Liber Manualis (Manuel pour mon fils) (page 4)
» Et est sensus (7) ad sum- mum utilissime usque perductus. Et si ille inter tôt et tanto (8) negiegentes (9) omnium illorum , in sua soins patienter sustinuit mores, quid in minimis nos nostris- que consimiles? Certe ita in sacris Scripturis eum inve- nimus laudatum, ut quiquid (10) a Domino digne (11) pete- bat, impetrare merebatur. Et quia paciens mittisque (12) mente et corpore inter omnes militabat, semper consor- cium (13) Omnipotentis vigil prselucide (14) fulgebat almi- licus, loquebcàturque cum Deo , quasi homo cum amico suo, ita ut ex Magno magnum mereretur accipere respon- sum. Scriptum namque est de eo : « Placatus pro ipso est Dominus de malignitate quam dixit populo facere suo (15).» Insuper auxit illi : « Faciam secundum verbum tuum (16), et caetera. » Et quid dicam? Tantum fuit mente quietus, (1) P, irœ. (2) Pour in mente. (3) Moïse. (4) Ces deux mots sont omis dans P. (5) Num., xir, 7. (6) Num., XII, 3. (7) P, Et consensus. (8) P, tantos. (9) P, négligentes (10) P, quidquid. (11) P, digna. (12) P, patiens mitisque. (13) P, consortium. Il faudrait l'ablatif. (14) P, perlucidus» (15) Exod., XXXII, 14. (16) Eœod., VIII, 10. ut, visui (1) capax, umbrarum caliginis (2) securus nes- ciret, dentiumque horis immotiis permansit, atque omni corpori suo, cum iiiviolabilem (3i intrinsecus karitate (4) vigente, usque extremum exitus sui diem, tempiis absque ullo tedio doloris revolveiis, iram mitigando, ea que (5) pacis sunt semper sectatus est. Per semitas namque veri- tatis die noctuque pergens, vitam in pace dignissimam fini vit. 0 quam benigna et admirabilis aula ubi integritas mentis per cuncta quiescit secura, corpusque suum inle- sum (Gj perducit ad summum ! De prôescripto (7) transveximur (8) formam, ut tibi, ob exemplum illius, aliquid adtrahi, in animum discendi specie tenus, per mansuetudinis pensum vacari (9) délec- tes. Multi namque iram refrénantes (10) suam et mitissime inter plures concordiam mittentes, Deum (11), per fidem et mentis puritatem, placuisse probantur.
Magna etenim estpacientiljus virtus adtributa (12j. Hujus negotio utilita- tis militabat (13] ille qui dicebat : « Melior est paciens viro forti, et qui suam pacientissime in omnibus domat men- lem, expugnatori prsecellit urbium (14), et caîtera. » (1) Pour visûs. (2) Pour caliginetn. (3) Pour inviolabili, (4) P, charitate. (5) P, quœ. (6) P, illœsuni. (7) Se rapporte à Moïse. (8) P, transveximus . (9) P, vocari. (10) P, refrœnantes. (11) Pour Deo. (12) P, attributa. (13) P, pugnabat, (14) Pror., XVI, 32. C'est le sens, mais non les termes delà Vulgate, qui dit : « et qui dominatiir animo suo, expiignatore urbium » (s.-e. melior). CHAP. XXX. Aflu de triompher aisément tics vices, lis «les jeux et retiens toujours daus ton cœur les Huit Béatitutles. Je désire, mon cher fils, que tu parles rarement et que tu évites la colère. Si tu entres en colère, qu'elle ne te fasse pas pécher, pour que Dieu ne s'irrite pas contre toi, et qu'elle ne t'éloigne pas de la voie de la justice. Bien- heureux les pacifiques. Conseils de charité. Nous sommes sur la terre des pèlerins et des voyageurs : il faut nous secourir mutuellement. 11 faut aimer les pauvres, car Dieu les entend. La pauvreté et le hesoin n'atteignent pas seu- lement les petits : ils atteignent encore les puissants. Tel vit au sein de la pauvreté, qui est riche parce qu'il n'a pas de hesoins. Son âme est aussi humble que ses ressour- ces. Tel autre est pauvre au milieu des richesses. Celui qui envie le pauvre est riche. Celui qui désire être riche est pauvre. Il fait comme l'ignorant qui veut devenir lettré et qui ne le peut. Le riche et le pauvre mourront tous les deux . Richesse de l'humble qui met sa consolation dans le Saint- Esprit. Humilité de David. Conforme-toi, mon fils, aux exemples laissés par les maisons d'Abraham, d'Isaac, d'Is- raël, de Moïse. d'Aaron et de Lévi, que je ne suis pas digne de dénommer. Je t'engage à chérir les Huit Béatitudes, et surtout l'avant-dernière. H va en être question. Ne sois pas un lecteur oublieux, et efforce-toi de pratiquer les ver- tus dont elles sont le couronnement.
Crains le Seigneur. Heureux ceux qui le craignent. Aime la pureté. Heureux ceux qui ont le cœur pur. Aime les pauvres. Heureux les pauvres desprii. Aime la justice. Fuis l'iniquité. On est même châtié pour l'iniquité des autres quand on ne la réprime pas. Exemple d'Héli. Toute iniquité retombe sur son auteur. Les rois, les princes, les évêques et les autres prélats qui vivent dans le mal ne se perdent pas seulement eux- mêmes, ils entraînent encore dans l'abîme ceux qui les approuvent. Que te servira, mon lils. d"ètre de sang noble, si l'iniquité vient à corrompre ton corps et à le précipiter dans le deuil éternel ? Quel profit y aurait-il à gagner le monde, mais à se perdre soi-même ? Le monde et ses désirs passent rapidement. Quoique un homme ait sur ses vête- ments l'éclat de l'or, des pierres précieuses et de la pour- pre, il s'en ira chez les ombres vil et nu, n'emportant rien avec lui, si ce n'est ses bonnes actions. Heureux ceux qui ont soif de justice. Ceux-là mangent le pain des anges. Tes bonnes œuvres te le procureront. Le bonheur entrera dans ta maison, et autour de ta table, tes fils, comme les rejetons d'une plantation d'oliviers, béniront le Seigneur. Sois miséricordieux. Si lu fais partie d'un tribunal, apportes-y de la mansuétude. Après le jugement, c'est la clémence qui est préférable. Bienheureux les miséricor- dieux. Sois doux. Citation de trois vers barbares. Exerce largement la charité. Que l'avarice, qui est la servitude des idoles, ne soit pas même nommée chez toi. Donne selon tes moyens ce que Dieu t'a départi. Donne afin ({ue tu reçoives. Celui qui donne aux pauvres ne man- quera de rien. Honore d'abord le Seigneur par l'offre de tes prémices, et donne le reste aux pauvres. Cache souvent ton aumône dans le sein du pauvre, car elle priera pour toi. L'aumône délivre l'càme de la mort et ne la laisse pas des- cendre dans les ténèbres. Pourquoi ? Parce qu'elle efface les péchés comme l'eau éteint le feu. Quoiqu'il y ait bien des manières de rendre l'aumône efficace, je t'en recom- mande spécialement trois.
D'abord, donne ce que tu possè- des à celui qui est dans le besoin et qui demande en secret. Ensuite, pardonne à ceux qui t'auront fait du mal. En troi- sième lieu châtie ceux qui sont en faute, tant par la parole que par les verges, si cela est nécessaire. XXX. lit facile vitia viucas, VIII Beatitiidiues ore lege et corde rétine «emper (1). Ego eiiim (2) [hjortathx tua, dilecte fili (3) V[uillelme], volo ut in virtutibus dignis crescens pacientissimse (4) inter omnes milites, semper sis tardus ad loquendum, et tardus ad iram. Quod si irasceris, noli iu ipsa peccare, ne irascatur ti])i mitissimus Deus, et. quod absit, iras- cendo, a via oberres justa. Propter quod admoneo ut in mansuetudinis pensum cum juslicia et sanctitate ser- (Le quatrième fragment de N se termine ici) vias Illi qui fidèles suosut patientissime nitescant admonens dicit : « In patientia vestra possidebitis animas vestras (5). » Tu, si patiens fueris et mente[m] atque linguam refrœnaveris tuam, beatus eris et quasi inter epulasjugis convivantium turmis(6), mens tua absque terrore undique secura quies- cet. Scriptum namque est : « Secura mens ut juge convi- vium(7). » His atque aliis testimoniis dignissimè imbutus, ita agere pacatus studeas, ut merearis partem cum illis habere beatam de quibus scriptum est : « Beati paciflci, quoniam filii Dei vocabuntur (8). » Certe multum débet bomo talem sectari negotio (9), ut ex filio mortalitatis filius vivi Omnipotentis mereatur appellari, Dei et ejus regni efficiatur hœres. Si mitis atque exsulcator (10) operis boni fueris, cum honestate semper incedens, mereberis jungi cum illis quos Dominus magnam concedens hsereditatem laudandis afTectibus dicit : « Beati mites, quoniam ipsi (1) Ce titre n'est donné que par P. (2) P, aiitem. (3) Ce mot est onciis dans P . (4) P, patientisshnè, (5) Lucœ, XXI, 19. (6) Pour inter epulas juges convivantium turmarum, (7) Prov., XV, 15. (8) Matt., V, 9. (9) Pour taie. . . negotium. (10) Le composant s^ilcator appartient seul au latin classique.
hiereditabuiit terram (1). » Si obvius . fueris pauperi et inopi, non solum verbis, sedetiamfactis, adjutorium illis, ut vales, impende. Similiter et peregrinis hospitium ut tribuas libenter admoneo, atquc etiam v(u)iduis orphanis- que, nec non et pupillis minusve agentibus, sive illos ("2) quos in egestate conspexeris esse positos, manum ad opus sublevare frequens. Nam omnes nos, ut ait Scriptura, ad- venœ sumus, incolœ et peregrini(3), sicut patres nostri volventium (4) in terra. Lege (5) Mosaycse admonitionis (6) Israëli filios ad compassionem satiari fraternam, valde eos hortabatur (7), dicens : « Mementote quoniam et vos ipsi advenœ etperegrini fuistis in terra /Egypti(8). » De pere- grinis namque et viatoribus, quidam, ex compassions fraterna ut socius adesset et posteros in liac simili confes- sione luturis (9) secumcolligeret et in opus sociaret mag- num, itadicebat: « Ostiummeum via[tori]patuit(10). » De orphanis dicit : « Pater eram orphanorum judexque v(u)i- duarum (1 1). » Et item : « Causam quamnesciebam diligen- tissime investigabam (12). » Non est,fili,in pauperibus(13j preetermittcnda miseratio, nam illorum voces, ut ait Psal- mista, fréquenter audit Deus. Dicit etiam : « Desiderium pauperum exaudivitDeus(14). » Et item: « Pauper clamavit et Dominus exaudivit eum (15). » Nam pauper et inops nomen Domini damans laudansque (16). Paupertas vel egestas non solum in minimis, verum etiam pro aliquibus (1) Matt., V. 4. (2) Pour mis. (3) Gènes., xxiii, 4. (4) Pour volventes, (5) Pour legis. (6) Pour admonitione. (7) C'est Moïse qui exhorte ainsi les Hébreux. (8) Beut., X, 19. (9) Pour futures. (10) Job, XXXI, 32. (11) Psahn., Lxvii, 6. (12) /o6, XXIX, 16. (13) Pour in pauperes. (14) Psalm., H. X, 17. (15) Psalm., xxxiii, 7. (16) Pour clamant laudantque . certis ex causis in majoribus pluraliler permixtis compu- tantur. Eventus est dives cgestate omniiio non carens. Quare? Quia anima illius in egestate vilescit. Et est pauper divitias condens perfacilè manu. Est dives invi- dens pauperi, et est pauper cupiens effici dives, sicut in- doctus litteratus effici malens, vult omnino nec valet.
De talibus dicit quidam : « Dives et pauper simul peribunt, simulque in egestate torquescunt (1), dives non largiens, pauper non habens spiritum humilitatis. » Nec in beatitu- dines (2) spiritu quiescent paupertati (3). Volitantnr autem atque torquentur in eo quod odibile est multis. Ait (Ici com- mence Je cinquième fragment de N) quidam : « Divitem mendacem et pauperem superbum odit anima mea (4). » Inter divites divitum et pauperes pauperum multe (5) dif- leruntui' sentenciœ (6) inrequalitatum. Dives enim erat et (7) valde prae cœteris excellentior qui dicebat : « Ego autem mo- dicus(8) sum et pauper (9). » Et iterum, plus se humilians aiebat : « Sum vermis et non liomo, obprobrium (lOj et ab- jectioplebis (1 1). Idcirco, heu michi (12i, pro (13) dolor, inco- latus meus valde (a me) prolongatus est (14).» In consolatione namque Sancti Spiritus divitias (post)ponens suas, iterum in se re versus aiebat: « Dominus firmamentum meum, adjutor meus, protector meus (1.5), sine tarditate mei ha- bens curam sollicitus est semper (16).» Idcirco in vocum(17) (1) Ce mot n'appartient pas au latin classique. Il a le sens de tor- quentur. (2) Pour beatitudinis . (3) Pour in paupertate . (4) jEccZz., XXV, 3et4. ^ (5) P, multœ. (6) P, sententiœ . (7) Ce mot est omis dans P. (8) P, mendicus, m . 1. (9) Psalm., XXXIX, 18. (10) P, opprobrium, (11) Psalm., XXI, 7. (12) P, mihi. (13) P, proh. (14) Psalm., cxix, 5. (15) Psalm. , XVII, 3. (16) PsoZm., xxxix, 18. (17) Pour vocibus. carminis laudem confitebor, et jubiloil) atfeclu Ei qui bona tribuit michi, cantabo ; et ut lex ejus semper in ore fecunda sit meo, nomini Ejus altissimi psallammagno (2) . Et si ille tam niagnus (3) inter minimos minimum atque omnium vilissimum se affabat(4), quid (in) nos? Speravit iu Domino, et a cunctis periculis eripuit eum liberator al- mificus. Certe priores patrum nostrorumque prœcedentium multis ob meritis dignis clamantes ad Dominum et in illo sperantes, non sunt confusi, nec in obprobrium perducti (5).
sed rerum divitiis (6) locupletes tam mente quam corpore» eos per omnia credimus esse salvatos. Nam, sicut (7) ille asserit, domus Ilabraham, Ysaach, Israheli, Moysi, Aaron et Levi, et ca^teri eujus (8) non sum digna ronputari, nec illorumsolvi corrigiis (9), qui sperantes in Domino et in (10) ijlum toto corde clamantes, de necessitatibus eo- rum (11) liberans atque in portum (12) volu(m)ptatis (13) eos usque perducens, magnum hic laudantes et in futuro bene- dicentur, confitentes dicuntque (14) : « Confitemini Deo deorum. Domino dominorum, omnes reges terrce gentium- que populi( s) ( 1 5 ) , tribus ( I G ) et linguœ ,quoniani ( 1 7) magnus , quoniam (18) bonus, quoniam (19)in8eternum et in sa?culum sœculi misericordia ejus (20) .» Et si illi illorumque sequaces ita tenentes confitentur et laudant, [h]ortor te ut diligas (1) Adjectif barbare. Sens àe joyeux. (2) Souvenir de Psalm., ix, 3 et xci, 2. (3) Il s'agit de David, l'auteur des Psaumes. (4) P, affabatur. (5) P, producti. (6) P ajoute ; et. (7) P, sic, m. 1. (8) Pour quos non sum digna compiitare. (9) Pour solvere corrigias. (10) Pour ad. (11) Pour eos. (12) P, in imper iu7n, m. 1. (13) P, voluntatis, m. 1. (14) P, dicentque, h. 1. (15) P, populus, m. 1. (16) P, tibi, m. 1. (17, 18 et 19) P, quam, m. 1. (20) Psalm., cxxxv, 1 à 3, bona ciincta supra prœscripta il), atque etiam peniiltima (2) subtus sequacem (3), inobliviosus lector fac torque operis, studearis compleri dignissimo (4 ) . Item (5). Time Dominum(6), et eris cum Psalmista lau- datus. Ait enim : « Beatus vir qui timet DominumiT). » Quisquis hoc timoré (8) repleri meruerit, erit semen ejus potens iu lerra. Gloria namque et divitiœ iu domo ejusper cuncla manebit (9), et justicia illius semper in sœculum sœculi fulgebit. Quod in illis, ita in te, sivalerem, voluis- sem, voloque etiam et oro ut tibi eveniat, puer. Ama munditiam, et sociaveris claro (10) fulgentique prse- lucido (1 1) cunctis. Dicit quidam : « Ama, puer, castitatem : mundus eris a peccato.
» Et item alius ejusdem : « Ama, juvenis, castitatem : flagram(12) nitens magnam(13) tene- bis (h)odorem, mundusque a peccato, nubila poli velox per alta transibis cursimdi). » Hanc sectare, ut, cum illis qui mundumhaljentcor, partemin Spiritu beatitudinis, de quo supra, possishabere, Illumque videre in Syon(15j qui dixit : « Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt (16). » Ama etiam et recollige pauperes, atque in spiritu lenitatis et mansuetudinis opus indesinenter perfice tuum, ne obli- viscaris compassionem minoris fraternitate (17). In pau- (1) P, scripta. Il s'agit des Huit Béatitudes. Voir jdus haut la note 8 delà p. 136, contenant leur énumération. (2) P, pêne ultima. L'avant-dernière des Huit Béatitudes est celle des pacifiques . (3) Je propose de lire : atque etiam penultimœ (beatitudinis) prœ- sertim sequax. Dhuoda attache une grande importance à l'esprit de paix. (4) Pour dignissimé. (5) Mot omis dans P, qui place ici par erreur le n* xxxi. (6) P, Deum, (7) Psalm., CXI, 1. (8) P, hune timere, m. 1. (9) Pour m.anebunt . (10) Cette épithète et les suivantes se rapportent à Dieu. (11) P, perlucido, m. 1. (12) P, nam, gratia, b. 1. (13j P, magnum, b. 1. (14) P, transibilis cursum,m. 1. (15) P, Sion. (16) Matt., V, 8. (17) P, fraternœ. Pour fraternam. pertate etenim mentis tuam nobilitatem supplici corde lati- tare semper, et tune securus audire (1) valebis, atque cum illis partem in regno habere magnam, de quibus scriptum est : « Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum eœlorum(2). » Diligejusliciam, ut justus esse videaris in causis. Nam justus Dominus justicias dilexit diligitque semper ; œqui- tatem videt vultus ejus. Valde eam, eo tune (3) in tempore, diligebat et diligi admonebat ille qui dicebat : « Diligite justiciam, quijudicatisterram(4). » Etitemalius : « Sijus- ticiam loquimini, recta judicate (5). » Scriptum namque est : « Inquo enim (6) juditiojudicaveritis, et csetera (7). » Tu ergo, iili V[uillelme] (8), cave et fuge iniquitatem, amasequitatem, sectare justiciam, time audire Psalmogra- phi dictum : « Qui diligit iniquitatem, (h)odit animam suam(9).
» Absit a te ut, pro caducis concupiscentia- rum rerum, animam quam Verus et Mundus (et) veram et mundam atque inmortalem in tuo misit fragili corpore manentem, tu, ob injusticiis (10) et inmisericordiis (11) ali- quid injuste componendo. dictando etiam et consenciendo, illi laqueis prsepares malis. Pro alienis namque culpis multi torquentur. Mémento, si ad hoc perveneris, Heli et caeterorum. Dicit enim quidam : « Cum omnibus peccanti- bus pecco, si quos videro peccantes ipse non corrigam. » Et item alius : « Delinquenti non sinui (12) exaltare cornu.» Quidquid enim in subditis delinquitur, a majoribus requi- ritur (13). Omnis namque iniquitas atque injusticia in (1) Pour adiré. (2) Mate., V, 3. (3) Ce mot est omis dans P . (4) Sap., 1,1. (5) Psalm., Lvii, 2. (6) P, autem. (7) P, cavetCf m. 1. Matt., vu, 2. (8) Ces deux mots sont omis dans P. ('J) Prov., XXIX, 24. (10) P, injustitias . (11) P, immisericordias , ('2) P, sinunt. (13) Il faut compléter le sens par le mot puniri. suum pro certo recurrit auctorem. Sic etfl) in regibus et in ducibus, sic etiam et in episcopis atque (2) in cseteris preelatis qui maie et nequiter viventes semetipsos, propter injusticias suas, non solum nequiter perdunt, verum etiam aliis (3) consencientes in praecipiciis (4) ruere faciunt. Impleturque in talibus (5). Facientes pL consencientes a^qualiter cumulantur pœnis, simulque in culpis, si non utrumque emendaveiint. similes lorquentur volventes ad lumina (6). Orabat quidam : « Non me permittas Domine, famulum tuum a te separari, nec alienis sinas subdi com- municando peccatis. » (H)abundat enim unicuique hoc quod sibi nequiter egisse cognoscit. Dicit enim beatus Apos- tolus : (f Videte itaque quomodo cautè ambuletis (7). » Et item : « Unusquisque videat quomodo vas, id est corpus suum, possideat (8). » Et qualiter vel quomodo (9)? Addi- dit : «Injusticia et sanctitate veritatis. » Tuflli, si justiciam dilexeris et perversos perversa agere non quiveris (10),poteris flducialiter dicere cum Psalmista : « Iniquos odiohabui et legem tuam dilexi (1 1).»
Non est (12) sors tua cum illis de quibus Propheta multo antea (13)prse- dixit dicens : « Vae (14) qui condunt leges iniquas(15), » et, ut decipiant pauperem et inopem, atque rectos ut trucident corde, non sinunt machinari dolos, et cogitari\16) agere perversa. Concupiscunt inlicita (17j et licite torquentur. (I) Mot omis dans P. (2)P,et. (3) Pour altos. (4) P, prœcipitium . (5) S.-e. prophetîa. (6) P, ad ima volventes, b. 1. (7) Ephes., V, 15. (8) UThess., IV, 4. (9) Ce mot n'est suivi d'un point d'interrogation que dans P. (10) P, nequieris. (II) Psalm., cxvm, 113. {\2)P, sit, b. 1. (13) P, anté. (14) P, Ve. (15) Isaiœ, x, i . (16) P, cogitare. (17) P, illicitu. , Mento de ialibus dicit Evangelista : « Va3 pregnantibus (1) et iiutrientibus (2). » Pregnans est qui aliéna licita inlicitè concupiscit. Nu- trix, qui tollit non sua (3), et rapta possidet injuste. Modi- cumtempusfruunt, longevo(4) [et] (5) funebri Tartari (6) post mancipantur. et, ut ait quidam utilissimus propheta : « Ducunt in ])ono dies suos, et in puncto ad inferna des- cendunt (7). » Gravis (8) et intolerabilis mutacio! Melius fuerat tali non esse quam infeliciter esse. Quse utilitas, fili, in sanguine nobili, si propter injusti[ti]as corpus cor- rumpatur suum, descendens ad corruptionem ut luceat (9) semper? Nichil enim(lO) illi proficit (11), si totum lucre- tur mundum et se perdat. Nam et mundus transit, et con- cupiscentia ejus. Et licet homo auro, gem[m]isque et pur- pura nitescat, vilis et nudusibit ad umbras, nichil tollens secum, nisi quod benè, quod piè, quod caste, quod digne vixeritipse. Et si ita credimus esse venturum, [hjortor te ut, procul aviciis, justiciam diligas semper. Quod si fece- ris, (a) (12) piojustoque Judice (13) (vero) (14), securus dicere valebis: « Justus es,Domine,etrectumjudiciumtuum(15).)) Item (16) : « Omnia enim, ut cognosco, judicia tua justa sunt(17), et omnes viae tuse veritas (18) et judicium, idcirco feci judicium et justiciam (19). Legem diligendo tuam, (1) P, prœgnantibus .
(2) Matt., XXIV, 19 ; Marci, xiii, 17 ; et Lucœ, xxi, 23. (3) P, suam, m. 1. (4) P, longœvo . (5) Et manque dans N et P. (6) Pour Tartaro. (7) Job, XXI, 13. (^)V, graviter, m. 1. (y) p, lugeat,h,l. (10) P, auteni, (11) P, proficit illi, (12) Ce mot existe dans les deux mss. (13) Pour Judici. ( i i) Ce mot est supprimé dans P. (15) Psalm., cxviii, 137. (16) Mot supprimé dans P . (17) Psalm., cxviii, 75. (18) Psalm., cxviii, 151. (19) Psalm., cxviii, 121. semper super speravi. » « Alque iiiter Leatos esuneudo justiciam, anima tua quasi [hjortus erit irriguus (li, oleo- que et vino fecunda, beatitudine fruendo non esuriet ultra (2). » His sociatis jungi ad eos perfacile possis, de quibus scriptum est : « Beati qui esuriunt et siciunt (3) jus- ticiam, quoniamipsi saturabunlur (4). » Saturalnuitur, fili, esca qui non périt (5). Sed qui in vita(m) (6) permanet ater- na(m), comedent(7) panem dignissimum, illum videlicet de quo scriptum est ; « Panem angelorum manducavit homo (8) ; » repletus autem non esuriet unquam. Hune pa- nem, bonis inherendo (9) operibus, delectare laborari, man- ducabis, beatus incedens, beacior quiescens, ambulans et stans, bene tibi erit, et félicitas in domo tua per cuncta manebit, atque in circuitu mense (10) tuse, ut lilii olivarum plantacionis novellse, pueri tui laudantes benedicent Do- minum. Esto enim (11) misericors. In judiciis legalium, si acces- seris unquam, adhibe misericordiam et mansuetudinem. Post judicium namque misericordia prestabilis (12) effici- tur in cunctis ; super exaltât autem judicium misericordia Admonitor almificus dicit (13) : « Estote ergo (14) miséri- cordes, quia pater vis (15) misericors est (16). » Quod si amaveris [misericordiam] (17) et eam (18) animo sociaveris (1) Isaiœ, LViii, 11. (2) Jeremios, xxxi, 12. (3) P, sitiunt. (4) Matt., V, 6. (5) P, periit, m. 1. (6) P, in utram, m. 1. (7) P, comedensy b. 1. (8) Psalm., Lxxvu, 25. (9) P, inhœrendo. (10) P, mensœ, b. I. (11) P, autem. (12) P, prœstabilis. (13) Ces trois mots sont omis dans P.
(14) Mot omis dans P. (15) P, vester, b. 1. (16) P ajoute : etc. Lucœ, vi. 36. (17) Mot omis dans P. (18) Mot omis dans P. tuo, accipies beatitiidinem cum illis de quibus scriptum est : « Beati miséricordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur (1). » Esto namque et tu in minimis siib- jectisqiie tuis, atque in cseteris misericordiam indigenti- biis, ut valueris, misericors, ut a misericordissimo atque piissimo Deo misericordiam consequi merearis. Esto et mitis. In omni etenim negotio utilitatis formam, mitis semper incedere festina. Ait quidam in carminé : « Mitis corpus conteret suum, » Manus illustris animis fultor, » Oondix glutino agitatur aulse. » « Beati etenim mites (2), etc. (3). » Beati mansueti. Non solum ista (4), verum etiam et futuram in donariis (5) magnam heroditabunt terram. Item. In cunctis opibus (6), tibi a Deo aplicitis (7), lar- gam ad porrigendum confer manum. Avaritia namque, quod est ydolorum (8) servitus, nec nominetur in te. Sed si quid tibi Deus dederit multum atque etiam exiguum, secundum qualitatem babendi, ita porrige (9) petenti ; da ut accipias. Scriptum est enim : « Beatus qui intelligit super egenum (10). » Et item : « Beatus qui cogitât depau- pere (11) : laudabilis invita, opéra ejus tenetur magni- fica. » Item alius : « Qui dat pauperi nunquam egebit. » Justusque dator, quamvis sœculo volvat, tamen in gloria et jocunditate post modum (12) sine fine manebit. Tu ergo, fili (13), honora inprimis Dominum, ut ait Salo- mon, de tua substantia et de primiciis tuis (14), ceterum- (1) Matt., V, 7. (2) Matt., V, 4. (3) Mot supprimé dans P, (4) Pour istam. (5) Pour tn donaria, en récompense. (6) Pj operibus, b. 1. (7) P. applicitis. Pour a te Deo applîcatis. (8) P, et dolorum, m. 1. (9) P, porrigere, ta. 1. (10) Psalm., XL, 2. (11) Souvenir de Prov., xiv, 21. (12) P, per modum, m. 1. (13) Ce mot manque dans P. (14) Prov., m, 9. que (1) rerurii (2) opum tuarum da pauperibiis. Da ut in illo extremi judicii finem (3) cum secura sinceraque et pura conscientia merearis petere , ita dicendo : « Da , Domine, quia dedi.
Miserere, quia misericordiam feci. » Dicit enim evangelicus sermo divinus : « Facite vobis amicos de mamona (4), ut, cum ab hac defeceritis via (5), in seterna vos recipiant tabernacula (6). » Tu ergo in sinu pauperis elemosinam frequens abscon- de; ipsa enim, fili (7), pro te orabit ad Dominum. Habes auctoritatem qui tibi (8) cum ceeteris ut des admonens dicit : « Date, et dabitur vobis (9). » Et item : « Facite elemosinam, et omnia munda erunt vobis (10). » Nam, ut aiunt doctores, elemosina a morte libérât animam, et non eam sinit in tenebris ingredi. Quare? quia, sicut aqua extinguit pyras (11), ita elemosina extinguit peccata. Extincta latens celavit obscuris. Licet multe (12) sint ele- mosinarum medicamenta, tamen interplures gênera trium tibi obto (13) militari (14) fréquenter. Unum, egenti dare quicquid babueris, vel ipse tibi pecierit clam. Secundum, ut in Cliristo eis dimittas a quibus lesus (15jfueris ipse. Ait enim pins pacificus Ille : « Dimittite, et dimittetur vobis (16). » Et item : « Cum statis ad orationem, dimit- tite, etc. » Item dicit ipse : « Si recordaveris, vade reconci- lia[ri] (17). » Tercio, ut delinquentes, tam verbis quam et (1) P, cœteraque. (2) Pour cœterasque res . (3) P, fine, b. 1. (4) Pour mammona iniquitatis. (5) P, vita, b. 1. (6) Lucœ, XVI, 9. (I) Ce mot manque dans P. (8) Pour illius qui te. (9) Lucœ, VI, 38. (10) Lucœ, XI, 41. (II) P, piras. (12 P, multa, b. I. (13) P, opto (14) Pour : inter phtra gênera, tria te opto ynilitar^. . (15) P, lœnis. (16) Lucœ, VI, 37. (17) Matt., V, 23 et 24. verberibus, si necesse fuerit, corrige fréquenter. Scrip- tum est : « Argue, obsecra, increpa (1). » Bonos mandat obsecrare, malos jubet increpare. Ait de inprobos (2) : « In virga veniam ad vos (3). » Dicit de (in)dignis (4) : « In spiritu (in quid) (5j mansuetudinis ad vos veniam (digne) (6). » Eos namque quos errare conspexeris, in viam, ut vales, reduc veritatis, et tune securus per ampla in tribus elemosinarum generibus militare valebis. CHAP.
XXXI. Aille les pauvres dans la mesure de tes moyens. Prête l'oreille au pauvre, même importun. Car il souffre dans son cœur, et sa bouche crie. Si tu étais écrasé par une semblable misère, tu souhaiterais qu'on vînt à ton aide. Celui qu'à présent on abreuve d'injures sera plus tard honoré. Il est juste que lorsqu'on reçoit les tributs des autres on se montre généreux. Aussi je t'exhorte à distri- buer toi-même aux indigents le manger, le boire et le vête- ment. La charité nous est imposée par notre commune origine. Adam a dit de sa compagne : « Voici les os de mes os et la chair de ma chair. » Chair vient de choir, car pauvres et riches, tous retournent en poussière. Exhortation à une compassion fraternelle envers les faibles et les malheu- reux. (1) II, Tim.. IV, 2. (2) P, improbis, (3)1, Cor., IV, 21. (4) P, dignis. (5) P, inquit. (6) I, Cor., IV, 21. XXXI (t). ut pauperibus, oum valueris, adjuves (2). Pauperem (3) inportunè petenti , aures illi adcomo- da(iîe) (4) tuas. Scriptum est : « Ne exaspereris (5) pau- perem in clamore suo (6). » Tribulatur (7) enim corde, et clamât [8] ore ; dari sibi vult (9) quod ipse (10) non habet(ll) omnino. Considerandum tibi, [hjortor, quoniam, si tu ipse in hac egestate simili conditione fui[s]ses a[l]lisus (12), quod (13) ille in se hoc (14), tu tibi dari obta- res(15). Hic injuriis (16), sic etiam et in cseteris congruis honori- bus exigendum est (17). Dictum est de injuriis : « Quod tibi non vis, alii ne feceris. » Scriptum est de compensanda dignis accipienda(m) retributione(m) : « Omnia qusecum- que vultis ut faciant vobis homines bona, et vos illis ita similia facite (18). » Dignum est ut qui gratis accipit aliéna, gratis, ut valet, porrigat sua. Propterea admoneo te ut victum potumque etiam et nudis vestimentum indigentibus ministreris ipse. Ex hoc enim quod unusquisque sibi sentit habere (Le cinquième fragment de N se termine ici), (1) Ce chiffre est celui de P. N donne XXX. (2) Ce titre ne se trouve que dans P. (3) P,paï(peri.
(4) P, aceommodare.
(5) P, exaspreveris.
(6) Eccîi., IV, 2.
(7) P, tribulantur.
(8) P, clamant.
(9) P, volunt.
(10) P, ipsi.
(11) P, habent.
(12) P, alisus.
(3) Pour quam.
(14) P, habet, b. 1.
(15) P, optares.
(16) P, Hic in injuriis, b. 1.
(17) Je propose de lire : exigendus est.
(18) Lucœ, VI, 31.
ex hoc hilari tribuat vultu. Scriptum est enim : « Frange esurienti panem timm, et egeiios vagosque indue in domum tuam. Gum videris nudum, operi eum, et carnem tuamne despexeris(l). » • Item. Oharitatem hic fraterna conditio (2) désignât ex qua nos cum omnibus originem trahimus, ipsi dicente pei'ito plausto (3) sibi simili juncto (4) : « Hoc nunc os ex ossibus meis, et caro de carne mea(5). » Caronamquea cadendo (6) nomen accepit, ea (7) vero tenore rationis men- sura (8), licet cadat, licet resurgat, tam pauper quam dives, omnes in pulverem revertentur. Tamen qui pro meritis magnis magna acquirunt, minimos, ut conspexe- rint, dignum est sublevari et adjuvari (9) in rébus. Fra- terna etenim compassione, et in esurientibus, et [in] sitien- tibus atque nudis, et in orphanis et in peregrinis et advenis, in viduis seu etiam in pupillis oppressisque et omnibus indigentibus(lO), ut conspexeris, illis miserendo subvenias piè. Quod si feceris, « erumpet quasi mane kmien tuum (I I)» et clarilas in tuis per cuncta fulgebit gressibus. Miseri- cordia et pax te non deserent unquam, simulque veritas et justitia faciem tuam ubique per sœcula prœcedent. His ita copulatis, invocabis Dominum et exaudiet te, « clamabis, et dicet : Ecce adsum (12). »
(1) Isaiœ, Lviii, 7. Le ms. porte dispexeris.
(2) Je propose de lire : Charitas hanr fraternam conditionem.. . (3) Pour : ipso dicente protoplaeto. C'est en effet le premier homme qui, dans la Genèse, adresse Jes paroles citées à la femme formée de sa côte.
(4) Junotœ vaudrait mieux, car ce mot désigne la première femme. (5) Gen., ii, 23.
(6) Je n'ai pas besoin de faire ressortir la fausseté de cette étymologie. (7) Pour eo.
(8) Pour mensurœ.
(9) Pour sublevare et adjuvare.
(10) 11 faudrait partout l'accusatif : in esurientes, etc. (11) Isaiœ, LViii, 8. (12) Isaiœ, lviii, 9. CHAP. XXXII. , Ues tribulations. Les tribulations, les tristesses ou les angoisses des ten- tations revêtent mille formes dans le siècle. Les hommes charnels s'affligent pour des choses péris- sables ; les hommes qui vivent de l'esprit s'affligent parce qu'ils craignent de perdre le ciel. Le chagrin des premiers mène à la mort ; le chagrin des seconds à la vie éternelle. Il y a des oiseaux qui n'ont qu'un chant de deuil. Cela signifie que chacun de nous doit gémir doublement, d'a- bord du bien qu'il a négligé de faire, ensuite du mal qu'il a aimé. Dans ces deux voies est la lutte humaine, et l'on n'y apprend pas les chants sonores. Il faut chasser la tris- tesse inutile, mais s'attacher à celle qui est profitable à notre âme. L'affliction de l'esprit est plus noble que l'af- fliction de la chair, et la sévérité est préférable à l'oubli, malgré la peine qu'elle peut causer. L'Apôtre a dit : « Nous paraissons tristes, et pourtant nous vivons dans une joie constante. » Récit d'un songe : « lime semblait être achevai, courir, assister à un festin ; je tenais lescoupes et les plats dans mes mains ; les plateaux étaient chargés de fruits savou- reux ; j'allais et je venais. Il me semblait que j'étais un spectateur des bancs des chevaliers. A mon réveil, ne voyant rien, je ne pus rien saisir, et je demeurai -à jeun, abattu, égaré, et tàtant autour de moi. Et voici que lorsque les insensés et les négligents sont forcés de quitter la fausse félicité des choses temporelles, il ne leur reste rien que la vanité des chants funèbres. » Tout est vanité. Avec le sommeil de la vanité, tu te prépa- res des liens qui t'enserreront comme un filet. O le som- meil dur et léthargique pour ceux qui vivent mal et meurent sans se repentir ! Ils passent comme des navires chargés de fruits, comme le foin (jui fleurit le matin et que le soir voit sécher et jeter au feu. Quoique Ihoinme sem- ble vivre longtemps dans le siècle, sa vie est une toile courte et déchirée.
Citations de Job. « Mes jours ont passé plus vite que la toile n'est coupée par le tisserand, et ils se sont consumés sans une lueur d'espérance. » La vie de l'homme sur la terre n'est autre chose qu'une tentation. Prospérité et abaissement de Job. Il ne vit dans ses maux qu'une apparence, et retrouva une heureuse réalité quand le bonheur lui fut rendu. Suite de la distinction entre le faux et le vrai, qui est la principale matière de ce chapitre. Le vrai, c'est de Unir, comme Job, sa vie en paix, et dans la joie de la purification. Job a lui- même, pendant qu'il vivait, distingué, pour les négligents et les hommes de bonne conduite, l'apparence de la réa- lité : « Ils passent leurs jours dans la joie, voilà, l'appa- rence ; en un instant ils descendent aux enfers, voilà la réalité. » Il faut craindre et adorer Celui qui frappe si ter- riblement lorgueil des rois, que la place de leur tombeau devient introuvable. La terre engendre des vers qui dévo- rent notre dépouille. Où est l'homme, une fois que la terre l'a consumé ? Sans doute, comme disent les docteurs, il sera là où il est tombé, à l'orient, à l'occident, au nord ou au midi. Il y a, dans ces quatre points cardinaux, un sens qu'il serait trop long d'expliquer en détail, mais que des esprits habiles trouvent aisément. Il est écrit que là où l'arbre tombera, là il restera. L'arbre ici veut dire l'homme, et on connaît à son fruit s'il est bon ou mauvais. L'homme instruit par l'Esprit Saint mérite d'être comblé de dons et de se couvrir de feuilles et de fruits. Il répand un parfum suave, ses paroles sont ses feuilles et sa raison est son fruit. On propage les bons arbres, maison jette au feu les mauvais. Le vrai arbre, la vraie vigne, ©'est le Christ. Les autres arbres sont ses rameaux, et c'est par lui qu'ils portent des fruits. Il faut, mon fils, te greffer sur lui. Enumération des fruits de l'Esprit Saint. Ces fruits, mon fils, il faut t'en pénétrer entièrement et les méditer sans cesse pour mériter la protection et l'assistance de l'arbre véritable, au jour delà triliulation et du besoin.
XXXII. Ile flivcrsariini tribulatioiuini tempcranieutis (1). Tribulationes atque tristitias sive angiistias (2) tentatio- num miiltis in seciilo volvunturmodis. Agitur enim in carna- libus.agituretiamin spiritualibus. Tristantur carnalespro caducis ; tristantur spiritualesne amittant cœlestia. « Tristi- tiasseculi, ut ait Apostolus, mortem operatur(3); » tristitia autem spirit[u]alis vitam atque lœtitiam attrahit sempiter- nam. Gênera sunt avium quœ in modulatione(mj carminis luctum pro cantu emittere consuescunt. Quid aliud innui- tur, nisi quod unusquisque mortalium currentium vias duplum lamentum de corde emittere débet, unum videlicet quia bonum quod agere debuit prsetermittit, aliud vero [quia,] malum quod facere non débet amando, opère pa- tratur prœviso (4). Inhis duabus virgulis luctamen adsurgit humanum, nec valet cantum ediscere clarum. Tristitia namque quœ impenditur (5) resecanda est ; illa vero quse ad utilitatem proficit animée adhibenda est et firmiter te- nenda. Nobilior tamen est spirit[u]alis quam carnalis, et, licet pro aliquibus certis ex causis tristitia in corde accédât humano, oblivioni censura peritissimi prseponenda (6) esse fatentur. Unde unus ex eis ait : « Quasi tristes, semper autem gaudentes (7). » Et item : « Quasi nihil habentes, et omnia posssidentes (8). » Quasi dicimus quod non est, verum; verum, quod non est. Quasi dicit quidam captor somnii :« Quasi equitabam, quasi currebam, quasi epulans ; pocula, ni prius atque cibus (9), cuncta manibus tenebam; (1) La table porte : De diversis tribulationibus, si tihi evenerint. (2) Pour tristitiœ sive angustiœ. (3) II, Cor., VII, 10. (4) Pour : opus patratur jyrœvisum. (5) Je propose de suppléer ici frustra. (6) Pour : censurarn. . . . prœponendam . (7) II, Cor., VI, 10, (8) Ibid. (9) Pour cibos. ferciilis in pomis ( 1 ), sapor gusti quo triplex, [sjtabant ; hue illucque me volvens. equestrium sessor aderam. Experge- factus a somno, nihil cernens valui amplecti ; inanis et fra- gilis, demensque et palpans, tolus cum quasi remansi.
0 si fuisset verum quod annuens oculis, manu palpans, pede(m) terens (2)! » « 0, dicit doctor, si talis vel quisquis futurus quasi cerneret verum, lapsus per umbras surgeret, ad apes transit moriens. Et ecce quasi félicitas rerum temporalium, cum ab insipientibus et negligentibus relinquitur, nihil aliud per (3) funebra (4) carminum (5) restât nisi quasi. » Quare? Quia transit (6) bona ipsorum et restât damnatio morti (7) perpetualis illorum cernentium temporaliter cuncta. Quid aliud a sapientibus computa(n)tur, nisi quasi ? (8) Audi auctorem qui dicit : « Vidi omnia sub sole et eccevanitas, vanitas vanitatum et omnia vanitas (9). » Enhabes, quasi cum somno vanitatis, vinculorum (iO)in retitu(ir) connexibus (12). Quare? Quia, ut ait Psalmista : « Turbati sunt omnes insipientes corde (13), dormitaverunt qui ascenderunt equos(14), expergefacti a somno nihil in manibus invenerunt suisd'B), transierunt inrevocabili(16) gressu (17). » 0 somnum durum et inexcitabile his qui ne- quiter vivunt et absque pœnitentiœ fructu ad ima recurrunt ! Quid in talibus, nisi quasi ? Transierunt quasi naves poma (1) Pour poma infercuîis. (2) Je propose de compléter le sens par somniaverarn ou somniatus eram. (3) Pour post. (4) Pour funebria. (5) Pour carmina. (6) Pour transeunt. (7) Pour tnortis. (8) Quasi a ici le sens d'apparence vaine, (9) Eccle.,i,2,U, et xii, 8. (10) Pour vincula, (11) Pour retibus. (12) Pour conneœa. (13) Psalm., Lxxv, 6. (14) Psalm., LXXV, 7. (15) Psalm., LXXV, 6. (16) Pour irrevocàbili, (11) Souvenir de Sap., v, 9. — no — portantes (1), et velut fœniim appareils mane cum flore, vespere secùs diims et arens, traditiir(2j igni, Psalmista testante qui dicit : « Omnis caro fœnum et omnis gloria ejus quasi flos agri(3). » ^?ic appareLit, et licet multum vivere videatur in sœculo, vita tamen ejus in similitudinem cu- jusdamtëlœbrevis et scissa (4) computatur ad forum. Quod si ita non esset,- nequaquam beatus diceret Job : « Homo natus de muliere, brevi vivens tempore, multis(que) re- pleturmiseriis(5).
Quasi flos egreditur et conteritur; fugit enim velut umln-a et nunquam in eodem permanet statu (6). » Et ne se ab hujusmodi brevitate faceret inniui- nem , addidit : « Cutis nam(|ue aruit mea et contracta est (7). Etenim dies mei velociùs transierunt quam a te- xente tela succiditur, et consumpti sunt absque ullo ter- mino spei(8). » Intantum est félicitas humanœ conditionis fragilis et a peritissimis in brevi usque perducta, ut etiam mille annoruni tempora volvens, extrema illius dies ad instar telœ computatur arane;^. Scriptum namque est : « Mille anni ante oculos tuos (omnium i, cum pertransie- rint, tanquam dies extrema (9) praeteriens(lO). » llli(s) pro nihilo habentur ad fluxum, et veluti custodia (11) quœ quasi in nocte frustratim habentur, ita erunt anni eorum(12). Nam, ut ait Scriptura : « Nihil aliud est vita hominis super terram, nisi tentatio (13). » Subito apparet quasi occultus et in publico restât vere nudatus. Ecce habes quasi et en habeo (1) Job, IX, 26.
(2) Pour traditum.
(3) PsaJm., cil, 15. Dhuoda s'écarte souvent du latin de la Vulgate. Son expression est ici plus rapide que celle de saint Jérôme. Celui-ci avait dit : « Homo, sicut fœnum dies ejus, tanquam flos agri sic efflorebit. (4) Pour scissœ.
(5^ Job, XIV, 1.
(ti) Joh, XIV, 2.
(7) Joh, VII, 5.
(8)7o6, VII, 6.
(9) Pour hesterna, d'hier, de la veille.
(10) Pour quœ praeteriit . Psalm., lxxxix, 4.
(11) Pour custodiœ, gardes, sentinelles.
(12) Cette phrase est un arrangement de Psalm,, lxxxix, 4 et 5. (13) Souvenir de Eccli., xxvii, 6 et 8.
vere. Qiiare ? Audi Prophetam : « Cncidit in luctum citara mea, organusque meus in voce[m] flentium versus (1), » et cantatio mea in plorationem rugitu emersa consistit. Et cui antea pedes lavabantur butiro (2) et petrse rivos fun- debant oculi (3), possessionesque illi multœ crescentes, atque in plateis civitatum ad cathedras ascendendum ante- ^ ponebant (4), nunc e contrario versa vice, illi cuncta mu- tata atque subtracta (5 1, solus in sterquilinioputredinum(6) sedens(7), vernies ei ad cibum undique fluebant.
Quid in virgis prolisque rerum amissis(8) illi apparuit, nisi quasi, et quid illi restavit, nisi a])undans gemitibus dolor? Quod adfuit verum. Item accidit quasi, cum dolor ab eo cuncta re- cessit(9). Astitit verè, cum, recuperanspristinis(lO), sanus et vigil dies optimè duxit cum suis. Ecce habes verum, quia tempora finiens, cum pace, munduset purus, lœtus- que atque purgatus ivit, ut credimus veraciter, ad patres. Ipseenim de negligentibus et maie agentibus, et quasi et verum (11), dum adhuc viveret volens (12) in sœculo, quid accidendum illis eveniat affatus est, dicens : « Ducunt in bono(13) dies» : ecce quasi. « In punctum(14) ad inferna descendunt (15) » : ecce habent verum, [et similia] his plura. Et si ita nobis tanta et talia ad credendum asserunt docto- (1) Job, XXX, 31.
(2) Pour butyro (3) Passage corrompu, pour : et petra fundebat rivos olei. Job, xxix, 6. (4) Job, XXIX, 7. Le texte de la Vulgate est : Quando procedebam ad porlam civitatis, et in platea parabant cathedranimihi.
(5) Il faudrait ici des ablatifs pluriels.
(6) Pour in sterquilinii putredine .
(7) Souvenir de Job, ii, 8.
(8) Je propose de lire : Quid in virgis prolis rebusgue amissis, « que vit-il dans la perte de sa postérité et de ses biens?» Virgis prolis, reje- tons de sa race.
(9) Recedere est pris ici dans un sens actif, ce qui est un solécisme. (10) Pour pristina.
(11) Verum est constamment opposé dans ce chapitre à. quasi. C'est la réalité et l'apparence.
(12) Pour volvens.
(13) Pour in bonis.
(H) Pour in puncto.
(15) Job, XXI, 13.
res, alDsquedubio Illiim,te hortor, timendumamandumque, et prse omnibus diligendum, qui aufert terribiliter spiri- tum principum, ut in terram, de qua suptus (1) est, rever- tatur suam, et suum ulterius non valeat agnoscere locum. Ipsa autemtellus, cum in cenoso pulveri (2) fuerit reversa, in mundo (3) générât vermiculos , testante auctore di- centis (4) : « Homo cum dormierit hereditabit serpenti- bus (5), etc. »
Item. Homo cum dormiens quieverit et fuerit denudatns atque consumptus, ubi, quœso, est (6) ?
Ubi? Absque dubio, ut aiunt doctores, in qua parte ceciderit, ibi erit, si ad orientem, si ad occidentem, si ad aquilonem, si etiam in me- ridiem, etc. In bis quadrantium (7) partibusmagnus volvitur sensus. Quodlongum est explanari per singula, sedaperi- tissimis facile patra(n)tur. Scriptum est in brevi : « Arbor in qua ceciderit parte, ibi erit, etc. » Arbor. miusquisque intel- ligitur homo, et an bonus an malus sit, a fructu profecto agnoscitursuo. Arbor pulcher nobilisque folia gignit no- bilia et fructus affert aptos. Hoc in magno et fidelissimo agitur viro. Vir namque eruditus Spiritu Sancto meretur repleri et folia atque fructum pullularc. Dinoscitur fla- grari (8) suave, habet folia in verbis, fructum in sensu, vel etiam habet folia in intellectu, fructum in operatione. Arbor propagatur bona, mala traditur igni. Scriptum est : « Omnis arbor quee non facit fructum l^onum excidetur et in igne[m] mittetur (9). » Vera arbor veraque et congrua vitis Dominus noster Christus, videlicet Jésus, a quo om- nes arbores electse adsurgunt et palmites pullulant, vere dignos eligere dignatus est ramos, ut fructus afferant pul- (1) Pour or tus. Principum étant au pluriel, le reste de la phrase de- vrait y être aussi.
(2) Pour cœnoso pulvere.
(3) Pour immundos.
(4) Pour dicente.
(5) Eccli., X, 13. La Vulgate porte : Cutn enim morietur homo, liere- ditahit serpentes, et bestias et vermes.
(6) Job, XIV, 10.
(7) Pour quadrantibus.
(8) Pour fragrare.
(9) Matt., m, 10.
chros. Ait eiiim ipse : « Ego siim vitis et vos palmites (1). » Et item : « Ego vos elegi de mundo ut eatis et fructum affe- ratis, et fructus vester maneat(2). Qui manet in me et ego in eum(3), hic fert fructum multum (4), etc. » At talem(5) ergo arborem te hortor inserere, fili, utsempercum fructu operis boni sine defectione illi adhserere possis et fructus plurimos afferre valeas. Videntes enim et in illo fidu- (Ici commence le sixième fragment de N) ciam habentes cer- tam, conparantur(6) ligno almifico(7), quod Iransplantatur juxta decursus aquarum.
Qui cum ad humorem altè et profundè fixerint radiées, non arescent tempore œstatis. Eruntque folia eorum semper virida atque fecunda, nec aliquando desine[r]int(8) facere fructum. Quare hoc, fili? Quia, ut ait Apostolus, « in karitate (9) radicati et fun- dati(lO), » advenienti (11) Spiritus Sancti gratia, nullo unquam tempore desinunt in proximis compensare fruc- tum. Et ut nosse possis quales esse (12) arbores fructus plu- raliter conférant (13) dignos, audi itidem Apostolum dicen- tem : « Fructus Spiritus Sancti (14), karitas (15), gaudium, pax, longanimitas,bonitas, benignitas, fides, mansuetudo, pacientia, castitas, continentia, modestia(16). » sobrietas, vigilantia (17) atque astucia (18), et caetera his similia. Quoniam qui talia agunt regnum Dei facilius impetrare (1) Joan,, XV. 5. (2) Joan., XV, 16, (3) Pour eo. (4) Joan., XV, 5. (5) Pour In talem. (6) P, oomparantur. Ci) Ce mot n'appartient pas au latin classique. (8) P, desment. ^t>) P, charitate. (10) Ephes., m, 17. (il) Pour adveniente . (12) Pour istœ. (13) Mot omis dans P. (14) Mot omis dans P. (15) P, est charitas. (16) Galat., v, 22 et 23. (17) P, et vigilantia. (18) P, angustia, m. 1, merentur, hos fructusin mente et corpore tuo edissere(l) atque inserere, lili, et meditare jugiter, ut, cum fructu et perseverantia operis boni, in die tribulationis et necessi- tatis, a vera arbore merearis esse protectus atque suble- vatus. CHAP. XXXIII. De la réconciliation avec Dieu si tu commets nue faute» Si tu as commis quelque injustice, mon fils, afflige-t'en et hâte-toi de la réparer. Tourne-toi vers Celui qui voit tout, et implore sa clémence. Paroles du publicain. Para- phrase de ces paroles. Si tu les prends pour exemple dans ton cœur, l'affliction, qui est l'apparence, s'éloignera de toi, et lajoie d'entrevoir les récompenses futures, qui est la vérité, viendra en toi. Quelle félicité que celle que l'œil n'a pas vue, que l'oreille n'a pas entendue, et que n'a jamais éprouvée un cœur humain !' XXXIII. De reconciliautlo si alif|uitl deliqueris (?).
Quod si infra aliqua inutilitas (3) tibi accesserit, fili (4), at ubi cognosceris, tristare animo et festina, ut vales, in omnibus emendari (5). Reverte (6) lUi qui cuncta cons- picit ; interius exteriusque [te] culpabilem et indignum, donec satisfacias, semper ostende, dicque : « Delicta ju- ventutis meee et ignorantias meas ne memine(ne)ris (7). » « Obsecro, Domine, ne perdas me cum iniquitatibus meis, (1) Pour ediscere. (2) Ce titre ne se trouve que dans P. Dans N, le n° du chap. est xxxii (3) Je propose de lire : iniquitas. (4) Mot omis dans P. (5) Pour t'?ne?id«re. (6) P, revert i. (7) Psalm., XXIV, 7. ueque in iiiiem iratiis malu reserves mea, Sed secundum priscam clementiam hac(I) bonitatem tuam magnam suc- curre michi(2), quia pius es.» Memorare, fili(3), verba (Le sixième fragment de N se termine ici) publicani di- centis : « Deus, propitius esto mihipec,catori(4), quia non sum dignus, ego infelix atque immundus, ad te mundissi- mum meos infelices levare oculos. Quare '? Quia com- primunt me pondéra peccatorum meorum, nec valeo in- tenderc sursum, nisi tu qui solus absque peccato es, mihi porrigas manum et levés jacentem in periculorum fluxu. Tu me érige, Domine, quem lapsum(5) peccati maculosè contraxit, illumina cœcum quem tenebi-ce caliginum obs- curaveruut, solve compeditum quem vincula adstringunt peccatorum, tu qui exaudisti latronem conlîtentem et pu- blicani reatum(6) indulsisti, justisque premia destinasti, atque peccatoribus veniam non negasti, dicens : « Nolo mortem impii, tantum volo ut convertatur et vivat (7). » Ad te ergo converti desidero, et totis deineeps nisibus atque viribus meis emendatus a vitiis, tuis cupio inliœrei'e man- datis, juslissime Pater. » Si ista atque alia utilitatis exem- pla in corde studueris pneponi tuo, transiet a te tristitia, quod est quasi, et veniet verum, quod est gaudia(8) rerum prsescius (9) futurorum. Et quale gaudium quodoculus non vidit nec auris audivit, etiam nec in cor unquam ascendit humanum ! Quanta et qualia prœparat Deus his qui ex toto corde diligunt eum !
Ad quod gaudium si accesseris, nemo te separare valebit ex eo, sed eris fruens atque cum pluri- mis possessor magnitudinem (lOj beatitudinis a^ternse, de qua scriptum est : « Et gaudium vestrum nemo tollet a (1) P, ac, h. 1. (2) P, mihi. (3) Mot omis dans P. (4) Lucœ, XVIII, 13. (5) Pour lapsus. <^) Pour reatui. (7) Ezech., XXXIII, 11. (8) Pour gaudium. (9) Je propose de lire prœsciens. (10) Pour magnitudinis. vobis(l). » Et ut hiijus gaudii consors effîci merearis, non solum a tuis. verum etiam ut ab alienis abstineas peccatis, assidue hortor, dic[que] cum Psalmista : « Ab occultis meis munda me, Deus. et ab alienis parce servo tuo(2). » Et quid dicam? CHAP. XXXIV. Ce que tu dois faire flans les tentations. Dans les tentations, comme dans tous les autres périls qui menacent notre fragilité, il faut montrer ton courage et assurer ta défense par ta prudence. Veille sur ton cœur avec soin. XXXIIII. ne atlversls (3) tentatlouibus, si tibi evenerint. In tribulationibus, in persecutionibus et tentationibus, in necessitatibus et angustiis, in periculis et infirmitatibus atque in omni fragilitate qua fragilis domatur corpus, ani- mum tuum in cunctis ostende et prsepara prudenter. Scrip- tum est : « Omni custodia serva cor tuum (4). » Custoditum autemut stet, certa, utvales. CHAP. XXXV. Des tribulations. S'il t'arrive des tribulations, comme je l'ai dit, supporte- les patiemment. Crie vers le Seigneur, et il t'entendra. (1) Joan, , XVI, 22. (2) Psalm., XVIII, 13 et 14. (3) La table porte : diversis. (4) Prov., IV, 23. XXXV. Si tribulatio fueiit. Si tribulatio tibi, ut dixi, evenerit, supporta patienter. Scriptum est: « Tribulatio patientiam operatur(l). » Nam si in tribulatione clamaveris ficlens in Deum, exaudiet te. Audi Prophetam : « Ad Dominum cum tribularer clamavi (2), ,etc. » «In tribulatione invocasti me, liberavi et exaudivi te (3), atque in die accepto et salutis adjuvi te (4). » Tu ergo, fili.cum in tribulationcuiveneris, clama ut merearis audiri, Exauditus autem valeas liducialiter laudare (5) et dicere : « In tribulatione invocavi Dominum et exaudivi t me in altitudine (6).
» CHAP. XXXVI. Des persécntioii». Ne faiblis pas dans les persécutions. Bienheureux ceux qui souffrent la persécution pour la justice. Si, pour tes péchés, ta es persécuté, supporte patiemment ton mal en Jésus-Christ. XXXVI. ISi persecutio fuerit. In persecutionibus. De persecutionibus nihil hésites, rogo. Scriptum est : « Beatus vir qui sulFert tenlationem, quoniam, cum probatus fuerit, accipiet coronam vitœ(7). » (1) Rom., y, 3. (2) Psalm., cxix, l. (3) Psalm., Lxxx, 8. (4) II, Cor., VI, 2. (5) Pour Deum laudare. (6) Psalm., ex vil, 5. (7) Jacobi, i, 12. Et item : « Beati qui persecutionem patiimturpropter jus- titiam^lj. » Addidit : « Beati eritis cum maledixerint vobis lioniines et persecuti vos lueriiit, dixerintque oinne malum adversum vos mentientes propter me [2). » Si propter pec- cala evenerit tua, supporta patienter et tollerare in Cliristo. CHAP. XXXVII. nu besoin. Si tu lombes dans le besoin, prends confiance et invo- que Dieu. Tu pourras en effet monter au premier rang, si tel est le dessein de Dieu. XXXVII. §»i nécessitas fuerit. In necessitatibus. Si nécessitas supervenerit, confide et die: " De necessitatiljus meis liljera me, Deus(3i. » Poteris aulem aliquando ad pristinum surgere gradum, si jusserit Pins. Recordare Job. Tolii. etc. CHAP. XXXIII. Ilu mallieur. Le malheur est une privation quelconque. David a connu le malheur. Pour que, dans les mauvais jours, tu n'on])lies pas les bons, invoque la protection divine. Souviens-toi des malheurs de Joseph, de David, de Daniel, de Suzanne, etc. En criant vers le Seigneur, non seulement ils ont été exaucés, mais encore rendus aune prospérité plus grande que celle qu'ils avaient connue. (Ij Matt., V, 10. (2) Matt.,\\ 11. (3) Psalm . , XXIV, 17 . XXXVIII. lii an^ustia ing:riiei'it. In angustiis. Angustia est oiniiis egentiai 1 ). In hoc quo- que conflictii et egestatis compassionibus militabat ille qui dicebat : « Egens siim ego; in laboribus a juventute mea : exaltatus autemet humiliatus (2). » QuareV Quia « terrores tui ciiTumdederunl (3) nie (4).
Elongasti auteni a me amicos proximosque et notosio). » Et ut in dieljus malorum ne immemorsisJ^onorum. liortor ut in die tribulationis et ne- cessitatum, pi'o recuperatione animae, pariterque et corpo- ri[s], si evencrint tuo, elames ad Dominum protectorem tuum. Memorare, lili, angustiarum(6) Joseph, David, Danieli atque Susanute, Sidrach, Misach et Abdenago, cœterosque qui in angustiis clamaverunt ad Dominum, et non solum exauditi, verum etiam in gradu pristino revocati, meliorem adepli sunt gratiam. CIIAP. XXXIX. Ue la maladie. Si la maladie atteint ton corps, ne perds pas courage et ne deviens pas triste, car elle est une leçon du Seigneur, et cette leçon guérit et sauve le corps et Tàme. Dieu châtie celui qu'il aime. Pour beaucoup, la maladie est un bienfait, parce que tant qu'ils sont en bonne santé, ils ne cessent de se com- plaire dans les rapines, la luxure et les autres vices. C'est parce qu'il a pitié d'eux que Dieu les visite. Il y a des gens qui s'atiligent d'une trop belle santé. Il était de ceux- (1) Ce mot n'appartient pas au Jatin classique. (2) Psalm., Lxxxvii, 16. (3) Pour conturbaverunt. (4) Psalm. ^ Lxxxvii, 17, (5) Psalm., Lxxxvii, 19. (6) Pour anyustias . là, celui qui disait : « Tu m'as abandonné, Seigneur, et tu viendras me visiter cette année. » Beaucoup se réjouissent d'être malades. Il sentait bien l'utilité de la maladie, celui qui disait : « Plus je suis malade, plus je suis fort. » La santé et la maladie produisent les effets les plus différents. Elles tournent à la gloire des uns, à la honte des autres. PourPilate et Hérode,la maladie est le chemin du châti- ment, au double ; pour Lazare, pour la belle-mère de Pierre, pour le fils du centurion, elle est le chemin de la récompense. Ce que nous avons dit du double des maux, nous le dirons aussi du double des biens. Les justes brilleront et avanceront comme les étoiles derrière les roseaux. Ils recevront double vêtement pour l'éternité. Ils recevront de la main de Dieu le règne de gloire et.
la couronne de beauté, parce que Dieu les a scrutés comme de l'argent et éprouvés comme de l'or. Conseils pour les imiter et pour faire servir la santé du corps au salut de l'âme. XXXVIIII. !Si inflrmitas. In infirmitatibus. Si infirmitas tuo accesserit corpori, noli deficere nec tristis ex ea incedas. Disciplina enim Domini est. Medelam et salutem in cunctis confert corpori et animse. Scriptum est : « Fili, noli deficere a disciplina Domini, et ne fatigeris dum ab eo.argueris (1) » . Quem enim diligit Dominus, corripit; flagellât autem omnem flliuni quem recipit(2). Flagellatum autem ut pater in filio ita placens adheeret sibi(3). Multienim,ut aiunt doctores, suo malo non infirmantur. Quare? Quia dum sani sunt corpore, de rapinis et de luxuriis cœterisque vitiis non desinunt (1) Hebr.y xii, 5. 2) Hebr., xii, 6. (3) Je préférerais : Flagellatus autem, lit patri fiUus ita placens, iihœret ei. cogitare. Et in talibus miseretur Deus cum eos visitaverit piè. Sunt namque nonnulli qui, cum prolixam acceperin^ corporis sanitatem, tristantur ex hoc. In hac quoque tris- titia militabat ille qui dicebat : « Reliquisti me, Deus, reliquisti me, et hoc anno voluisti me visitare. » Et sunt multi qui segritudinem acceptam in corpore gaudent. Nam ille utilem eam in se sentiens, qui dicebat : « Cum autem infirmior, tune fortior sum. » Et ne in futuris hujusmodi infirmitas (1) trîstaretur (2), apostoli (3), affectu adorans> dicit : " Existimo autem quod non sint (A) condignœ pas- siones hujus temporis ad futuram gloriam quse revelabi- tur in nobis(5). » Et sunt plerique qui ob meritis dignis magnam a Deo corporalem accipiunt sanitatem, et olim ante beatos, Abraham videlicet et Moyen (6), etc. Sanitas et infirmitas secundum morem humanitatis multis in sseculo agitur modis. In aliquibus ad gloriam, in aliquibus accidit ad contumeliam. Infirmatus est Pilatus, Herodes, ceterique membra diaboli, sed infirmitas (7) illorum non solum simplum, verum etiam corpore cum anima duplum meruerunt pœnis (8) accipere tormentorum.
De talibus namque et eorum similibus ait Propheta : « Duplici contri- tionc contere eos, Deus (9). » Infirmatus est (10) Lazar (11), socrus Pétri (12), puerque centurionis(13),vel cœteri qui non ad mortem, sed pro gloria corporalem acceperunt «gritu- dinem, ut audientibus et credentibus filius Dei glorifica- retur in cunctis. De talibus namque et eorum similibus invenies scriptum : « Infirmitas a vobis extincta est, dolo- (1) Pour in/frmitatibus. (2) Pour tvistarentur, s.-e. les fidèles. (3) Pour Apostoîus. (4) Pour sunt. (5) Rom., viii, 18. (6) Pour Moyses. (7) Pour infirmitate . (8) Pour pœnas. (9) Jerem., xvii, 18. (10) VovlT Infirmati sunt. (11) Pour Lasarus. Voyez Joan., xi. (12) Voyez Matt., vui, 15 et 15. (13) Voyez Matt., wu, 5 â 13. (Ici foiiniioicv le septième frH(j)iteiil de Ni ra» Iniiisie- nmt. » (.v)uai'e liuc ? Audi Proplictaiu : «lu pnucis vexati, in niultis beiie diispoiieutiir (Ij. » A])stergiinliir eniui (?) lacrimœ (3) ;i]) occulis eoruiu, et non Inclus neque clanior necullusin pis aniplius vonipt ddlo]-, ([uoniani priora tran- sie run t. Item. Et sicut diximus de du[»lo malorum, dicamus etiani et de duplo Ijonorum. De diynitate sanctoruni ait quidam : « Fulgeitunt justi et lanquam scintilla' in arun- dinelo discurrent t4j, atque Ijinas 5j in perpétuas ;eterni- tates aceipient stolas (61. » Quare? ([uia i7,i exinanivit i8j eos ut argentnm et probans (9) ut aurnm. Idcirco accipient regnum decoris et coronaiy speciei de manu Dei. Ad quani dignitatis gloriam ut adtendas (10 . fili. assidue moneo. Et si tiltiDeus (11) prolixam jusse[rit] dari sanitatem, rogo et fhjortor atque utiliter admon^ri \\\ saiùtatem corporis an salutem jugiter perdiH'.ariH aiiiiii;p. L^ge f'v l'oint paslorii- i'-n» l?i h| iTivpiiif v. CHAP. XL. Th floii^ en tout glorifler llieii. Tout le bien qui farrivera. monlils. rapporte-le a Dieu et non à toi ni à ton mérite. Que possède l'homme qui ne lui ait été donné ?Et s'il Ta reçu, de (|uoi se glorilierait-il? Si les richesses te viennent en abondance n'y incline pas ton cœur, car elles passent.
(1) Sap., m, 5. (2) P, autem. (3) P, lachrymœ . (4) Saj}., III, 7. (5) Mot omis dans P. (6) P, coronas. (7) Sous-eu tendez Dens. (8) P, examinavit, h. 1. (9) Pour probavit. (10) P, uttendas. (11) P, Deus tibi. (12) Cura pastoralis est sans doute un titre d'ouvrage. Si tu veux être riche, apprends la sagesse, car le trésor le plus désirable est dans le cœur du sage. XL. lit in omnibiig Deo gloriant des (1). Quiquid (2) enim (3) utile digniimque et congrmim acce- peris, fili, Deo applica, non tibi. si imputes magnis evenisse pro meritis. Si habueris, da gloriam Deo. .Scriptum est : « Non nobis, Domine, non nobis, sed nomini luo da glo- riîimi'ii. V Quid enim (5) habet bomo quod non Jiccepit? Si accepimus. quid gloriaraur ? Proptereii [h]ortor te ut illi '())su[m]m;un (b^s biudem, bouorcm et glorinm, (jui glo- riaiiir 7 . Si ilivici.i; uS .iltki.in!. noli liniin in (-is >ii|)r;t lUuibiiji Ib'cifi-e (•()!■. 'ri',iii.-^''ij]il «'.iiini qiran(lo<inf\ Tu i'i-;ji>. si (li\i's '■>>'■ iMipjs. sapit'iii i.Miii (lis<-«'. A}iJ|)l<'i-- ie|_i'''i '•!> ijuicscc iu o.-i iiiuii<;i-. Sciiptiini esi : '.i Tliesauni.- desideral)ilis in corde sa.pientis, et cœtera (9j. » Talis ete- nim thesaui'us at(fue divitiœ sunt amplectende (10). Quas iKM' pra'ilouos aut'erunt nec fures etfodiunt vel l'urantur. <^uis((uis enim ( 1 1 1 bas divitias bene erogaverit, ad illas de (]ua i [■2< supra scri[)tum est veras divitias facile poterit per- veuire. Dives fuit Abrabam prolesque sui(13), dives(l4) .Toseph, David. Salomon, veletiam ille (jui dice])at : '< Panem (1) Ce titre n'existe que dans P. Le u° du chap. est XXXVIIII dans N. (2) P, Quidquid. (3) P, autem. (4) Psahn., cxiu, 1. (5) P, autem. (6) P, iUis. (7) P, gloriaulKv. (8) P, divitiis. (9) Pruv., XXI. 20. (10) P, atnplectenda'. (11) P, autem. (12) P, de quibtts, l'.l . (13) Pour sua. (14) Pour divites. desideriorum non co(m)meditus cis (1). » Divitus (2) tempo- rum cum flore vigebant, et in paupertate spiritus per ampla ubique pollebant, sicut scriptum habes jam supra : « Beati pauperes spiritu, et cœtera (3).