Didascalicon de studio legendi (Eruditio didascalica) (page 5)

Haec rectissime quasi quaedam sui generis rhetorica est; eo quod huic professioni eloquentia maxime sit necessaria. Unde et is qui facundiae praeesse dicitur, Mercurius, quasi mercatorum κύριος, id est Dominus appellatur. Haec secreta mundi penetrat, littora invisa adit; deserta horrida lustrat, et cum barbaris nationibus et linguis incognitis commercia humanitatis exercet. Hujus studium gentes conciliat, bella sedat, pacem firmat, et privata bona ad communem usum omnium immutat.

Agricultura quatuor species habet; arvum agrum qui satis dationi deputatur, et consitum qui fruticibus et arboribus, ut sunt vineta, pomaria, silvae;

pascuum ut prata, tempe, tesqua, saltus; floridum, ut horti sunt, et rosaria.

Venatio dividitur in ferinam, aucupium, et piscaturam. Ferina multis modis exercetur. Retibus, pedicis, laqueis, praecipitiis, arcu, jaculis, cuspide, indagine, pennarum odore, canibus, accipitribus. Aucupium fit laqueis, pedicis, retibus, arcu, visco, hamo. Piscatura fit sagenis, retibus, gurgustiis hamis, jaculis. Ad hanc disciplinam pertinet omnium ciborum, saporum et potuum apparatus. Nomen tamen accepit ab una parte sui, quia antiquitus plus venaticis vesci solebant, sicut adhuc in quibusdam regionibus ubi rarissimus panis est, carnem pro cibo, et mulsum vel aquam pro potu habent.

Cibus in duo dividitur: in panem et obsonium. Panis dictus est, vel quasi ponis, quia omnibus mensis apponitur, vel a graeco πᾶν, quod est omne, quia nullum convivium bonum sine pane ducitur, vel quod pascat. Panis multa sunt genera; azymus, fermentatus, subcinericius, rubigus, spongia, placenta, clibanicus, dulciarius, siligineus, hordeaceus, amolum, simila, et caetera multa. Obsonium dicitur quasi adjunctum pani, quod nos cibarium dicere possumus. Hujus multa sunt genera. Carnes, pulmenta, mulsa, olera, fructus. Carnium, aliae sunt assae, aliae frixae, aliae elixae, aliae crudae, aliae salsae. Aliae dicuntur succidia: Lardum quoque sive taxea; perna vel petasunculus; axungia, arvina, sepum, adeps. Pulmenti item sunt genera, lucanicae farcimen,

minutal, afrotum, mortisia, galantiae, et caetera quaecunque princeps cocorum excogitare potuit. Mulsa habent lac, colostrum, babdutam, bu t yrum, caseum, serum. Olerum et fructuum nomina annumerare quis potest? Saporum alii calidi sunt; alii frigidi, alii amari, alii dulces, alii sicci, alii humidi. Potuum alii tantum sunt potus, id est qui humectant tantum, non nutriunt, ut aqua; alii potus et cibus, id est qui humectant et nutriunt, ut vinum. Rursus qui cibus sunt, alii naturaliter sunt cibus, ut vinum et sicera quaelibet, alii accidentaliter, ut cervisia, medones. Venatio igitur continet omnia pistorum laniorum, cocorum, cauponumque officia.

operationes. Occasiones sex sunt: aer, motus et quies, inanitio et repletio; cibus et potus; somnus et vigiliae, et accidentia animae. Qnae ideo dicuntur esse occasiones, quia faciunt et conservant sanitatem, si temperata fuerint, si intemperata infirmitatem. Accidentia animae ideo dicuntur occasio sanitatis vel infirmitatis, quia aliquando vel commovent calorem impetuose ut ira, vel leniter ut delectationes, vel attrahunt et celant; idque aut impetuose ut terror et timor, aut leniter ut angustia. Et sunt quae commovent naturalem virtutem intus et extra, ut est tristitia. Omnis operatio medicinae, aut intus fit, aut extra. Intus ut ea quae ore, naribus, auribus sive ano intromittuntur, ut potiones,

vomitiones, pulveres, clystera, etc. quae bibendo, vel masticando, vel attrahendo sumuntur. Foris ut epidimata, cataplasmata, emplastra. Chirurgia, quae duplex est in carne, ut incidere, suere, urere. In osse, ut solidare, et juncturae reddere. Nec moveat quampiam, quod cibum et potum inter attributa medicinae annumero, quae superius venationi attribui, quia secundum diversos respectus hoc factum est. Vinum quoque in botro agriculturae est; in penu, cellarii; in gustu, medici. Similiter ciborum apparatus ad pistrinum, macellum, coquinam pertinet; virtus saporis ad medicinam.

Theatrica dicitur scientia ludorum a theatro quo populus ad ludendum convenire solebat, non quia in

theatro tantum ludus fieret, sed quia celebrior locus fuerat caeteris. Fiebant autem ludi alii in theatris, alii in atriis, alii in gymnasiis, alii in amphicircis, alii in arenis, alii in conviviis, alii in fanis. In theatro gesta recitabantur, vel carminibus, vel larvis, vel personis, vel oscillis. In atriis choreas ducebant et saltabant. In gymnasiis luctabantur. In amphicircis cursu certabant vel pedum, vel equorum, vel curruum. In arenis pugiles exercebantur. In conviviis, rhythmis et musicis instrumentis, et odis psallebant, et alea ludebant. In fanis tempore solemni deorum laudes canebant. Ludos vero idcirco inter legitimas actiones connumerabant, quod temperato motu naturalis calor nutritur in corpore; et laetitia ejus reparatur. Vel quod magis videtur, quia

necesse fuit populum aliquando ad ludum convenire, voluerunt determinata esse loca ludendi, ne in diversoriis conventicula facientes, probrosa aliqua aut facinorosa perpetrarent.

CAP. XXIX. De logica quae est quarta pars philosophiae; et de grammatica.

Logica dividitur in grammaticam, et in rationem disserendi. Γράμμα Graece, littera interpretatur Latine, inde dicta est grammatica, id est litteralis scientia. Littera proprie est figura quae scribitur; elementum sonus qui pronuntiatur. Caeterum hic large accipienda est littera, ut et vocem et scripturam intelligamus utrumque enim ad grammaticam pertinet. Quidam dicunt grammaticam non esse partem philosophiae, sed quasi quoddam appendicium

et instrumentum ad philosophiam. De ratione autem disserendi Boetius dicit: « Quod pars esse possit et instrumentum ad philosophiam, sicut pes manus, lingua, oculi, etc. partes sunt corporis et instrumenta, » Grammatica simpliciter agit de vocibus, id est secundum se inventionem et formationem, compositionem, inflectionem, prolationem, et caetera ad pronuntiationem tantum pertinentia pertractans. Ratio disserendi agit de vocibus secundum intellectus.

Grammatica dividitur in litteram, syllabam, dictionem et orationem; vel aliter grammatica dividitur in litteras, id est in id quod scribitur; et vocales,

id est in id quod pronuntiatur; vel aliter: Grammatica dividitur in nomen, verbum, participium, pronomen, adverbium, praepositionem, conjunctionem et interjectionem; in vocem articulatam, litteram, syllabam, pedes, accentus, posituras, notas, orthographiam, analogiam, etymologiam, glossas, differentias, barbarismum, soloecismum, vitia, metaplasmas, schemata, tropos, prosas, metra, fabulas, historias. Quorum idcirco expositionem transeo, quia prolixior esset quam hujus schedulae brevitas expetat, et quia etiam in hoc opusculo, divisiones tantum rerum et nomina investigare proposui, ut tantummodo quoddam principium doctrinae lectori conderetur. Qui autem scire desiderat, legat Donatum, Servium, Priscianum de accentibus et de

duodecim versibus Virgilii, et Barbarismum, et Isidorum in libris etymologiarum.

Ratio disserendi integrales partes habet, inventionem et judicium; divisivas vero, demonstrationem, probabilem, sophisticam. Demonstratio est in necessariis argumentis, et pertinet ad philosophos. Probabilis pertinet ad dialecticos et ad rhetores. Sophistica ad sophistas et cavillatores. Probabilis dividitur in dialecticam et rhetoricam, quarum utraque integrales habet partes inventionem et judicium. Quia enim ipsum genus, id est artem dissertivam, integraliter constituunt, necesse est ut in compositione omnium specierum ejus simul inveniatur. Inventio est quae docet invenire argumenta et constituere

argumentationes. Scientia judicandi, quae de utroque judicare docet. Quaeri potest, utrum inventio et judicium sub philosophia contineantur. Videtur enim neque sub theorica, neque, sub practica, neque sub mechanica, neque sub logica (de qua magis videretur) contineri. Sub logica non continetur, quia neque per grammaticam, neque per dissertivam. Per dissertivam non continentur, cum integraliter eam constituant; nulla autem res esse possit simul integralis et divisiva pars ejusdem generis. Sicque philosophia non omnem scientiam continere videtur. Sed sciendum quod scientia duobus modis accipi solet, id est pro aliqua disciplinarum, sicut, cum dico dialecticam esse scientiam, id est artem vel disciplinam; et pro qualibet cognitione, sicut cum

dico scientiam habere eum qui scit aliquid. Verbi gratia: Si scio dialecticam, scientiam habeo, et si scio notare, scientiam habeo; et si scio Socratem esse Sophronici filium, scientiam habeo. Et universaliter omnis qui aliquid scit, potest dici scientiam habere. Sed tamen aliud, est cum dico: dialectica scientia, id est ars vel disciplina; atque aliud cum dico: scire quod Socrates est Sophronici filius est scientia, id est cognitio. De omni scientia quae est ars vel disciplina, verum est dicere quod sit pars philosophiae divisiva; non autem universaliter dici potest, quod omnis scientia, quae est cognitio, pars sit philosophiae divisiva. Est tamen prorsus omnis scientia, sive disciplina, sive quaelibet cognitio pars

philosophiae, vel divisiva, vel integralis; disciplina autem est scientia, quae absolutum finem habet, in quo propositum artis perfecte explicatur, quod scientiae inveniendi vel judicandi non convenit; quia neutra per se absoluta est, et ideo disciplina dici non possunt, sed partes disciplinae, id est dissertivae, Rursum quaeritur utrum inventio et judicium eaedem partes sint dialecticae et rhetoricae; quod inconveniens videtur, ut duo opposita genera eisdem prorsus constituantur partibus. Dici ergo potest has duas voces aequivocas esse ad partes dialecticae et rhetoricae, vel (quod fortassis melius est) dicamus inventionem et judicium proprie partes esse dissertivae et sub his vocibus univocari. In inferioribus tamen hujus generis quibusdam proprietatibus se differre,

quae tamen differentiae per has voces non discernuntur; quia per eas non secundum hoc quod species componunt, sed secundum hoc quod partes sunt generis, significantur. Grammatica est scientia loquendi

sine vitio. Dialectica disputatio acuta, verum a falso distinguens. Rhetorica est disciplina, ad persuadendum quaeque idonea.

CAP. I. De disciplina et ejus divisione. CAP. II. De auctoribus artium.

CAP. VIII. De ingenio et memoria quae duo pertinent ad naturam.

Philosophia dividitur in theoricam, practicam, mechanicam, logicam. Theorica dividitur in theologiam, physicam, mathematicam. Mathematica in arithmeticam, musicam, geometriam. Practica in solitariam, privatam, publicam. Mechanica dividitur in lanificium, armaturam, navigationem, agriculturam, venationem, medicinam, theatricam. Logica dividitur in grammaticam et disertivam. Dissertiva dividitur in demonstrationem prohabilem et sophisticam. Probabilis dividitur in dialecticam et rhetoricam. In hac divisione solummodo divisivae philosophiae partes continentur; sunt aliae adhuc subdivisiones istarum partium, sed istae nunc sufficere possunt. In his igitur si solum numerum respicis,

XXI si gradus computare volueris, triginta octo reperies. Auctores harum scientiarum diversi leguntur. Alii incipiendo, alii augendo, alii perficiendo artes invenerunt, sicque ejusdem artis plures saepe referuntur auctores. Ex his paucorum nomina subter annumerabo.

Theologus apud Graecos Linus fuit, apud Latinos Varro; et nostri temporis Joannes Scotus; de decem categoriis in Deum physicam naturalem, apud Graecos Thales Milesius unus de Septem sapientibus reperit, apud Latinos Plinius describit. Arithmeticam Samius Pythagoras invenit; Nicomachus scripsit. Apud Latinos primum Apuleius, deinde Boetius transtulit. Hic etiam Pythagoras Machematetrados fecit,

id est librum De doctrina quadrivii, et V. ad similitudinem vitae humanae invenit. Musicae repertorem Moyses dicit fuisse Tubal, qui fuit de stirpe Chain; Graeci Pythagoram, alii Mercurium, qui primus tetrachordum instituit; alii Linum, vel Zetum, vel Amphionem. Geometriam apud Aegyptum primum dicunt esse repertam, cujus auctor apud Graecos optimus Euclides fuit. Hujus artem transtulit Boetius; Heratostenes quoque sagacissimus in geometria, qui ambitum orbis reperit. Dicunt quod Cham

filius Noe astronomiam primus invenerit. Chal primum astrologiam docuerunt, secundum nativitatis observationem. Josephus autem asseverat Abraham primum docuisse apud Aegyptios astrologiam. Astronomiam Ptolomaeus rex Aegypti reparavit. Hic etiam canones instituit quibus cursus astrorum invenitur. Aiunt quidam Nembroth gigantem summum fuisse astrologum, sub cujus nomine etiam astronomia invenitur. Graeci dicunt hanc artem ab Athlante primum excogitatam, propter quod etiam coelum sustinuisse fertur. Ethicae inventor Socrates fuit, de qua XXIV libros secundum positivam justitiam tradidit. Deinde Plato discipulus ejus libros multos De republica secundum utramque justitiam, naturalem scilicet et positivam, conscripsit. Deinde Tullius in