer par le protestantisme avant de

Tous les livres