Odes et Épîtres (Carmina, Epistulae)

Horace: Odes I

Q. HORATI FLACCI CARMINVM LIBER PRIMVS

I

Maecenas atavis edite regibus,

o et praesidium et dulce decus meum,

sunt quos curriculo pulverem Olympicum

collegisse iuvat metaque fervidis

evitata rotis palmaque nobilis 5

terrarum dominos evehit ad deos;

hunc, si mobilium turba Quiritium

certat tergeminis tollere honoribus;

illum, si proprio condidit horreo

quicquid de Libycis verritur areis. 10

Gaudentem patrios findere sarculo

agros Attalicis condicionibus

numquam demoveas, ut trabe Cypria

Myrtoum pavidus nauta secet mare.

Luctantem Icariis fluctibus Africum 15

mercator metuens otium et oppidi

laudat rura sui; mox reficit rates

quassas, indocilis pauperiem pati.

Est qui nec veteris pocula Massici

nec partem solido demere de die 20

spernit, nunc viridi membra sub arbuto

stratus, nunc ad aquae lene caput sacrae.

Multos castra iuvant et lituo tubae

permixtus sonitus bellaque matribus

detestata. Manet sub Iove frigido 25

venator tenerae coniugis inmemor,

seu visa est catulis cerva fidelibus,

seu rupit teretis Marsus aper plagas.

Me doctarum hederae praemia frontium

dis miscent superis, me gelidum nemus 30

Nympharumque leves cum Satyris chori

secernunt populo, si neque tibias

Euterpe cohibet nec Polyhymnia

Lesboum refugit tendere barbiton.

Quod si me lyricis vatibus inseres, 35

sublimi feriam sidera vertice.

II

Iam satis terris nivis atque dirae

grandinis misit Pater et rubente

dextera sacras iaculatus arces

terruit Urbem,

terruit gentis, grave ne rediret 5

saeculum Pyrrhae nova monstra questae,

omne cum Proteus pecus egit altos

visere montis,

piscium et summa genus haesit ulmo,

nota quae sedes fuerat columbis, 10

et superiecto pavidae natarunt

aequore dammae.

Vidimus flavom Tiberim retortis

litore Etrusco violenter undis

ire deiectum monumenta regis 15

templaque Vestae,

Iliae dum se nimium querenti

iactat ultorem, vagus et sinistra

labitur ripa Iove non probante

uxorius amnis. 20

Audiet civis acuisse ferrum,

quo graves Persae melius perirent,

audiet pugnas vitio parentum

rara iuventus.

Quem vocet divum populus ruentis 25

imperi rebus? Prece qua fatigent

virgines sanctae minus audientem

carmina Vestam?

Cui dabit partis scelus expiandi

Iuppiter? Tandem venias precamur, 30

nube candentis umeros amictus,

augur Apollo,

sive tu mavis, Erycina ridens,

quam Iocus circumvolat et Cupido,

sive neglectum genus et nepotes 35

respicis, auctor,

heu nimis longo satiate ludo,

quem iuvat clamor galeaeque leves,

acer et Mauri peditis cruentum

voltus in hostem, 40

sive mutata iuvenem figura

ales in terris imitaris, almae

filius Maiae, patiens vocari

Caesaris ultor.

Serus in caelum redeas diuque 45

laetus intersis populo Quirini,

neve te nostris vitiis iniquum

ocior aura

tollat; hic magnos potius triumphos,

hic ames dici pater atque princeps, 50

neu sinas Medos equitare inultos

te duce, Caesar.

III

Sic te diva potens Cypri,

sic fratres Helenae, lucida sidera,

ventorumque regat pater

obstrictis aliis praeter Iapyga,

navis, quae tibi creditum 5

debes Vergilium; finibus Atticis

reddas incolumem precor

et serves animae dimidium meae.

Illi robur et aes triplex

circa pectus erat, qui fragilem truci 10

commisit pelago ratem

primus, nec timuit praecipitem Africum

decertantem Aquilonibus

nec tristis Hyadas nec rabiem Noti,

quo non arbiter Hadriae 15

maior, tollere seu ponere volt freta.

Quem mortis timuit gradum

qui siccis oculis monstra natantia,

qui vidit mare turbidum et

infamis scopulos Acroceraunia? 20

Nequicquam deus abscidit

prudens Oceano dissociabili

terras, si tamen impiae

non tangenda rates transiliunt vada.

Audax omnia perpeti 25

gens humana ruit per vetitum nefas;

audax Iapeti genus

ignem fraude mala gentibus intulit;

post ignem aetheria domo

subductum macies et nova febrium 30

terris incubuit cohors

semotique prius tarda necessitas

leti corripuit gradum.

Expertus vacuum Daedalus aera

pennis non homini datis; 35

perrupit Acheronta Herculeus labor.

Nil mortalibus ardui est;

caelum ipsum petimus stultitia neque

per nostrum patimur scelus

iracunda Iovem ponere fulmina. 40

IV

Soluitur acris hiems grata vice veris et Favoni

trahuntque siccas machinae carinas,

ac neque iam stabulis gaudet pecus aut arator igni

nec prata canis albicant pruinis.

Iam Cytherea choros ducit Venus imminente luna 5

iunctaeque Nymphis Gratiae decentes

alterno terram quatiunt pede, dum gravis Cyclopum

Volcanus ardens visit officinas.

Nunc decet aut viridi nitidum caput impedire myrto

aut flore, terrae quem ferunt solutae; 10

nunc et in umbrosis Fauno decet immolare lucis,

seu poscat agna sive malit haedo.

Pallida Mors aequo pulsat pede pauperum tabernas

regumque turris. O beate Sesti,

vitae summa brevis spem nos vetat inchoare longam. 15

Iam te premet nox fabulaeque Manes

et domus exilis Plutonia, quo simul mearis,

nec regna vini sortiere talis

nec tenerum Lycidan mirabere, quo calet iuventus

nunc omnis et mox virgines tepebunt. 20

V

Quis multa gracilis te puer in rosa

perfusus liquidis urget odoribus

grato, Pyrrha, sub antro?

cui flavam religas comam,

simplex munditiis? Heu quotiens fidem 5

mutatosque deos flebit et aspera

nigris aequora ventis

emirabitur insolens,

qui nunc te fruitur credulus aurea,

qui semper vacuam, semper amabilem 10

sperat, nescius aurae

fallacis. Miseri, quibus

intemptata nites. Me tabula sacer

votiva paries indicat uvida

suspendisse potenti

vestimenta maris deo. 15

VI

Scriberis Vario fortis et hostium

uictor, Maeonii carminis alite,

quam rem cumque ferox nauibus aut equis

miles te duce gesserit.

Nos, Agrippa, neque haec dicere nec gravem 5

Pelidae stomachum cedere nescii,

nec cursus duplicis per mare Vlixei

nec saevam Pelopis domum

conamur, tenues grandia, dum pudor

inbellisque lyrae Musa potens vetat 10

laudes egregii Caesaris et tuas

culpa deterere ingeni.

Quis Martem tunica tectum adamantina

digne scripserit aut pulvere Troico

nigrum Merionen aut ope Palladis 15

Tydiden superis parem?

Nos convivia, nos proelia virginum

sectis in iuvenes unguibus acrium

cantamus, vacui sive quid urimur

non praeter solitum leves. 20

VII

Laudabunt alii claram Rhodon aut Mytilenen

aut Ephesum bimarisve Corinthi

moenia vel Baccho Thebas vel Apolline Delphos

insignis aut Thessala Tempe;

sunt quibus unum opus est intactae Palladis urbem 5

carmine perpetuo celebrare et

undique decerptam fronti praeponere olivam;

plurimus in Iunonis honorem

aptum dicet equis Argos ditesque Mycenas:

me nec tam patiens Lacedaemon 10

nec tam Larisae percussit campus opimae

quam domus Albuneae resonantis

et praeceps Anio ac Tiburni lucus et uda

mobilibus pomaria riuis.

Albus ut obscuro deterget nubila caelo 15

saepe Notus neque parturit imbris

perpetuo, sic tu sapiens finire memento

tristitiam vitaeque labores

molli, Plance, mero, seu te fulgentia signis

castra tenent seu densa tenebit 20

Tiburis umbra tui. Teucer Salamina patremque

cum fugeret, tamen uda Lyaeo

tempora populea fertur uinxisse corona,

sic tristis affatus amicos:

'Quo nos cumque feret melior fortuna parente, 25

ibimus, o socii comitesque.

Nil desperandum Teucro duce et auspice Teucro:

certus enim promisit Apollo

ambiguam tellure nova Salamina futuram.

O fortes peioraque passi

mecum saepe viri, nunc vino pellite curas; 30

cras ingens iterabimus aequor.'

VIII

Lydia, dic, per omnis

te deos oro, Sybarin cur properes amando

perdere, cur apricum

oderit Campum, patiens pulveris atque solis,

cur neque militaris 5

inter aequalis equitet, Gallica nec lupatis

temperet ora frenis.

Cur timet flavum Tiberim tangere? Cur olivum

sanguine viperino

cautius vitat neque iam livida gestat armis 10

bracchia, saepe disco

saepe trans finem iaculo nobilis expedito?

quid latet, ut marinae

filium dicunt Thetidis sub lacrimosa Troia

funera, ne virilis 15

cultus in caedem et Lycias proriperet catervas?

IX

Vides ut alta stet nive candidum

Soracte nec iam sustineant onus

silvae laborantes geluque

flumina constiterint acuto?

Dissolve frigus ligna super foco 5

large reponens atque benignius

deprome quadrimum Sabina,

o Thaliarche, merum diota.

Permitte divis cetera, qui simul

strauere ventos aequore fervido 10

deproeliantis, nec cupressi

nec veteres agitantur orni.

Quid sit futurum cras, fuge quaerere, et

quem fors dierum cumque dabit, lucro

adpone nec dulcis amores

sperne, puer, neque tu choreas, 15

donec virenti canities abest

morosa. Nunc et Campus et areae

lenesque sub noctem susurri

composita repetantur hora,

nunc et latentis proditor intumo 20

gratus puellae risus ab angulo

pignusque dereptum lacertis

aut digito male pertinaci.

X

Mercuri, facunde nepos Atlantis,

qui feros cultus hominum recentum

voce formasti catus et decorae

more palaestrae,

te canam, magni Iovis et deorum 5

nuntium curvaeque lyrae parentem,

callidum quicquid placuit iocoso

condere furto.

Te, boves olim nisi reddidisses

per dolum amotas, puerum minaci 10

voce dum terret, viduus pharetra

risit Apollo.

Quin et Atridas duce te superbos

Ilio dives Priamus relicto

Thessalosque ignis et iniqua Troiae 15

castra fefellit.

Tu pias laetis animas reponis

sedibus virgaque levem coerces

aurea turbam, superis deorum

gratus et imis. 20

XI

Tu ne quaesieris (scire nefas) quem mihi, quem tibi

finem di dederint, Leuconoe, nec Babylonios

temptaris numeros. Ut melius quicquid erit pati!

Seu pluris hiemes seu tribuit Iuppiter ultimam,

quae nunc oppositis debilitat pumicibus mare 5

Tyrrhenum, sapias, vina liques et spatio brevi

spem longam reseces. Dum loquimur, fugerit invida

aetas: carpe diem, quam minimum credula postero.

XII

Quem virum aut heroa lyra vel acri

tibia sumis celebrare, Clio?

Quem deum? Cuius recinet iocosa

nomen imago

aut in umbrosis Heliconis oris 5

aut super Pindo gelidove in Haemo?

Unde vocalem temere insecutae

Orphea silvae

arte materna rapidos morantem

fluminum lapsus celerisque ventos, 10

blandum et auritas fidibus canoris

ducere quercus.

Quid prius dicam solitis parentis

laudibus, qui res hominum ac deorum,

qui mare ac terras variisque mundum 15

temperat horis?

Unde nil maius generatur ipso

nec viget quicquam simile aut secundum;

proximos illi tamen occupabit

Pallas honores. 20

Proeliis audax, neque te silebo,

Liber, et saevis inimica virgo

beluis, nec te, metuende certa

Phoebe sagitta.

Dicam et Alciden puerosque Ledae, 25

hunc equis, illum superare pugnis

nobilem; quorum simul alba nautis

stella refulsit,

defluit saxis agitatus umor,

concidunt venti fugiuntque nubes 30

et minax, quod sic volvere, ponto

unda recumbit.

Romulum post hos prius an quietum

Pompili regnum memorem, an superbos

Tarquini fasces, dubito, an Catonis 35

nobile letum.

Regulum et Scauros animaeque magnae

prodigum Paulum superante Poeno

gratus insigni referam Camena

Fabriciumque. 40

Hunc et incomptis Curium capillis

utilem bello tulit et Camillum

saeva paupertas et avitus apto

cum lare fundus.

Crescit occulto velut arbor aevo 45

fama Marcelli; micat inter omnis

Iulium sidus, velut inter ignis

luna minores.

Gentis humanae pater atque custos,

orte Saturno, tibi cura magni 50

Caesaris fatis data: tu secundo

Caesare regnes.

Ille seu Parthos Latio imminentis

egerit iusto domitos triumpho

sive subiectos Orientis orae 55

Seras et Indos,

te minor laetum reget aequus orbem:

tu gravi curru quaties Olympum,

tu parum castis inimica mittes

fulmina lucis. 60

XIII

Cum tu, Lydia, Telephi

cervicem roseam, cerea Telephi

laudas bracchia, vae, meum

fervens difficili bile tumet iecur.

Tunc nec mens mihi nec color

certa sede manet, umor et in genas 5

furtim labitur, arguens

quam lentis penitus macerer ignibus.

Uror, seu tibi candidos

turparunt umeros inmodicae mero 10

rixae, sive puer furens

inpressit memorem dente labris notam.

Non, si me satis audias,

speres perpetuum dulcia barbare

laedentem oscula, quae Venus 15

quinta parte sui nectaris imbuit.

Felices ter et amplius

quos inrupta tenet copula nec malis

divolsus querimoniis

suprema citius solvet amor die. 20

XIV

O navis, referent in mare te novi

fluctus. O quid agis? Fortiter occupa

portum. Nonne vides ut

nudum remigio latus,

et malus celeri saucius Africo 5

antemnaque gemant ac sine funibus

vix durare carinae

possint imperiosius

aequor? Non tibi sunt integra lintea,

non di, quos iterum pressa voces malo. 10

Quamvis Pontica pinus,

silvae filia nobilis,

iactes et genus et nomen inutile:

nil pictis timidus navita puppibus

fidit. Tu, nisi ventis 15

debes ludibrium, cave.

Nuper sollicitum quae mihi taedium,

nunc desiderium curaque non levis,

interfusa nitentis

vites aequora Cycladas. 20

XV

Pastor cum traheret per freta navibus

Idaeis Helenen perfidus hospitam,

ingrato celeris obruit otio

ventos ut caneret fera

Nereus fata: 'Mala ducis avi domum 5

quam multo repetet Graecia milite,

coniurata tuas rumpere nuptias

et regnum Priami vetus.

Heu, heu, quantus equis, quantus adest viris

sudor! Quanta moves funera Dardanae 10

genti! Iam galeam Pallas et aegida

currusque et rabiem parat.

Nequicquam Veneris praesidio ferox

pectes caesariem grataque feminis

inbelli cithara carmina divides; 15

nequicquam thalamo gravis

hastas et calami spicula Cnosii

vitabis strepitumque et celerem sequi

Aiacem: tamen, heu serus, adulteros

crines pulvere collines.

Non Laertiaden, exitium tuae 20

gentis, non Pylium Nestora respicis?

Urgent inpavidi te Salaminius

Teucer, te Sthenelus sciens

pugnae, sive opus est imperitare equis, 25

non auriga piger; Merionen quoque

nosces. Ecce furit te reperire atrox

Tydides melior patre,

quem tu, cervus uti vallis in altera

visum parte lupum graminis inmemor, 30

sublimi fugies mollis anhelitu,

non hoc pollicitus tuae.

Iracunda diem proferet Ilio

matronisque Phrygum classis Achillei;

post certas hiemes uret Achaicus 35

ignis Iliacas domos.'

XVI

O matre pulchra filia pulchrior,

quem criminosis cumque voles modum

pones iambis, sive flamma

sive mari libet Hadriano.

Non Dindymene, non adytis quatit 5

mentem sacerdotum incola Pythius,

non Liber aeque, non acuta

sic geminant Corybantes aera,

tristes ut irae, quas neque Noricus

deterret ensis nec mare naufragum 10

nec saevus ignis nec tremendo

Iuppiter ipse ruens tumultu.

Fertur Prometheus addere principi

limo coactus particulam undique

desectam et insani leonis

vim stomacho apposuisse nostro. 15

Irae Thyesten exitio gravi

strauere et altis urbibus ultimae

stetere causae, cur perirent

funditus inprimeretque muris 20

hostile aratrum exercitus insolens.

Conpesce mentem: me quoque pectoris

temptavit in dulci iuventa

feruor et in celeres iambos

misit furentem. Nunc ego mitibus 25

mutare quaero tristia, dum mihi

fias recantatis amica

opprobriis animumque reddas.

XVII

Velox amoenum saepe Lucretilem

mutat Lycaeo Faunus et igneam

defendit aestatem capellis

usque meis pluviosque ventos.

Inpune tutum per nemus arbutos 5

quaerunt latentis et thyma deviae

olentis uxores mariti

nec viridis metuunt colubras

nec Martialis haediliae lupos,

utcumque dulci, Tyndari, fistula 10

valles et Usticae cubantis

levia personuere saxa.

Di me tuentur, dis pietas mea

et Musa cordi est. Hic tibi copia

manabit ad plenum benigno

ruris honorum opulenta cornu; 15

hic in reducta valle Caniculae

vitabis aestus et fide Teia

dices laborantis in uno

Penelopen vitreamque Circen; 20

hic innocentis pocula Lesbii

duces sub umbra nec Semeleius

cum Marte confundet Thyoneus

proelia nec metues protervum

suspecta Cyrum, ne male dispari 25

incontinentis iniciat manus

et scindat haerentem coronam

crinibus inmeritamque vestem.

XVIII

Nullam, Vare, sacra vite prius severis arborem

circa mite solum Tiburis et moenia Catili;

siccis omnia nam dura deus proposuit neque

mordaces aliter diffugiunt sollicitudines.

Quis post vina gravem militiam aut pauperiem crepat? 5

Quis non te potius, Bacche pater, teque decens Venus?

Ac ne quis modici transiliat munera Liberi,

Centaurea monet cum Lapithis rixa super mero

debellata, monet Sithoniis non levis Euhius,

cum fas atque nefas exiguo fine libidinum 10

discernunt avidi. Non ego te, candide Bassareu,

invitum quatiam nec variis obsita frondibus

sub divum rapiam. Saeva tene cum Berecyntio

cornu tympana, quae subsequitur caecus amor sui

et tollens vacuum plus nimio gloria verticem 15

arcanique fides prodiga, perlucidior vitro.

XIX

Mater saeva Cupidinum

Thebanaeque iubet me Semelae puer

et lasciva Licentia

finitis animum reddere amoribus.

Urit me Glycerae nitor 5

splendentis Pario marmore purius;

urit grata proteruitas

et voltus nimium lubricus aspici.

In me tota ruens Venus

Cyprum deseruit, nec patitur Scythas 10

aut versis animosum equis

Parthum dicere nec quae nihil attinent.

Hic vivum mihi caespitem, hic

verbenas, pueri, ponite turaque

bimi cum patera meri:

mactata veniet lenior hostia. 15

XX

Vile potabis modicis Sabinum

cantharis, Graeca quod ego ipse testa

conditum levi, datus in theatro

cum tibi plausus,

care Maecenas eques, ut paterni 5

fluminis ripae simul et iocosa

redderet laudes tibi Vaticani

montis imago.

Caecubum et prelo domitam Caleno

tu bibes uvam; mea nec Falernae 10

temperant vites neque Formiani

pocula colles.

XXI

Dianam tenerae dicite virgines,

intonsum, pueri, dicite Cynthium

Latonamque supremo

dilectam penitus Iovi;

vos laetam fluviis et nemorum coma, 5

quaecumque aut gelido prominet Algido,

nigris aut Erymanthi

silvis aut viridis Gragi;

vos Tempe totidem tollite laudibus

natalemque, mares, Delon Apollinis 10

insignemque pharetra

fraternaque umerum lyra.

Hic bellum lacrimosum, hic miseram famem

pestemque a populo et principe Caesare in

Persas atque Britannos

vestra motus aget prece. 15

XXII

Integer vitae scelerisque purus

non eget Mauris iaculis neque arcu

nec venenatis gravida sagittis,

Fusce, pharetra,

sive per Syrtis iter aestuosas 5

sive facturus per inhospitalem

Caucasum vel quae loca fabulosus

lambit Hydaspes.

Namque me silva lupus in Sabina,

dum meam canto Lalagen et ultra 10

terminum curis vagor expeditis,

fugit inermem,

quale portentum neque militaris

Daunias latis alit aesculetis

nec Iubae tellus generat, leonum 15

arida nutrix.

Pone me pigris ubi nulla campis

arbor aestiva recreatur aura,

quod latus mundi nebulae malusque

Iuppiter urget; 20

pone sub curru nimium propinqui

solis in terra domibus negata:

dulce ridentem Lalagen amabo,

dulce loquentem.

XXIII

Vitas inuleo me similis, Chloe,

quaerenti pavidam montibus aviis

matrem non sine vano

aurarum et silvae metu.

Nam seu mobilibus veris inhorruit 5

adventus folliis, seu virides rubum

dimovere lacertae,

et corde et genibus tremit.

Atqui non ego te, tigris ut aspera

Gaetulusue leo, frangere persequor: 10

tandem desine matrem

tempestiva sequi viro.

XXIV

Quis desiderio sit pudor aut modus

tam cari capitis? Praecipe lugubris

cantus, Melpomene, cui liquidam pater

vocem cum cithara dedit.

Ergo Quintilium perpetuus sopor 5

urget? Cui Pudor et Iustitiae soror,

incorrupta Fides, nudaque Veritas

quando ullum inveniet parem?

Multis ille bonis flebilis occidit,

nulli flebilior quam tibi, Vergili. 10

Tu frustra pius, heu, non ita creditum

poscis Quintilium deos.

Quid si Threicio blandius Orpheo

auditam moderere arboribus fidem?

Num vanae redeat sanguis imagini, 15

quam virga semel horrida,

non lenis precibus fata recludere,

nigro compulerit Mercurius gregi?

durum: sed levius fit patientia

quicquid corrigere est nefas. 20

XXV

Parcius iunctas quatiunt fenestras

iactibus crebris iuvenes proterui

nec tibi somnos adimunt amatque

ianua limen,

quae prius multum facilis movebat 5

cardines. Audis minus et minus iam:

'Me tuo longas perevnte noctes,

Lydia, dormis?'

Invicem moechos anus arrogantis

flebis in solo levis angiportu 10

Thracio bacchante magis sub

interlunia vento,

cum tibi flagrans amor et libido,

quae solet matres furiare equorum,

saeviet circa iecur ulcerosum 15

non sine questu,

laeta quod pubes hedera virenti

gaudeat pulla magis atque myrto,

aridas frondes hiemis sodali

dedicet Euro. 20

XXVI

Musis amicus tristitiam et metus

tradam protervis in mare Creticum

portare ventis, quis sub Arcto

rex gelidae metuatur orae,

quid Tiridaten terreat, unice 5

securus. O quae fontibus integris

gaudes, apricos necte flores,

necte meo Lamiae coronam,

Piplea dulcis. Nil sine te mei

prosunt honores; hunc fidibus novis, 10

hunc Lesbio sacrare plectro

teque tuasque decet sorores.

XXVII

Natis in usum laetitiae scyphis

pugnare Thracum est; tollite barbarum

morem verecundumque Bacchum

sanguineis prohibete rixis.

Vino et lucernis Medus acinaces 5

immane quantum discrepat; impium

lenite clamorem, sodales,

et cubito remanete presso.

Voltis severi me quoque sumere

partem Falerni? Dicat Opuntiae 10

frater Megyllae quo beatus

volnere, qua pereat sagitta.

Cessat voluntas? Non alia bibam

mercede. Quae te cumque domat Venus

non erubescendis adurit

ignibus ingenuoque semper 15

amore peccas. Quicquid habes, age,

depone tutis auribus. A! miser,

quanta laborabas Charybdi,

digne puer meliore flamma. 20

Quae saga, quis te solvere Thessalis

magus venenis, quis poterit deus?

vix inligatum te triformi

Pegasus expediet Chimaera.

XXVIII

Te maris et terrae numeroque carentis harenae

mensorem cohibent, Archyta,

pulveris exigui prope latum parva Matinum

munera nec quicquam tibi prodest

aerias temptasse domos animoque rotundum 5

percurrisse polum morituro.

Occidit et Pelopis genitor, conviva deorum,

Tithonusque remotus in auras

et Iovis arcanis Minos admissus habentque

Tartara Panthoiden iterum Orco 10

demissum, quamvis clipeo Troiana refixo

tempora testatus nihil ultra

nervos atque cutem morti concesserat atrae,

iudice te non sordidus auctor

naturae verique. Sed omnis una manet nox 15

et calcanda semel via leti.

Dant alios Furiae toruo spectacula Marti,

exitio est avidum mare nautis;

mixta senum ac iuvenum densentur funera, nullum

saeva caput Proserpina fugit. 20

Me quoque devexi rapidus comes Orionis

Illyricis Notus obruit undis.

At tu, nauta, vagae ne parce malignus harenae

ossibus et capiti inhumato

particulam dare: sic, quodcumque minabitur Eurus 25

fluctibus Hesperiis, Venusinae

plectantur silvae te sospite multaque merces,

unde potest, tibi defluat aequo

ab Iove Neptunoque sacri custode Tarenti.

Neglegis inmeritis nocituram

postmodo te natis fraudem committere? Fors et 30

debita iura vicesque superbae

te maneant ipsum: precibus non linquar inultis

teque piacula nulla resolvent.

Quamquam festinas, non est mora longa; licebit 35

iniecto ter pulvere curras.

XXIX

Icci, beatis nunc Arabum invides

gazis et acrem militiam paras

non ante devictis Sabaeae

regibus horribilique Medo

nectis catenas? Quae tibi virginum 5

sponso necato barbara serviet?

puer quis ex aula capillis

ad cyathum statuetur unctis,

doctus sagittas tendere Sericas

arcu paterno? Quis neget arduis 10

pronos relabi posse rivos

montibus et Tiberim reverti,

cum tu coemptos undique nobilis

libros Panaeti Socraticam et domum

mutare loricis Hiberis,

pollicitus meliora, tendis? 15

XXX

O Venus regina Cnidi Paphique,

sperne dilectam Cypron et vocantis

ture te multo Glycerae decoram

transfer in aedem.

Fervidus tecum puer et solutis 5

Gratiae zonis properentque Nymphae

et parum comis sine te Iuventas

Mercuriusque.

XXXI

Quid dedicatum poscit Apollinem

vates? Quid orat, de patera novum

fundens liquorem? Non opimae

Sardiniae segetes feraces,

non aestuosae grata Calabriae 5

armenta, non aurum aut ebur Indicum,

non rura, quae Liris quieta

mordet aqua taciturnus amnis.

Premant Calena falce quibus dedit

Fortuna vitem, dives et aureis 10

mercator exsiccet culillis

vina Syra reparata merce,

dis carus ipsis, quippe ter et quater

anno revisens aequor Atlanticum

inpune: me pascust olivae,

me cichorea levesque malvae. 15

Frui paratis et valido mihi,

Latoe, dones, at, precor, integra

cum mente, nec turpem senectam

degere nec cithara carentem. 20

XXXII

Poscimur. Si quid vacui sub umbra

lusimus tecum, quod et hunc in annum

vivat et pluris, age, dic Latinum,

barbite, carmen,

Lesbio primum modulate civi, 5

qui, ferox bello, tamen inter arma,

sive iactatam religarat udo

litore navem,

Liberum et Musas Veneremque et illi

semper haerentem puerum canebat 10

et Lycum nigris oculis nigroque

crine decorum.

O decus Phoebi et dapibus supremi

grata testudo Iovis, o laborum

dulce lenimen, mihi cumque salve 15

rite vocanti.

XXXIII

Albi, ne doleas plus nimio memor

inmitis Glycerae neu miserabilis

descantes elegos, cur tibi iunior

laesa praeniteat fide.

Insignem tenui fronte Lycorida 5

Cyri torret amor, Cyrus in asperam

declinat Pholoen: sed prius Apulis

iungentur capreae lupis

quam turpi Pholoe peccet adultero.

Sic visum Veneri, cui placet imparis 10

formas atque animos sub iuga aenea

saevo mittere cum ioco.

Ipsum me melior cum peteret Venus,

grata detinuit compede Myrtale

libertina, fretis acrior Hadriae 15

curuantis Calabros sinus.

XXXIV

Parcus deorum cultor et infrequens,

insanientis dum sapientiae

consultus erro, nunc retrorsum

vela dare atque iterare cursus

cogor relictos: namque Diespiter 5

igni corusco nubila dividens

plerumque, per purum tonantis

egit equos volucremque currum,

quo bruta tellus et vaga flumina,

quo Styx et invisi horrida Taenari 10

sedes Atlanteusque finis

concutitur. Valet ima summis

mutare et insignem attenuat deus,

obscura promens; hinc apicem rapax

Fortuna cum stridore acuto

sustulit, hic posuisse gaudet. 15

XXXV

O diva, gratum quae regis Antium,

praesens vel imo tollere de gradu

mortale corpus vel superbos

vertere funeribus triumphos,

te pauper ambit sollicita prece 5

ruris colonus, te dominam aequoris

quicumque Bythyna lacessit

Carpathium pelagus carina.

Te Dacus asper, te profugi Scythae,

urbesque gentesque et Latium ferox 10

regumque matres barbarorum et

purpurei metuunt tyranni,

iniurioso ne pede proruas

stantem columnam, neu populus frequens

ad arma cessantis, ad arma

concitet imperiumque frangat. 15

Te semper anteit serva Necessitas,

clavos trabalis et cuneos manu

gestans aena nec severus

uncus abest liquidumque plumbum; 20

te Spes et albo rara Fides colit

velata panno nec comitem abnegat,

utcumque mutata potentis

veste domos inimica linquis;

at volgus infidum et meretrix retro 25

periura cedit, diffugiunt cadis

cum faece siccatis amici,

ferre iugum pariter dolosi.

Serves iturum Caesarem in ultimos

orbis Britannos et iuvenum recens 30

examen Eois timendum

partibus Oceanoque rubro.

Heu heu, cicatricum et sceleris pudet

fratrumque. Quid nos dura refugimus

aetas, quid intactum nefasti

liquimus? Unde manum iuventus 35

metu deorum continuit? Quibus

pepercit aris? O utinam nova

incude diffingas retusum in

Massagetas Arabasque ferrum! 40

XXXVI

Et ture et fidibus iuvat

placare et vituli sanguini debito

custodes Numidae deos,

qui nunc Hesperia sospes ab ultima

caris multa sodalibus, 5

nulli plura tamen dividit oscula

quam dulci Lamiae, memor

actae non alio rege puertiae

mutataeque simul togae.

Cressa ne careat pulchra dies nota 10

neu promptae modus amphorae

neu morem in Salium sit requies pedum

neu multi Damalis meri

Bassum Threicia vincat amystide

neu desint epulis rosae 15

neu vivax apium neu breve lilium.

Omnes in Damalin putres

deponent oculos nec Damalis nouo

divelletur adultero

lascivis hederis ambitiosior. 20

XXXVII

Nunc est bibendum, nunc pede libero

pulsanda tellus, nunc Saliaribus

ornare pulvinar deorum

tempus erat dapibus, sodales.

Antehac nefas depromere Caecubum 5

cellis avitis, dum Capitolio

regina dementis ruinas

funus et imperio parabat

contaminato cum grege turpium

morbo virorum, quidlibet impotens 10

sperare fortunaque dulci

ebria. Sed minuit furorem

vix una sospes navis ab ignibus,

mentemque lymphatam Mareotico

redegit in veros timores 15

Caesar, ab Italia volantem

remis adurgens, accipiter velut

mollis columbas aut leporem citus

venator in campis nivalis

Haemoniae, daret ut catenis 20

fatale monstrum. Quae generosius

perire quaerens nec muliebriter

expavit ensem nec latentis

classe cita reparavit oras,

ausa et iacentem visere regiam 25

voltu sereno, fortis et asperas

tractare serpentes, ut atrum

corpore conbiberet venenum,

deliberata morte ferocior:

saevis Liburnis scilicet invidens 30

privata deduci superbo,

non humilis mulier, triumpho.

XXXVIII

Persicos odi, puer, apparatus,

displicent nexae philyra coronae,

mitte sectari, rosa quo locorum

sera moretur.

Simplici myrto nihil adlabores 5

sedulus, curo: neque te ministrum

dedecet myrtus neque me sub arta

vite bibentem.

Horace The Latin Library The Classics Page

Horace: Odes II

Q. HORATI FLACCI CARMINVM LIBER SECVNDVS

I

Motum ex Metello consule civicum

bellique causas et vitia et modos

ludumque Fortunae gravisque

principum amicitias et arma

nondum expiatis uncta cruoribus, 5

periculosae plenum opus aleae,

tractas et incedis per ignis

suppositos cineri doloso.

Paulum severae Musa tragoediae

desit theatris; mox, ubi publicas 10

res ordinaris, grande munus

Cecropio repetes coturno,

insigne maestis praesidium reis

et consulenti, Pollio, curiae,

cui laurus aeternos honores

Delmatico peperit triumpho. 15

Iam nunc minaci murmure cornuum

perstringis auris, iam litui strepunt,

iam fulgor armorum fugacis

terret equos equitumque voltus. 20

Audire magnos iam videor duces

non indecoro pulvere sordidos

et cuncta terrarum subacta

praeter atrocem animum Catonis.

Iuno et deorum quisquis amicior 25

Afris inulta cesserat impotens

tellure, victorum nepotes

rettulit inferias Iugurthae.

Quis non Latino sanguine pinguior

campus sepulcris impia proelia 30

testatur auditumque Medis

Hesperiae sonitum ruinae?

Qui gurges aut quae flumina lugubris

ignara belli? Quod mare Dauniae

non decoloravere caedes?

Quae caret ora cruore nostro? 35

Sed ne relictis, Musa procax, iocis

Ceae retractes munera Neniae,

mecum Dionaeo sub antro

quaere modos leviore plectro. 40

II

Nullus argento color est avaris

abdito terris, inimice lamnae

Crispe Sallusti, nisi temperato

splendeat usu.

Vivet extento Proculeius aevo, 5

notus in fratres animi paterni;

illum aget pinna metuente solui

Fama superstes.

Latius regnes avidum domando

spiritum quam si Libyam remotis 10

Gadibus iungas et uterque Poenus

serviat uni.

Crescit indulgens sibi dirus hydrops

nec sitim pellit, nisi causa morbi

fugerit venis et aquosus albo 15

corpore languor.

Redditum Cyri solio Prahaten

dissidens plebi numero beatorum

eximit Virtus populumque falsis

dedocet uti 20

vocibus, regnum et diadema tutum

deferens uni propriamque laurum

quisquis ingentis oculo inretorto

spectat acervos.

III

Aequam memento rebus in arduis

servare mentem, non secus in bonis

ab insolenti temperatam

laetitia, moriture Delli,

seu maestus omni tempore vixeris 5

seu te in remoto gramine per dies

festos reclinatum bearis

interiore nota Falerni.

Quo pinus ingens albaque populus

umbram hospitalem consociare amant 10

ramis? Quid obliquo laborat

lympha fugax trepidare rivo?

Huc vina et unguenta et nimium brevis

flores amoenae ferre iube rosae,

dum res et aetas et Sororum

fila trium patiuntur atra. 15

Cedes coemptis saltibus et domo

villaque, flauvs quam Tiberis lavit,

cedes, et exstructis in altum

divitiis potietur heres. 20

Divesne prisco natus ab Inacho

nil interest an pauper et infima

de gente sub divo moreris,

victima nil miserantis Orci;

omnes eodem cogimur, omnium 25

versatur urna serius ocius

sors exitura et nos in aeternum

exilium impositura cumbae.

IV

Ne sit ancillae tibi amor pudori,

Xanthia Phoceu: prius insolentem

serva Briseis niveo colore

movit Anchillem;

movit Aiacem Telamone natum 5

forma captivae dominum Tecmessae;

arsit Atrides medio in triumpho

virgine rapta,

barbarae postquam cecidere turmae

Thessalo victore et ademptus Hector 10

tradidit fessis leviora tolli

Pergama Grais.

Nescias an te generum beati

Phyllidis flavae decorent parentes;

regium certe genus et penatis 15

maeret iniquos.

Crede non illam tibi de scelesta

plebe delectam, neque sic fidelem,

sic lucro aversam potuisse nasci

matre pudenda. 20

Bracchia et voltum teretisque suras

integer laudo: fuge suspicari

cuius octauvm trepidavit aetas

claudere lustrum.

V

Nondum subacta ferre iugum valet

cervice, nondum munia comparis

aequare nec tauri ruentis

in venerem tolerare pondus.

Circa virentis est animus tuae 5

campos iuvencae, nunc fluviis gravem

solantis aestum, nunc in udo

ludere cum vitulis salicto

praegestientis. Tolle cupidinem

immitis uvae: iam tibi lividos 10

distinguet autumnus racemos

purpureo varius colore;

iam te sequetur; currit enim ferox

aetas et illi quos tibi dempserit

adponet annos; iam proterva

fronte petet Lalage maritum, 15

dilecta, quantum non Pholoe fugax,

non Chloris albo sic umero nitens

ut pura nocturno renidet

luna mari Cnidiusve Gyges, 20

quem si puellarum insereres choro,

mire sagacis falleret hospites

discrimen obscurum solutis

crinibus ambiguoque voltu.

VI

Septimi, Gadis aditure mecum et

Cantabrum indoctum iuga ferre nostra et

barbaras Syrtis, ubi Maura semper

aestuat unda,

Tibur Argeo positum colono 5

sit meae sedes utinam senectae,

sit modus lasso maris et viarum

militiaeque.

Unde si Parcae prohibent iniquae,

dulce pellitis ovibus Galaesi 10

flumen et regnata petam Laconi

rura Phalantho.

Ille terrarum mihi praeter omnis

angulus ridet, ubi non Hymetto

mella decedunt viridique certat 15

baca Venafro,

ver ubi longum tepidasque praebet

Iuppiter brumas et amicus Aulon

fertili Baccho minimum Falernis

invidet uvis. 20

Ille te mecum locus et beatae

postulant arces; ibi tu calentem

debita sparges lacrima favillam

vatis amici.

VII

O saepe mecum tempus in ultimum

deducte Bruto militiae duce,

quis te redonavit Quiritem

dis patriis Italoque caelo,

Pompei, meorum prime sodalium, 5

cum quo morantem saepe diem mero

fregi, coronatus nitentis

malobathro Syrio capillos?

Tecum Philippos et celerem fugam

sensi relicta non bene parmula, 10

cum fracta virtus et minaces

turpe solum tetigere mento;

sed me per hostis Mercurius celer

denso paventem sustulit aere,

te rursus in bellum resorbens 15

unda fretis tulit aestuosis.

Ergo obligatam redde Iovi dapem

longaque fessum militia latus

depone sub lauru mea, nec

parce cadis tibi destinatis. 20

Oblivioso levia Massico

ciboria exple, funde capacibus

unguenta de conchis. Quis udo

deproperare apio coronas

curatve myrto? Quem Venus arbitrum 25

dicet bibendi? Non ego sanius

bacchabor Edonis: recepto

dulce mihi furere est amico.

VIII

Ulla si iuris tibi peierati

poena, Barine, nocuisset umquam,

dente si nigro fieres vel uno

turpior ungui,

crederem; sed tu simul obligasti 5

perfidum votis caput, enitescis

pulchrior multo iuvenumque prodis

publica cura.

Expedit matris cineres opertos

fallere et toto taciturna noctis 10

signa cum caelo gelidaque divos

morte carentis.

Ridet hoc, inquam, Venus ipsa, rident

simplices Nymphae, ferus et Cupido

semper ardentis acuens sagittas 15

cote cruenta.

Adde quod pubes tibi crescit omnis,

servitus crescit nova nec priores

impiae tectum dominae relinquunt

saepe minati. 20

Te suis matres metuunt iuvencis,

te senes parci miseraeque nuper

virgines nuptae, tua ne retardet

aura maritos.

IX

Non semper imbres nubibus hispidos

manant in agros aut mare Caspium

vexant inaequales procellae

usque, nec Armeniis in oris,

amice Valgi, stat glacies iners 5

mensis per omnis aut Aquilonibus

querqueta Gargani laborant

et foliis viduantur orni:

tu semper urges flebilibus modis

Mysten ademptum, nec tibi Vespero 10

surgente decedunt amores

nec rapidum fugiente solem.

At non ter aevo functus amabilem

ploravit omnis Antilochum senex

annos nec inpubem parentes 15

Troilon aut Phrygiae sorores

flevere semper. Desine mollium

tandem querellarum et potius nova

cantemus Augusti tropaea

Caesaris et rigidum Niphaten 20

Medumque flumen gentibus additum

victis minores volvere vertices

intraque praescriptum Gelonos

exiguis equitare campis.

X

Rectius vives, Licini, neque altum

semper urgendo neque, dum procellas

cautus horrescis, nimium premendo

litus iniquum.

Auream quisquis mediocritatem 5

diligit, tutus caret obsoleti

sordibus tecti, caret invidenda

sobrius aula.

Saepius ventis agitatur ingens

pinus et celsae graviore casu 10

decidunt turres feriuntque summos

fulgura montis.

Sperat infestis, metuit secundis

alteram sortem bene praeparatum

pectus. Informis hiemes reducit 15

Iuppiter, idem

summovet. Non, si male nunc, et olim

sic erit: quondam cithara tacentem

suscitat Musam neque semper arcum

tendit Apollo. 20

Rebus angustis animosus atque

fortis appare; sapienter idem

contrahes vento nimium secundo

turgida vela.

XI

Quid bellicosus Cantaber et Scythes,

Hirpine Quincti, cogitet Hadria

divisus obiecto, remittas

quaerere nec trepides in usum

poscentis aevi pauca: fugit retro 5

levis iuventas et decor, arida

pellente lascivos amores

canitie facilemque somnum.

Non semper idem floribus est honor

vernis neque uno luna rubens nitet 10

voltu: quid aeternis minorem

consiliis animum fatigas?

Cur non sub alta vel platano vel hac

pinu iacentes sic temere et rosa

canos odorati capillos, 15

dum licet, Assyriaque nardo

potamus uncti? dissipat Euhius

curas edacis. Quis puer ocius

restinguet ardentis Falerni

pocula praetereunte lympha? 20

Quis devium scortum eliciet domo

Lyden? Eburna dic, age, cum lyra

maturet, in comptum Lacaenae

more comas religata nodum.

XII

Nolis longa ferae bella Numantiae,

nec durum Hannibalem nec Siculum mare

Poeno purpureum sanguine mollibus

aptari citharae modis,

nec saevos Lapithas et nimium mero 5

Hylaeum domitosque Herculea manu

Telluris iuvenes, unde periculum

fulgens contremuit domus

Saturni veteris; tuque pedestribus

dices historiis proelia Caesaris, 10

Maecenas, melius ductaque per vias

regum colla minacium.

Me dulcis dominae Musa Licymniae

cantus, me voluit dicere lucidum

fulgentis oculos et bene mutuis 15

fidum pectus amoribus;

quam nec ferre pedem dedecuit choris

nec certare ioco nec dare bracchia

ludentem nitidis virginibus sacro

Dianae celebris die. 20

Num tu quae tenuit dives Achaemenes

aut pinguis Phrygiae Mygdonias opes

permutare velis crine Licymniae,

plenas aut Arabum domos

cum flagrantia detorquet ad oscula 25

cervicem aut facili saevitia negat

quae poscente magis gaudeat eripi,

interdum rapere occupet?

XIII

Ille et nefasto te posuit die,

quicumque primum, et sacrilega manu

produxit, arbos, in nepotum

perniciem obprobriumque pagi;

illum et parentis crediderim sui 5

fregisse cervicem et penetralia

sparsisse nocturno cruore

hospitis, ille venena Colcha

et quidquid usquam concipitur nefas

tractavit, agro qui statuit meo 10

te, triste lignum, te, caducum

in domini caput inmerentis.

Quid quisque vitet, nunquam homini satis

cautum est in horas: navita Bosphorum

Poenus perhorrescit neque ultra 15

caeca timet aliunde fata,

miles sagittas et celerem fugam

Parthi, catenas Parthus et Italum

robur; sed inprovisa leti

uis rapuit rapietque gentis. 20

Quam paene furvae regna Proserpinae

et iudicantem vidimus Aeacum

sedesque discriptas piorum et

Aeoliis fidibus querentem

Sappho puellis de popularibus 25

et te sonantem plenius aureo,

Alcaee, plectro dura navis,

dura fugae mala, dura belli.

Utrumque sacro digna silentio

mirantur umbrae dicere, sed magis 30

pugnas et exactos tyrannos

densum umeris bibit aure volgus.

Quid mirum, ubi illis carminibus stupens

demittit atras belua centiceps

auris et intorti capillis 35

Eumenidum recreantur angues?

Quin et Prometheus et Pelopis parens

dulci laborum decipitur sono

nec curat Orion leones

aut timidos agitare lyncas. 40

XIV

Eheu fugaces, Postume, Postume,

labuntur anni nec pietas moram

rugis et instanti senectae

adferet indomitaeque morti,

non, si trecenis quotquot eunt dies, 5

amice, places inlacrimabilem

Plutona tauris, qui ter amplum

Geryonen Tityonque tristi

compescit unda, scilicet omnibus

quicumque terrae munere vescimur 10

enaviganda, sive reges

sive inopes erimus coloni.

Frustra cruento Marte carebimus

fractisque rauci fluctibus Hadriae,

frustra per autumnos nocentem 15

corporibus metuemus Austrum:

visendus ater flumine languido

Cocytos errans et Danai genus

infame damnatusque longi

Sisyphus Aeolides laboris. 20

Linquenda tellus et domus et placens

uxor, neque harum quas colis arborum

te praeter invisas cupressos

ulla brevem dominum sequetur;

absumet heres Caecuba dignior 25

servata centum clavibus et mero

tinguet pavimentum superbo,

pontificum potiore cenis.

XV

Iam pauca aratro iugera regiae

moles relinquent, undique latius

extenta visentur Lucrino

stagna lacu platanusque caelebs

evincet ulmos; tum violaria et 5

myrtus et omnis copia narium

spargent olivetis odorem

fertilibus domino priori;

tum spissa ramis laurea fervidos

excludet ictus. Non ita Romuli 10

praescriptum et intonsi Catonis

auspiciis veterumque norma.

Privatus illis census erat brevis,

commune magnum; nulla decempedis

metata privatis opacam 15

porticus excipiebat Arcton,

nec fortuitum spernere caespitem

leges sinebant, oppida publico

sumptu iubentes et deorum

templa novo decorare saxo. 20

XVI

Otium divos rogat in patenti

prensus Aegaeo, simul atra nubes

condidit lunam neque certa fulgent

sidera nautis;

otium bello furiosa Thrace, 5

otium Medi pharetra decori,

Grosphe, non gemmis neque purpura

venale neque auro.

Non enim gazae neque consularis

summovet lictor miseros tumultus 10

mentis et curas laqueata circum

tecta volantis.

Vivitur parvo bene, cui paternum

splendet in mensa tenui salinum

nec levis somnos timor aut cupido 15

sordidus aufert.

Quid brevi fortes iaculamur aevo

multa? Quid terras alio calentis

sole mutamus? Patriae quis exul

se quoque fugit? 20

Scandit aeratas vitiosa navis

cura nec turmas equitum relinquit,

ocior cervis et agente nimbos

ocior Euro.

Laetus in praesens animus quod ultra est 25

oderit curare et amara lento

temperet risu: nihil est ab omni

parte beatum.

Abstulit clarum cita mors Achillem,

longa Tithonum minuit senectus, 30

et mihi forsan, tibi quod negarit,

porriget hora.

Te greges centum Siculaeque circum

mugiunt vaccae, tibi tollit hinnitum

apta quadrigis equa, te bis Afro 35

murice tinctae

vestiunt lanae; mihi parva rura et

spiritum Graiae tenuem Camenae

Parca non mendax dedit et malignum

spernere volgus. 40

XVII

Cur me querellis exanimas tuis?

Nec dis amicum est nec mihi te prius

obire, Maecenas, mearum

grande decus columenque rerum.

A! te meae si partem animae rapit 5

maturior vis, quid moror altera,

nec carus aeque nec superstes

integer? Ille dies utramque

ducet ruinam. Non ego perfidum

dixi sacramentum: ibimus, ibimus, 10

utcumque praecedes, supremum

carpere iter comites parati.

Me nec Chimaerae spiritus igneae

nec, si resurgat centimanus gigas,

divellet umquam: sic potenti 15

Iustitiae placitumque Parcis.

Seu Libra seu me Scorpios aspicit

formidolosus, pars violentior

natalis horae, seu tyrannus

Hesperiae Capricornus undae, 20

utrumque nostrum incredibili modo

consentit astrum; te Iovis impio

tutela Saturno refulgens

eripuit volucrisque Fati

tardavit alas, cum populus frequens 25

laetum theatris ter crepuit sonum;

me truncus inlapsus cerebro

sustulerat, nisi Faunus ictum

dextra levasset, Mercurialium

custos virorum. Reddere victimas 30

aedemque votivam memento;

nos humilem feriemus agnam.

XVIII

Non ebur neque aureum

mea renidet in domo lacunar;

non trabes Hymettiae

premunt columnas ultima recisas

Africa, neque Attali 5

ignotus heres regiam occupavi,

nec Laconicas mihi

trahunt honestae purpuras clientae.

At fides et ingeni

benigna vena est pauperemque dives 10

me petit; nihil supra

deos lacesso nec potentem amicum

largiora flagito,

satis beatus unicis Sabinis.

Truditur dies die 15

novaeque pergunt interire lunae;

tu secanda marmora

locas sub ipsum funus et sepulcri

inmemor struis domos

marisque Bais obstrepentis urges 20

summovere litora,

parum locuples continente ripa.

Quid quod usque proximos

revellis agri terminos et ultra

limites clientium 25

salis avarus? Pellitur paternos

in sinu ferens deos

et uxor et vir sordidosque natos.

Nulla certior tamen

rapacis Orci fine destinata 30

aula divitem manet

erum. Quid ultra tendis? Aequa tellus

pauperi recluditur

regumque pueris, nec satelles Orci

callidum Promethea 35

revexit auro captus. Hic superbum

Tantalum atque Tantali

genus coercet, hic levare functum

pauperem laboribus

vocatus atque non vocatus audit. 40

XIX

Bacchum in remotis carmina rupibus

vidi docentem, credite posteri,

Nymphasque discentis et auris

capripedum Satyrorum acutas.

Euhoe, recenti mens trepidat metu 5

plenoque Bacchi pectore turbidum

laetatur. Euhoe, parce Liber,

parce, gravi metuende thyrso.

Fas pervicacis est mihi Thyiadas

uinique fontem lactis et uberes 10

cantare rivos atque truncis

lapsa cavis iterare mella;

fas et beatae coniugis additum

stellis honorem tectaque Penthei

disiecta non leni ruina, 15

Thracis et exitium Lycurgi.

Tu flectis amnes, tu mare barbarum,

tu separatis uvidus in iugis

nodo coerces viperino

Bistonidum sine fraude crinis. 20

Tu, cum parentis regna per arduum

cohors Gigantum scanderet inpia,

Rhoetum retorsisti leonis

unguibus horribilique mala;

quamquam, choreis aptior et iocis 25

ludoque dictus, non sat idoneus

pugnae ferebaris; sed idem

pacis eras mediusque belli.

Te vidit insons Cerberus aureo

cornu decorum leniter atterens 30

caudam et recedentis trilingui

ore pedes tetigitque crura.

XX

Non usitata nec tenui ferar

penna biformis per liquidum aethera

vates neque in terris morabor

longius invidiaque maior

urbis relinquam. Non ego pauperum 5

sanguis parentum, non ego quem vocas,

dilecte Maecenas, obibo

nec Stygia cohibebor unda.

Iam iam residunt cruribus asperae

pelles et album mutor in alitem 10

superne nascunturque leves

per digitos umerosque plumae.

Iam Daedaleo ocior Icaro

uisam gementis litora Bosphori

Syrtisque Gaetulas canorus 15

ales Hyperboreosque campos.

Me Colchus et qui dissimulat metum

Marsae cohortis Dacus et ultimi

noscent Geloni, me peritus

discet Hiber Rhodanique potor. 20

Absint inani funere neniae

luctusque turpes et querimoniae;

conpesce clamorem ac sepulcri

mitte supervacuos honores.

Horace The Latin Library The Classics Page

Horace: Odes III

Q. HORATI FLACCI CARMINVM LIBER TERTIVS

I

Odi profanum volgus et arceo.

Favete linguis: carmina non prius

audita Musarum sacerdos

virginibus puerisque canto.

Regum timendorum in proprios greges, 5

reges in ipsos imperium est Iovis,

clari Giganteo triumpho,

cuncta supercilio moventis.

Est ut viro vir latius ordinet

arbusta sulcis, hic generosior 10

descendat in campum petitor,

moribus hic meliorque fama

contendat, illi turba clientium

sit maior: aequa lege Necessitas

sortitur insignis et imos,

omne capax movet urna nomen. 15

Destrictus ensis cui super impia

cervice pendet, non Siculae dapes

dulcem elaboratum saporem,

non avium citharaequecantus 20

Somnum reducent: somnus agrestium

lenis virorum non humilis domos

fastidit umbrosamque ripam,

non Zephyris agitata tempe.

Desiderantem quod satis est neque 25

tumultuosum sollicitat mare,

nec saevus Arcturi cadentis

impetus aut orientis Haedi,

non verberatae grandine vineae

fundusque mendax, arbore nunc aquas 30

culpante, nunc torrentia agros

sidera, nunc hiemes iniquas.

Contracta pisces aequora sentiunt

iactis in altum molibus: huc frequens

caementa demittit redemptor

cum famulis dominusque terrae 35

fastidiosus: sed Timor et Minae

scandunt eodem quo dominus, neque

decedit aerata triremi et

post equitem sedet atra Cura. 40

Quod si dolentem nec Phrygius lapis

nec purpurarum sidere clarior

delenit usus nec Falerna

uitis Achaemeniumque costum,

cur invidendis postibus et novo 45

sublime ritu moliar atrium?

Cur valle permutem Sabina

divitias operosiores?

II

Angustam amice pauperiem pati

robustus acri militia puer

condiscat et Parthos ferocis

vexet eques metuendus hasta

vitamque sub divo et trepidis agat 5

in rebus. Illum ex moenibus hosticis

matrona bellantis tyranni

prospiciens et adulta virgo

suspiret, eheu, ne rudis agminum

sponsus lacessat regius asperum 10

tactu leonem, quem cruenta

per medias rapit ira caedes.

Dulce et decorum est pro patria mori:

mors et fugacem persequitur virum

nec parcit inbellis iuventae

poplitibus timidove tergo. 15

Virtus, repulsae nescia sordidae,

intaminatis fulget honoribus

nec sumit aut ponit securis

arbitrio popularis aurae. 20

Virtus, recludens inmeritis mori

caelum, negata temptat iter via

coetusque volgaris et udam

spernit humum fugiente pinna.

Est et fideli tuta silentio 25

merces: vetabo, qui Cereris sacrum

volgarit arcanae, sub isdem

sit trabibus fragilemque mecum

solvat phaselon; saepe Diespiter

neglectus incesto addidit integrum, 30

raro antecedentem scelestum

deservit pede Poena claudo.

III

Iustum et tenacem propositi virum

non civium ardor prava iubentium,

non voltus instantis tyranni

mente quatit solida neque Auster,

dux inquieti turbidus Hadriae, 5

nec fulminantis magna manus Iovis:

si fractus inlabatur orbis,

inpavidum ferient ruinae.

Hac arte Pollux et vagus Hercules

enisus arces attigit igneas, 10

quos inter Augustus recumbens

purpureo bibet ore nectar;

hac te merentem, Bacche pater, tuae

vexere tigres indocili iugum

collo trahentes; hac Quirinus

Martis equis Acheronta fugit, 15

gratum elocuta consiliantibus

Ionone divis: 'Ilion, Ilion

fatalis incestusque iudex

et mulier peregrina vertit 20

in pulverem, ex quo destituit deos

mercede pacta Laomedon, mihi

castaeque damnatum Mineruae

cum populo et duce fraudulento.

Iam nec Lacaenae splendet adulterae 25

famosus hospes nec Priami domus

periura pugnaces Achivos

Hectoreis opibus refringit

nostrisque ductum seditionibus

bellum resedit. Protinus et gravis 30

irae et invisum nepotem,

Troica quem peperit sacerdos,

Marti redonabo; illum ego lucidas

inire sedes, discere nectaris

sucos et adscribi quietis

ordinibus patiar deorum. 35

Dum longus inter saeviat Ilion

Romamque pontus, qualibet exules

in parte regnato beati;

dum Priami Paridisque busto 40

insultet armentum et catulos ferae

celae inultae, stet Capitolium

fulgens triumphatisque possit

Roma ferox dare iura Medis.

Horrenda late nomen in ultimas 45

extendat oras, qua medius liquor

secernit Europen ab Afro,

qua tumidus rigat arva Nilus;

aurum inrepertum et sic melius situm,

cum terra celat, spernere fortior 50

quam cogere humanos in usus

omne sacrum rapiente dextra,

quicumque mundo terminus obstitit,

hunc tanget armis, visere gestiens,

qua parte debacchentur ignes,

qua nebulae pluviique rores. 55

Sed bellicosis fata Quiritibus

hac lege dico, ne nimium pii

rebusque fidentes avitae

tecta velint reparare Troiae. 60

Troiae renascens alite lugubri

fortuna tristi clade iterabitur,

ducente victrices catervas

coniuge me Iovis et sorore.

Ter si resurgat murus aeneus 65

auctore Phoebo, ter pereat meis

excisus Argivis, ter uxor

capta virum puerosque ploret.'

Non hoc iocosae conveniet lyrae;

quo, Musa, tendis? Desine pervicax 70

referre sermones deorum et

magna modis tenuare parvis.

IV

Descende caelo et dic age tibia

regina longum Calliope melos,

seu voce nunc mavis acuta

seu fidibus citharave Phoebi.

Auditis? An me ludit amabilis 5

insania? Audire et videor pios

errare per lucos, amoenae

quos et aquae subeunt et aurae.

Me fabulosae Volture in Apulo

nutricis extra limina Pulliae 10

ludo fatigatumque somno

fronde nova puerum palumbes

texere, mirum quod foret omnibus

quicumque celsae nidum Aceruntiae

saltusque Bantinos et aruum

pingue tenent humilis Forenti, 15

ut tuto ab atris corpore viperis

dormirem et ursis, ut premerer sacra

lauroque conlataque myrto,

non sine dis animosus infans. 20

Vester, Camenae, vester in arduos

tollor Sabinos, seu mihi frigidum

Praeneste seu Tibur supinum

seu liquidae placuere Baiae;

vestris amicum fontibus et choris 25

non me Philippis versa acies retro,

devota non extinxit arbor

nec Sicula Palinurus unda.

Utcumque mecum vos eritis, libens

insanientem navita Bosphorum

temptabo et urentis harenas 30

litoris Assyrii viator,

Visam Britannos hospitibus feros

et laetum equino sanguine Concanum,

visam pharetratos Gelonos 35

et Scythicum inviolatus amnem.

Vos Caesarem altum, militia simul

fessas cohortes abdidit oppidis,

finire quaerentem labores

Pierio recreatis antro; 40

vos lene consilium et datis et dato

gaudetis, almae. Scimus ut impios

Titanas inmanemque turbam

fulmine sustulerit caduco,

qui terram inertem, qui mare temperat 45

ventosum et urbes regnaque tristia

divosque mortalisque turmas

imperio regit unus aequo.

Magnum illa terrorem intulerat Iovi

fidens iuventus horrida bracchiis 50

fratresque tendentes opaco

Pelion imposuisse Olympo.

Sed quid Typhoeus et validus Mimas

aut quid minaci Porphyrion statu,

quid Rhoetus evolsisque truncis 55

Enceladus iaculator audax

contra sonantem Palladis aegida

possent ruentes? Hinc avidus stetit

Volcanus, hinc matrona Iuno et

nunquam umeris positurus arcum, 60

qui rore puro Castaliae lavit

crinis solutos, qui Lyciae tenet

dumeta natalemque silvam,

Delius et Patareus Apollo.

Vis consili expers mole ruit sua; 65

vim temperatam di quoque provehunt

in maius; idem odere vires

omne nefas animo moventis.

Testis mearum centimanus gigas

sententiarum, notus et integrae 70

temptator Orion Dianae,

virginea domitus sagitta.

Iniecta monstris Terra dolet suis

maeretque partus fulmine luridum

missos ad Orcum; nec peredit 75

impositam celer ignis Aetnen,

incontinentis nec Tityi iecur

reliquit ales, nequitiae additus

custos; amatorem trecentae

Pirithoum cohibent catenae. 80

V

Caelo tonantem credidimus Iovem

regnare: praesens divus habebitur

Augustus adiectis Britannis

imperio gravibusque Persis.

Milesne Crassi coniuge barbara 5

turpis maritus vixit et hostium,

pro curia inuersique mores!

consenuit socerorum in armis

sub rege Medo Marsus et Apulus

anciliorum et nominis et togae 10

oblitus aeternaeque Vestae,

incolumi Iove et urbe Roma?

Hoc caverat mens provida Reguli

dissentientis condicionibus

foedis et exemplo trahenti 15

perniciem veniens in aevum,

si non periret inmiserabilis

captius pubes: 'Signa ego Punicis

adfixa delubris et arma

militibus sine caede' dixit 20

'derepta vidi; vidi ego civium

retorta tergo bracchia libero

portasque non clausas et arva

Marte coli populata nostro.

Auro repensus scilicet acrior 25

miles redibit. Flagitio additis

damnum. Neque amissos colores

lana refert medicata fuco,

nec vera virtus, cum semel excidit,

curat reponi deterioribus. 30

Si pugnat extricata densis

cerva plagis, erit ille fortis,

qui perfidis se credidit hostibus,

et Marte Poenos proteret altero,

qui lora restrictis lacertis 35

sensit iners timuitque mortem.

Hic, unde vitam sumeret inscius,

pacem duello miscuit. O pudor!

o magna Carthago, probrosis

altior Italiae ruinis!' 40

Fertur pudicae coniugis osculum

parvosque natos ut capitis minor

ab se removisse et virilem

toruus humi posuisse voltum,

donec labantis consilio patres 45

firmaret auctor nunquam alias dato

interque maerentis amicos

egregius properaret exul.

Atqui sciebat quae sibi barbarus

tortor pararet; non aliter tamen 50

dimovit obstantis propinquos

et populum reditus morantem

quam si clientum longa negotia

diiudicata lite relinqueret,

tendens Venafranos in agros 55

aut Lacedaemonium Tarentum.

VI

Delicta maiorum inmeritus lues,

Romane, donec templa refeceris

aedisque labentis deorum et

foeda nigro simulacra fumo.

Dis te minorem quod geris, imperas: 5

hinc omne principium, huc refer exitum.

Di multa neglecti dederunt

Hesperiae mala luctuosae.

Iam bis Monaeses et Pacori manus

non auspicatos contudit impetus 10

nostros et adiecisse praedam

torquibus exiguis renidet.

Paene occupatam seditionibus

delevit urbem Dacus et Aethiops,

hic classe formidatus, ille 15

missilibus melior sagittis.

Fecunda culpae saecula nuptias

primum inquinavere et genus et domos:

hoc fonte derivata clades

in patriam populumque fluxit. 20

Motus doceri gaudet Ionicos

matura virgo et fingitur artibus,

iam nunc et incestos amores

de tenero meditatur ungui.

Mox iuniores quaerit adulteros 25

inter mariti vina, neque eligit

cui donet inpermissa raptim

gaudia luminibus remotis,

sed iussa coram non sine conscio

surgit marito, seu vocat institor 30

seu navis Hispanae magister,

dedecorum pretiosus emptor.

Non his iuventus orta parentibus

infecit aequor sanguine Punico

Pyrrhumque et ingentem cecidit 35

Antiochum Hannibalemque dirum;

sed rusticorum mascula militum

proles, Sabellis docta ligonibus

versare glaebas et severae

matris ad arbitrium recisos 40

portare fustis, sol ubi montium

mutaret umbras et iuga demeret

bobus fatigatis, amicum

tempus agens abeunte curru.

Damnosa quid non inminuit dies? 45

aetas parentum, peior avis, tulit

nos nequiores, mox daturos

progeniem vitiosiorem.

VII

Quid fles, Asterie, quem tibi candidi

primo restituent vere Favonii

Thyna merce beatum,

constantis iuvenem fide

Gygen? Ille Notis actus ad Oricum 5

post insana Caprae sidera frigidas

noctes non sine multis

insomnis lacrimis agit.

Atqui sollicitae nuntius hospitae,

suspirare Chloen et miseram tuis 10

dicens ignibus uri,

temptat mille vafer modis.

Ut Proetum mulier perfida credulum

falsis inpulerit criminibus nimis

casto Bellerophontae 15

maturare necem, refert;

narrat paene datum Pelea Tartaro,

Magnessam Hippolyten dum fugit abstinens,

et peccare docentis

fallax historias monet. 20

Frustra: nam scopulis surdior Icari

vocis audit adhuc integer. At tibi

ne vicinus Enipeus

plus iusto placeat cave;

quamvis non alius flectere equum sciens 25

aeque conspicitur gramine Martio,

nec quisquam citus aeque

Tusco denatat alveo,

prima nocte domum claude neque in vias

sub cantu querulae despice tibiae 30

et te saepe vocanti

duram difficilis mane.

VIII

Martis caelebs quid agam Kalendis,

quid velint flores et acerra turis

plena miraris positusque carbo in

caespite vivo,

docte sermones utriusque linguae. 5

Voveram dulcis epulas et album

Libero caprum prope funeratus

arboris ictu.

Hic dies anno redeunte festus

corticem adstrictum pice dimovebit 10

amphorae fumum bibere institutae

consule Tullo.

Sume, Maecenas, cyathos amici

sospitis centum et vigilis lucernas

perfer in lucem; procul omnis esto 15

clamor et ira.

Mitte civilis super urbe curas.

Occidit Daci Cotisonis agmen,

Medus infestus sibi luctuosis

dissidet armis, 20

servit Hispanae vetus hostis orae

Cantaber sera domitus catena,

iam Scythae laxo meditantur arcu

cedere campis.

Neglegens ne qua populus laboret, 25

parce privatus nimium cavere et

dona praesentis cape laetus horae,

linque severa.

IX

'Donec gratus eram tibi

nec quisquam potior bracchia candidae

cervici iuvenis dabat,

Persarum vigui rege beatior.'

'Donec non alia magis 5

arsisti neque erat Lydia post Chloen,

multi Lydia nominis,

Romana vigui clarior Ilia.'

'Me nunc Thressa Chloe regit,

dulcis docta modos et citharae sciens, 10

pro qua non metuam mori,

si parcent animae fata superstiti.'

'Me torret face mutua

Thurini Calais filius Ornyti,

pro quo bis patiar mori, 15

si parcent puero fata superstiti.'

'Quid si prisca redit Venus

diductosque iugo cogit aeneo,

si flava excutitur Chloe

reiectaeque patet ianua Lydiae?' 20

'Quamquam sidere pulchrior

ille est, tu levior cortice et inprobo

iracundior Hadria,

tecum vivere amem, tecum obeam lubens.'

X

Extremum Tanain si biberes, Lyce,

saevo nupta viro, me tamen asperas

porrectum ante foris obicere incolis

plorares Aquilonibus.

Audis quo strepitu ianua, quo nemus 5

inter pulchra satum tecta remugiat

ventis, et positas ut glaciet niues

puro numine Iuppiter?

Ingratam Veneri pone superbiam,

ne currente retro funis eat rota: 10

non te Penelopen difficilem procis

Tyrrhenus genuit parens.

O quamvis neque te munera nec preces

nec tinctus viola pallor amantium

nec vir Pieria paelice saucius 15

curuat, supplicibus tuis

parcas, nec rigida mollior aesculo

nec Mauris animum mitior anguibus:

non hoc semper erit liminis aut aquae

caelestis patiens latus. 20

XI

Mercuri, - nam te docilis magistro

movit Amphion lapides canendo, -

tuque testudo resonare septem

callida nervis,

nec loquax olim neque grata, nunc et 5

divitum mensis et amica templis,

dic modos, Lyde quibus obstinatas

applicet auris,

quae velut latis equa trima campis

ludit exultim metuitque tangi, 10

nuptiarum expers et adhuc protervo

cruda marito.

Tu potes tigris comitesque silvas

ducere et rivos celeres morari;

cessit inmanis tibi blandienti 15

ianitor aulae

Cerberus, quamvis furiale centum

muniant angues caput eius atque

spiritus taeter saniesque manet

ore trilingui. 20

Quin et Ixion Tityosque voltu

risit invito, stetit urna paulum

sicca, dum grato Danai puellas

carmine mulces.

Audiat Lyde scelus atque notas 25

virginum poenas et inane lymphae

dolium fundo pereuntis imo

seraque fata,

quae manent culpas etiam sub Orco.

Impiae (nam quid potuere maius?) 30

impiae sponsos potuere duro

perdere ferro.

Una de multis face nuptiali

digna periurum fuit in parentem

splendide mendax et in omne virgo 35

nobilis aevom,

'Surge', quae dixit iuveni marito,

'surge, ne longus tibi somnus, unde

non times, detur; socerum et scelestas

falle sorores, 40

quae velut nactae vitulos leaenae

singulos eheu lacerant. Ego illis

mollior nec te feriam neque intra

claustra tenebo.

Me pater saevis oneret catenis, 45

quod viro clemens misero peperci,

me vel extremos Numidarum in agros

classe releget.

I, pedes quo te rapiunt et aurae,

dum favet Nox et Venus, i secundo 50

omine et nostri memorem sepulcro

scalpe querellam.'

XII

Miserarum est neque amori dare ludum neque dulci

mala vino lavere aut exanimari

metuentis patruae verbera linguae.

Tibi qualum Cythereae puer ales, tibi telas

operosaeque Mineruae studium aufert, 5

Neobule, Liparaei nitor Hebri,

simul unctos Tiberinis umeros lavit in undis,

eques ipso melior Bellerophonte,

neque pugno neque segni pede victus;

catus idem per apertum fugientis agitato 10

grege cervos iaculari et celer arto

latitantem fruticeto excipere aprum.

XIII

O fons Bandusiae splendidior vitro,

dulci digne mero non sine floribus,

cras donaberis haedo,

cui frons turgida cornibus

primis et venerem et proelia destinat. 5

Frustra: nam gelidos inficiet tibi

rubro sanguine rivos

lascivi suboles gregis.

Te flagrantis atrox hora Caniculae

nescit tangere, tu frigus amabile 10

fessis vomere tauris

praebes et pecori vago.

Fies nobilium tu quoque fontium

me dicente cavis impositam ilicem

saxis, unde loquaces 15

lymphae desiliunt tuae.

XIV

Herculis ritu modo dictus, o plebs,

morte venalem petiisse laurum,

Caesar Hispana repetit penatis

victor ab ora.

Unico gaudens mulier marito 5

prodeat iustis operata sacris

et soror clari ducis et decorae

supplice vitta

virginum matres iuvenumque nuper

sospitum. Vos, o pueri et puellae ac 10

iam virum expertae, male nominatis

parcite verbis.

Hic dies vere mihi festus atras

eximet curas; ego nec tumultum

nec mori per vim metuam tenente 15

Caesare terras.

I, pete unguentum, puer, et coronas

et cadum Marsi memorem duelli,

Spartacum si qua potuit vagantem

fallere testa. 20

Dic et argutae properet Neaerae

murreum nodo cohibere crinem;

si per invisum mora ianitorem

fiet, abito.

Lenit albescens animos capillus 25

litium et rixae cupidos protervae;

non ego hoc ferrem calidus iuventa

consule Planco.

XV

Uxor pauperis Ibyci,

tandem nequitiae fige modum tuae

famosisque laboribus;

maturo propior desine funeri

inter ludere virgines 5

et stellis nebulam spargere candidis.

Non, si quid Pholoen satis,

et te, Chlori, decet. Filia rectius

expugnat iuvenum domos,

pulso Thyias uti concita tympano. 10

Illam cogit amor Nothi

lasciva similem ludere capreae:

te lanae prope nobilem

tonsae Luceriam, non citharae decent

nec flos purpureus rosae 15

nec poti vetulam faece tenus cadi.

XVI

Inclusam Danaen turris aenea

robustaeque fores et vigilum canum

tristes excubiae munierant satis

nocturnis ab adulteris,

si non Acrisium, virginis abditae 5

custodem pavidum, Iuppiter et Venus

risissent: fore enim tutum iter et patens

converso in pretium deo.

Aurum per medios ire satellites

et perrumpere amat saxa potentius 10

ictu fulmineo; concidit auguris

Argivi domus ob lucrum

demersa exitio; diffidit urbium

portas vir Macedo et subruit aemulos

reges muneribus; munera navium 15

saevos inlaqueant duces.

Crescentem sequitur cura pecuniam

maiorumque fames. Iure perhorrui

late conspicuum tollere verticem,

Maecenas, equitum decus. 20

Quanto quisque sibi plura negaverit,

ab dis plura feret; nil cupientium

nudus castra peto et transfuga divitum

partis linquere gestio,

contemptae dominus splendidior rei, 25

quam si quicquid arat inpiger Apulus

occultare meis dicerer horreis,

magnas inter opes inops.

Purae rivus aquae silvaque iugerum

paucorum et segetis certa fides meae 30

fulgentem imperio fertilis Africae

fallit sorte beatior.

Quamquam nec Calabrae mella ferunt apes

nec Laestrygonia Bacchus in amphora

languescit mihi nec pinguia Gallicis 35

crescunt vellera pascuis,

inportuna tamen pauperies abest,

nec, si plura velim, tu dare deneges.

Contracto melius parva cupidine

vectigalia porrigam 40

quam si Mygdoniis regnum Alyattei

campis continuem. Multa petentibus

desunt multa; bene est cui deus obtulit

parca quod satis est manu.

XVII

Aeli vetusto nobilis ab Lamo -

quando et priores hinc Lamias ferunt

denominatos et nepotum

per memores genus omne fastos,

auctore ab illo ducis originem, 5

qui Formiarum moenia dicitur

princeps et innantem Maricae

litoribus tenuisse Lirim,

late tyrannus, - cras foliis nemus

multis et alga litus inutili 10

demissa tempestas ab Euro

sternet, aquae nisi fallit augur

annosa cornix. Dum potes, aridum

conpone lignum; cras Genium mero

curabis et porco bimenstri 15

cum famulis operum solutis.

XVIII

Faune, Nympharum fugientum amator,

per meos finis et aprica rura

lenis incedas abeasque parvis

aequus alumnis,

si tener pleno cadit haedus anno 5

larga nec desunt Veneris sodali

vina craterae, vetus ara multo

fumat odore.

Ludit herboso pecus omne campo,

cum tibi Nonae redeunt Decembres, 10

festus in pratis vacat otioso

cum bove pagus;

inter audacis lupus errat agnos,

spargit agrestis tibi silva frondes,

gaudet invisam pepulisse fossor 15

ter pede terram.

XIX

Quantum distet ab Inacho

Codrus, pro patria non timidus mori,

narras, et genus Aeaci,

et pugnata sacro bella sub Ilio.

Quo Chium pretio cadum 5

mercemur, quis aquam temperet ignibus,

quo praebente domum et quota

Paelignis caream frigoribus, taces.

Da lunae propere novae,

da noctis mediae, da, puer, auguris 10

Murenae. Tribus aut novem

miscentur cyathis pocula commodis?

Qui Musas amat imparis,

ternos ter cyathos attonitus petet

vates, tris prohibet supra 15

rixarum metuens tangere Gratia

nudis iuncat sororibus.

Insanire iuvat . . . Cur Berecyntiae

cessant flamina tibiae?

Cur pendet tacita fistula cum lyra? 20

Parcentis ego dexteras

odi: sparge rosas; audiat invidus

dementem strepitum Lycus,

et vicina seni non habilis Lyco.

Spissa te nitidum coma, 25

puro te similem, Telephe, Vespero

tempestiva petit Rhode:

me lentus Glycerae torret amor meae.

XX

Non vides quanto moveas periclo,

Pyrrhe, Gaetulae catulos leaenae?

Dura post paulo fugies inaudax

proelia raptor,

cum per obstantis iuvenum catervas 5

ibit insignem repetens Nearchum:

grande certamen tibi praeda cedat

maior, an illi.

Interim, dum tu celeris sagittas

promis, haec dentes acuit timendos, 10

arbiter pugnae prosuisse nudo

sub pede palmam

fertur, et leni recreare vento

sparsum odoratis umerum capillis,

qualis aut Nireus fuit aut aquosa 15

raptus ab Ida.

XXI

O nata mecum consule Manlio,

seu tu querellas sive geris iocos

seu rixam et insanos amores

seu facilem, pia testa, somnum,

quocumque lectum nomine Massicum 5

servas, moveri digna bono die,

descende, Corvino iubente

promere languidiora vina.

Non ille, quamquam Socraticis madet

sermonibus, te negleget horridus: 10

narratur et prisci Catonis

saepe mero caluisse virtus.

Tu lene tormentum ingenio admoves

plerumque duro; tu sapientium

curas et arcanum iocoso 15

consilium retegis Lycaeo.

Tu spem reducis mentibus anxiis

viresque et addis cornua pauperi,

post te neque iratos trementi

regum apices neque militum arma. 20

Te Liber et si laeta aderit Venus

segnesque nodum solvere Gratiae

vivaeque procucent lucernae,

dum rediens fugat astra Phoebus.

XXII

Montium custos nemorumque virgo,

quae laborantis utero puellas

ter vocata audis adimisque leto,

diva triformis,

inminens villae tua pinus esto, 5

quam per exactos ego laetus annos

verris obliquom meditantis ictum

sanguine donem.

XXIII

Caelo supinas si tuleris manus

nascente luna, rustica Phidyle,

si ture placaris et horna

fruge Lares avidaque porca

nec pestilentem sentiet Africum 5

fecunda vitis nec sterilem seges

robiginem aut dulces alumni

pomifero grave tempus anno.

Nam quae nivali pascitur Algido

devota quercus inter et ilices 10

aut crescit Albanis in herbis

victima, pontificum securis

cervice tinguet; te nihil attinet

temptare multa caede bidentium

parvos coronantem marino 15

rore deos fragilique myrto.

Inmunis aram si tetigit manus,

non sumptuosa blandior hostia

mollivit aversos Penatis

farre pio et saliente mica. 20

XXIV

Intactis opulentior

thesauris Arabum et divitis Indiae

caementis licet occupes

terrenum omne tuis et mare publicum:

si figit adamantinos 5

summis verticibus dira Necessitas

clavos, non animum metu,

non mortis laqueis expedies caput.

Campestres melius Scythae,

quorum plaustra vagas rite trahunt domos, 10

vivunt et rigidi Getae

inmetata quibus iugera liberas

fruges et Cererem ferunt

nec cultura placet longior annua

defunctumque laboribus 15

aequali recreat sorte vicarius.

Illic matre carentibus

privignis mulier temperat innocens

nec dotata regit virum

coniunx nec nitido fidit adultero; 20

dos est magna parentium

virtus et metuens alterius viri

certo foedere castitas,

et peccare nefas aut pretium est mori.

O quisquis volet impias 25

caedis et rabiem tollere civicam,

si quaeret Pater Urbium

suscribi statuis, indomitam audeat

refrenare licentiam,

clarus postgenitis; quatenus, heu nefas! 30

virtutem incolumem odimus,

sublatam ex oculis quaerimus invidi.

Quid tristes querimoniae

si non supplicio culpa reciditur,

quid leges sine moribus 35

vanae proficiunt, si neque fervidis

pars inclusa caloribus

mundi nec Boreae finitimum latus

durataeque solo niues

mercatorem abigunt, horrida callidi 40

vincunt aequora navitae?

Magnum pauperies obprobrium iubet

quidvis et facere et pati

virtutisque viam deserit arduae.

Vel non in Capitolium 45

quo clamor vocat et turba faventium

vel non in mare proximum

gemmas et lapides, aurum et inutile,

summi materiem mali,

mittamus, scelerum si bene paenitet. 50

Eradenda cupidinis

pravi sunt elementa et tenerae nimis

mentes asperioribus

formandae studiis. Nescit equo rudis

haerere ingenuus puer 55

venarique timet, ludere doctior

seu Graeco iubeas trocho

seu malis vetita legibus alea,

cum periura patris fides

consortem socium fallat et hospites, 60

indignoque pecuniam

haredi properet. Scilicet inprobae

crescunt divitiae, tamen

curtae nescio quid semper abest rei.

XXV

Quo me, Bacche, rapis tui

plenum? Quae nemora aut quos agor in specus

velox mente nova? Quibus

antris egregii Caesaris audiar

aeternum meditans decus 5

stellis inserere et consilio Iovis?

Dicam insigne, recens, adhuc

indictum ore alio. Non secus in iugis

exsomnis stupet Euhias,

Hebrum prospiciens et niue candidam 10

Thracen ac pede barbaro

lustratam Rhodopen, ut mihi devio

ripas et vacuum nemus

mirari libet. O Naiadum potens

Baccharumque valentium 15

proceras manibus vertere fraxinos,

nil parvum aut humili modo,

nil mortale loquar. Dulce periculum est,

o Lenaee, sequi deum

cingentem viridi tempora pampino. 20

XXVI

Vixi puellis nuper idoneus

et militavi non sine gloria;

nunc arma defunctumque bello

barbiton hic paries habebit,

laevom marinae qui Veneris latus 5

custodit. Hic, hic ponite lucida

funalia et vectis et arcus

oppositis foribus minacis.

O quae beatum diva tenes Cyprum et

Memphin carentem Sithonia niue 10

regina, sublimi flagello

tange Chloen semel arrogantem.

XXVII

Impios parrae recinentis omen

ducat et praegnans canis aut ab agro

rava decurrens lupa Lanuvino

fetaque volpes;

rumpat et serpens iter institutum, 5

si per obliquom similis sagittae

terruit mannos: ego cui timebo

providus auspex,

antequam stantis repetat paludes

imbrium divina avis inminentum, 10

oscinem coruum prece suscitabo

solis ab ortu.

Sis licet felix, ubicumque mavis,

et memor nostri, Galatea, vivas,

teque nec laeuus vetet ire picus 15

nec vaga cornix.

Sed vides quanto trepidet tumultu

pronus Orion? Ego quid sit ater

Hadriae novi sinus et quid albus

peccet Iapyx. 20

Hostium uxores puerique caecos

sentiant motus orientis Austri et

aequoris nigri fremitum et trementis

verbere ripas.

Sic et Europe niueum doloso 25

credidit tauro latus et scatentem

beluis pontum mediasque fraudes

palluit audax.

Nuper in pratis studiosa florum et

debitae Nymphis opifex coronae 30

nocte sublustri nihil astra praeter

vidit et undas.

Quae simul centum tetigit potentem

oppidis Creten: 'Pater, o relictum

filiae nomen pietasque' dixit 35

'victa furore!

Unde quo veni? Levis una mors est

virginum culpae. Vigilansne ploro

turpe commissum an vitiis carentem

ludit imago 40

vana quae porta fugiens eburna

somnium ducit? Meliusne fluctus

ire per longos fuit an recentis

carpere flores?

Si quis infamen mihi nunc iuvencum 45

dedat iratae, lacerare ferro et

frangere enitar modo multum amati

cornua monstri.

Impudens liqui patrios Penates,

impudens Orcum moror. O deorum 50

si quis haec audis, utinam inter errem

nuda leones.

Antequam turpis macies decentis

occupet malas teneraeque sucus

defluat praedae, speciosa quaero 55

pascere tigris.

Vilis Europe, pater urget absens:

quid mori cessas? Potes hac ab orno

pendulum zona bene te secuta

laedere collum. 60

Sive te rupes et acuta leto

saxa delectant, age te procellae

crede veloci, nisi erile mavis

carpere pensum

regius sanguis dominaeque tradi 65

barbarae paelex.' Aderat querenti

perfidum ridens Venus et remisso

filius arcu.

Mox, ubi lusit satis: 'Abstineto'

dixit 'irarum calidaeque rixae, 70

cum tibi invisus laceranda reddet

cornua taurus.

Uxor invicti Iovis esse nescis.

Mitte singultus, bene ferre magnam

disce fortunam; tua sectus orbis 75

nomina ducet'.

XXVIII

Festo quid potius die

Neptuni faciam? Prome reconditum,

Lyde, strenua Caecubum

munitaeque adhibe vim sapientiae.

Inclinare meridiem 5

sentis ac, veluti stet volucris dies,

parcis deripere horreo

cessantem Bibuli consulis amphoram?

Nos cantabimus invicem

Neptunum et viridis Nereidum comas, 10

tu curua recines lyra

Latonam et celeris spicula Cynthiae;

summo carmine, quae Cnidon

fulgentisque tenet Cycladas et Paphum

iunctis visit oloribus;

dicetur merita Nox quoque nenia. 15

XXIX

Tyrrhena regum progenies, tibi

non ante verso lene merum cado

cum flore, Maecenas, rosarum et

pressa tuis balanus capillis

iamdudum apud me est: eripe te morae 5i

nec semper udum Tibur et Aefulae

decliue contempleris arvom et

Telegoni iuga parricidae.

Fastidiosam desere copiam et

molem propinquam nubibus arduis, 10

omitte mirari beatae

fumum et opes strepitumque Romae.

Plerumque gratae divitibus vices

mundaeque parvo sub lare pauperum

cenae sine aulaeis et ostro 15

sollicitam explicuere frontem.

Iam clarus occultum Andromedae pater

ostendit ignem, iam Procyon furit

et stella vesani Leonis

sole dies referente siccos; 20

iam pastor umbras cum grege languido

rivomque fessus quaerit et horridi

dumeta Siluani caretque

ripa vagis taciturna ventis.

Tu civitatem quis deceat status 25

curas et urbi sollicitus times

quid Seres et regnata Cyro

Bactra parent Tanaisque discors.

Prudens futuri temporis exitum

caliginosa nocte premit deus 30

ridetque, si mortalis ultra

fas trepidat. Quod adest memento

componere aequus; cetera fluminis

ritu feruntur, nunc medio aequore

cum pace delabentis Etruscum 35

in mare, nunc lapides adesos

stirpisque raptas et pecus et domos

volentis una, non sine montium

clamore vicinaeque silvae,

cum fera diluvies quietos 40

inritat amnis. Ille potens sui

laetusque deget cui licet in diem

dixisse: 'Vixi': cras vel atra

nube polum Pater occupato

vel sole puro; non tamen inritum, 45

quodcumque retro est, efficiet neque

diffinget infectumque reddet

quod fugiens semel hora vexit.

Fortuna saevo laeta negotio et

ludum insolentem ludere pertinax 50

transmutat incertos honores,

nunc mihi, nunc alii benigna.

Laudo manentem; si celeris quatit

pinnas, resigno quae dedit et mea

virtute me involvo probamque 55

pauperiem sine dote quaero.

Non est meum, si mugiat Africis

malus procellis, ad miseras preces

decurrere et votis pacisci,

ne Cypriae Tyriaeque merces 60

addant avaro divitias mari;

tunc me biremis praesidio scaphae

tutum per Aegaeos tumultus

aura feret geminusque Pollux.

XXX

Exegi monumentum aere perennius

regalique situ pyramidum altius,

quod non imber edax, non Aquilo inpotens

possit diruere aut innumerabilis

annorum series et fuga temporum. 5

Non omnis moriar multaque pars mei

vitabit Libitinam; usque ego postera

crescam laude recens, dum Capitolium

scandet cum tacita virgine pontifex.

Dicar, qua violens obstrepit Aufidus 10

et qua pauper aquae Daunus agrestium

regnavit populorum, ex humili potens

princeps Aeolium carmen ad Italos

deduxisse modos. Sume superbiam

quaesitam meritis et mihi Delphica 15

lauro cinge volens, Melpomene, comam.

Horace The Latin Library The Classics Page

Horace: Odes IV

Q. HORATI FLACCI CARMINVM LIBER QVARTVS

I

Intermissa, Venus, diu

rursus bella moves? Parce precor, precor.

Non sum qualis eram bonae

sub regno Cinarae. Desine, dulcium

mater saeva Cupidinum, 5

circa lustra decem flectere mollibus

iam durum imperiis: abi,

quo blandae iuvenum te revocant preces.

Tempestiuius in domum

Pauli purpureis ales oloribus 10

comissabere Maximi,

si torrere iecur quaeris idoneum;

namque et nobilis et decens

et pro sollicitis non tacitus reis

et centum puer artium 15

late signa feret militiae tuae,

et, quandoque potentior

largi muneribus riserit aemuli,

Albanos prope te lacus

ponet marmoream sub trabe citrea. 20

Illic plurima naribus

duces tura, lyraque et Berecyntia

delectabere tibia

mixtis carminibus non sine fistula;

illic bis pueri die

numen cum teneris virginibus tuum 25

laudantes pede candido

in morem Salium ter quatient humum.

Me nec femina nec puer

iam nec spes animi credula mutui 30

nec certare iuvat mero

nec vincire novis tempora floribus.

Sed cur heu, Ligurine, cur

manat rara meas lacrima per genas?

Cur facunda parvm decoro 35

inter verba cadit lingua silentio?

Nocturnis ego somniis

iam captum teneo, iam volucrem sequor

te per gramina Martii

campi, te per aquas, dure, volubilis. 40

II

Pindarum quisquis studet aemulari,

Iulle, ceratis ope Daedalea

nititur pinnis, vitreo daturus

nomina ponto.

Monte decurrens velut amnis, imbres 5

quem super notas aluere ripas,

fervet inmensusque ruit profundo

Pindarus ore,

laurea donandus Apollinari,

seu per audacis nova dithyrambos 10

verba devoluit numerisque fertur

lege solutis,

seu deos regesque canit, deorum

sanguinem, per quos cecidere iusta

morte Centauri, cecidit tremendae 15

flamma Chimaerae,

sive quos Elea domum reducit

palma caelestis pugilemve equomve

dicit et centum potiore signis

munere donat, 20

flebili sponsae iuvenemue raptum

plorat et viris animumque moresque

aureos educit in astra nigroque

invidet Orco.

Multa Dircaeum levat aura cycnum, 25

tendit, Antoni, quotiens in altos

nubium tractus; ego apis Matinae

more modoque

grata carpentis thyma per laborem

plurimum circa nemus uvidique 30

Tiburis ripas operosa parvus

carmina fingo.

Concines maiore poeta plectro

Caesarem, quandoque trahet ferocis

per sacrum clivum merita decorus 35

fronde Sygambros;

quo nihil maius meliusve terris

fata donavere bonique divi

nec dabunt, quamvis redeant in aurum

tempora priscum. 40

Concines laetosque dies et urbis

publicum ludum super impetrato

fortis Augusti reditu forumque

litibus orbum.

Tum meae, si quid loquar audiendum, 45

vocis accedet bona pars, et: 'O sol

pulcher, o laudande!' canam recepto

Caesare felix;

teque, dum procedis, io Triumphe!

non semel dicemus, io Triumphe! 50

civitas omnis, dabimusque divis

tura benignis.

Te decem tauri totidemque vaccae,

me tener soluet vitulus, relicta

matre qui largis iuvenescit herbis 55

in mea vota,

fronte curuatos imitatus ignis

tertius lunae referentis ortum,

qua notam duxit niveus videri,

cetera fuluus. 60

III

Quem tu, Melpomene, semel

nascentem placido lumine videris,

illum non labor Isthmius

clarabit pugilem, non equus impiger

curru ducet Achaico 5

victorem, neque res bellica Deliis

ornatum foliis ducem,

quod regum tumidas contuderit minas,

ostendet Capitolio;

sed quae Tibur aquae fertile praefluunt 10

et spissae nemorum comae

fingent Aeolio carmine nobilem.

Romae principis urbium

dignatur suboles inter amabilis

vatum ponere me choros, 15

et iam dente minus mordeor invido.

O testudinis aureae

dulcem quae strepitum, Pieri, temperas,

o mutis quoque piscibus

donatura cycni, si libeat, sonum, 20

totum muneris hoc tui est,

quod monstror digito praetereuntium

Romanae fidicen lyrae;

quod spiro et placeo, si placeo, tuum est.

IV

Qualem ministrum fulminis alitem,

cui rex deorum regnum in avis vagas

permisit expertus fidelem

Iuppiter in Ganymede flavo,

olim iuventas et patrius vigor 5

nido laborum protulit inscium

vernique iam nimbis remotis

insolitos docuere nisus

venti paventem, mox in ovilia

demisit hostem vividus impetus, 10

nunc in reluctantis dracones

egit amor dapis atque pugnae;

qualemue laetis caprea pascuis

intenta fulvae matris ab ubere

iam lacte depulsum leonem15

dente novo peritura vidit:

videre Raeti bella sub Alpibus

Drusum gerentem; Vindelici - quibus

mos unde deductus per omne

tempus Amazonia securi 20

dextras obarmet, quaerere distuli,

nec scire fas est omnia - sed diu

lateque victrices catervae

consiliis iuvenis revictae

sensere, quid mens rite, quid indoles 25

nutrita faustis sub penetralibus

posset, quid Augusti paternus

in pueros animus Nerones.

Fortes creantur fortibus et bonis;

est in iuvencis, est in equis patrum 30

virtus neque inbellem feroces

progenerant aquilae columbam;

doctrina sed vim promovet insitam

rectique cultus pectora roborant;

utcumque defecere mores, 35

indecorant bene nata culpae.

Quid debeas, o Roma, Neronibus,

testis Metaurum flumen et Hasdrubal

devictus et pulcher fugatis

ille dies Latio tenebris, 40

qui primus alma risit adorea,

dirus per urbes Afer ut Italas

ceu flamma per taedas vel Eurus

per Siculas equitavit undas.

Post hoc secundis usque laboribus 45

Romana pubes crevit et impio

vastata Poenorum tumultu

fana deos habuere rectos;

dixitque tandem perfidus Hannibal:

'Cerui, luporum praeda rapacium, 50

sectamur ultro, quos opimus

fallere et effugere est triumphus.

Gens, quae cremato fortis ab Ilio

iactata Tuscis aequoribus sacra

natosque maturosque patres 55

pertulit Ausonias ad urbes,

duris ut ilex tonsa bipennibus

nigrae feraci frondis in Algido,

per damna, per caedes ab ipso

ducit opes animumque ferro. 60

Non hydra secto corpore firmior

vinci dolentem crevit in Herculem,

monstrumue submisere Colchi

maius Echioniaeve Thebae.

Merses profundo, pulchrior evenit; 65

luctere, multa proruet integrum

cum laude victorem geretque

proelia coniugibus loquenda.

Carthagini iam non ego nuntios

mittam superbos; occidit, occidit 70

spes omnis et fortuna nostri

nominis Hasdrubale interempto.

Nil Claudiae non perficient manus,

quas et benigno numine Iuppiter

defendit et curae sagaces 75

expediunt per acuta belli'.

V

Divis orte bonis, optume Romulae

custos gentis, abes iam nimium diu;

maturum reditum pollicitus patrum

sancto consilio redi.

Lucem redde tuae, dux bone, patriae; 5

instar veris enim voltus ubi tuus

adfulsit populo, gratior it dies

et soles melius nitent.

Ut mater iuvenem, quem Notus invido

flatu Carpathii trans maris aequora 10

cunctantem spatio longius annuo

dulci distinet a domo,

votis ominibusque et precibus vocat,

curvo nec faciem litore dimovet,

sic desideriis icta fedelibus 15

quaerit patria Caesarem.

Tutus bos etenim rura perambulat,

nutrit rura Ceres almaque Faustitas,

pacatum volitant per mare navitae,

culpari metuit fides, 20

nullis polluitur casta domus stupris,

mos et lex maculosum edomuit nefas,

laudantur simili prole puerperae,

culpam poena premit comes.

Quis Parthum paveat, quis gelidum Scythen, 25

quis Germania quos horrida parturit

fetus incolumi Caesare? Quis ferae

bellum curet Hiberiae?

Condit quisque diem collibus in suis

et vitem viduas ducit ad arbores; 30

hinc ad vina redit laetus et alteris

te mensis adhibet deum;

te multa prece, te prosequitur mero

defuso pateris et Laribus tuum

miscet numen, uti Graecia Castoris 35

et magni memor Herculis.

'Longas o utinam, dux bone, ferias

praestes Hesperiae!' dicimus integro

sicco mane die, dicimus uvidi,

cum sol Oceano subest. 40

VI

Dive, quem proles Niobea magnae

vindicem linguae Tityosque raptor

sensit et Troiae prope victor altae

Pthius Achilles,

ceteris maior, tibi miles impar, 5

filius quamvis Thetidis marinae

Dardanas turris quateret tremenda

cuspide pugnax.

Ille mordaci velut icta ferro

pinus aut inpulsa cupressus Euro 10

procidit late posuitque collum in

pulvere Teucro;

ille non inclusus equo Minervae

sacra mentito male feriatos

troas et laetam Priami choreis 15

falletet aulam;

sed palam captis gravis, heu nefas, heu!

nescios fari pueros Achiuis

ureret flammis, etiam latentem

matris in alvo, 20

ni tuis flexus Venerisque gratae

vocibus divom pater adnuisset

rebus Aeneae potiore ductos

alite muros.

Doctor argutae fidicen Thaliae, 25

Phoebe, qui Xantho lavis amne crinis,

Dauniae defende decus Camenae,

levis Agyieu.

Spiritum Phoebus mihi, Phoebus artem

carminis nomenque dedit poetae. 30

Virginum primae puerique claris

patribus orti,

Deliae tutela deae, fugacis

lyncas et ceruos cohibentis arcu,

Lesbium servate pedem meique 35

pollicis ictum,

rite Latonae puerum canentes,

rite crescentem face Noctilucam,

prosperam frugum celeremque pronos

voluere mensis. 40

Nupta iam dices: 'Ego dis amicum,

saeculo festas referente luces,

reddidi carmen docilis modorum

vatis Horati.'

VII

Diffugere nives, redeunt iam gramina campis

arboribusque comae;

mutat terra vices et decrescentia ripas

flumina praetereunt;

Gratia cum Nymphis geminisque sororibus audet 5

ducere nuda choros.

Inmortalia ne speres, monet annus et almum

quae rapit hora diem.

Frigora mitescunt Zephyris, ver proterit aestas,

interitura simul 10

pomifer autumnus fruges effuderit, et mox

bruma recurrit iners.

Damna tamen celeres reparant caelestia lunae:

nos ubi decidimus

quo pater Aeneas, quo dives Tullus et Ancus, 15

puluis et umbra sumus.

Quis scit an adiciant hodiernae crastina summae

tempora di superi?

Cuncta manus avidas fugient heredis, amico

quae dederis animo. 20

Cum semel occideris et de te splendida Minos

fecerit arbitria,

non, Torquate, genus, non te facundia, non te

restituet pietas;

infernis neque enim tenebris Diana pudicum 25

liberat Hippolytum,

nec Lethaea valet Theseus abrumpere caro

vincula Pirithoo.

VIII

Donarem pateras grataque commodus,

Censorine, meis aera sodalibus,

donarem tripodas, praemia fortium

Graiorum neque tu pessuma munerum

ferres, divite me scilicet artium 5

quas aut Parrhasius protulit aut Scopas,

hic saxo, liquidis ille coloribus

sollers nunc hominem ponere, nunc deum.

Sed non haec mihi vis, non tibi talium

res est aut animus deliciarum egens. 10

Gaudes carminibus; carmina possumus

donare et pretium dicere muneri.

Non incisa notis marmora publicis,

per quae spiritus et vita redit bonis

post mortem ducibus, non celeres fugae 15

reiectaeque retrorsum Hannibalis minae,

non incendia Carthaginis impiae

eius, qui domita nomen ab Africa

lucratus rediit, clarius indicant

laudes quam Calabrae Pierides, neque, 20

si chartae sileant quod bene feceris,

mercedem tuleris. Quid foret Iliae

Mauortisque puer, si taciturnitas

obstaret meritis invida Romuli?

Ereptum Stygiis fluctibus Aeacum 25

virtus et favor et lingua potentium

vatum divitibus consecrat insulis.

Dignum laude virum Musa vetat mori,

caelo Musa beat. Sic Iovis interest

optatis epulis impiger Hercules, 30

clarum Tyndaridae sidus ab infimis

quassas eripiunt aequoribus rates,

ornatus viridi tempora pampino

Liber vota bonos ducit ad exitus.

IX

Ne forte credas interitura quae

longe sonantem natus ad Aufidum

non ante volgatas per artis

verba loquor socianda chordis:

non, si priores Maeonius tenet 5

sedes Homerus, Pindaricae latent

Ceaeque et Alcaei minaces

Stesichoriue graves Camenae;

nec siquid olim lusit Anacreon,

delevit aetas; spirat adhuc amor 10

vivuntque commissi calores

Aeoliae fidibus puellae.

Non sola comptos arsit adulteri.

crines et aurum uestibus inlitum

mirata regalisque cultus 15

et comites Helene Lacaena

primusve Teucer tela Cydonio

direxit arcu; non semel Ilios

vexata; non pugnavit ingens

Idomeneus Sthenelusue solus 20

dicenda Musis proelia; non ferox

Hector vel acer Deiphobus gravis

excepit ictus pro pudicis

coniugibus puerisque primus.

Vixere fortes ante Agamemnona 25

multi; sed omnes inlacrimabiles

urgentur ignotique longa

nocte, carent quia vate sacro.

Paulum sepultae distat inertiae

celata virtus. Non ego te meis 30

chartis inornatum silebo

totve tuos patiar labores

impune, Lolli, carpere lividas

obliviones. Est animus tibi

rerumque prudens et secundis 35

temporibus dubiisque rectus,

vindex avarae fraudis et abstinens

ducentis ad se cuncta pecuniae,

consulque non unius anni,

sed quotiens bonus atque fidus 40

iudex honestum praetulit utili,

reiecit alto dona nocentium

voltu, per obstantis catervas

explicuit sua victor arma.

Non possidentem multa vocaveris 45

recte beatum; rectius occupat

nomen beati, qui deorum

muneribus sapienter uti

duramque callet pauperiem pati

peiusque leto flagitium timet, 50

non ille pro caris amicis

aut patria timidus perire.

X

O crudelis adhuc et Veneris muneribus potens,

insperata tuae cum veniet pluma superbiae

et, quae nunc umeris involitant, deciderint comae,

nunc et qui color est puniceae flore prior rosae

mutatus Ligurinum in faciem verterit hispidam, 5

dices, heu, quotiens te speculo videris alterum:

'Quae mens est hodie, cur eadem non puero fuit,

vel cur his animis incolumes non redeunt genae?'

XI

Est mihi nonum superantis annum

plenus Albani cadus, est in horto,

Phylli, nectendis apium coronis,

est hederae vis

multa, qua crinis religata fulges, 5

ridet argento domus, ara castis

vincta verbenis avet immolato

spargier agno;

cuncta festinat manus, huc et illuc

cursitant mixtae pueris puellae, 10

sordidum flammae trepidant rotantes

vertice fumum.

Ut tamen noris quibus advoceris

gaudiis, Idus tibi sunt agendae,

qui dies mensem Veneris marinae 15

findit Aprilem,

iure sollemnis mihi sanctiorque

paene natali proprio, quod ex hac

luce Maecenas meus affluentis

ordinat annos. 20

Telephum, quem tu petis, occupavit

non tuae sortis iuvenem puella

dives et lasciva tenetque grata

compede vinctum.

Terret ambustus Phaethon avaras 25

spes et exemplum grave praebet ales

Pegasus terrenum equitem gravatus

Bellerophontem,

semper ut te digna sequare et ultra

quam licet sperare nefas putando 30

disparem vites. Age iam, meorum

finis amorum

(non enim posthac alia calebo

femina), condisce modos, amanda

voce quos reddas; minuentur atrae 35

carmine curae.

XII

Iam veris comites, quae mare temperant,

impellunt animae lintea Thraciae,

iam nec prata rigent, nec fluvii strepunt

hiberna nive turgidi.

Nidum ponit, Ityn flebiliter gemens, 5

infelix avis et Cecropiae domus

aeternum obprobrium, quod male barbaras

regum est ulta libidines.

Dicunt in tenero gramine pinguium

custodes ovium carmina fistula 10

delectantque deum, cui pecus et nigri

colles Arcadiae placent.

Adduxere sitim tempora, Vergili;

sed pressum Calibus ducere Liberum

si gestis, iuvenum nobilium cliens, 15

nardo vina merebere.

Nardi parvus onyx eliciet cadum,

qui nunc Sulpiciis accubat horreis,

spes donare novas largus amaraque

curarum eluere efficax. 20

Ad quae si properas gaudia, cum tua

velox merce veni; non ego te meis

inmunem meditor tinguere poculis,

plena dives ut in domo.

Verum pone moras et studium lucri, 25

nigrorumque memor, dum licet, ignium

misce stultitiam consiliis brevem:

dulce est desipere in loco.

XIII

Audivere, Lyce, di mea vota, di

audivere, Lyce: fis anus, et tamen

vis formosa videri

ludisque et bibis impudens

et cantu tremulo pota Cupidinem 5

lentum sollicitas. Ille virentis et

doctae psallere Chiae

pulchris excubat in genis.

Importunus enim transvolat aridas

quercus et refugit te quia luridi 10

dentes, te quia rugae

turpant et capitis nives.

Nec Coae referunt iam tibi purpurae

nec cari lapides tempora, quae semel

notis condita fastis 15

inclusit volucris dies.

Quo fugit Venus, heu, quoue color, decens

quo motus? Quid habes illius, illius,

quae spirabat amores,

quae me surpuerat mihi, 20

felix post Cinaram notaque et artium

gratarum facies? Sed Cinarae brevis

annos fata dederunt,

servatura diu parem

cornicis vetulae temporibus Lycen, 25

possent ut iuvenes visere fervidi

multo non sine risu

dilapsam in cineres facem.

XIV

Quae cura patrum quaeve Quiritium

plenis honorum muneribus tuas,

Auguste, virtutes in aevum

per titulos memoresque fastus

aeternet, o qua sol habitabilis 5

inlustrat oras maxime principum?

quem legis expertes Latinae

Vindelici didicere nuper

quid Marte posses. Milite nam tuo

Drusus Genaunos, inplacidum genus, 10

Breunosque velocis et arces

Alpibus impositas tremendis

deiecit acer plus vice simplici.

Maior Neronum mox grave proelium

commisit immanisque Raetos 15

auspiciis pepulit secundis,

spectandus in certamine Martio,

devota morti pectora liberae

quanti fatigaret ruinis,

indomitas prope qualis undas 20

exercet Auster Pleiadum choro

scindente nubes, impiger hostium

vexare turmas et frementem

mittere equum medios per ignis.

Sic tauriformis volvitur Aufidus, 25

qui regna Dauni praefluit Apuli,

cum saevit horrendamque cultis

diluviem meditatur agris,

ut barbarorum Claudius agmina

ferrata vasto diruit impetu 30

primosque et extremos metendo

stravit humum sine clade victor,

te copias, te consilium et tuos

praebente divos. Nam tibi quo die

portus Alexandrea supplex 35

et vacuam patefecit aulam,

Fortuna lustro prospera tertio

belli secundos reddidit exitus

laudemque et optatum peractis

imperiis decus arrogavit. 40

Te Cantaber non ante domabilis

Medusque et Indus, te profugus Scythes

miratur, o tutela praesens

Italiae dominaeque Romae;

te fontium qui celat origines 45

Nilusque et Hister, te rapidus Tigris,

te beluosus qui remotis

obstrepit Oceanus Britannis,

te non paventis funera Galliae

duraeque tellus audit Hiberiae, 50

te caede gaudentes Sygambri

compositis venerantur armis.

XV

Phoebus volentem proelia me loqui

victas et urbes increpuit lyra,

ne parva Tyrrhenum per aequor

vela darem. Tua, Caesar, aetas

fruges et agris rettulit uberes 5

et signa nostro restituit Iovi

derepta Parthorum superbis

postibus et vacuum duellis

Ianum Quirini clausit et ordinem

rectum evaganti frena licentiae 10

iniecit emovitque culpas

et veteres revocavit artes

per quas Latinum nomen et Italae

crevere vires famaque et imperi

porrecta maiestas ad ortus 15

solis ab Hesperio cubili.

Custode rerum Caesare non furor

civilis aut vis exiget otium,

non ira, quae procudit enses

et miseras inimicat urbes. 20

Non qui profundum Danuvium bibunt

edicta rumpent Iulia, non Getae,

non Seres infidique Persae,

non Tanain prope flumen orti.

Nosque et profestis lucibus et sacris 25

inter iocosi munera Liberi

cum prole matronisque nostris

rite deos prius adprecati,

virtute functos more patrum duces

Lydis remixto carmine tibiis 30

Troiamque et Anchisen et almae

progeniem Veneris canemus.

CARMEN SAECVLARE

Phoebe silvarumque potens Diana,

lucidum caeli decus, o colendi

semper et culti, date quae precamur

tempore sacro,

quo Sibyllini monuere versus 5

virgines lectas puerosque castos

dis, quibus septem placuere colles,

dicere carmen.

Alme Sol, curru nitido diem qui

promis et celas aliusque et idem 10

nasceris, possis nihil urbe Roma

visere maius.

Rite maturos aperire partus

lenis, Ilithyia, tuere matres,

sive tu Lucina probas vocari 15

seu Genitalis:

diva, producas subolem patrumque

prosperes decreta super iugandis

feminis prolisque novae feraci

lege marita, 20

certus undenos deciens per annos

orbis ut cantus referatque ludos

ter die claro totiensque grata

nocte frequentis.

Vosque veraces cecinisse, Parcae, 25

quod semel dictum est stabilisque rerum

terminus servet, bona iam peractis

iungite fata.

Fertilis frugum pecorisque Tellus

spicea donet Cererem corona; 30

nutriant fetus et aquae salubres

et Iovis aurae.

Condito mitis placidusque telo

supplices audi pueros, Apollo;

siderum regina bicornis, audi, 35

Luna, puellas.

Roma si vestrum est opus Iliaque

litus Etruscum tenuere turmae,

iussa pars mutare Lares et urbem

sospite cursu, 40

cui per ardentem sine fraude Troiam

castus Aeneas patriae superstes

liberum munivit iter, daturus

plura relictis:

di, probos mores docili iuventae, 45

di, senectuti placidae quietem,

Romulae genti date remque prolemque

et decus omne;

quaeque uos bobus veneratur albis

clarus Anchisae Venerisque sanguis, 50

impetret, bellante prior, iacentem

lenis in hostem.

Iam mari terraque manus potentis

Medus Albanasque timet securis;

iam Scythae responsa petunt, superbi 55

nuper et Indi;

iam Fides et Pax et Honor Pudorque

priscus et neglecta redire Virtus

audet apparetque beata pleno

Copia cornu; 60

augur et fulgente decorus arcu

Phoebus acceptusque novem Camenis,

qui salutari levat arte fessos

corporis artus,

si Palatinas videt aequus arces, 65

remque Romanam Latiumque felix

alterum in lustrum meliusque semper

prorogat aevum;

quaeque Aventinum tenet Algidumque,

quidecim Diana preces virorum 70

curat et votis puerorum amicas

applicat auris.

Haec Iovem sentire deosque cunctos

spem bonam certamque domum reporto,

doctus et Phoebi chorus et Dianae 75

dicere laudes.

Horace The Latin Library The Classics Page

Horace: Epodes

EPODON Q. HORATII FLACCI LIBER

I II III IV V VI VII VIII IX X XI XII XIII XIV XV XVI XVII

I

Ibis Liburnis inter alta navium,

amice, propugnacula,

paratus omne Caesaris periculum

subire, Maecenas, tuo:

quid nos, quibus te vita sit superstite

iucunda, si contra, gravis?

utrumne iussi persequemur otium

non dulce, ni tecum simul,

an hunc laborem mente laturi, decet

qua ferre non mollis viros?

feremus et te vel per Alpium iuga

inhospitalem et Caucasum

vel occidentis usque ad ultimum sinum

forti sequemur pectore.

roges, tuom labore quid iuvem meo,

inbellis ac firmus parum?

comes minore sum futurus in metu,

qui maior absentis habet:

ut adsidens inplumibus pullis avis

serpentium adlapsus timet

magis relictis, non, ut adsit, auxili

latura plus praesentibus.

libenter hoc et omne militabitur

bellum in tuae spem gratiae,

non ut iuvencis inligata pluribus

aratra nitantur meis

pecusve Calabris ante Sidus fervidum

Lucana mutet pascuis

neque ut superni villa candens Tusculi

Circaea tangat moenia:

satis superque me benignitas tua

ditavit, haud paravero

quod aut avarus ut Chremes terra premam,

discinctus aut perdam nepos.

II

'Beatus ille qui procul negotiis,

ut prisca gens mortalium,

paterna rura bubus exercet suis

solutus omni faenore

neque excitatur classico miles truci

neque horret iratum mare

forumque vitat et superba civium

potentiorum limina.

ergo aut adulta vitium propagine

altas maritat populos

aut in reducta valle mugientium

prospectat errantis greges

inutilisque falce ramos amputans

feliciores inserit

aut pressa puris mella condit amphoris

aut tondet infirmas ovis.

vel cum decorum mitibus pomis caput

Autumnus agris extulit,

ut gaudet insitiva decerpens pira

certantem et uvam purpurae,

qua muneretur te, Priape, et te, pater

Silvane, tutor finium.

libet iacere modo sub antiqua ilice,

modo in tenaci gramine:

labuntur altis interim ripis aquae,

queruntur in Silvis aves

frondesque lymphis obstrepunt manantibus,

somnos quod invitet levis.

at cum tonantis annus hibernus Iovis

imbris nivisque conparat,

aut trudit acris hinc et hinc multa cane

apros in obstantis plagas

aut amite levi rara tendit retia

turdis edacibus dolos

pavidumque leporem et advenam laqueo gruem

iucunda captat praemia.

quis non malarum quas amor curas habet

haec inter obliviscitur?

quodsi pudica mulier in partem iuvet

domum atque dulcis liberos,

Sabina qualis aut perusta Solibus

pernicis uxor Apuli,

sacrum vetustis exstruat lignis focum

lassi Sub adventum viri

claudensque textis cratibus laetum pecus

distenta siccet ubera

et horna dulci vina promens dolio

dapes inemptas adparet:

non me Lucrina iuverint conchylia

magisve rhombus aut scari,

siquos Eois intonata fluctibus

hiems ad hoc vertat mare,

non Afra avis descendat in ventrem meum,

non attagen Ionicus

iucundior quam lecta de pinguissimis

oliva ramis arborum

aut herba lapathi prata amantis et gravi

malvae salubres corpori

vel agna festis caesa Terminalibus

vel haedus ereptus lupo.

has inter epulas ut iuvat pastas ovis

videre properantis domum,

videre fessos vomerem inversum boves

collo trahentis languido

positosque vernas, ditis examen domus,

circum renidentis Laris.'

haec ubi locutus faenerator Alfius,

iam iam futurus rusticus,

omnem redegit idibus pecuniam,

quaerit kalendis ponere.

III

Parentis olim siquis inpia manu

senile guttur fregerit,

edit cicutis alium nocentius.

o dura messorum ilia.

quid hoc veneni saevit in praecordiis?

num viperinus his cruor

incoctus herbis me fefellit? an malas

Canidia tractavit dapes?

ut Argonautas praeter omnis candidum

Medea mirata est ducem,

ignota tauris inligaturum iuga

perunxit hoc Iasonem,

hoc delibutis ulta donis paelicem

serpente fugit alite.

nec tantus umquam Siderum insedit vapor

siticulosae Apuliae

nec munus umeris efficacis Herculis

inarsit aestuosius.

at siquid umquam tale concupiveris,

iocose Maecenas, precor,

manum puella savio opponat tuo,

extrema et in sponda cubet.

IV

Lupis et agnis quanta Sortito obtigit,

tecum mihi discordia est,

Hibericis peruste funibus latus

et crura dura compede.

licet superbus ambules pecunia,

fortuna non mutat genus.

videsne, sacram metiente te viam

cum bis trium ulnarum toga,

ut ora vertat huc et huc euntium

liberrima indignatio?

'sectus flagellis hic triumviralibus

praeconis ad fastidium

arat Falerni mille fundi iugera

et Appiam mannis terit

sedilibusque magnus in primis eques

Othone contempto sedet.

quid attinet tot ora navium gravi

rostrata duci pondere

contra latrones atque servilem manum

hoc, hoc tribuno militum?'

V

'At o deorum quidquid in caelo regit

terras et humanum genus,

quid iste fert tumultus aut quid omnium

voltus in unum me truces?

per liberos te, si vocata partubus

Lucina veris adfuit,

per hoc inane purpurae decus precor,

per inprobaturum haec Iovem,

quid ut noverca me intueris aut uti

petita ferro belua?'

ut haec trementi questus ore constitit

insignibus raptis puer,

inpube corpus, quale posset inpia

mollire Thracum pectora:

Canidia, brevibus illigata viperis

crinis et incomptum caput,

iubet sepulcris caprificos erutas,

iubet cupressos funebris

et uncta turpis ova ranae Sanguine

plumamque nocturnae strigis

herbasque, quas Iolcos atque Hiberia

mittit venenorum ferax,

et ossa ab ore rapta ieiunae canis

flammis aduri Colchicis.

at expedita Sagana, per totam domum

spargens Avernalis aquas,

horret capillis ut marinus asperis

echinus aut Laurens aper.

abacta nulla Veia conscientia

ligonibus duris humum

exhauriebat, ingemens laboribus,

quo posset infossus puer

longo die bis terque mutatae dapis

inemori spectaculo,

cum promineret ore, quantum exstant aqua

suspensa mento corpora;

exsucta uti medulla et aridum iecur

amoris esset poculum,

interminato cum semel fixae cibo

intabuissent pupulae.

non defuisse masculae libidinis

Ariminensem Foliam

et otiosa credidit Neapolis

et omne vicinum oppidum,

quae sidera excantata voce Thessala

lunamque caelo deripit.

hic inresectum saeva dente livido

Canidia rodens pollicem

quid dixit aut quid tacuit? 'o rebus meis

non infideles arbitrae,

Nox et Diana, quae silentium regis,

arcana cum fiunt sacra,

nunc, nunc adeste, nunc in hostilis domos

iram atque numen vertite.

formidulosis cum latent silvis ferae

dulci sopore languidae,

senem, quod omnes rideant, adulterum

latrent Suburanae canes

nardo perunctum, quale non perfectius

meae laborarint manus.

quid accidit? cur dira barbarae minus

venena Medeae valent,

quibus Superbam fugit ulta paelicem,

magni Creontis filiam,

cum palla, tabo munus imbutum, novam

incendio nuptam abstulit?

atqui nec herba nec latens in asperis

radix fefellit me locis.

indormit unctis omnium cubilibus

oblivione paelicum?

a, a, solutus ambulat veneficae

scientioris carmine.

non usitatis, Vare, potionibus,

o multa fleturum caput,

ad me recurres nec vocata mens tua

Marsis redibit vocibus.

maius parabo, maius infundam tibi

fastidienti poculum

priusque caelum Sidet inferius mari

tellure porrecta super

quam non amore sic meo flagres uti

bitumen atris ignibus.'

sub haec puer iam non, ut ante, mollibus

lenire verbis inpias,

sed dubius unde rumperet silentium,

misit Thyesteas preces:

'venena maga non fas nefasque, non valent

convertere humanam vicem.

diris agam vos: dira detestatio

nulla expiatur victima.

quin, ubi perire iussus exspiravero,

nocturnus occurram Furor

petamque voltus umbra curvis unguibus,

quae vis deorum est Manium,

et inquietis adsidens praecordiis

pavore somnos auferam.

vos turba vicatim hinc et hinc saxis petens

contundet obscaenas anus;

post insepulta membra different lupi

et Esquilinae alites

neque hoc parentes, heu mihi superstites,

effugerit spectaculum.'

VI

Quid inmerentis hospites vexas, canis

ignavos adversum lupos?

quin huc inanis, si potes, vertis minas

et me remorsurum petis?

nam qualis aut Molossus aut fulvos Lacon,

amica vis pastoribus,

agam per altas aure sublata nivis

quaecumque praecedet fera;

tu, cum timenda voce complesti nemus,

proiectum odoraris cibum.

cave, cave, namque in malos asperrimus

parata tollo cornua,

qualis Lycambae spretus infido gener

aut acer hostis Bupalo.

an si quis atro dente me petiverit,

inultus ut flebo puer?

VII

Quo, quo scelesti ruitis? aut cur dexteris

aptantur enses conditi?

parumne campis atque Neptuno super

fusum est Latini sanguinis,

non ut superbas invidae Karthaginis

Romanus arces ureret,

intactus aut Britannus ut descenderet

sacra catenatus via,

sed ut Secundum vota Parthorum sua

Vrbs haec periret dextera?

neque hic lupis mos nec fuit leonibus

umquam nisi in dispar feris.

furorne caecos an rapit vis acrior

an culpa? responsum date.

tacent et albus ora pallor inficit

mentesque perculsae Stupent.

sic est: acerba fata Romanos agunt

scelusque fraternae necis,

ut inmerentis fluxit in terram Remi

sacer nepotibus cruor.

VIII

Rogare longo putidam te saeculo,

viris quid enervet meas,

cum sit tibi dens ater et rugis vetus

frontem senectus exaret

hietque turpis inter aridas natis

podex velut crudae bovis.

sed incitat me pectus et mammae putres

equina quales ubera

venterque mollis et femur tumentibus

exile suris additum.

esto beata, funus atque imagines

ducant triumphales tuom

nec sit marita, quae rotundioribus

onusta bacis ambulet.

quid? quod libelli Stoici inter Sericos

iacere pulvillos amant,

inlitterati num minus nervi rigent

minusve languet fascinum?

quod ut superbo provoces ab inguine,

ore adlaborandum est tibi.

IX

Quando repositum Caecubum ad festas dapes

victore laetus Caesare

tecum sub alta---sic Iovi gratum---domo,

beate Maecenas, bibam

sonante mixtum tibiis carmen lyra,

hac Dorium, illis barbarum?

ut nuper, actus cum freto Neptunius

dux fugit ustis navibus

minatus Vrbi vincla, quae detraxerat

servis amicus perfidis.

Romanus eheu---posteri negabitis---

emancipatus feminae

fert vallum et arma miles et spadonibus

servire rugosis potest

interque signa turpe militaria

sol adspicit conopium.

ad hunc frementis verterunt bis mille equos

Galli canentes Caesarem

hostiliumque navium portu latent

puppes sinistrorsum citae.

io Triumphe, tu moraris aureos

currus et intactas boves?

io Triumphe, nec Iugurthino parem

bello reportasti ducem

neque Africanum, cui super Karthaginem

virtus Sepulcrum condidit.

terra marique victus hostis Punico

lugubre mutavit sagum.

aut ille centum nobilem Cretam urbibus

ventis iturus non suis

exercitatas aut petit Syrtis noto

aut fertur incerto mari.

capaciores adfer huc, puer, Scyphos

et Chia vina aut Lesbia

vel quod fluentem nauseam coerceat

metire nobis Caecubum.

curam metumque Caesaris rerum iuvat

dulci Lyaeo solvere.

X

Mala soluta navis exit alite

ferens olentem Mevium.

ut horridis utrumque verberes latus,

Auster, memento fluctibus;

niger rudentis Eurus inverso mari

fractosque remos differat;

insurgat Aquilo, quantus altis montibus

frangit trementis ilics;

nec sidus atra nocte amicum adpareat,

qua tristis Orion cadit;

quietiore nec feratur aequore

quam Graia victorum manus,

cum Pallas usto vertit iram ab Ilio

in inpiam Aiacis ratem.

o quantus instat navitis sudor tuis

tibique pallor luteus

et illa non virilis heiulatio

preces et aversum ad Iovem,

Ionius udo cum remugiens sinus

Noto carinam ruperit

opima quodsi praeda curvo litore

porrecta mergos iuverit,

libidinosus immolabitur caper

et agna Tempestatibus.

XI

Petti, nihil me sicut antea iuvat

scribere versiculos amore percussum gravi,

amore, qui me praeter omnis expetit

mollibus in pueris aut in puellis urere.

hic tertius December, ex quo destiti

Inachia furere, silvis honorem decutit.

heu me, per Vrbem (nam pudet tanti mali)

fabula quanta fui, conviviorum et paenitet,

in quis amantem languor et silentium

arguit et latere petitus imo spiritus.

'contrane lucrum nil valere candidum

pauperis ingenium' querebar adplorans tibi,

simul calentis inverecundus deus

fervidiore mero arcana promorat loco.

'quodsi meis inaestuet praecordiis

libera bilis, ut haec ingrata ventis dividat

fomenta volnus nil malum levantia,

desinet inparibus certare submotus pudor.'

ubi haec severus te palam laudaveram,

iussus abire domum ferebar incerto pede

ad non amicos heu mihi postis et heu

limina dura, quibus lumbos et infregi latus.

nunc gloriantis quamlibet mulierculam

vincere mollitia amor Lycisci me tenet;

unde expedire non amicorum queant

libera consilia nec contumeliae graves,

sed alius ardor aut puellae candidae

aut teretis pueri longam renodantis comam.

XII

Quid tibi vis, mulier nigris dignissima barris?

munera quid mihi quidve tabellas

mittis nec firmo iuveni neque naris obesae?

namque sagacius unus odoror,

polypus an gravis hirsutis cubet hircus in alis

quam canis acer ubi lateat sus.

qui sudor vietis et quam malus undique membris

crescit odor, cum pene Soluto

indomitam properat rabiem sedare, neque illi

iam manet umida creta colorque

stercore fucatus crocodili iamque Subando

tenta cubilia tectaque rumpit.

vel mea cum saevis agitat fastidia verbis:

'Inachia langues minus ac me;

Inachiam ter nocte potes, mihi Semper ad unum

mollis opus. pereat male quae te

Lesbia quaerenti taurum monstravit inertem.

cum mihi Cous adesset Amyntas,

cuius in indomito constantior inguine nervos

quam nova collibus arbor inhaeret.

muricibus Tyriis iteratae vellera lanae

cui properabantur? tibi nempe,

ne foret aequalis inter conviva, magis quem

diligeret mulier sua quam te.

o ego non felix, quam tu fugis, ut pavet acris

agna lupos capreaeque leones!'

XIII

Horrida tempestas caelum contraxit et imbres

nivesque deducunt Iovem; nunc mare, nunc siluae

Threicio Aquilone sonant. rapiamus, amici,

Occasionem de die dumque virent genua

et decet, obducta solvatur fronte senectus.

tu vina Torquato move consule pressa meo.

cetera mitte loqui: deus haec fortasse benigna

reducet in sedem vice. nunc et Achaemenio

perfundi nardo iuvat et fide Cyllenea

levare diris pectora Sollicitudinibus,

nobilis ut grandi cecinit Centaurus alumno:

'invicte, mortalis dea nate puer Thetide,

te manet Assaraci tellus, quam frigida parvi

findunt Scamandri flumina lubricus et Simois,

unde tibi reditum certo Subtemine Parcae

rupere, nec mater domum caerula te revehet.

illic omne malum vino cantuque levato,

deformis aegrimoniae dulcibus adloquiis.'

XIV

Mollis inertia cur tantam diffuderit imis

oblivionem sensibus,

pocula Lethaeos ut si ducentia somnos

arente fauce traxerim,

candide Maecenas, occidis Saepe rogando:

deus, deus nam me vetat

inceptos, olim promissum carmen, iambos

ad umbilicum adducere.

non aliter Samio dicunt arsisse Bathyllo

Anacreonta Teium,

qui persaepe cava testudine flevit amorem

non elaboratum ad pedem.

ureris ipse miser: quodsi non pulcrior ignis

accendit obsessam Ilion,

gaude sorte tua; me libertina, nec uno

contenta, Phryne macerat.

XV

Nox erat et caelo fulgebat Luna sereno

inter minora sidera,

cum tu, magnorum numen laesura deorum,

in verba iurabas mea,

artius atque hedera procera adstringitur ilex

lentis adhaerens bracchiis;

dum pecori lupus et nautis infestus Orion

turbaret hibernum mare

intonsosque agitaret Apollinis aura capillos,

fore hunc amorem mutuom,

o dolitura mea multum virtute Neaera:

nam siquid in Flacco viri est,

non feret adsiduas potiori te dare noctes

et quaeret iratus parem

nec semel offensi cedet constantia formae,

si certus intrarit dolor.

et tu, quicumque es felicior atque meo nunc

superbus incedis malo,

sis pecore et multa dives tellure licebit

tibique Pactolus fluat

nec te Pythagorae fallant arcana renati

formaque vincas Nirea,

heu heu, translatos alio maerebis amores,

ast ego vicissim risero.

XVI

Altera iam teritur bellis civilibus aetas,

suis et ipsa Roma viribus ruit.

quam neque finitimi valuerunt perdere Marsi

minacis aut Etrusca Porsenae manus,

aemula nec virtus Capuae nec Spartacus acer

novisque rebus infidelis Allobrox

nec fera caerulea domuit Germania pube

parentibusque abominatus Hannibal:

inpia perdemus devoti sanguinis aetas

ferisque rursus occupabitur solum:

barbarus heu cineres insistet victor et Vrbem

eques sonante verberabit ungula,

quaeque carent ventis et solibus ossa Quirini,

(nefas videre) dissipabit insolens.

forte quid expediat communiter aut melior pars,

malis carere quaeritis laboribus;

nulla sit hac potior sententia: Phocaeorum

velut profugit exsecrata civitas

agros atque lares patrios habitandaque fana

apris reliquit et rapacibus lupis,

ire, pedes quocumque ferent, quocumque per undas

Notus vocabit aut protervos Africus.

sic placet? an melius quis habet suadere? Secunda

ratem occupare quid moramur alite?

sed iuremus in haec: 'simul imis saxa renarint

vadis levata, ne redire sit nefas;

neu conversa domum pigeat dare lintea, quando

Padus Matina laverit cacumina,

in mare seu celsus procurrerit Appenninus

novaque monstra iunxerit libidine

mirus amor, iuvet ut tigris subsidere cervis,

adulteretur et columba miluo,

credula nec ravos timeant armenta leones

ametque salsa levis hircus aequora.'

haec et quae poterunt reditus abscindere dulcis

eamus omnis exsecrata civitas

aut pars indocili melior grege; mollis et exspes

inominata perpremat cubilia.

vos, quibus est virtus, muliebrem tollite luctum,

Etrusca praeter et volate litora.

nos manet Oceanus circum vagus: arva beata

petamus, arva divites et insulas,

reddit ubi cererem tellus inarata quotannis

et inputata floret usque vinea,

germinat et numquam fallentis termes olivae

suamque pulla ficus ornat arborem,

mella cava manant ex ilice, montibus altis

levis crepante lympha desilit pede.

illic iniussae veniunt ad mulctra capellae

refertque tenta grex amicus ubera

nec vespertinus circumgemit ursus ovile

nec intumescit alta viperis humus;

pluraque felices mirabimur, ut neque largis

aquosus Eurus arva radat imbribus,

pinguia nec siccis urantur semina glaebis,

utrumque rege temperante caelitum.

non huc Argoo contendit remige pinus

neque inpudica Colchis intulit pedem,

non huc Sidonii torserunt cornua nautae,

laboriosa nec cohors Vlixei.

nulla nocent pecori contagia, nullius astri

gregem aestuosa torret impotentia.

Iuppiter illa piae secrevit litora genti,

ut inquinavit aere tempus aureum,

aere, dehinc ferro duravit saecula, quorum

piis secunda vate me datur fuga.

XVII

'Iam iam efficaci do manus scientiae,

supplex et oro regna per Proserpinae,

per et Dianae non movenda numina,

per atque libros carminum valentium

refixa caelo devocare sidera,

Canidia: parce vocibus tandem sacris

citumque retro solve, solve turbinem.

movit nepotem Telephus Nereium,

in quem superbus ordinarat agmina

Mysorum et in quem tela acuta torserat.

unxere matres Iliae additum feris

alitibus atque canibus homicidam Hectorem,

postquam relictis moenibus rex procidit

heu pervicacis ad pedes Achillei.

saetosa duris exuere pellibus

laboriosi remiges Vlixei

volente Circa membra; tunc mens et sonus

relapsus atque notus in voltus honor.

dedi satis superque poenarum tibi,

amata nautis multum et institoribus.

fugit iuventas et verecundus color

reliquit ossa pelle amicta lurida,

tuis capillus albus est odoribus,

nullum a labore me reclinat otium;

urget diem nox et dies noctem neque est

levare tenta spiritu praecordia.

ergo negatum vincor ut credam miser,

Sabella pectus increpare carmina

caputque Marsa dissilire nenia.

quid amplius vis? o mare et terra, ardeo,

quantum neque atro delibutus Hercules

Nessi cruore nec Sicana fervida

virens in Aetna flamma; tu, donec cinis

iniuriosis aridus ventis ferar,

cales venenis officina Colchicis.

quae finis aut quod me manet stipendium?

effare; iussas cum fide poenas luam,

paratus expiare, seu poposceris

centum iuvencos sive mendaci lyra

voles sonare: ''tu pudica, tu proba

perambulabis astra sidus aureum.''

infamis Helenae Castor offensus vice

fraterque magni Castoris, victi prece,

adempta vati reddidere lumina:

et tu, potes nam, solve me dementia,

o nec paternis obsoleta sordibus

neque in sepulcris pauperum prudens anus

novendialis dissipare pulveres.

tibi hospitale pectus et purae manus

tuosque venter Pactumeius et tuo

cruore rubros obstetrix pannos lavit,

utcumque fortis exsilis puerpera.'

'quid obseratis auribus fundis preces?

non saxa nudis surdiora navitis

Neptunus alto tundit hibernus salo.

inultus ut tu riseris Cotytia

volgata, sacrum liberi Cupidinis,

et Esquilini pontifex venefici

inpune ut Vrbem nomine inpleris meo?

quid proderat ditasse Paelignas anus

velociusve miscuisse toxicum?

sed tardiora fata te votis manent:

ingrata misero vita ducenda est in hoc,

novis ut usque suppetas laboribus.

optat quietem Pelopis infidi pater,

egens benignae Tantalus semper dapis,

optat Prometheus obligatus aliti,

optat supremo collocare Sisyphus

in monte saxum; sed vetant leges Iovis.

voles modo altis desilire turribus,

frustraque vincla gutturi innectes tuo

modo ense pectus Norico recludere

fastidiosa tristis aegrimonia.

vectabor umeris tunc ego inimicis eques

meaeque terra cedet insolentiae.

an quae movere cereas imagines,

ut ipse nosti curiosus, et polo

deripere lunam vocibus possim meis,

possim crematos excitare mortuos

desiderique temperare pocula,

plorem artis in te nil agentis exitus?'

Horace The Latin Library The Classics Page

Horace: Epistulae I

Q. HORATI FLACCI EPISTVLARVM LIBER PRIMVS

I

Prima dicte mihi, summa dicende Camena,

spectatum satis et donatum iam rude quaeris,

Maecenas, iterum antiquo me includere ludo?

Non eadem est aetas, non mens. Veianius armis

Herculis ad postem fixis latet abditus agro, 5

ne populum extrema totiens exoret harena.

Est mihi purgatum crebro qui personet aurem:

'Solue senescentem mature sanus equum, ne

peccet ad extremum ridendus et ilia ducat.'

Nunc itaque et uersus et cetera ludicra pono, 10

quid uerum atque decens, curo et rogo et omnis in hoc sum;

condo et compono quae mox depromere possim.

Ac ne forte roges quo me duce, quo Lare tuter;

nullius addictus iurare in uerba magistri,

quo me cumque rapit tempestas, deferor hospes. 15

Nunc agilis fio et mersor ciuilibus undis,

uirtutis uerae custos rigidusque satelles;

nunc in Aristippi furtim praecepta relabor

et mihi res, non me rebus subiungere conor.

Vt nox longa quibus mentitur amica, diesque 20

longa uidetur opus debentibus, ut piger annus

pupillis quos dura premit custodia matrum,

sic mihi tarda fluunt ingrataque tempora quae spem

consiliumque morantur agendi nauiter id quod

aeque pauperibus prodest, lucupletibus aeque, 25

aeque neglectum pueris senibusque nocebit.

Restat ut his ego me ipse regam solerque elementis.

Non possis oculo quantum contendere Lynceus,

non tamen idcirco contemnas lippus inungui;

nec, quia desperes inuicti membra Glyconis, 30

nodosa corpus nolis prohibere cheragra.

Est quadam prodire tenus, si non datur ultra.

Feruet auaritia miseroque cupidine pectus:

sunt uerba et uoces quibus hunc lenire dolorem

possis et magnam morbi deponere partem. 35

Laudis amore tumes: sunt certa piacula quae te

ter pure lecto poterunt recreare libello.

Inuidus, iracundus, iners, uinosus, amator,

nemo adeo ferus est, ut non mitescere possit,

si modo culturae patientem commodet aurem. 40

Virtus est uitium fugere et sapientia prima

stultitia caruisse. Vides, quae maxima credis

esse mala, exiguum censum turpemque repulsam,

quanto deuites animi capitisque labore;

impiger extremos curris mercator ad Indos, 45

per mare pauperiem fugiens, per saxa, per ignes;

ne cures ea quae stulte miraris et optas,

discere et audire et meliori credere non uis?

Quis circum pagos et circum compita pugnax

magna coronari contemnat Olympia, cui spes, 50

cui sit condicio dulcis sine puluere palmae?

Vilius argentum est auro, uirtutibus aurum.

'O ciues, ciues, quaerenda pecunia primum est;

uirtus post nummos!' Haec Ianus summus ab imo

prodocet, haec recinunt iuuenes dictata senesque 55

laeuo suspensi loculos tabulamque lacerto.

Est animus tibi, sunt mores, est lingua fidesque,

sed quadringentis sex septem milia desunt:

plebs eris. At pueri ludentes: 'Rex eris' aiunt,

'si recte facies': hic murus aeneus esto 60

nil conscire sibi, nulla pallescere culpa.

Roscia, dic sodes, melior lex an puerorum est

nenia, quae regnum recte facientibus offert,

et maribus Curiis et decantata Camillis?

Isne tibi melius suadet, qui 'rem facias, rem, 65

si possis, recte, si non, quocumque modo rem,'

ut propius spectes lacrimosa poemata Pupi,

an qui Fortunae te responsare subperbae

liberum et erectum praesens hortatur et aptat?

Quodsi me populus Romanus forte roget, cur 70

non ut porticibus sic iudiciis fruar isdem,

nec sequar aut fugiam quae diligit ipse uel odit,

olim quod uolpes aegroto cauta leoni

respondit, referam: 'Quia me uestigia terrent,

omnia te aduersum spectantia, nulla retrorsum.' 75

Belua multorum es capitum. Nam quid sequar aut quem?

Pars hominum gestit conducere publica; sunt qui

frustis et pomis uiduas uenentur auaras

excipiantque senes, quos in uiuaria mittant;

multis occulto crescit res fenore. Verum 80

esto aliis alios rebus studiisque teneri:

idem eadem possunt horam durare probantes?

'Nullus in orbe sinus Bais praelucet amoenis',

si dixit diues, lacus et mare sentit amorem

festinantis eri; cui si uitiosa libido 85

fecerit auspicium, cras ferramenta Teanum

tolletis, fabri. Lectus genialis in aula est:

nil ait esse prius, melius nil caelibe uita;

si non est, iurat bene solis esse maritis.

Quo teneam uoltus mutantem Protea nodo? 90

Quid pauper? Ride: mutat cenacula, lectos,

balnea, tonsores, conducto nauigio aeque

nauseat ac locuples, quem ducit priua triremis.

Si curatus inaequali tonsore capillos

occurri, rides; si forte subucula pexae 95

trita subest tunicae, uel si toga dissidet impar,

rides: quid, mea cum pugnat sententia secum,

quod petiit spernit, repetit quod nuper omisit,

aestuat et uitae disconuenit ordine toto,

diruit, aedificat, mutat quadrata rotundis? 100

Insanire putas sollemnia me neque rides

nec medici credis nec curatoris egere

a praetore dati, rerum tutela mearum

cum sis et praue sectum stomacheris ob unguem

de te pendentis, te respicientis amici. 105

Ad summam: sapiens uno minor est Ioue, diues,

liber, honoratus, pulcher, rex denique regum,

praecipue sanus, nisi cum pituita molesta est.

II

Troiani belli scriptorem, Maxime Lolli,

dum tu declamas Romae, Praeneste relegi;

qui, quid sit pulchrum, quid turpe, quid utile, quid non,

plenius ac melius Chrysippo et Crantore dicit.

Cur ita crediderim, nisi quid te distinet, audi. 5

Fabula, qua Paridis propter narratur amorem

Graecia barbariae lento conlisa duello,

stultorum regum et populorum continet aestum.

Antenor censet belli praecidere causam;

quid Paris? Vt saluus regnet uiuatque beatus 10

cogi posse negat. Nestor componere litis

inter Pelidem festinat et inter Atriden;

hunc amor, ira quidem communiter urit utrumque.

Qucquid delirant reges, plectuntur Achiui.

Seditione, dolis, scelere atque libidine et ira 15

Iliacos intra muros peccatur et extra.

Rursus, quid uirtus et quid sapientia possit,

utile proposuit nobis exemplar Vlixen,

qui domitor Troiae multorum prouidus urbes,

et mores hominum inspexit, latumque per aequor, 20

dum sibi, dum sociis reditum parat, aspera multa

pertulit, aduersis rerum inmersabilis undis.

Sirenum uoces et Circae pocula nosti;

quae si cum sociis stultus cupidusque bibisset,

sub domina meretrice fuisset turpis et excors, 25

uixisset canis inmundus uel amica luto sus.

Nos numerus sumus et fruges consumere nati,

sponsi Penelopae nebulones Alcinoique

in cute curanda plus aequo operata iuuentus,

cui pulchrum fuit in medios dormire dies et 30

ad strepitum citharae cessatum ducere curam.

Vt iugulent hominem surgunt de nocte latrones;

ut te ipsum serues, non expergisceris? Atqui

si noles sanus, curres hydropicus; et ni

posces ante diem librum cum lumine, si non 35

intendes animum studiis et rebus honestis,

inuidia uel amore uigil torquebere. Nam cur,

quae laedunt oculum, festinas demere, siquid

est animum, differs curandi tempus in annum?

Dimidium facti, qui coepit, habet; sapere aude, 40

incipe. Viuendi qui recte prorogat horam,

rusticus expectat dum defluat amnis; at ille

labitur et labetur in omne uolubilis aeuum.

Quaeritur argentum puerisque beata creandis

uxor, et incultae pacantur uomere siluae; 45

quod satis est cui contingit, nil amplius optet.

Non domus et fundus, non aeris aceruus et auri

aegroto domini deduxit corpore febris,

non animo curas; ualeat possessor oportet,

si comportatis rebus bene cogitat uti. 50

Qui cupit aut metuit, iuuat illum sic domus et res

ut lippum pictae tabulae, fomenta podagram,

auriculas citharae collecta sorde dolentis.

Sincerum est nisi uas, quodcumque infundis acescit.

Sperne uoluptates; nocet empta dolore uoluptas. 55

Semper auarus eget; certum uoto pete finem.

Inuidus alterius macrescit rebus opimis;

inuidia Siculi non inuenere tyranni

maius tormentum. Qui non moderabitur irae,

infectum uolet esse, dolor quod suaserit et mens, 60

dum poenas odio per uim festinat inulto.

Ira furor breuis est; animum rege, qui nisi paret,

imperat, hunc frenis, hunc tu compesce catena.

Fingit equum tenera docilem ceruice magister

ire uiam qua monstret eques; uenaticus, ex quo 65

tempore ceruinam pellem latrauit in aula,

militat in siluis catulus. Nunc adbibe puro

pectore uerba puer, nunc te melioribus offer;

quo semel est imbuta recens, seruabit odorem

testa diu. Quodsi cessas aut strenuus anteis, 70

nec tardum opperior nec praecedentibus insto.

III

Iule Flore, quibus terrarum militet oris

Claudius Augusti priuignus, scire laboro.

Thracane uos Hebrusque niuali compede uinctus,

an freta uicinas inter currentia turris,

an pingues Asiae campi collesque morantur? 5

Quid studiosa cohors operum struit? Hoc quoque curo.

Quis sibi res gestas Augusti scribere sumit?

Bella quis et paces longum diffundit in aeuum?

Quid Titius, Romana breui uenturus in ora,

Pindarici fontis qui non expalluit haustus, 10

fastidire lacus et riuos ausus apertos?

Vt ualet? Vt meminit nostri? Fidibusne Latinis

Thebanos aptare modos studet auspice Musa,

an tragica desaeuit et ampullatur in arte?

Quid mihi Celsus agit? Monitus multumque monendus, 15

priuatas ut quaeret opes et tangere uitet

scripta, Palatinus quaecumque recepit Apollo,

ne, si forte suas repetitum uenerit olim

grex auium plumas, moueat cornicula risum

furtiuis nudata coloribus. Ipse quid audes? 20

Quae circumuolitas agilis thyma? Non tibi paruom

ingenium, non incultum est et turpiter hirtum;

seu linguam causis acuis seu ciuica iura

respondere paras seu condis amabile carmen,

prima feres hederae uictricis praemia. Quod si 25

frigida curarum fomenta relinquere posses,

quo te caelestis sapientia duceret, ires.

Hoc opus, hoc studium parui properemus et ampli,

si patriae uolumus, si nobis uiuere cari.

Debes hoc etiam rescribere, sit tibi curae 30

quantae conueniat Munatius? An male sarta

gratia nequiquam coit et rescinditur, ac uos

seu calidus sanguis seu rerum inscitia uexat

indomita ceruice feros? Vbicumque locorum

uiuitis, indigni fraternum rumpere foedus, 35

pascitur in uestrum reditum uotiua iuuenca.

IV

Albi, nostrorum sermonum candide iudex,

quid nunc te dicam facere in regione Pedana?

Scribere quod Cassi Parmensis opuscula uincat,

an tacitum siluas inter reptare salubris,

curantem quicquid dignum sapiente bonoque est? 5

Non tu corpus eras sine pectore; di tibi formam,

di tibi diuitias dederunt artemque fruendi.

Quid uoueat dulci nutricula maius alumno,

qui sapere et fari possit quae sentiat, et cui

gratia, fama, ualetudo contingat abunde, 10

et mundus uictus non deficiente crumina?

Inter spem curamque, timores inter et iras

omnem crede diem tibi diluxisse supremum;

grata superueniet quae non sperabitur hora.

Me pinguem et nitidum bene curata cute uises, 15

cum ridere uoles, Epicuri de grege porcum.

V

Si potes Archiacis conuiua recumbere lectis

nec modica cenare times holus omne patella,

supremo te sole domi, Torquate, manebo.

Vina bibes iterum Tauro diffusa palustris

inter Minturnas Sinuessanumque Petrinum. 5

Si melius quid habes, arcesse uel imperium fer.

Iamdudum splendet focus et tibi munda supellex.

Mitte leuis spes et certamina diuitiarum

et Moschi causam; cras nato Caesare festus

dat ueniam somnumque dies; impune licebit 10

aestiuam sermone benigno tendere noctem.

Quo mihi fortunam, si non conceditur uti?

Parcus ob heredis curam nimiumque seuerus

adsidet insano; potare et spargere flores

incipiam patiarque uel inconsultus haberi. 15

Quid non ebrietas dissignat? Operta recludit,

spes iubet esse ratas, ad proelia trudit inertem,

sollicitis animis onus eximit, addocet artis.

Fecundi calices quem non fecere disertum,

contracta quem non in parpertate solutum? 20

Haec ego procurare et idoneus imperor et non

inuitus, ne turpe toral, ne sordida mappa

conruget naris, ne non et cantharus et lanx

ostendat tibi te, ne fidos inter amicos

sit qui dicta foras eliminet, ut coeat par 25

iungaturque pari. Butram tibi Septiciumque,

et nisi cena prior potiorque puella Sabinum

detinet, adsumam. Locus est et pluribus umbris,

sed nimis arta premunt olidae conuiuia caprae.

Tu quotus esse uelis rescribe, et rebus omissis 30

atria seruantem postico falle clientem.

VI

Nil admirari prope res est una, Numici,

solaque quae possit facere et seruare beatum.

Hunc solem et stellas et decedentia certis

tempora momentis sunt qui formidine nulla

imbuti spectent. Quid censes munera terrae, 5

quid maris extremos Arabas ditantis et Indos?

Ludicra quid, plausus et amici dona Quiritis?

Quo spectanda modo, quo sensu credis et ore?

Qui timet his aduersa, fere miratur eodem

quo cupiens pacto; pauor est utrubique molestus, 10

inprouisa simul species exterret utrumque.

Gaudeat an doleat, cupiat metuatne, quid ad rem,

si, quicquid uidit melius peiusue sua spe,

defixis oculis animoque et corpore torpet?

Insani sapiens nomen ferat, aequus iniqui, 15

ultra quam satis est uirtutem si petat ipsam.

I nunc, argentum et marmor uetus aeraque et artis suspice, cum gemmis Tyrios mirare colores;

gaude quod spectant oculi te mille loquentem;

nauus mane forum et uespertinus pete tectum, 20

ne plus frumenti dotalibus emetat agris

Mutus et (indignum, quod sit peioribus ortus)

hic tibi sit potius quam tu mirabilis illi.

Quicquid sub terra est, in apricum proferet aetas,

defodiet condetque nitentia. Cum bene notum 25

porticus Agrippae et uia te conspexerit Appi,

ire tamen restat, Numa quo deuenit et Ancus.

Si latus aut renes morbo temptantur acuto,

quaere fugam morbi. Vis recte uiuere (quis non?):

si uirtus hoc una potest dare, fortis omissis 30

hoc age deliciis. Virtutem uerba putas et

lucum ligna: caue ne portus occupet alter,

ne Cibyratica, ne Bithyna negotia perdas;

mille talenta rotundentur, totidem altera, porro et

tertia succedant et quae pars quadret aceruum. 35

Scilicet uxorem cum dote fidemque et amicos

et genus et formam regina Pecunia donat,

ac bene nummatum decorat Suadela Venusque.

Mancupiis locuples eget aeris Cappadocum rex;

ne fueris hic tu. Chlamydes Lucullus, ut aiunt, 40

si posset centum scaenae praebere rogatus,

'Qui possum tot?' ait; 'tamen et quaeram et quot habebo

mittam'; post paulo scribit sibi milia quinque

esse domi chlamydum; partem uel tolleret omnis.

Exilis domus est, ubi non et multa supersunt 45

et dominum fallunt et prosunt furibus. Ergo

si res sola potest facere et seruare beatum,

hoc primus repetas opus, hoc postremus omittas.

Si fortunatum species et gratia parestat,

mercemur seruum, qui dictet nomina, laeuum 50

qui fodicet latus et cogat trans pondera dextram

porrigere: 'Hic multum in Fabia ualet, ille Velina;

cui libet hic fascis dabit eripietque curule

cui uolet inportunus ebur. 'Frater', 'Pater' adde;

ut cuique est aetas, ita quemque facetus adopta. 55

Si bene qui cenat bene uiuit, lucet, eamus

quo ducit gula, piscemur, uenemur, ut olim

Gargilius, qui mane plagas, uenabula, seruos

differtum transire forum populumque iubebat,

unus ut e multis populo spectante referret 60

emptum mulus aprum. Crudi tumidique lauemur,

quid deceat, quid non obliti, Caerite cera

digni, remigium uitiosum Ithacensis Vlixei,

cui potior patria fuit interdicta uoluptas.

Si, Mimnermus uti censet, sine amore iocisque

nil est iucundum, uiuas in amore iocisque. 65

Viue, uale. Siquid nouisti rectius istis,

candidus inperti; si nil, his utere mecum.

VII

Quinque dies tibi pollicitus me rure futurum,

Sextilem totum mendax desideror. Atqui,

si me uiuere uis sanum recteque ualentem,

quam mihi das aegro, dabis aegrotare timenti,

Maecenas, ueniam, dum ficus prima calorque 5

dissignatorem decorat lictoribus atris,

dum pueris omnis pater et matercula pallet.

Officiosaque sedulitas et opella forensis

adducit febris et testamenta resignat.

Quodsi bruma niues Albanis inlinet agris, 10

ad mare descendet uates tuus et sibi parcet

contractusque leget; te, dulcis amice, reuiset

cum Zephyris, si concedes, et hirundine prima.

Non quo more piris uesci Calaber iubet hospes

tu me fecisti locupletem. 'Vescere, sodes.' 15

'Iam satis est.' 'At tu, quantum uis, tolle.' 'Benigne.'

'Non inuisa feres pueris munuscula paruis.'

'Tam teneor dono quam si dimittar onustus.'

'Vt libet; haec porcis hodie comedenda relinques.'

Prodigus et stultus donat quae spernit et odit; 20

haec seges ingratos tulit et feret omnibus annis.

Vir bonus et sapiens dignis ait esse paratus,

nec tamen ignorat quid distent aera lupinis;

dignum praestabo me etiam pro laude merentis.

Quodsi me noles usquam discedere, reddes 25

forte latus, nigros angusta fronte capillos,

reddes dulce loqui, reddes ridere decorum et

inter uina fugam Cinarae maerere proteruae.

Forte per angustam tenuis uolpecula rimam

repserat in cumeram frumenti, pastaque rursus 30

ire foras pleno tendebat corpore frustra;

cui mustela procul: 'Si uis' ait 'effugere istinc,

macra cauum repetes artum, quem macra subisti.'

Hac ego si compellor imagine, cuncta resigno;

nec somnum plebis laudo satur altilium nec 35

otia diuitiis Arabum liberrima muto.

Saepe uerecundum laudasti rexque paterque

audisti coram nec uerbo parcius absens;

inspice si possum donata reponere laetus.

Haud male Telemachus, proles patientis Vlixei: 40

'Non est aptus equis Ithace locus, ut neque planis

porrectus spatiis nec multae prodigus herbae;

Atride, magis apta tibi tua dona relinquam.'

Paruum parua decent; mihi iam non regia Roma,

sed uacuum Tibur placet aut inbelle Tarentum. 45

Strenuus et fortis causisque Philippus agendis

clarus, ab officiis octauam circite horam

dum redit atque foro nimium distare Carinas

iam grandis natu queritur, conspexit, ut aiunt,

adrasum quendam uacua tonsoris in umbra 50

cultello proprios purgantem leniter unguis.

'Demetri', (puer hic non laeue iussa Philippi

accipiebat) 'abi, quaere et refer, unde domo, quis,

cuius fortunae, quo sit patre quoue patrono.'

It, redit et narrat Volteium nomine Menam, 55

praeconem, tenui censu, sine crimine, notum

et properare loco et cessare, et quaerere et uti,

gaudentem paruisque sodalibus et lare certo

et ludis et post decisa negotia Campo.

'Scitari libet ex ipso quodcumque refers; dic 60

ad cenam ueniat.' Non sane credere Mena,

mirari secum tacitus. Quid multa? 'Benigne,'

respondet. 'Neget ille mihi?' 'Negat improbus et te

neglegit aut horret.' Volteium mane Philippus

uilia uendentem tunicato scruta popello 65

occupat et saluere iubet prior; ille Philippo

excusare laborem et mercennaria uincla,

quod non mane domum uenisset, denique quod non

prouidisset eum. 'Sic ignouisse putato

me tibi, si cenas hodie mecum.' 'Vt libet.' 'Ergo 70

post nonam uenies; nunc i, rem strenuus auge.'

Vt uentum ad cenam est, dicenda tacenda locutus

tandem dormitum dimittitur. Hic ubi saepe

occultum uisus decurrere piscis ad hamum,

mane cliens et iam certus conuiua, iubetur 75

rura suburbana indictis comes ire Latinis.

Impositus mannis aruum caelumque Sabinum

non cessat laudare. Videt ridetque Philippus,

et sibi dum requiem, dum risus undique quaerit,

dum septem donat sestertia, mutua septem 80

promittit, persuadet uti mercetur agellum.

Mercatur. Ne te longis ambagibus ultra

quam satis est morer, ex nitido fit rusticus atque

sulcos et uineta crepat mera, praeparat ulmos,

inmoritur studiis et amore senescit habendi. 85

Verum ubi oues furto, morbo periere capellae,

spem mentita seges, bos est enectus arando,

offensu damnis media de nocte caballum

arripit iratusque Philippi tendit ad aedis.

Quem simul aspexit scabrum intonsumque Philippus: 90

'Durus' ait, 'Voltei, nimis attentusque uideris

esse mihi.' 'Pol, me miserum, patrone, uocares,

si uelles' inquit 'uerum mihi ponere nomen.

Quod te per Genium dextramque deosque Penatis

obsecro et obtestor, uitae me redde priori.' 95

Qui semel aspexit quantum dimissa petitis

praestent, mature redeat repetatque relicta.

Metiri se quemque suo modulo ad pede uerum est.

VIII

Celso gaudere et bene rem gerere Albinouano

Musa rogata refer, comiti scribaeque Neronis.

Si quaeret quid agam, dic multa et pulchra minantem

uiuere nec recte nec suauiter, haud quia grando

contunderit uitis oleamque momorderit aestus, 5

nec quia longinquis armentum aegrotet in agris,

sed quia mente minus ualidus quam corpore toto

nil audire uelim, nil discere, quod leuet aegrum,

fidis offendar medicis, irascar amicis,

cur me funesto properent arcere ueterno, 10

quae nocuere sequar, fugiam quae profore credam,

Romae Tibur amem, uentosus Tibure Romam.

Post haec, ut ualeat, quo pacto rem gerat et se,

ut placeat iuueni, percontare, utque cohorti.

Si dicet 'recte', primum gaudere, subinde 15

praeceptum auriculis hoc instillare memento:

'Vt tu fortunam, sic nos te, Celse, feremus.'

IX

Septimius, Claudi, nimirum intellegit unus,

quanti me facias; nam cum rogat et prece cogit,

scilicet ut tibi se laudare et tradere coner,

dignum mente domoque legentis honesta Neronis,

munere cum fungi propioris censet amici, 5

quid possim uidet ac nouit me ualdius ipso.

Multa quidem dixi cur excusatus abirem,

sed timui mea ne finxisse minora putarer,

dissimulator opis propriae, mihi commodus uni.

Sic ego, maioris fugiens opprobria culpae, 10

frontis ad urbanae descendi praemia. Quodsi

depositum laudas ob amici iussa pudorem,

scribe tui gregis hunc et fortem crede bonumque.

X

Vrbis amatorem Fuscum saluere iubemus

ruris amatores, hac in re scilicet una

multum dissimiles, ad cetera paene gemelli

fraternis animis, quicquid negat alter, et alter,

adnuimus pariter, uetuli notique columbi. 5

Tu nidum seruas, ego laudo ruris amoeni

riuos et musco circumlita saxa nemusque.

Quid quaeris? Viuo et regno, simul ista reliqui

quae uos ad caelum fertis rumore secundo,

utque sacerdotis fugitiuus liba recuso, 10

pane egeo iam mellitis potiore placentis.

Viuere naturae si conuenienter oportet,

ponendaeque domo quaerenda est area primum,

nouistine locum potiorem rure beato?

Est ubi plus tepeant hiemes, ubi gratior aura 15

leniat et rabiem Canis et momenta Leonis,

cum semel accepit Solem furibundus acutum?

Est ubi diuellat somnos minus inuida cura?

Deterius Libycis olet aut nitet herba lapillis?

Purior in uicis aqua tendit rumpere plumbum 20

quam quae per pronum trepidat cum murmure riuum?

Nempe inter uarias nutritur silua columnas,

laudaturque domus longos quae prospicit agros.

Naturam expelles furca, tamen usque recurret

et mala perrumpet furtim fastidia uictrix. 25

Non qui Sidonio contendere callidus ostro

nescit Aquinatem potantia uellera fucum

certius accipiet damnum propiusue medullis

quam qui non poterit uero distinguere falsum.

Quem res plus nimio delectauere secundae, 30

mutatae quatient. Siquid mirabere, pones

inuitus. Fuge magna; licet sub paupere tecto

reges et regum uita praecurrere amicos.

Ceruus equum pugna melior communibus herbis

pellebat, donec minor in certamine longo 35

implorauit opes hominis frenumque recepit;

sed postquam uictor uiolens discessit ab hoste,

non equitem dorso, non frenum depulit ore.

Sic, qui pauperiem ueritus potiore metallis

libertate caret, dominum uehet improbus atque 40

seruiet aeternum, quia paruo nesciet uti.

Cui non conueniet sua res, ut calceus olim

si pede maior erit, subuertet, si minor, uret.

Laetus sorte tua uiues sapienter, Aristi,

nec me dimittes incastigatum, ubi plura 45

cogere quam satis est ac non cessare uidebor.

Imperat aut seruit collecta pecunia cuique,

tortum digna sequi potius quam ducere funem.

Haec tibi dictabam post fanum putre Vacunae,

excepto quod non simul esses cetera laetus. 50

XI

Quid tibi uisa Chios, Bullati, notaque Lesbos,

quid concinna Samos, quid Croesi regia Sardis,

Zmyrna quid et Colophon? Maiora minoraue fama,

cunctane prae Campo et Tiberino flumine sordent?

An uenit in uotum Attalicis ex urbibus una? 5

An Lebedum laudas odio maris atque uiarum?

Scis Lebedus quid sit: Gabiis desertior atque

Fidenis uicus; tamen illic uiuere uellem,

oblitusque meorum, obliuiscendus et illis,

Neptunum procul e terra spectare furentem. 10

Sed neque qui Capua Romam petit, imbre lutoque

aspersus uolet in caupona uiuere; nec qui

frigus collegit, furnos et balnea laudat

ut fortunatam plene praestantia uitam;

nec si te ualidus iactauerit Auster in alto, 15

idcirco nauem trans Aegaeum mare uendas.

Incolumi Rhodos et Mytilene pulchra facit quod

paenula solstitio, campestre niualibus auris,

per brumam Tiberis, Sextili mense caminus.

Dum licet ac uoltum seruat Fortuna benignum, 20

Romae laudetur Samos et Chios et Rhodos absens.

Tu quamcumque deus tibi fortunauerit horam

grata sume manu neu dulcia differ in annum,

ut quocumque loco fueris uixisse libenter

te dicas; nam si ratio et prudentia curas, 25

non locus effusi late maris arbiter aufert,

caelum, non animum mutant, qui trans mare currunt.

Strenua non exercet inertia; nauibus atque

quadrigis petimus bene uiuere. Quod petis, hic est,

est Vlubris, animus si te non deficit aequus. 30

XII

Fructibus Agrippae Siculis quos colligis, Icci,

si recte frueris, non est ut copia maior

ab Ioue donari possit tibi; tolle querellas;

pauper enim non est cui rerum suppetit usus.

Si uentri bene, si lateri est pedibusque tuis, nil 5

diuitiae poterunt regales addere maius.

Si forte in medio positorum abstemius herbis

uiuis et urtica, sic uiues protinus, ut te

confestim liquidus Fortunae riuus inauret,

uel quia naturam mutare pecunia nescit 10

uel quia cuncta putas una uirtute minora.

Miramur, si Democriti pecus edit agellos

cultaque, dum peregre est animus sine corpore uelox,

cum tu inter scabiem tantam et contagia lucri

nil paruum sapias et adhuc sublimia cures; 15

quae mare compescant causae, quid temperet annum,

stellae sponte sua iussaene uagentur et errent,

quid premat obscurum lunae, quid proferat orbem,

quid uelit et possit rerum concordia discors,

Empedocles an Stertinium deliret acumen? 20

Verum, seu piscis seu porrum et caepe trucidas,

utere Pompeio Grospho et, siquid petet, ultro

defer; nil Grosphus nisi uerum orabit et aequum.

Vilis amicorum est annona, bonis ubi quid dest.

Ne tamen ignores quo sit Romana loco res, 25

Cantaber Agrippae, Claudi uirtute Neronis

Armenius cecidit; ius imperiumque Prahates

Caesaris accepit genibus minor; aurea fruges

Italiae pleno defundit Copia cornu.

XIII

Vt proficiscentem docui te saepe diuque,

Augusto reddes signata uolumina, Vinni,

si ualidus, si laetus erit, si denique poscet;

ne studio nostri pecces odiumque libellis

sedulus inportes opera uehemente minister. 5

Si te forte meae grauis uret sarcina chartae,

abicito potius quam quo perferre iuberis

clitellas ferus inpingas Asinaeque paternum

cognomen uertas in risum et fabula fias.

Viribus uteris per cliuos, flumina, lamas. 10

Victor propositi simul ac perueneris illuc,

sic positum seruabis onus, ne forte sub ala

fasciculum portes librorum, ut rusticus agnum,

ut uinosa glomus furtiuae Pyrria lanae,

ut cum pilleolo soleas conuiua tribulis. 15

Ne uolgo narres te sudauisse ferendo

carmina quae possint oculos aurisque morari

Caesaris; oratus multa prece, nitere porro.

Vade, uale, caue ne titubes mandataque frangas.

XIV

Vilice siluarum et mihi me reddentis agelli,

quem tu fastidis habitatum quinque focis et

quinque bonos solitum Variam dimittere patres,

certemus spinas animone ego fortius an tu

euellas agro, et melior sit Horatius an res. 5

Me quamuis Lamiae pietas et cura moratur,

fratrem maerentis, rapto de fratre dolentis

insolabiliter, tamen istuc mens animusque

fert et amat spatiis obstantia rumpere claustra.

Rure ego uiuentem, tu dicis in urbe beatum; 10

cui placet alterius, sua nimirum est odio sors,

stultus uterque locum inmeritum causatur inique;

in culpa est animus, qui se non effugit umquam.

Tu mediastinus tacita prece rura petebas,

nunc urbem et ludos et balnea uilicus optas; 15

me constare mihi scis et discedere tristem,

quandocumque trahunt inuisa negotia Romam.

Non eadem miramur; eo disconuenit inter

meque et te; nam quae deserta et inhospita tesqua

credis, amoena uocat mecum qui sentit, et odit 20

quae te pulchra putas. Fornix tibi et uncta popina

incutiunt urbis desiderium, uideo, et quod

angulus iste feret piper et tus ocius uua,

nec uicina subest uinum praebere taberna

quae possit tibi, nec meretrix tibicina, cuius 25

ad strepitum salias terrae grauis; et tamen urges

iampridem non tacta ligonibus arua bouemque

disiunctum curas et strictis frondibus exples;

addit opus pigro riuus, si decidit imber,

multa mole docendus aprico parcere prato. 30

Nunc age, quid nostrum concentum diuidat, audi.

Quem tenues decuere togae nitidique capilli,

quem scis immunem Cinarae placuisse rapaci,

quem bibulum liquidi media de luce Falerni,

cena breuis iuuat et prope riuum somnus in herba; 35

nec lusisse pudet, sed non incidere ludum.

Non istic obliquo oculo mea commoda quisquam

limat, non odio obscuro morsuque uenenat;

rident uicini glaebas et saxa mouentem.

Cum seruis urbana diaria rodere mauis; 40

horum tu in numerum uoto ruis, inuidet usum

lignorum et pecoris tibi calo argutus et horti.

Optat ephippia bos piger, optat arare caballus;

quam scit uterque, libens, censebo, exerceat artem.

XV

Quae sit hiems Veliae, quod caelum, Vala, Salerni,

quorum hominum regio et qualis uia (nam mihi Baias

Musa superuacuas Antonius, et tamen illis

me facit inuisum, gelida cum perluor unda

per medium frigus; sane murteta relinqui 5

dictaque cessantem neruis elidere morbum

sulpura contemni uicus gemit, inuidus aegris

qui caput et stomachum supponere fontibus audent

Clusinis Gabiosque petunt et frigida rura.

Mutandus locus est et deuersoria nota 10

praeteragendus equus. 'Quo tendis? Non mihi Cumas

est iter aut Baias', laeua stomachosus habena

dicet eques; sed equi frenato est auris in ore);

maior utrum populum frumenti copia pascat,

collectosne bibant imbres puteosne perennis 15

iugis aquae (nam uina nihil moror illius orae;

rure meo possum quiduis perferre patique;

ad mare cum ueni, generosum et lene requiro,

quod curas abigat, quod cum spe diuite manet

in uenas animumque meum, quod uerba ministret, 20

quod me Lucanae iuuenem commendet amicae);

tractus uter pluris lepores, uter educet apros,

utra magis piscis et echinos aequora celent,

pinguis ut inde domum possim Phaeaxque reuerti,

scribere te nobis, tibi nos adcredere par est. 25

Maenius, ut tebus maternis atque paternis

fortiter absumptis urbanus coepit haberi

scurra, uagus non qui certum praesepe teneret,

inpransus non qui ciuem dinosceret hoste,

quaelibet in quemuis opprobria fingere saeuus, 30

pernicies et tempestas barathrumque macelli,

quicquid quaesierat, uentri donabat auaro.

Hic ubi nequitiae fautoribus et timidis nil

aut paulum abstulerat, patinas cenabat omasi,

uilis et agninae, tribus ursis quod satis esset, 35

scilicet ut uentres lamna candente nepotum

diceret urendos correctus Bestius. Idem,

quicquid erat nactus praedae maioris, ubi omne

uerterat in fumum et cinerem: 'Non hercule miror',

aiebat, 'si qui comedunt bona, cum sit obeso 40

nil melius turdo, nil uolua pulchrius ampla'.

Nimirum hic ego sum; nam tuta et paruola laudo,

cum res deficiunt, satis inter uilia fortis;

uerum ubi quid melius contingit et unctius, idem

uos sapere et solos aio bene uiuere, quorum 45

conspicitur nitidis fundata pecunia uillis.

XVI

Ne perconteris, fundus meus, optime Quincti,

aruo pascat erum an bacis opulentet oliuae,

pomisne et pratis an amicta uitibus ulmo,

scribetur tibi forma loquaciter et situs agri.

Continui montes, ni dissocientur opaca 5

ualle, sed ut ueniens dextrum latus aspiciat sol,

laeuum discedens curru fugiente uaporet.

Temperiem laudes. Quid, si rubicunda benigni

corna uepres et pruna ferant, si quercus et ilex

multa fruge pecus, multa dominum iuuet umbra? 10

Dicas adductum propius frondere Tarentum.

Fons etiam riuo dare nomen idoneus, ut nec

frigidior Thraecam nec purior ambiat Hebrus,

infirmo capiti fluit utilis, utilis aluo.

Hae latebrae dulces et, iam si credis, amoenae 15

incolumem tibi me praestant septembribus horis.

Tu recte uiuis, si curas esse quod audis.

Iactamus iampridem omnis te Roma beatum;

sed uereor, ne cui de te plus quam tibi credas

neue putes alium sapiente bonoque beatum, 20

neu, si te populus sanum recteque ualentem

dictitet, occultam febrem sub tempus edendi

dissimules, donec manibus tremor incidat unctis.

Stultorum incurata pudor malus ulcera celat.

Siquis bella tibi terra pugnata marique 25

dicat et his uerbis uacuas permulceat auris:

'Tene magis saluum populus uelit an populum tu,

seruet in ambiguo qui consulit et tibi et urbi

Iuppiter', Augusti laudes adgnoscere possis;

cum pateris sapiens emendatusque uocari, 30

respondesne tuo, dic sodes, nomine? 'Nempe

uir bonus et prudens dici delector ego ac tu.'

Qui dedit hoc hodie, cras si uolet auferet, ut, si

detulerit fasces indigno, detrahet idem.

Pone, meum est,' inquit; pono tristisque recedo. 35'

Idem si clamet furem, neget esse pudicum,

contendat laqueo collum pressisse paternum,

mordear opprobriis falsis mutemque colores?

Falsus honor iuuat et mendax infamia terret

quem nisi mendosum et medicandum? Vir bonus est quis? 40

'Qui consulta patrum, qui leges iuraque seruat,

quo multae magnaeque secantur iudice lites,

quo res sponsore et quo causae teste tenentur.'

Sed uidet hunc omnis domus et uicinia tota

introrsum turpem, speciosum pelle decora. 45

'Nec furtum feci nec fugi,' si mihi dicat

seruos: 'Habes pretium, loris non ureris', aio.

'Non hominem occidi.' 'Non pasces in cruce coruos.'

'Sum bonus et frugi.' Renuit negitatque Sabellus.

Cautus enim metuit foueam lupus accipiterque 50

suspectos laqueos et opertum miluus hamum.

Oderunt peccare boni uirtutis amore;

tu nihil admittes in te formidine poenae;

sit spes fallendi, miscebis sacra profanis.

Nam de mille fabae modiis cum subripis unum, 55

damnum est, non facinus mihi pacto lenius isto.

Vir bonus, omne forum quem spectat et omne tribunal,

quandocumque deos uel porco uel boue placat:

'Iane pater!' clare, clare cum dixit: 'Apollo!'

labra mouet, metuens audiri: 'Pulchra Lauerna, 60

da mihi fallere, da iusto sanctoque uideri,

noctem peccatis et fraudibus obice nubem.'

Qui melior seruo, qui liberior sit auarus,

in triuiis fixum cum se demittit ob assem,

non uideo; nam qui cupiet, metuet quoque, porro 65

qui metuens uiuet, liber mihi non erit umquam.

Perdidit arma, locum uirtutis deseruit, qui

semper in augenda festinat et obruitur re.

Vendere cum possis captiuum, occidere noli;

seruiet utiliter; sine pascat durus aretque, 70

nauiget ac mediis hiemet mercator in undis,

annonae prosit, portet frumenta penusque.

Vir bonus et sapiens audebit dicere: 'Pentheu,

rector Thebarum, quid me perferre patique

indignum coges?' 'Adimam bona.' 'Nempe pecus, rem, 75

lectos, argentum; tollas licet.' 'In manicis et

compedibus saeuo te sub custode tenebo.'

'Ipse deus, simul atque uolam, me soluet.' Opinor,

hoc sentit: 'Moriar'. Mors ultima linea rerum est.

XVII

Quamuis, Scaeua, satis per te tibi consulis et scis,

quo tandem pacto deceat maioribus uti,

disce, docendus adhuc quae censet amiculus, ut si

caecus iter monstrare uelit; tamen aspice, siquid

et nos, quod cures proprium fecisse, loquamur. 5

Si te grata quies et primam somnus in horam

delectat, si te puluis strepitusque rotarum,

si laedit caupona, Ferentinum ire iubebo;

nam neque diuitibus contingunt gaudia solis,

nec uixit male, qui natus moriensque fefellit. 10

Si prodesse tuis pauloque benignus ipsum

te tractare uoles, accedes siccus ad unctum.

'Si pranderet holus patienter, regibus uti,

nollet Aristippus.' 'Si sciret regibus uti,

fastidiret holus qui me notat.' Vtrius horum 15

uerba probes et facta, doce, uel iunior audi

cur sit Aristippi potior sententia. Namque

mordacem Cynicum sic eludebat, ut aiunt:

'Scurror ego ipse mihi,populo tu; rectius hoc et

splendidius multo est. Equus ut me portet, alat rex, 20

officium facio; tu poscis uilia, uerum

dante minor, quamuis fers te nullius egentem.'

Omnis Aristippum decuit color et status et res,

temptantem maiora fere, praesentibus aequum,

contra, quem duplici panno patientia uelat, 25

mirabor, uitae uia si conuersa decebit.

Alter purpureum non expectabit amictum;

quidlibet indutus celeberrima per loca uadet

personamque feret, non inconcinnus utramque;

alter Mileti textam cane peius et angui 30

uitabit chlanidem, morietur frigore, si non

rettuleris pannum; refer et sine uiuat ineptus.

Res gerere et captos ostendere ciuibus hostis

attingit solium Iouis et caelestia temptat;

principibus placuisse uiris non ultima laus est. 35

Non cuiuis homini contingit adire Corinthum.

Sedit qui timuit ne non succederet; esto;

quid? Qui peruenit, fecitne uiriliter? Atqui

hic est aut nusquam quod quaerimus. Hic onus horret,

ut paruis animis et paruo corpore maius; 40

hic subit et perfert. Aut uirtus nomen inane est,

aut decus et pretium recte petit experiens uir.

Coram rege suo de paupertate tacentes

plus poscente ferent; distat, sumasne prudenter

an rapias; atqui rerum caput hoc erat, hic fons. 45

'Indotata mihi soror est, paupercula mater,

et fundus nec uendibilis nec pascere firmus',

qui dicit, clamat: 'Victum date!'; succinit alter:

'Et mihi'; diuiduo findetur munere quadra.

Sed tacitus pasci si posset coruus, haberet 50

plus dapis et rixae multo minus inuidiaeque.

Brundisium comes aut Surrentum ductus amoenum

qui queritur salebras et acerbum frigus et imbres,

aut cistam effractam et subducta uiatica plorat,

nota refert meretricis acumina, saepe catellam, 55

saepe periscelidem raptam sibi flentis, uti mox

nulla fides damnis uerisque doloribus adsit.

Nec semel inrisus triuiis attollere curat

fracto crure planum, licet illi plurima manet

lacrima, per sanctum iuratus dicat Osirim: 60

'Credite, non ludo; crudeles, tollite claudum.'

'Quaere peregrinum', uicinia rauca reclamat.

XVIII

Si bene te noui, metues, liberrime Lolli,

scurrantis speciem praebere, professus amicum.

Vt matrona meretrici dispar erit atque

discolor, infido scurrae distabit amicus.

Est huic diuersum uitio uitium prope maius, 5

asperitas agrestis et inconcinna grauisque,

quae se commendat tonsa cute, dentibus atris,

dum uolt libertas dici mera ueraque uirtus.

Virtus est medium uitiorum et utrimque reductum.

Alter in obsequium plus aequo pronus et imi 10

derisor lecti sic nutum diuitis horret,

sic iterat uoces et uerba cadentia tollit,

ut puerum saeuo credas dictata magistro

reddere uel partis mimum tractare secundas;

alter rixatur de lana saepe caprina, 15

propugnat nugis armatus: 'Scilicet, ut non

sit mihi prima fides et, uere quod placet, ut non

acriter elatrem? Pretium aetas altera sordet.'

Ambigitur quid enim? Castor sciat an Docilis plus,

Brundisium Minuci melius uia ducat an Appi. 20

Quem damnosa Venus, quem praeceps alea nudat,

gloria quem supra uires et uestit et unguit,

quem tenet argenti sitis inportuna famesque,

quem paupertatis pudor et fuga, diues amicus,

saepe decem uitiis instructior, odit et horret, 25

aut, si non odit, regit ac ueluti pia mater

plus quam se sapere et uirtutibus esse priorem

uolt et ait prope uera: 'Meae (contendere noli)

stultitiam patiuntur opes; tibi paruola res est;

arta decet sanum comitem toga; desine mecum 30

certare.' Eutrapelus cuicumque nocere uolebat

uestimenta dabat pretiosa; beatus enim iam

cum pulchris tunicis sumet noua consilia et spes,

dormiet in lucem, scorto postponet honestum

officium, nummos alienos pascet, ad imum 35

Thraex erit aut holitoris aget mercede caballum.

Arcanum neque tu scrutaberis illius umquam,

commissumque teges et uino tortus et ira;

nec tua laudabis studia aut aliena reprendes,

nec, cum uenari uolet ille, poemata panges. 40

Gratia sic fratrum geminorum, Amphionis atque

Zethi dissiluit, donec suspecta seuero

conticuit lyra. Fraternis cessisse putatur

moribus Amphion; tu cede potentis amici

lenibus imperiis, quotiensque educet in agros 45

Aetolis onerata plagis iumenta canesque,

surge et inhumanae senium depone Camenae,

cenes ut pariter pulmenta laboribus empta;

Romanis sollemne uiris opus, utile famae

uitaeque et membris, praesertim cum ualeas et 50

uel cursu superare canem uel uiribus aprum

possis. Adde, uirilia quod speciosius arma

non est qui tractet; scis quo clamore coronae

proelia sustineas campestria. Denique saeuam

militiam puer et Cantabrica bella tulisti 55

sub duce qui templis Parthorum signa refigit

nunc et, siquid abest, Italis adiudicat armis.

Ac ne te retrahas et inexcusabilis absis,

quamuis nil extra numerum fecisse modumque

curas, interdum nugaris rure paterno: 60

partitur lintres exercitus, Actia pugna

te duce per pueros hostili more refertur;

aduersarius est frater, lacus Hadria, donec

alterutrum uelox Victoria fronde coronet.

Consentire suis studiis qui crediderit te, 65

fautor utroque tuum laudabit pollice ludum.

Protinus ut moneam, siquid monitoris eges tu,

quid de quoque uiro et cui dicas, saepe uideto.

Percontatorem fugito; nam garrulus idem est,

nec retinent patulae commissa fideliter aures, 70

et semel emissum uolat inreuocabile uerbum.

Non ancilla tuum iecur ulceret ulla puerue

intra marmoreum uenerandi limen amici,

ne dominus pueri pulchri caraeue puellae

munere te paruo beet aut incommodus angat. 75

Qualem commendes, etiam atque etiam aspice, ne mox

incutiant aliena tibi peccata pudorem.

Fallimur et quondam non dignum tradimus; ergo

quem sua culpa premet, deceptus omitte tueri,

ut penitus notum, si temptent crimina, serues 80

tuterisque tuo fidentem praesidio; qui

dente Theonino cum circumroditur, ecquid

ad te post paulo uentura pericula sentis?

Nam tua res agitur, paries cum proximus ardet,

et neglecta solent incendia sumere uires. 85

Dulcia inexpertis cultura potentis amici;

expertus metuit. Tu, dum tua nauis in alto est,

hoc age, ne mutata retrorsum te ferat aura.

Oderunt hilarem tristes tristemque iocosi,

sedatum celeres, agilem nauumque remissi; 90

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

oderunt porrecta negantem pocula, quamuis

nocturnos iures te formidare tepores;

deme supercilio nubem; plerumque modestus

occupat obscuri speciem, taciturnus acerbi. 95

Inter cuncta leges et percontabere doctos,

qua ratione queas traducere leniter aeuum,

num te semper inops agitet uexetque cupido,

num pauor et rerum mediocriter utilium spes,

uirtutem doctrina paret naturane donet, 100

quid minuat curas, quid te tibi reddat amicum,

quid pure tanquillet, honos an dulce lucellum,

an secretum iter et fallentis semita uitae.

Me quotiens reficit gelidus Digentia riuus,

quem Mandela bibit, rugosus frigore pagus 105

quid sentire putas, quid credis, amice, precari?

'Sit mihi quod nunc est, etiam minus, et mihi uiuam

quod superest aeui, siquid superesse uolunt di;

sit bona librorum et prouisae frugis in annum

copia, neu fluitem dubiae spe pendulus horae.' 110

Sed satis est orare Iouem quae ponit et aufert;

det uitam, det opes; aequum mi animum ipse parabo.

XIX

Prisco si credis, Maecenas docte, Cratino,

nulla placere diu nec uiuere carmina possunt

quae scribuntur aquae potoribus; ut male sanos

adscripsit Liber Satyris Faunisque poetas,

uina fere dulces oluerunt mane Camenae; 5

laudibus arguitur uini uinosus Homerus;

Ennius ipse pater numquam nisi potus ad arma

prosiluit dicenda. 'Forum putealque Libonis

mandabo siccis, adimam cantare seueris':

hoc simul edixi, non cessuere poetae 10

nocturno certare mero, putere diurno.

Quid? Siquis uoltu toruo ferus et pede nudo

exiguaeque togae simulet textore Catonem,

uirtutemne repraesentet moresque Catonis?

Rupit Iarbitam Timagenis aemula lingua 15

dum studet urbanus tenditque disertus haberi.

Decipit exemplar uitiis imitabile; quodsi

pallere casu, biberent exsangue cuminum.

O imatatores, seruom pecus, ut mihi saepe

bilem, saepe iocum uestri mouere tumultus! 20

Libera per uacuum posui uestigia princeps,

non aliena meo pressi pede. Qui sibi fidet,

dux reget examen. Parios ego primus iambos

ostendi Latio, numeros animosque secutus

Archilochi, non res et agentia uerba Lycamben; 25

ac ne me foliis ideo breuioribus ornes

quod timui mutare modos et carminis artem,

temperat Archilochi Musam pede mascula Sappho,

temperat Alcaeus, sed rebus et ordine dispar,

nec socerum quaerit, quem uersibus oblinat atris, 30

nec sponsae laqueum famoso carmine nectit.

Hunc ego, non alio dictum prius ore, Latinus

uolgaui fidicen; iuuat inmemorata ferentem

ingenuis oculisque legi manibusque teneri.

Scire uelis, mea cur ingratus opuscula lector 35

laudet ametque domi, premat extra limen iniquus;

non ego uentosae plebis suffragia uenor

inpensis cenarum et tritae munere uestis;

non ego nobilium scriptorum auditor et ultor

grammaticas ambire tribus et pulpita dignor. 40

Hinc illae lacrimae... 'Spissis indigna theatris

scripta pudet recitare et nugis addere pondus,'

si dixi: 'Rides' ait, 'et Iouis auribus ista

seruas; fidis enim manare poetica mella

te solum, tibi pulcher.' Ad haec ego naribus uti 45

formido et, luctantis acuto ne secer ungui,

'Displicet iste locus' clamo et diludia posco.

Ludus enim genuit trepidum certamen et iram,

ira truces inimicitias et funebre bellum.

XX

Vortumnum Ianumque, liber, spectare uideris,

scilicet ut prostes Sosiorum pumice mundus.

Odisti clauis et grata sigilla pudico,

paucis ostendi gemis et communia laudas,

non ita nutritus. Fuge quo descendere gestis; 5

non erit emisso reditus tibi: 'Quid miser egi?

Quid uolui?' dices, ubi quid te laeserit; et scis

in breue te cogi, cum plenus languet amator.

Quodsi non odio peccantis desipit augur,

carus eris Romae donec te deserat aetas; 10

contrectatus ubi manibus sordescere uolgi

coeperis, aut tineas pasces taciturnus inertis

aut fugies Vticam aut uinctus mitteris Ilerdam.

Ridebit monitor non exauditus, ut ille

qui male parentem in rupes protrusit asellum 15

iratus; quis enim inuitum seruare laboret?

Hoc quoque te manet, ut pueros elementa docentem

occupet extremis in uicis balba senectus.

Cum tibi sol tepidus pluris admouerit auris,

me libertino natum patre et in tenui re 20

maiores pinnas nido extendisse loqueris,

ut quantum generi demas, uirtutibus addas;

me primis urbis belli placuisse domique,

corporis exigui, praecanum, solibus aptum,

irasci celerem, tamen ut placabilis essem. 25

Forte meum siquis te percontabitur aeuum,

me quater undenos sciat impleuisse Decembris

collegam Lepidum quo duxit Lollius anno.

Horace The Latin Library The Classics Page

Horace: Epistulae II

Q. HORATI FLACCI EPISTVLARVM LIBER SECVNDVS

I

Cum tot sustineas et tanta negotia solus,

res Italas armis tuteris, moribus ornes,

legibus emendes, in publica commoda peccem

si longo sermone morer tua tempora, Caesar.

Romulus et Liber pater et cum Castore Pollux, 5

post ingentia facta deorum in templa recepti,

dum terras hominumque colunt genus, aspera bella

componunt, agros adsignant, oppida condunt,

plorauere suis non respondere fauorem

speratum meritis. Diram qui contudit hydram 10

notaque fatali portenta labore subegit,

comperit inuidiam supremo fine domari.

Vrit enim fulgore suo qui praegrauat artes

infra se positas; extinctus amabitur idem.

Praesenti tibi maturos largimur honores 15

iurandasque tuom per numen ponimus aras,

nil oriturum alias, nil ortum tale fatentes.

Sed tuus hic populus sapiens et iustus in uno

te nostris ducibus, te Grais anteferendo

cetera nequaquam simili ratione modoque 20

aestimat et, nisi quae terris semota suisque

temporibus defuncta uidet, fastidit et odit,

sic fautor ueterum ut tabulas peccare uetantis,

quas bis quinque uiri sanxerunt, foedera regum

uel Gabiis uel cum rigidis aequata Sabinis, 25

pontificum libros, annosa uolumina uatum

dictitet Albano Musas in monte locutas.

Si, quia Graiorum sunt antiquissima quaeque

scripta uel optima, Romani pensantur eadem

scriptores trutina, non est quod multa loquamur: 30

nihil intra est oleam, nil extra est in nuce duri;

uenimus ad summum fortunae: pingimus atque

psallimus et luctamur Achiuis doctius unctis.

Si meliora dies, ut uina, poemata reddit,

scire uelim chartis pretium quotus adroget annus. 35

Scriptor abhinc annos centum qui decidit, inter

perfectos ueteresque referri debet an inter

uilis atque nouos? Excludat iurgia finis.

'Est uetus atque probus centum qui perficit annos.'

Quid? Qui deperiit minor uno mense uel anno, 40

inter quos referendus erit? Veteresne poetas

an quos et praesens et postera respuat aetas?

'Iste quidem ueteres inter ponetur honeste

qui uel mense breui uel toto est iunior anno.'

Vtor permisso caudaeque pilos ut equinae 45

paulatim uello et demo unum, demo etiam unum,

dum cadat elusus ratione ruentis acerui

qui redit in fastos et uirtutem aestimat annis

miraturque nihil, nisi quod Libitina sacrauit.

Ennius, et sapiens et fortis et alter Homerus, 50

ut critici dicunt, leuiter curare uidetur

quo promissa cadant et somnia Pythagorea.

Naeuius in manibus non est et mentibus haeret

paene recens? Adeo sanctum est uetus omne poema.

Ambigitur quotiens uter utro sit prior, aufert 55

Paccuuius docti famam senis, Accius alti,

dicitur Afrani toga conuenisse Menandro,

Plautus ad exemplar Siculi properare Epicharmi,

uincere Caecilius grauitate, Terentius arte.

Hos ediscit et hos arto stipata theatro 60

spectat Roma potens; habet hos numeratque poetas

ad nostrum tempus Liui scriptoris ab aeuo.

Interdum uolgus rectum uidet, est ubi peccat.

Si ueteres ita miratur laudatque poetas

ut nihil anteferat, nihil illis comparet, errat; 65

si quaedam nimis antique, si pleraque dure

dicere credit eos, ignaue multa fatetur,

et sapit et mecum facit et Ioue iudicat aequo.

Non equidem insector delendaue carmina Liui

esse reor, memini quae plagosum mihi paruo 70

Orbilium dictare; sed emendata uideri

pulchraque et exactis minimum distantia miror.

Inter quae uerbum emicuit si forte decorum,

si uersus paulo concinnior unus et alter,

iniuste totum ducit uenditque poema. 75

Indignor quicquam reprehendi, non quia crasse

compositum inlepideue putetur, sed quia nuper,

nec ueniam antiquis, sed honorem et praemia posci.

Recte necne crocum floresque perambulet Attae

fabula si dubitem, clament periisse pudorem 80

cuncti paene patres, ea cum reprehendere coner

quae grauis Aesopus, quae doctus Roscius egit,

uel quia nil rectum, nisi quod placuit sibi, ducunt,

uel quia turpe putant parere minoribus et, quae

inberbes didicere, senes perdenda fateri. 85

Iam Saliare Numae carmen qui laudat, et illud

quod mecum ignorat solus uolt scire uideri,

ingeniis non ille fauet plauditque sepultis,

nostra sed inpugnat, nos nostraque liuidus odit.

Quodsi tam Graecis nouitas inuisa fuisset 90

quam nobis, quid nunc esset uetus? Aut quid haberet

quod legeret tereretque uiritim publicus usus?

Vt primum positis nugari Graecia bellis

coepit et in uitium fortuna labier aequa,

nunc athletarum studiis, nunc arsit equorum, 95

marmoris aut eboris fabros aut aeris amauit,

suspendit picta uoltum mentemque tabella,

nunc tibicinibus, nunc est gauisa tragoedis;

sub nutrice puella uelut si luderet infans,

quod cupide petiit mature plena reliquit. 100

Quid placet aut odio est, quod non mutabile credas?

Hoc paces habuere bonae uentique secundi.

Romae dulce diu fuit et sollemne reclusa

mane domo uigilare, clienti promere iura,

cautos nominibus rectis expendere nummos, 105

maiores audire, minori dicere per quae

crescere res posset, minui damnosa libido.

Mutauit mentem populus leuis et calet uno

scribendi studio; pueri patresque seueri

fronde comas uincti cenant et carmina dictant. 110

Ipse ego, qui nullos me adfirmo scribere uersus,

inuenior Parthis mendacior et prius orto

sole uigil calamum et chartas et scrinia posco.

Nauim agere ignarus nauis timet; habrotonum aegro

non audet nisi qui didicit dare; quod medicorum est 115

promittunt medici; tractant fabrilia fabri:

scribimus indocti doctique poemata passim.

Hic error tamen et leuis haec insania quantas

uirtutes habeat, sic collige: uatis auarus

non temere est animus; uersus amat, hoc studet unum; 120

detrimenta, fugas seruorum, incendia ridet;

non fraudem socio pueroue incogitat ullam

pupillo; uiuit siliquis et pane secundo;

militiae quamquam piger et malus, utilis urbi,

si das hoc, paruis quoque rebus magna iuuari. 125

Os tenerum pueri balbumque poeta figurat,

torquet ab obscenis iam nunc sermonibus aurem,

mox etiam pectus praeceptis format amicis,

asperitatis et inuidiae corrector et irae,

recte facta refert, orientia tempora notis 130

instruit exemplis, inopem solatur et aegrum.

Castis cum pueris ignara puella mariti

disceret unde preces, uatem ni Musa dedisset?

Poscit opem chorus et praesentia numina sentit,

caelestis implorat aquas docta prece blandus, 135

auertit morbos, metuenda pericula pellit,

impetrat et pacem et locupletem frugibus annum;

carmine di superi placantur, carmine Manes.

Agricolae prisci, fortes paruoque beati,

condita post frumenta leuantes tempore festo 140

corpus et ipsum animum spe finis dura ferentem,

cum sociis operum pueris et coniuge fida

Tellurem porco, Siluanum lacte piabant,

floribus et uino Genium memorem breuis aeui.

Fescennina per hunc inuenta licentia morem 145

uersibus alternis opprobria rustica fudit,

libertasque recurrentis accepta per annos

lusit amabiliter, donec iam saeuos apertam

in rabiem coepit uerti iocus et per honestas

ire domos impune minax. Doluere cruento 150

dente lacessiti, fuit intactis quoque cura

condicione super communi; quin etiam lex

poenaque lata, malo quae nollet carmine quemquam

describi; uertere modum, formidine fustis

ad bene dicendum delectandumque redacti. 155

Graecia capta ferum uictorem cepit et artes

intulit agresti Latio; sic horridus ille

defluxit numerus Saturnius, et graue uirus

munditiae pepulere; sed in longum tamen aeuum

manserunt hodieque manent uestigia ruris. 160

Serus enim Graecis admouit acumina chartis

et post Punica bella quietus quaerere coepit,

quid Sophocles et Thespis et Aeschylos utile ferrent.

Temptauit quoque rem si digne uertere posset,

et placuit sibi, natura sublimis et acer; 165

nam spirat tragicum satis et feliciter audet,

sed turpem putat inscite metuitque lituram.

Creditur, ex medio quia res arcessit, habere

sudoris minimum, sed habet comoedia tanto

plus oneris, quanto ueniae minus. Aspice, Plautus 170

quo pacto partis tutetur amantis ephebi,

ut patris attenti, lenonis ut insidiosi,

quantus sit Dossennus edacibus in parasitis,

quam non adstricto percurrat pulpita socco;

gestit enim nummum in loculos demittere, post hoc 175

securus, cadat an recto stet fabula talo.

Quem tulit ad scaenam uentoso Gloria curru

exanimat lentus spectator, sedulus inflat;

sic leue, sic paruum est animum quod laudis auarum

subruit aut reficit. Valeat res ludicra, si me 180

palma negata macrum, donata reducit opimum.

Saepe etiam audacem fugat hoc terretque poetam,

quod numero plures, uirtute et honore minores,

indocti stolidique et depugnare parati

si discordet eques, media inter carmina poscunt 185

aut ursum aut pugiles; his nam plebecula gaudet.

Verum equitis quoque iam migrauit ab aure uoluptas

omnis ad incertos oculos et gaudia uana.

Quattuor aut pluris aulaea premuntur in horas

dum fugiunt equitum turmae peditumque cateruae; 190

mox trahitur manibus regum fortuna retortis,

esseda festinant, pilenta, petorrita, naues,

captiuum portatur ebur, captiua Corinthus.

Si foret in terris, rideret Democritus, seu

diuersum confusa genus panthera camelo 195

siue elephans albus uolgi conuerteret ora;

spectaret populum ludis attentius ipsis

ut sibi praebentem nimio spectacula plura;

scriptores autem narrare putaret asello

fabellam surdo. Nam quae peruincere uoces 200

eualuere sonum, referunt quem nostra theatra?

Garganum mugire putes nemus aut mare Tuscum,

tanto cum strepitu ludi spectantur et artes

diuitiaeque peregrinae, quibus oblitus actor

cum stetit in scaena, concurrit dextera laeuae. 205

Dixit adhuc aliquid? Nil sane. Quid placet ergo?

Lana Tarentino uiolas imitata ueneno.

Ac ne forte putes me, quae facere ipse recusem,

cum recte tractent alii, laudare maligne,

ille per extentum funem mihi posse uidetur 210

ire poeta meum qui pectus inaniter angit,

inritat, mulcet, falsis terroribus implet,

ut magus, et modo me Thebis, modo ponit Athenis.

Verum age et his, qui se lectori credere malunt

quam spectatoris fastidia ferre superbi, 215

curam redde breuem, si munus Apolline dignum

uis complere libris et uatibus addere calcar,

ut studio maiore petant Helicona uirentem.

Multa quidem nobis facimus mala saepe poetae

(ut uineta egomet caedam mea), cum tibi librum 220

sollicito damus aut fesso; cum laedimur, unum

si quis amicorum est ausus reprehendere uersum;

cum loca iam recitata reuoluimus inreuocati;

cum lamentamur non apparere labores

nostros et tenui deducta poemata filo; 225

cum speramus eo rem uenturam ut, simul atque

carmina rescieris non fingere, commodus ultro

arcessas et egere uetes et scribere cogas.

Sed tamen est operae pretium cognoscere qualis

aedituos habeat belli spectata domique 230

uirtus, indigno non committenda poetae.

Gratus Alexandro regi Magno fuit ille

Choerilos, incultis qui uersibus et male natis

rettulit acceptos, regale nomisma, Philippos.

Sed ueluti tractata notam labemque remittunt 235

attramenta, fere scriptores carmine foedo

splendida facta linunt. Idem rex ille, poema

qui tam ridiculum tam care prodigus emit,

edicto uetuit nequis se praeter Apellen

pingeret aut alius Lysippo duceret aera 240

fortis Alexandri uoltum simulantia. Quodsi

iudicium subtile uidendis artibus illud

ad libros et ad haec Musarum dona uocares,

Boeotum in crasso iurares aere natum.

At neque dedecorant tua de se iudicia atque 245

munera, quae multa dantis cum laude tulerunt

dilecti tibi Vergilius Variusque poetae,

nec magis expressi uoltus per aenea signa

quam per uatis opus mores animique uirorum

clarorum apparent. Nec sermones ego mallem 250

repentis per humum quam res componere gestas

terrarumque situs et flumina dicere et arces

montibus impositas et barbara regna tuisque

auspiciis totum confecta duella per orbem,

claustraque custodem pacis cohibentia Ianum 255

et formidatam Parthis te principe Romam,

si, quantum cuperem, possem quoque; sed neque paruom

carmen maiestas recipit tua, nec meus audet

rem temptare pudor, quam uires ferre recusent.

Sedulitas autem stulte quem diligit urget, 260

praecipue cum se numeris commendat et arte;

discit enim citius meminitque libentius illud

quod quis deridet quam quod probat et ueneratur.

Nil moror officium quod me grauat, ac neque ficto

in peius uoltu proponi cereus usquam 265

nec praue factis decorari uersibus opto,

ne rubeam pingui donatus munere et una

cum scriptore meo capsa porrectus operta

deferar in uicum uendentem tus et odores

et piper et quicquid chartis amicitur ineptis. 270

II

Flore, bono claroque fidelis amice Neroni,

siquis forte uelit puerum tibi uendere natum

Tibure uel Gabiis et tecum sic agat: 'Hic et

candidus et talos a uertice pulcher ad imos

fiet eritque tuus nummorum milibus octo, 5

uerna ministeriis ad nutus aptus erilis,

litterulis Graecis inbutus, idoneus arti

cuilibet; argilla quiduis imitaberis uda;

quin etiam canet indoctum, sed dulce bibenti.

Multa fidem promissa leuant, ubi plenius aequo 10

laudat uenalis qui uolt extrudere merces.

Res urget me nulla; meo sum pauper in aere.

Nemo hoc mangonum faceret tibi; non temere a me

quiuis ferret idem. Semel hic cessauit et, ut fit,

in scalis latuit metuens pendentis habenae'; 15

des nummos, excepta nihil te si fuga laedit,

ille ferat pretium poenae securus, opinor.

Prudens emisti uitiosum, dicta tibi est lex;

insequeris tamen hunc et lite moraris iniqua?

Dixi me pigrum proficiscenti tibi, dixi 20

talibus officiis prope mancum, ne mea saeuos

iurgares ad te quod epistula nulla rediret.

Quid tum profeci, mecum facientia iura

si tamen adtemptas? Quereris super hoc etiam quod

expectata tibi non mittam carmina mendax. 25

Luculli miles collecta uiatica multis

aerumnis, lassus dum noctu stertit, ad assem

perdiderat; post hoc uehemens lupus, et sibi et hosti

iratus pariter, ieiunis dentibus acer,

praesidium regale loco deiecit, ut aiunt, 30

summe munito et multarum diuite rerum.

Clarus ob id factum donis ornatur honestis,

accipit et bis dena super sestertia nummum.

Forte sub hoc tempus castellum euertere praetor

nescio quod cupiens hortari coepit eundem 35

uerbis quae timido quoque possent addere mentem;

'I, bone, quo uirtus tua te uocat, i pede fausto,

grandia laturus meritorum praemia. Quid stas?'

Post haec ille catus, quantumuis rusticus: 'Ibit,

ibit eo, quo uis, qui zonam perdidit' inquit. 40

Romae nutriri mihi contigit atque doceri

iratus Grais quantum nocuisset Achilles.

Adiecere bonae paulo plus artis Athenae,

scilicet ut uellem curuo dinoscere rectum

atque inter siluas Academi quaerere uerum. 45

Dura sed emouere loco me tempora grato

ciuilisque rudem belli tulit aestus in arma

Caesaris Augusti non responsura lacertis.

Vnde simul primum me dimisere Philippi,

decisis humilem pinnis inopemque paterni 50

et laris et fundi paupertas impulit audax

ut uersus facerem; sed quod non desit habentem

quae poterunt umquam satis expurgare cicutae,

ni melius dormire putem quam scribere uersus?

Singula de nobis anni praedantur euntes; 55

eripuere iocos, uenerem, conuiuia, ludum;

tendunt extorquere poemata; quid faciam uis?

Denique non omnes eadem mirantur amantque;

carmine tu gaudes, hic delectatur iambis,

ille Bioneis sermonibus et sale nigro. 60

Tres mihi conuiuae prope dissentire uidentur,

poscentes uario multum diuersa palato.

Quis dem? Quid non dem? Renuis quod tu, iubet alter;

quod petis, id sane est inuisum acidumque duobus.

Praeter cetera me Romaene poemata censes 65

scribere posse inter tot curas totque labores?

Hic sponsum uocat, hic auditum scripta, relictis

omnibus officiis; cubat hic in colle Quirini,

hic extremo in Auentino, uisendus uterque;

interualla uides humane commoda. 'Verum 70

purae sunt plateae, nihil ut meditantibus obstet.'

Festinat calidus mulis gerulisque redemptor,

torquet nunc lapidem, nunc ingens machina tignum,

tristia robustis luctantur funera plaustris,

hac rabiosa fugit canis, hac lutulenta ruit sus; 75

i nunc et uersus tecum meditare canoros.

Scriptorum chorus omnis amat nemus et fugit urbem,

rite cliens Bacchi somno gaudentis et umbra;

tu me inter strepitus nocturnos atque diurnos

uis canere et contracta sequi uestigia uatum? 80

Ingenium, sibi quod uacuas desumpsit Athenas

et studiis annos septem dedit insenuitque

libris et curis, statua taciturnius exit

plerumque et risu populum quatit: hic ego, rerum

fluctibus in mediis et tempestatibus urbis, 85

uerba lyrae motura sonum conectere digner?

Frater erat Romae consulti rhetor, ut alter

alterius sermone meros audiret honores,

Gracchus ut hic illi, foret huic ut Mucius ille.

Qui minus argutos uexat furor iste poetas? 90

Carmina compono, hic elegos, 'mirabile uisu

caelatumque nouem Musis opus.' Aspice primum

quanto cum fastu, quanto molimine circum

spectemus uacuam Romanis uatibus aedem;

mox etiam, si forte uacas, sequere et procul audi 95

quid ferat et qua re sibi nectat uterque coronam.

Caedimur et totidem plagis consumimus hostem,

lento Samnites ad lumina prima duello.

Discedo Alcaeus puncto illius; ille meo quis?

Quis nisi Callimachus? Si plus adposcere uisus, 100

fit Mimnermus et optiuo cognomine crescit.

Multa fero ut placem genus inritabile uatum,

cum scribo et supplex populi suffragia capto;

idem finitis studiis et mente recepta

opturem patulas impune legentibus auris. 105

Ridentur mala qui componunt carmina; uerum

gaudent scribentes et se uenerantur et ultro,

si taceas, laudant quicquid scripsere beati.

At qui legitimum cupiet fecisse poema,

cum tabulis animum censoris sumet honesti; 110

audebit, quaecumque parum splendoris habebunt

et sine pondere erunt et honore indigna ferentur,

uerba mouere loco, quamuis inuita recedant

et uersentur adhuc inter penetralia Vestae;

obscurata diu populo bonus eruet atque 115

proferet in lucem speciosa uocabula rerum,

quae priscis memorata Catonibus atque Cethegis

nunc situs informis premit et deserta uetustas;

adsciscet noua, quae genitor produxerit usus.

Vehemens et liquidus puroque simillimus amni 120

fundet opes Latiumque beabit diuite lingua;

luxuriantia compescet, nimis aspera sano

leuabit cultu, uirtute carentia tollet,

ludentis speciem dabit et torquebitur, ut qui

nunc Satyrum, nunc agrestem Cyclopa mouetur. 125

Praetulerim scriptor delirus inersque uideri,

dum mea delectent mala me uel denique fallant,

quam sapere et ringi. Fuit haud ignobilis Argis,

qui se credebat miros audire tragoedos

in uacuo laetus sessor plausorque theatro, 130

cetera qui uitae seruaret munia recto

more, bonus sane uicinus, amabilis hospes,

comis in uxorem, posset qui ignoscere seruis

et signo laeso non insanire lagoenae,

posset qui rupem et puteum uitare patentem. 135

Hic ubi cognatorum opibus curisque refectus

expulit elleboro morbum bilemque meraco

et redit ad sese: 'Pol, me occidistis, amici,

non seruastis' ait, 'cui sic extorta uoluptas

et demptus per uim mentis gratissimus error.' 140

Nimirum sapere est abiectis utile nugis,

et tempestiuum pueris concedere ludum,

ac non uerba sequi fidibus modulanda Latinis,

sed uerae numerosque modosque ediscere uitae.

Quocirca mecum loquor haec tacitusque recordor: 145

'Si tibi nulla sitim finiret copia lymphae,

narrares medicis; quod, quanto plura parasti,

tanto plura cupis, nulline faterier audes?

Si uolnus tibi monstrata radice uel herba

non fieret leuius, fugeres radice uel herba 150

proficiente nihil curarier; audieras, cui

rem di donarent, illi decedere prauam

stultitiam, et cum sis nihilo sapientior, ex quo

plenior es, tamen uteris monitoribus isdem?

At si diuitiae prudentem reddere possent, 155

si cupidum timidumque minus te, nempe ruberes,

uiueret in terris te siquis auarior uno.

Si proprium est quod quis libra mercatus et aere est,

quaedam, si credis consultis, mancipat usus,

qui te pascit ager, tuus est, et uilicus Orbi, 160

cum segetes occat tibi mox frumenta daturas,

te dominum sentit. Das nummos, accipis uuam,

pullos, oua, cadum temeti; nempe modo isto

paulatim mercaris agrum, fortasse trecentis

aut etiam supra nummorum milibus emptum. 165

Quid refert, uiuas numerato nuper an olim?

Emptor Aricini quoniam Veientis et arui

emptum cenat holus, quamuis aliter putat, emptis

sub noctem gelidam lignis calefactat aenum,

sed uocat usque suum, qua populus adsita certis 170

limitibus uicina refugit iurgia; tamquam

sit proprium quicquam, puncto quod mobilis horae

nunc prece, nunc pretio, nunc ui, nunc morte suprema

permutet dominos et cedat in altera iura.

Sic quia perpetuus nulli datur usus et heres 175

heredem alterius uelut unda superuenit undam,

quid uici prosunt aut horrea? Quid Calabris

saltibus adiecti Lucani, si metit Orcus

grandia cum paruis, non exorabilis auro?

Gemmas, marmor, ebur, Tyrrhena sigilla, tabellas, 180

argentum, uestes Gaetulo murice tinctas

sunt qui non habeant, est qui non curat habere.

Cur alter fratrum cessare et ludere et ungui

praeferat Herodis palmetis pinguibus, alter

diues et inportunus ad umbram lucis ab ortu 185

siluestrem flammis et ferro mitiget agrum,

scit Genius, natale comes qui temperat astrum,

naturae deus humanae, mortalis in unum

quodque caput, uoltu mutabilis, albus et ater.

Vtar et ex modico, quantum res poscet, aceruo 190

tollam, nec metuam quid de me iudicet heres,

quod non plura datis inuenerit; et tamen idem

scire uolam quantum simplex hilarisque nepoti

discrepet et quantum discordet parcus auaro.

Distat enim, spargas tua prodigus an neque sumptum 195

inuitus facias neque plura parare labores,

ac potius, puer ut festis Quinquatribus olim,

exiguo gratoque fruaris tempore raptim.

Pauperies inmunda domus procul absit; ego utrum

naue ferar magna an parua, ferar unus et idem. 200

Non agimur tumidis uelis Aquilone secundo;

non tamen aduersis aetatem ducimus Austris,

uiribus, ingenio, specie, uirtute, loco, re

extremi primorum, extremis usque priores.

Non es auarus: abi. Quid? Cetera iam simul isto 205

cum uitio fugere? Caret tibi pectus inani

ambitione? Caret mortis formidine et ira?

Somnia, terrores magicos, miracula, sagas,

nocturnos lemures portentaque Thessala rides?

Natalis grate numeras? Ignoscis amicis? 210

Lenior et melior fis accedente senecta?

Quid te exempta iuuat spinis de pluribus una?

Viuere si recte nescis, decede peritis.

Lusisti satis, edisti satis atque bibisti;

tempus abire tibi est, ne potum largius aequo 215

rideat et pulset lasciua decentius aetas.'

Horace The Latin Library The Classics Page