Metamorphoses (page 4)

fuit et grandaevus in illis

Emathion, aequi cultor timidusque deorum, 100

qui, quoniam prohibent anni bellare, loquendo

pugnat et incessit scelerataque devovet arma;

huic Chromis amplexo tremulis altaria palmis

decutit ense caput, quod protinus incidit arae

atque ibi semianimi verba exsecrantia lingua 105

edidit et medios animam exspiravit in ignes.

Hinc gemini fratres Broteasque et caestibus Ammon

invicti, vinci si possent caestibus enses,

Phinea cecidere manu Cererisque sacerdos

Ampycus albenti velatus tempora vitta, 110

tu quoque, Lampetide, non hos adhibendus ad usus,

sed qui, pacis opus, citharam cum voce moveres;

iussus eras celebrare dapes festumque canendo.

quem procul adstantem plectrumque inbelle tenentem

Pedasus inridens 'Stygiis cane cetera' dixit 115

'manibus!' et laevo mucronem tempore fixit;

concidit et digitis morientibus ille retemptat

fila lyrae, casuque ferit miserabile carmen.

nec sinit hunc inpune ferox cecidisse Lycormas

raptaque de dextro robusta repagula posti 120

ossibus inlisit mediae cervicis, at ille

procubuit terrae mactati more iuvenci.

demere temptabat laevi quoque robora postis

Cinyphius Pelates; temptanti dextera fixa est

cuspide Marmaridae Corythi lignoque cohaesit; 125

haerenti latus hausit Abas, nec corruit ille,

sed retinente manum moriens e poste pependit.

sternitur et Melaneus, Perseia castra secutus,

et Nasamoniaci Dorylas ditissimus agri,

dives agri Dorylas, quo non possederat alter 130

latius aut totidem tollebat turis acervos.

huius in obliquo missum stetit inguine ferrum:

letifer ille locus. quem postquam vulneris auctor

singultantem animam et versantem lumina vidit

Bactrius Halcyoneus, 'hoc, quod premis,' inquit 'habeto 135

de tot agris terrae!' corpusque exsangue reliquit.

torquet in hunc hastam calido de vulnere raptam

ultor Abantiades; media quae nare recepta

cervice exacta est in partesque eminet ambas;

dumque manum Fortuna iuvat, Clytiumque Claninque, 140

matre satos una, diverso vulnere fudit:

nam Clytii per utrumque gravi librata lacerto

fraxinus acta femur, iaculum Clanis ore momordit.

occidit et Celadon Mendesius, occidit Astreus

matre Palaestina dubio genitore creatus, 145

Aethionque sagax quondam ventura videre,

tunc ave deceptus falsa, regisque Thoactes

armiger et caeso genitore infamis Agyrtes.

Plus tamen exhausto superest; namque omnibus unum

opprimere est animus, coniurata undique pugnant 150

agmina pro causa meritum inpugnante fidemque;

hac pro parte socer frustra pius et nova coniunx

cum genetrice favent ululatuque atria conplent,

sed sonus armorum superat gemitusque cadentum,

pollutosque simul multo Bellona penates 155

sanguine perfundit renovataque proelia miscet.

Circueunt unum Phineus et mille secuti

Phinea: tela volant hiberna grandine plura

praeter utrumque latus praeterque et lumen et aures.

adplicat hic umeros ad magnae saxa columnae 160

tutaque terga gerens adversaque in agmina versus

sustinet instantes: instabat parte sinistra

Chaonius Molpeus, dextra Nabataeus Ethemon.

tigris ut auditis diversa valle duorum

exstimulata fame mugitibus armentorum 165

nescit, utro potius ruat, et ruere ardet utroque,

sic dubius Perseus, dextra laevane feratur,

Molpea traiecti submovit vulnere cruris

contentusque fuga est; neque enim dat tempus Ethemon,

sed furit et cupiens alto dare vulnera collo 170

non circumspectis exactum viribus ensem

fregit, in extrema percussae parte columnae:

lamina dissiluit dominique in gutture fixa est.

non tamen ad letum causas satis illa valentes

plaga dedit; trepidum Perseus et inermia frustra 175

bracchia tendentem Cyllenide confodit harpe.

Verum ubi virtutem turbae succumbere vidit,

'auxilium' Perseus, 'quoniam sic cogitis ipsi,'

dixit 'ab hoste petam: vultus avertite vestros,

si quis amicus adest!' et Gorgonis extulit ora. 180

'quaere alium, tua quem moveant miracula' dixit

Thescelus; utque manu iaculum fatale parabat

mittere, in hoc haesit signum de marmore gestu.

proximus huic Ampyx animi plenissima magni

pectora Lyncidae gladio petit: inque petendo 185

dextera diriguit nec citra mota nec ultra est.

at Nileus, qui se genitum septemplice Nilo

ementitus erat, clipeo quoque flumina septem

argento partim, partim caelaverat auro,

'adspice' ait 'Perseu, nostrae primordia gentis: 190

magna feres tacitas solacia mortis ad umbras,

a tanto cecidisse viro'; pars ultima vocis

in medio suppressa sono est, adapertaque velle

ora loqui credas, nec sunt ea pervia verbis.

increpat hos 'vitio' que 'animi, non viribus' inquit 195

'Gorgoneis torpetis' Eryx. 'incurrite mecum

et prosternite humi iuvenem magica arma moventem!'

incursurus erat: tenuit vestigia tellus,

inmotusque silex armataque mansit imago.

Hi tamen ex merito poenas subiere, sed unus 200

miles erat Persei: pro quo dum pugnat, Aconteus

Gorgone conspecta saxo concrevit oborto;

quem ratus Astyages etiamnum vivere, longo

ense ferit: sonuit tinnitibus ensis acutis.

dum stupet Astyages, naturam traxit eandem, 205

marmoreoque manet vultus mirantis in ore.

nomina longa mora est media de plebe virorum

dicere: bis centum restabant corpora pugnae,

Gorgone bis centum riguerunt corpora visa.

Paenitet iniusti tum denique Phinea belli; 210

sed quid agat? simulacra videt diversa figuris

adgnoscitque suos et nomine quemque vocatum

poscit opem credensque parum sibi proxima tangit

corpora: marmor erant; avertitur atque ita supplex

confessasque manus obliquaque bracchia tendens 215

'vincis' ait, 'Perseu! remove tua monstra tuaeque

saxificos vultus, quaecumque est, tolle Medusae,

tolle, precor! non nos odium regnique cupido

conpulit ad bellum, pro coniuge movimus arma!

causa fuit meritis melior tua, tempore nostra: 220

non cessisse piget; nihil, o fortissime, praeter

hanc animam concede mihi, tua cetera sunto!'

talia dicenti neque eum, quem voce rogabat,

respicere audenti 'quod' ait, 'timidissime Phineu,

et possum tribuisse et magnum est munus inerti,++ 225

pone metum!++tribuam: nullo violabere ferro.

quin etiam mansura dabo monimenta per aevum,

inque domo soceri semper spectabere nostri,

ut mea se sponsi soletur imagine coniunx.'

dixit et in partem Phorcynida transtulit illam, 230

ad quam se trepido Phineus obverterat ore.

tum quoque conanti sua vertere lumina cervix

deriguit, saxoque oculorum induruit umor,

sed tamen os timidum vultusque in marmore supplex

submissaeque manus faciesque obnoxia mansit. 235

Victor Abantiades patrios cum coniuge muros

intrat et inmeriti vindex ultorque parentis

adgreditur Proetum; nam fratre per arma fugato

Acrisioneas Proetus possederat arces.

sed nec ope armorum nec, quam male ceperat, arce 240

torva colubriferi superavit lumina monstri.

Te tamen, o parvae rector, Polydecta, Seriphi,

nec iuvenis virtus per tot spectata labores

nec mala mollierant, sed inexorabile durus

exerces odium, nec iniqua finis in ira est; 245

detrectas etiam laudem fictamque Medusae

arguis esse necem. 'dabimus tibi pignora veri.

parcite luminibus!' Perseus ait oraque regis

ore Medusaeo silicem sine sanguine fecit.

Hactenus aurigenae comitem Tritonia fratri 250

se dedit; inde cava circumdata nube Seriphon

deserit, a dextra Cythno Gyaroque relictis,

quaque super pontum via visa brevissima, Thebas

virgineumque Helicona petit. quo monte potita

constitit et doctas sic est adfata sorores: 255

'fama novi fontis nostras pervenit ad aures,

dura Medusaei quem praepetis ungula rupit.

is mihi causa viae; volui mirabile factum

cernere; vidi ipsum materno sanguine nasci.'

excipit Uranie: 'quaecumque est causa videndi 260

has tibi, diva, domos, animo gratissima nostro es.

vera tamen fama est: est Pegasus huius origo

fontis' et ad latices deduxit Pallada sacros.

quae mirata diu factas pedis ictibus undas

silvarum lucos circumspicit antiquarum 265

antraque et innumeris distinctas floribus herbas

felicesque vocat pariter studioque locoque

Mnemonidas; quam sic adfata est una sororum:

'o, nisi te virtus opera ad maiora tulisset,

in partem ventura chori Tritonia nostri, 270

vera refers meritoque probas artesque locumque,

et gratam sortem, tutae modo simus, habemus.

sed (vetitum est adeo sceleri nihil) omnia terrent

virgineas mentes, dirusque ante ora Pyreneus

vertitur, et nondum tota me mente recepi.

275

Daulida Threicio Phoceaque milite rura

ceperat ille ferox iniustaque regna tenebat;

templa petebamus Parnasia: vidit euntes

nostraque fallaci veneratus numina vultu

"Mnemonides" (cognorat enim), "consistite" dixit 280

"nec dubitate, precor, tecto grave sidus et imbrem"

(imber erat) "vitare meo; subiere minores

saepe casas superi." dictis et tempore motae

adnuimusque viro primasque intravimus aedes.

desierant imbres, victoque aquilonibus austro 285

fusca repurgato fugiebant nubila caelo:

inpetus ire fuit; claudit sua tecta Pyreneus

vimque parat, quam nos sumptis effugimus alis.

ipse secuturo similis stetit arduus arce

"qua" que "via est vobis, erit et mihi" dixit "eadem" 290

seque iacit vecors e summae culmine turris

et cadit in vultus discussisque ossibus oris

tundit humum moriens scelerato sanguine tinctam.'

Musa loquebatur: pennae sonuere per auras,

voxque salutantum ramis veniebat ab altis. 295

suspicit et linguae quaerit tam certa loquentes

unde sonent hominemque putat Iove nata locutum;

ales erat. numeroque novem sua fata querentes

institerant ramis imitantes omnia picae.

miranti sic orsa deae dea 'nuper et istae 300

auxerunt volucrum victae certamine turbam.

Pieros has genuit Pellaeis dives in arvis,

Paeonis Euippe mater fuit; illa potentem

Lucinam noviens, noviens paritura, vocavit.

intumuit numero stolidarum turba sororum 305

perque tot Haemonias et per tot Achaidas urbes

huc venit et tali committit proelia voce:

"desinite indoctum vana dulcedine vulgus

fallere; nobiscum, si qua est fiducia vobis,

Thespiades, certate, deae. nec voce, nec arte 310

vincemur totidemque sumus: vel cedite victae

fonte Medusaeo et Hyantea Aganippe,

vel nos Emathiis ad Paeonas usque nivosos

cedemus campis! dirimant certamina nymphae."

'Turpe quidem contendere erat, sed cedere visum 315

turpius; electae iurant per flumina nymphae

factaque de vivo pressere sedilia saxo.

tunc sine sorte prior quae se certare professa est,

bella canit superum falsoque in honore gigantas

ponit et extenuat magnorum facta deorum; 320

emissumque ima de sede Typhoea terrae

caelitibus fecisse metum cunctosque dedisse

terga fugae, donec fessos Aegyptia tellus

ceperit et septem discretus in ostia Nilus.

huc quoque terrigenam venisse Typhoea narrat 325

et se mentitis superos celasse figuris;

"duxque gregis" dixit "fit Iuppiter: unde recurvis

nunc quoque formatus Libys est cum cornibus Ammon;

Delius in corvo, proles Semeleia capro,

fele soror Phoebi, nivea Saturnia vacca, 330

pisce Venus latuit, Cyllenius ibidis alis."

'Hactenus ad citharam vocalia moverat ora:

poscimur Aonides,++sed forsitan otia non sint,

nec nostris praebere vacet tibi cantibus aures.'

'ne dubita vestrumque mihi refer ordine carmen!' 335

Pallas ait nemorisque levi consedit in umbra;

Musa refert: 'dedimus summam certaminis uni;

surgit et inmissos hedera collecta capillos

Calliope querulas praetemptat pollice chordas

atque haec percussis subiungit carmina nervis: 340

"Prima Ceres unco glaebam dimovit aratro,

prima dedit fruges alimentaque mitia terris,

prima dedit leges; Cereris sunt omnia munus;

illa canenda mihi est. utinam modo dicere possim

carmina digna dea! certe dea carmine digna est. 345

'"Vasta giganteis ingesta est insula membris

Trinacris et magnis subiectum molibus urguet

aetherias ausum sperare Typhoea sedes.

nititur ille quidem pugnatque resurgere saepe,

dextra sed Ausonio manus est subiecta Peloro, 350

laeva, Pachyne, tibi, Lilybaeo crura premuntur,

degravat Aetna caput, sub qua resupinus harenas

eiectat flammamque ferox vomit ore Typhoeus.

saepe remoliri luctatur pondera terrae

oppidaque et magnos devolvere corpore montes: 355

inde tremit tellus, et rex pavet ipse silentum,

ne pateat latoque solum retegatur hiatu

inmissusque dies trepidantes terreat umbras.

hanc metuens cladem tenebrosa sede tyrannus

exierat curruque atrorum vectus equorum 360

ambibat Siculae cautus fundamina terrae.

postquam exploratum satis est loca nulla labare

depositoque metu, videt hunc Erycina vagantem

monte suo residens natumque amplexa volucrem

'arma manusque meae, mea, nate, potentia' dixit, 365

'illa, quibus superas omnes, cape tela, Cupido,

inque dei pectus celeres molire sagittas,

cui triplicis cessit fortuna novissima regni.

tu superos ipsumque Iovem, tu numina ponti

victa domas ipsumque, regit qui numina ponti: 370

Tartara quid cessant? cur non matrisque tuumque

imperium profers? agitur pars tertia mundi,

et tamen in caelo, quae iam patientia nostra est,

spernimur, ac mecum vires minuuntur Amoris.

Pallada nonne vides iaculatricemque Dianam 375

abscessisse mihi? Cereris quoque filia virgo,

si patiemur, erit; nam spes adfectat easdem.

at tu pro socio, si qua est ea gratia, regno

iunge deam patruo.' dixit Venus; ille pharetram

solvit et arbitrio matris de mille sagittis 380

unam seposuit, sed qua nec acutior ulla

nec minus incerta est nec quae magis audiat arcus,

oppositoque genu curvavit flexile cornum

inque cor hamata percussit harundine Ditem.

'"Haud procul Hennaeis lacus est a moenibus altae, 385

nomine Pergus, aquae: non illo plura Caystros

carmina cycnorum labentibus audit in undis.

silva coronat aquas cingens latus omne suisque

frondibus ut velo Phoebeos submovet ictus;

frigora dant rami, Tyrios humus umida flores: 390

perpetuum ver est. quo dum Proserpina luco

ludit et aut violas aut candida lilia carpit,

dumque puellari studio calathosque sinumque

inplet et aequales certat superare legendo,

paene simul visa est dilectaque raptaque Diti: 395

usque adeo est properatus amor. dea territa maesto

et matrem et comites, sed matrem saepius, ore

clamat, et ut summa vestem laniarat ab ora,

collecti flores tunicis cecidere remissis,

tantaque simplicitas puerilibus adfuit annis, 400

haec quoque virgineum movit iactura dolorem.

raptor agit currus et nomine quemque vocando

exhortatur equos, quorum per colla iubasque

excutit obscura tinctas ferrugine habenas,

perque lacus altos et olentia sulphure fertur 405

stagna Palicorum rupta ferventia terra

et qua Bacchiadae, bimari gens orta Corintho,

inter inaequales posuerunt moenia portus.

'"Est medium Cyanes et Pisaeae Arethusae,

quod coit angustis inclusum cornibus aequor: 410

hic fuit, a cuius stagnum quoque nomine dictum est,

inter Sicelidas Cyane celeberrima nymphas.

gurgite quae medio summa tenus exstitit alvo

adgnovitque deam 'ne' c 'longius ibitis!' inquit;

'non potes invitae Cereris gener esse: roganda, 415

non rapienda fuit. quodsi conponere magnis

parva mihi fas est, et me dilexit Anapis;

exorata tamen, nec, ut haec, exterrita nupsi.'

dixit et in partes diversas bracchia tendens

obstitit. haud ultra tenuit Saturnius iram 420

terribilesque hortatus equos in gurgitis ima

contortum valido sceptrum regale lacerto

condidit; icta viam tellus in Tartara fecit

et pronos currus medio cratere recepit.

'"At Cyane, raptamque deam contemptaque fontis 425

iura sui maerens, inconsolabile vulnus

mente gerit tacita lacrimisque absumitur omnis

et, quarum fuerat magnum modo numen, in illas

extenuatur aquas: molliri membra videres,

ossa pati flexus, ungues posuisse rigorem; 430

primaque de tota tenuissima quaeque liquescunt,

caerulei crines digitique et crura pedesque

(nam brevis in gelidas membris exilibus undas

transitus est); post haec umeri tergusque latusque

pectoraque in tenues abeunt evanida rivos; 435

denique pro vivo vitiatas sanguine venas

lympha subit, restatque nihil, quod prendere possis.

'"Interea pavidae nequiquam filia matri

omnibus est terris, omni quaesita profundo.

illam non udis veniens Aurora capillis 440

cessantem vidit, non Hesperus; illa duabus

flammiferas pinus manibus succendit ab Aetna

perque pruinosas tulit inrequieta tenebras;

rursus ubi alma dies hebetarat sidera, natam

solis ab occasu solis quaerebat ad ortus. 445

fessa labore sitim conceperat, oraque nulli

conluerant fontes, cum tectam stramine vidit

forte casam parvasque fores pulsavit; at inde

prodit anus divamque videt lymphamque roganti

dulce dedit, tosta quod texerat ante polenta. 450

dum bibit illa datum, duri puer oris et audax

constitit ante deam risitque avidamque vocavit.

offensa est neque adhuc epota parte loquentem

cum liquido mixta perfudit diva polenta:

conbibit os maculas et, quae modo bracchia gessit, 455

crura gerit; cauda est mutatis addita membris,

inque brevem formam, ne sit vis magna nocendi,

contrahitur, parvaque minor mensura lacerta est.

mirantem flentemque et tangere monstra parantem

fugit anum latebramque petit aptumque pudori 460

nomen habet variis stellatus corpora guttis.

'"Quas dea per terras et quas erraverit undas,

dicere longa mora est; quaerenti defuit orbis;

Sicaniam repetit, dumque omnia lustrat eundo,

venit et ad Cyanen. ea ni mutata fuisset, 465

omnia narrasset; sed et os et lingua volenti

dicere non aderant, nec, quo loqueretur, habebat;

signa tamen manifesta dedit notamque parenti,

illo forte loco delapsam in gurgite sacro

Persephones zonam summis ostendit in undis. 470

quam simul agnovit, tamquam tum denique raptam

scisset, inornatos laniavit diva capillos

et repetita suis percussit pectora palmis.

nescit adhuc, ubi sit; terras tamen increpat omnes

ingratasque vocat nec frugum munere dignas, 475

Trinacriam ante alias, in qua vestigia damni

repperit. ergo illic saeva vertentia glaebas

fregit aratra manu, parilique irata colonos

ruricolasque boves leto dedit arvaque iussit

fallere depositum vitiataque semina fecit. 480

fertilitas terrae latum vulgata per orbem

falsa iacet: primis segetes moriuntur in herbis,

et modo sol nimius, nimius modo corripit imber;

sideraque ventique nocent, avidaeque volucres

semina iacta legunt; lolium tribulique fatigant 485

triticeas messes et inexpugnabile gramen.

'"Tum caput Eleis Alpheias extulit undis

rorantesque comas a fronte removit ad aures

atque ait 'o toto quaesitae virginis orbe

et frugum genetrix, inmensos siste labores 490

neve tibi fidae violenta irascere terrae.

terra nihil meruit patuitque invita rapinae,

nec sum pro patria supplex: huc hospita veni.

Pisa mihi patria est et ab Elide ducimus ortus,

Sicaniam peregrina colo, sed gratior omni 495

haec mihi terra solo est: hos nunc Arethusa penates,

hanc habeo sedem. quam tu, mitissima, serva.

mota loco cur sim tantique per aequoris undas

advehar Ortygiam, veniet narratibus hora

tempestiva meis, cum tu curaque levata 500

et vultus melioris eris. mihi pervia tellus

praebet iter, subterque imas ablata cavernas

hic caput attollo desuetaque sidera cerno.

ergo dum Stygio sub terris gurgite labor,

visa tua est oculis illic Proserpina nostris: 505

illa quidem tristis neque adhuc interrita vultu,

sed regina tamen, sed opaci maxima mundi,

sed tamen inferni pollens matrona tyranni!'

Mater ad auditas stupuit ceu saxea voces

attonitaeque diu similis fuit, utque dolore 510

pulsa gravi gravis est amentia, curribus oras

exit in aetherias: ibi toto nubila vultu

ante Iovem passis stetit invidiosa capillis

'pro' que 'meo veni supplex tibi, Iuppiter,' inquit

'sanguine proque tuo: si nulla est gratia matris, 515

nata patrem moveat, neu sit tibi cura, precamur,

vilior illius, quod nostro est edita partu.

en quaesita diu tandem mihi nata reperta est,

si reperire vocas amittere certius, aut si

scire, ubi sit, reperire vocas. quod rapta, feremus, 520

dummodo reddat eam! neque enim praedone marito

filia digna tua est, si iam mea filia non est.'

Iuppiter excepit 'commune est pignus onusque

nata mihi tecum; sed si modo nomina rebus

addere vera placet, non hoc iniuria factum, 525

verum amor est; neque erit nobis gener ille pudori,

tu modo, diva, velis. ut desint cetera, quantum est

esse Iovis fratrem! quid, quod nec cetera desunt

nec cedit nisi sorte mihi?++sed tanta cupido

si tibi discidii est, repetet Proserpina caelum, 530

lege tamen certa, si nullos contigit illic

ore cibos; nam sic Parcarum foedere cautum est.'

'"Dixerat, at Cereri certum est educere natam;

non ita fata sinunt, quoniam ieiunia virgo

solverat et, cultis dum simplex errat in hortis, 535

puniceum curva decerpserat arbore pomum

sumptaque pallenti septem de cortice grana

presserat ore suo, solusque ex omnibus illud

Ascalaphus vidit, quem quondam dicitur Orphne,

inter Avernales haud ignotissima nymphas, 540

ex Acheronte suo silvis peperisse sub atris;

vidit et indicio reditum crudelis ademit.

ingemuit regina Erebi testemque profanam

fecit avem sparsumque caput Phlegethontide lympha

in rostrum et plumas et grandia lumina vertit. 545

ille sibi ablatus fulvis amicitur in alis

inque caput crescit longosque reflectitur ungues

vixque movet natas per inertia bracchia pennas

foedaque fit volucris, venturi nuntia luctus,

ignavus bubo, dirum mortalibus omen.

550

'"Hic tamen indicio poenam linguaque videri

commeruisse potest; vobis, Acheloides, unde

pluma pedesque avium, cum virginis ora geratis?

an quia, cum legeret vernos Proserpina flores,

in comitum numero, doctae Sirenes, eratis? 555

quam postquam toto frustra quaesistis in orbe,

protinus, et vestram sentirent aequora curam,

posse super fluctus alarum insistere remis

optastis facilesque deos habuistis et artus

vidistis vestros subitis flavescere pennis. 560

ne tamen ille canor mulcendas natus ad aures

tantaque dos oris linguae deperderet usum,

virginei vultus et vox humana remansit.

'"At medius fratrisque sui maestaeque sororis

Iuppiter ex aequo volventem dividit annum: 565

nunc dea, regnorum numen commune duorum,

cum matre est totidem, totidem cum coniuge menses.

vertitur extemplo facies et mentis et oris;

nam modo quae poterat Diti quoque maesta videri,

laeta deae frons est, ut sol, qui tectus aquosis 570

nubibus ante fuit, victis e nubibus exit.

'"Exigit alma Ceres nata secura recepta,

quae tibi causa fugae, cur sis, Arethusa, sacer fons.

conticuere undae, quarum dea sustulit alto

fonte caput viridesque manu siccata capillos 575

fluminis Elei veteres narravit amores.

'pars ego nympharum, quae sunt in Achaide,' dixit

'una fui, nec me studiosius altera saltus

legit nec posuit studiosius altera casses.

sed quamvis formae numquam mihi fama petita est, 580

quamvis fortis eram, formosae nomen habebam,

nec mea me facies nimium laudata iuvabat,

quaque aliae gaudere solent, ego rustica dote

corporis erubui crimenque placere putavi.

lassa revertebar (memini) Stymphalide silva; 585

aestus erat, magnumque labor geminaverat aestum:

invenio sine vertice aquas, sine murmure euntes,

perspicuas ad humum, per quas numerabilis alte

calculus omnis erat, quas tu vix ire putares.

cana salicta dabant nutritaque populus unda 590

sponte sua natas ripis declivibus umbras.

accessi primumque pedis vestigia tinxi,

poplite deinde tenus; neque eo contenta, recingor

molliaque inpono salici velamina curvae

nudaque mergor aquis.

quas dum ferioque trahoque 595

mille modis labens excussaque bracchia iacto,

nescio quod medio sensi sub gurgite murmur

territaque insisto propioris margine ripae.

"quo properas, Arethusa?" suis Alpheos ab undis,

"quo properas?" iterum rauco mihi dixerat ore. 600

sicut eram, fugio sine vestibus (altera vestes

ripa meas habuit): tanto magis instat et ardet,

et quia nuda fui, sum visa paratior illi.

sic ego currebam, sic me ferus ille premebat,

ut fugere accipitrem penna trepidante columbae, 605

ut solet accipiter trepidas urguere columbas.

usque sub Orchomenon Psophidaque Cyllenenque

Maenaliosque sinus gelidumque Erymanthon et Elin

currere sustinui, nec me velocior ille;

sed tolerare diu cursus ego viribus inpar 610

non poteram, longi patiens erat ille laboris.

per tamen et campos, per opertos arbore montes,

saxa quoque et rupes et, qua via nulla, cucurri.

sol erat a tergo: vidi praecedere longam

ante pedes umbram, nisi si timor illa videbat; 615

sed certe sonitusque pedum terrebat et ingens

crinales vittas adflabat anhelitus oris.

fessa labore fugae "fer opem, deprendimur," inquam

"armigerae, Diana, tuae, cui saepe dedisti

ferre tuos arcus inclusaque tela pharetra!" 620

mota dea est spissisque ferens e nubibus unam

me super iniecit: lustrat caligine tectam

amnis et ignarus circum cava nubila quaerit

bisque locum, quo me dea texerat, inscius ambit

et bis "io Arethusa" vocavit, "io Arethusa!" 625

quid mihi tunc animi miserae fuit? anne quod agnae est,

si qua lupos audit circum stabula alta frementes,

aut lepori, qui vepre latens hostilia cernit

ora canum nullosque audet dare corpore motus?

non tamen abscedit; neque enim vestigia cernit 630

longius ulla pedum: servat nubemque locumque.

occupat obsessos sudor mihi frigidus artus,

caeruleaeque cadunt toto de corpore guttae,

quaque pedem movi, manat lacus, eque capillis

ros cadit, et citius, quam nunc tibi facta renarro, 635

in latices mutor. sed enim cognoscit amatas

amnis aquas positoque viri, quod sumpserat, ore

vertitur in proprias, et se mihi misceat, undas.

Delia rupit humum, caecisque ego mersa cavernis

advehor Ortygiam, quae me cognomine divae 640

grata meae superas eduxit prima sub auras.'

'"Hac Arethusa tenus; geminos dea fertilis angues

curribus admovit frenisque coercuit ora

et medium caeli terraeque per aera vecta est

atque levem currum Tritonida misit in urbem 645

Triptolemo partimque rudi data semina iussit

spargere humo, partim post tempora longa recultae.

iam super Europen sublimis et Asida terram

vectus erat iuvenis: Scythicas advertitur oras.

rex ibi Lyncus erat; regis subit ille penates. 650

qua veniat, causamque viae nomenque rogatus

et patriam, 'patria est clarae mihi' dixit 'Athenae;

Triptolemus nomen; veni nec puppe per undas,

nec pede per terras: patuit mihi pervius aether.

dona fero Cereris, latos quae sparsa per agros 655

frugiferas messes alimentaque mitia reddant.'

barbarus invidit tantique ut muneris auctor

ipse sit, hospitio recipit somnoque gravatum

adgreditur ferro: conantem figere pectus

lynca Ceres fecit rursusque per aera iussit 660

Mopsopium iuvenem sacros agitare iugales."

'Finierat doctos e nobis maxima cantus;

at nymphae vicisse deas Helicona colentes

concordi dixere sono: convicia victae

cum iacerent, "quoniam" dixi "certamine vobis 665

supplicium meruisse parum est maledictaque culpae

additis et non est patientia libera nobis,

ibimus in poenas et, qua vocat ira, sequemur."

rident Emathides spernuntque minacia verba,

conantesque loqui et magno clamore protervas 670

intentare manus pennas exire per ungues

adspexere suos, operiri bracchia plumis,

alteraque alterius rigido concrescere rostro

ora videt volucresque novas accedere silvis;

dumque volunt plangi, per bracchia mota levatae 675

aere pendebant, nemorum convicia, picae.

Nunc quoque in alitibus facundia prisca remansit

raucaque garrulitas studiumque inmane loquendi.'

Ovid The Latin Library The Classics Page

Ovid: Metamorphoses VI

Praebuerat dictis Tritonia talibus aures

carminaque Aonidum iustamque probaverat iram;

tum secum: 'laudare parum est, laudemur et ipsae

numina nec sperni sine poena nostra sinamus.'

Maeoniaeque animum fatis intendit Arachnes, 5

quam sibi lanificae non cedere laudibus artis

audierat.

non illa loco nec origine gentis

clara, sed arte fuit: pater huic Colophonius Idmon

Phocaico bibulas tinguebat murice lanas;

occiderat mater, sed et haec de plebe suoque 10

aequa viro fuerat; Lydas tamen illa per urbes

quaesierat studio nomen memorabile, quamvis

orta domo parva parvis habitabat Hypaepis.

huius ut adspicerent opus admirabile, saepe

deseruere sui nymphae vineta Timoli, 15

deseruere suas nymphae Pactolides undas.

nec factas solum vestes, spectare iuvabat

tum quoque, cum fierent: tantus decor adfuit arti,

sive rudem primos lanam glomerabat in orbes,

seu digitis subigebat opus repetitaque longo 20

vellera mollibat nebulas aequantia tractu,

sive levi teretem versabat pollice fusum,

seu pingebat acu; scires a Pallade doctam.

quod tamen ipsa negat tantaque offensa magistra

'certet' ait 'mecum: nihil est, quod victa recusem!' 25

Pallas anum simulat: falsosque in tempora canos

addit et infirmos, baculo quos sustinet, artus.

tum sic orsa loqui 'non omnia grandior aetas,

quae fugiamus, habet: seris venit usus ab annis.

consilium ne sperne meum: tibi fama petatur 30

inter mortales faciendae maxima lanae;

cede deae veniamque tuis, temeraria, dictis

supplice voce roga: veniam dabit illa roganti.'

adspicit hanc torvis inceptaque fila relinquit

vixque manum retinens confessaque vultibus iram 35

talibus obscuram resecuta est Pallada dictis:

'mentis inops longaque venis confecta senecta,

et nimium vixisse diu nocet. audiat istas,

si qua tibi nurus est, si qua est tibi filia, voces;

consilii satis est in me mihi, neve monendo 40

profecisse putes, eadem est sententia nobis.

cur non ipsa venit? cur haec certamina vitat?'

tum dea 'venit!' ait formamque removit anilem

Palladaque exhibuit: venerantur numina nymphae

Mygdonidesque nurus; sola est non territa virgo, 45

sed tamen erubuit, subitusque invita notavit

ora rubor rursusque evanuit, ut solet aer

purpureus fieri, cum primum Aurora movetur,

et breve post tempus candescere solis ab ortu.

perstat in incepto stolidaeque cupidine palmae 50

in sua fata ruit; neque enim Iove nata recusat

nec monet ulterius nec iam certamina differt.

haud mora, constituunt diversis partibus ambae

et gracili geminas intendunt stamine telas:

tela iugo vincta est, stamen secernit harundo, 55

inseritur medium radiis subtemen acutis,

quod digiti expediunt, atque inter stamina ductum

percusso paviunt insecti pectine dentes.

utraque festinant cinctaeque ad pectora vestes

bracchia docta movent, studio fallente laborem. 60

illic et Tyrium quae purpura sensit aenum

texitur et tenues parvi discriminis umbrae;

qualis ab imbre solent percussis solibus arcus

inficere ingenti longum curvamine caelum;

in quo diversi niteant cum mille colores, 65

transitus ipse tamen spectantia lumina fallit:

usque adeo, quod tangit, idem est; tamen ultima distant.

illic et lentum filis inmittitur aurum

et vetus in tela deducitur argumentum.

Cecropia Pallas scopulum Mavortis in arce 70

pingit et antiquam de terrae nomine litem.

bis sex caelestes medio Iove sedibus altis

augusta gravitate sedent; sua quemque deorum

inscribit facies: Iovis est regalis imago;

stare deum pelagi longoque ferire tridente 75

aspera saxa facit, medioque e vulnere saxi

exsiluisse fretum, quo pignore vindicet urbem;

at sibi dat clipeum, dat acutae cuspidis hastam,

dat galeam capiti, defenditur aegide pectus,

percussamque sua simulat de cuspide terram 80

edere cum bacis fetum canentis olivae;

mirarique deos: operis Victoria finis.

ut tamen exemplis intellegat aemula laudis,

quod pretium speret pro tam furialibus ausis

quattuor in partes certamina quattuor addit, 85

clara colore suo, brevibus distincta sigillis:

Threiciam Rhodopen habet angulus unus et Haemum,

nunc gelidos montes, mortalia corpora quondam,

nomina summorum sibi qui tribuere deorum;

altera Pygmaeae fatum miserabile matris 90

pars habet: hanc Iuno victam certamine iussit

esse gruem populisque suis indicere bellum;

pinxit et Antigonen, ausam contendere quondam

cum magni consorte Iovis, quam regia Iuno

in volucrem vertit, nec profuit Ilion illi 95

Laomedonve pater, sumptis quin candida pennis

ipsa sibi plaudat crepitante ciconia rostro;

qui superest solus, Cinyran habet angulus orbum;

isque gradus templi, natarum membra suarum,

amplectens saxoque iacens lacrimare videtur.

100

circuit extremas oleis pacalibus oras

(is modus est) operisque sua facit arbore finem.

Maeonis elusam designat imagine tauri

Europam: verum taurum, freta vera putares;

ipsa videbatur terras spectare relictas 105

et comites clamare suas tactumque vereri

adsilientis aquae timidasque reducere plantas.

fecit et Asterien aquila luctante teneri,

fecit olorinis Ledam recubare sub alis;

addidit, ut satyri celatus imagine pulchram 110

Iuppiter inplerit gemino Nycteida fetu,

Amphitryon fuerit, cum te, Tirynthia, cepit,

aureus ut Danaen, Asopida luserit ignis,

Mnemosynen pastor, varius Deoida serpens.

te quoque mutatum torvo, Neptune, iuvenco 115

virgine in Aeolia posuit; tu visus Enipeus

gignis Aloidas, aries Bisaltida fallis,

et te flava comas frugum mitissima mater

sensit equum, sensit volucrem crinita colubris

mater equi volucris, sensit delphina Melantho: 120

omnibus his faciemque suam faciemque locorum

reddidit. est illic agrestis imagine Phoebus,

utque modo accipitris pennas, modo terga leonis

gesserit, ut pastor Macareida luserit Issen,

Liber ut Erigonen falsa deceperit uva, 125

ut Saturnus equo geminum Chirona crearit.

ultima pars telae, tenui circumdata limbo,

nexilibus flores hederis habet intertextos.

Non illud Pallas, non illud carpere Livor

possit opus: doluit successu flava virago 130

et rupit pictas, caelestia crimina, vestes,

utque Cytoriaco radium de monte tenebat,

ter quater Idmoniae frontem percussit Arachnes.

non tulit infelix laqueoque animosa ligavit

guttura: pendentem Pallas miserata levavit 135

atque ita 'vive quidem, pende tamen, inproba' dixit,

'lexque eadem poenae, ne sis secura futuri,

dicta tuo generi serisque nepotibus esto!'

post ea discedens sucis Hecateidos herbae

sparsit: et extemplo tristi medicamine tactae 140

defluxere comae, cum quis et naris et aures,

fitque caput minimum; toto quoque corpore parva est:

in latere exiles digiti pro cruribus haerent,

cetera venter habet, de quo tamen illa remittit

stamen et antiquas exercet aranea telas.

145

Lydia tota fremit, Phrygiaeque per oppida facti

rumor it et magnum sermonibus occupat orbem.

ante suos Niobe thalamos cognoverat illam,

tum cum Maeoniam virgo Sipylumque colebat;

nec tamen admonita est poena popularis Arachnes, 150

cedere caelitibus verbisque minoribus uti.

multa dabant animos; sed enim nec coniugis artes

nec genus amborum magnique potentia regni

sic placuere illi, quamvis ea cuncta placerent,

ut sua progenies; et felicissima matrum 155

dicta foret Niobe, si non sibi visa fuisset.

nam sata Tiresia venturi praescia Manto

per medias fuerat divino concita motu

vaticinata vias: 'Ismenides, ite frequentes

et date Latonae Latonigenisque duobus 160

cum prece tura pia lauroque innectite crinem:

ore meo Latona iubet.' paretur, et omnes

Thebaides iussis sua tempora frondibus ornant

turaque dant sanctis et verba precantia flammis.

Ecce venit comitum Niobe celeberrima turba 165

vestibus intexto Phrygiis spectabilis auro

et, quantum ira sinit, formosa; movensque decoro

cum capite inmissos umerum per utrumque capillos

constitit, utque oculos circumtulit alta superbos,

'quis furor auditos' inquit 'praeponere visis 170

caelestes? aut cur colitur Latona per aras,

numen adhuc sine ture meum est? mihi Tantalus auctor,

cui licuit soli superorum tangere mensas;

Pleiadum soror est genetrix mea; maximus Atlas

est avus, aetherium qui fert cervicibus axem; 175

Iuppiter alter avus; socero quoque glorior illo.

me gentes metuunt Phrygiae, me regia Cadmi

sub domina est, fidibusque mei commissa mariti

moenia cum populis a meque viroque reguntur.

in quamcumque domus adverti lumina partem, 180

inmensae spectantur opes; accedit eodem

digna dea facies; huc natas adice septem

et totidem iuvenes et mox generosque nurusque!

quaerite nunc, habeat quam nostra superbia causam,

nescio quoque audete satam Titanida Coeo 185

Latonam praeferre mihi, cui maxima quondam

exiguam sedem pariturae terra negavit!

nec caelo nec humo nec aquis dea vestra recepta est:

exsul erat mundi, donec miserata vagantem

"hospita tu terris erras, ego" dixit "in undis" 190

instabilemque locum Delos dedit.

illa duorum

facta parens: uteri pars haec est septima nostri.

sum felix (quis enim neget hoc?) felixque manebo

(hoc quoque quis dubitet?): tutam me copia fecit.

maior sum quam cui possit Fortuna nocere, 195

multaque ut eripiat, multo mihi plura relinquet.

excessere metum mea iam bona. fingite demi

huic aliquid populo natorum posse meorum:

non tamen ad numerum redigar spoliata duorum,

Latonae turbam, qua quantum distat ab orba? 200

ite—satis pro re sacri—laurumque capillis

ponite!' deponunt et sacra infecta relinquunt,

quodque licet, tacito venerantur murmure numen.

Indignata dea est summoque in vertice Cynthi

talibus est dictis gemina cum prole locuta: 205

'en ego vestra parens, vobis animosa creatis,

et nisi Iunoni nulli cessura dearum,

an dea sim, dubitor perque omnia saecula cultis

arceor, o nati, nisi vos succurritis, aris.

nec dolor hic solus; diro convicia facto 210

Tantalis adiecit vosque est postponere natis

ausa suis et me, quod in ipsam reccidat, orbam

dixit et exhibuit linguam scelerata paternam.'

adiectura preces erat his Latona relatis:

'desine!' Phoebus ait, 'poenae mora longa querella est!' 215

dixit idem Phoebe, celerique per aera lapsu

contigerant tecti Cadmeida nubibus arcem.

Planus erat lateque patens prope moenia campus,

adsiduis pulsatus equis, ubi turba rotarum

duraque mollierat subiectas ungula glaebas. 220

pars ibi de septem genitis Amphione fortes

conscendunt in equos Tyrioque rubentia suco

terga premunt auroque graves moderantur habenas.

e quibus Ismenus, qui matri sarcina quondam

prima suae fuerat, dum certum flectit in orbem 225

quadripedis cursus spumantiaque ora coercet,

'ei mihi!' conclamat medioque in pectore fixa

tela gerit frenisque manu moriente remissis

in latus a dextro paulatim defluit armo.

proximus audito sonitu per inane pharetrae 230

frena dabat Sipylus, veluti cum praescius imbris

nube fugit visa pendentiaque undique rector

carbasa deducit, ne qua levis effluat aura:

frena tamen dantem non evitabile telum

consequitur, summaque tremens cervice sagitta 235

haesit, et exstabat nudum de gutture ferrum;

ille, ut erat, pronus per crura admissa iubasque

volvitur et calido tellurem sanguine foedat.

Phaedimus infelix et aviti nominis heres

Tantalus, ut solito finem inposuere labori, 240

transierant ad opus nitidae iuvenale palaestrae;

et iam contulerant arto luctantia nexu

pectora pectoribus, cum tento concita nervo,

sicut erant iuncti, traiecit utrumque sagitta.

ingemuere simul, simul incurvata dolore 245

membra solo posuere, simul suprema iacentes

lumina versarunt, animam simul exhalarunt.

adspicit Alphenor laniataque pectora plangens

advolat, ut gelidos conplexibus adlevet artus,

inque pio cadit officio; nam Delius illi 250

intima fatifero rupit praecordia ferro.

quod simul eductum est, pars et pulmonis in hamis

eruta cumque anima cruor est effusus in auras.

at non intonsum simplex Damasicthona vulnus

adficit: ictus erat, qua crus esse incipit et qua 255

mollia nervosus facit internodia poples.

dumque manu temptat trahere exitiabile telum,

altera per iugulum pennis tenus acta sagitta est.

expulit hanc sanguis seque eiaculatus in altum

emicat et longe terebrata prosilit aura. 260

ultimus Ilioneus non profectura precando

bracchia sustulerat 'di' que 'o communiter omnes,'

dixerat ignarus non omnes esse rogandos

'parcite!' motus erat, cum iam revocabile telum

non fuit, arcitenens; minimo tamen occidit ille 265

vulnere, non alte percusso corde sagitta.

Fama mali populique dolor lacrimaeque suorum

tam subitae matrem certam fecere ruinae,

mirantem potuisse irascentemque, quod ausi

hoc essent superi, quod tantum iuris haberent; 270

nam pater Amphion ferro per pectus adacto

finierat moriens pariter cum luce dolorem.

heu! quantum haec Niobe Niobe distabat ab illa,

quae modo Latois populum submoverat aris

et mediam tulerat gressus resupina per urbem 275

invidiosa suis; at nunc miseranda vel hosti!

corporibus gelidis incumbit et ordine nullo

oscula dispensat natos suprema per omnes;

a quibus ad caelum liventia bracchia tollens

'pascere, crudelis, nostro, Latona, dolore, 280

pascere' ait 'satiaque meo tua pectora luctu!

[corque ferum satia!' dixit.

'per funera septem]

efferor: exsulta victrixque inimica triumpha!

cur autem victrix? miserae mihi plura supersunt,

quam tibi felici; post tot quoque funera vinco!' 285

Dixerat, et sonuit contento nervus ab arcu;

qui praeter Nioben unam conterruit omnes:

illa malo est audax. stabant cum vestibus atris

ante toros fratrum demisso crine sorores;

e quibus una trahens haerentia viscere tela 290

inposito fratri moribunda relanguit ore;

altera solari miseram conata parentem

conticuit subito duplicataque vulnere caeco est.

[oraque compressit, nisi postquam spiritus ibat]

haec frustra fugiens collabitur, illa sorori 295

inmoritur; latet haec, illam trepidare videres.

sexque datis leto diversaque vulnera passis

ultima restabat; quam toto corpore mater,

tota veste tegens 'unam minimamque relinque!

de multis minimam posco' clamavit 'et unam.' 300

dumque rogat, pro qua rogat, occidit: orba resedit

exanimes inter natos natasque virumque

deriguitque malis; nullos movet aura capillos,

in vultu color est sine sanguine, lumina maestis

stant inmota genis, nihil est in imagine vivum. 305

ipsa quoque interius cum duro lingua palato

congelat, et venae desistunt posse moveri;

nec flecti cervix nec bracchia reddere motus

nec pes ire potest; intra quoque viscera saxum est.

flet tamen et validi circumdata turbine venti 310

in patriam rapta est: ibi fixa cacumine montis

liquitur, et lacrimas etiam nunc marmora manant.

Tum vero cuncti manifestam numinis iram

femina virque timent cultuque inpensius omnes

magna gemelliparae venerantur numina divae; 315

utque fit, a facto propiore priora renarrant.

e quibus unus ait: 'Lyciae quoque fertilis agris

non inpune deam veteres sprevere coloni.

res obscura quidem est ignobilitate virorum,

mira tamen: vidi praesens stagnumque locumque 320

prodigio notum. nam me iam grandior aevo

inpatiensque viae genitor deducere lectos

iusserat inde boves gentisque illius eunti

ipse ducem dederat, cum quo dum pascua lustro,

ecce lacu medio sacrorum nigra favilla 325

ara vetus stabat tremulis circumdata cannis.

restitit et pavido "faveas mihi!" murmure dixit

dux meus, et simili "faveas!" ego murmure dixi.

Naiadum Faunine foret tamen ara rogabam

indigenaene, dei, cum talia rettulit hospes: 330

"non hac, o iuvenis, montanum numen in ara est;

illa suam vocat hanc, cui quondam regia coniunx

orbem interdixit, quam vix erratica Delos

orantem accepit tum, cum levis insula nabat;

illic incumbens cum Palladis arbore palmae 335

edidit invita geminos Latona noverca.

hinc quoque Iunonem fugisse puerpera fertur

inque suo portasse sinu, duo numina, natos.

iamque Chimaeriferae, cum sol gravis ureret arva,

finibus in Lyciae longo dea fessa labore 340

sidereo siccata sitim collegit ab aestu,

uberaque ebiberant avidi lactantia nati.

forte lacum mediocris aquae prospexit in imis

vallibus; agrestes illic fruticosa legebant

vimina cum iuncis gratamque paludibus ulvam; 345

accessit positoque genu Titania terram

pressit, ut hauriret gelidos potura liquores.

rustica turba vetat; dea sic adfata vetantis:

'quid prohibetis aquis? usus communis aquarum est.

nec solem proprium natura nec aera fecit 350

nec tenues undas: ad publica munera veni;

quae tamen ut detis, supplex peto. non ego nostros

abluere hic artus lassataque membra parabam,

sed relevare sitim. caret os umore loquentis,

et fauces arent, vixque est via vocis in illis. 355

haustus aquae mihi nectar erit, vitamque fatebor

accepisse simul: vitam dederitis in unda.

hi quoque vos moveant, qui nostro bracchia tendunt

parva sinu,' et casu tendebant bracchia nati.

quem non blanda deae potuissent verba movere? 360

hi tamen orantem perstant prohibere minasque,

ni procul abscedat, conviciaque insuper addunt.

nec satis est, ipsos etiam pedibusque manuque

turbavere lacus imoque e gurgite mollem

huc illuc limum saltu movere maligno. 365

distulit ira sitim; neque enim iam filia Coei

supplicat indignis nec dicere sustinet ultra

verba minora dea tollensque ad sidera palmas

'aeternum stagno' dixit 'vivatis in isto!'

eveniunt optata deae: iuvat esse sub undis 370

et modo tota cava submergere membra palude,

nunc proferre caput, summo modo gurgite nare,

saepe super ripam stagni consistere, saepe

in gelidos resilire lacus, sed nunc quoque turpes

litibus exercent linguas pulsoque pudore, 375

quamvis sint sub aqua, sub aqua maledicere temptant.

vox quoque iam rauca est, inflataque colla tumescunt,

ipsaque dilatant patulos convicia rictus;

terga caput tangunt, colla intercepta videntur,

spina viret, venter, pars maxima corporis, albet, 380

limosoque novae saliunt in gurgite ranae."'

Sic ubi nescio quis Lycia de gente virorum

rettulit exitium, satyri reminiscitur alter,

quem Tritoniaca Latous harundine victum

adfecit poena. 'quid me mihi detrahis?' inquit; 385

'a! piget, a! non est' clamabat 'tibia tanti.'

clamanti cutis est summos direpta per artus,

nec quicquam nisi vulnus erat; cruor undique manat,

detectique patent nervi, trepidaeque sine ulla

pelle micant venae; salientia viscera possis 390

et perlucentes numerare in pectore fibras.

illum ruricolae, silvarum numina, fauni

et satyri fratres et tunc quoque carus Olympus

et nymphae flerunt, et quisquis montibus illis

lanigerosque greges armentaque bucera pavit. 395

fertilis inmaduit madefactaque terra caducas

concepit lacrimas ac venis perbibit imis;

quas ubi fecit aquam, vacuas emisit in auras.

inde petens rapidus ripis declivibus aequor

Marsya nomen habet, Phrygiae liquidissimus amnis. 400

Talibus extemplo redit ad praesentia dictis

vulgus et exstinctum cum stirpe Amphiona luget;

mater in invidia est: hanc tunc quoque dicitur unus

flesse Pelops umeroque, suas a pectore postquam

deduxit vestes, ebur ostendisse sinistro. 405

concolor hic umerus nascendi tempore dextro

corporeusque fuit; manibus mox caesa paternis

membra ferunt iunxisse deos, aliisque repertis,

qui locus est iuguli medius summique lacerti,

defuit: inpositum est non conparentis in usum 410

partis ebur, factoque Pelops fuit integer illo.

Finitimi proceres coeunt, urbesque propinquae

oravere suos ire ad solacia reges,

Argosque et Sparte Pelopeiadesque Mycenae

et nondum torvae Calydon invisa Dianae 415

Orchomenosque ferax et nobilis aere Corinthus

Messeneque ferox Patraeque humilesque Cleonae

et Nelea Pylos neque adhuc Pittheia Troezen,

quaeque urbes aliae bimari clauduntur ab Isthmo

exteriusque sitae bimari spectantur ab Isthmo; 420

credere quis posset?

solae cessastis Athenae.

obstitit officio bellum, subvectaque ponto

barbara Mopsopios terrebant agmina muros.

Threicius Tereus haec auxiliaribus armis

fuderat et clarum vincendo nomen habebat; 425

quem sibi Pandion opibusque virisque potentem

et genus a magno ducentem forte Gradivo

conubio Procnes iunxit; non pronuba Iuno,

non Hymenaeus adest, non illi Gratia lecto:

Eumenides tenuere faces de funere raptas, 430

Eumenides stravere torum, tectoque profanus

incubuit bubo thalamique in culmine sedit.

hac ave coniuncti Procne Tereusque, parentes

hac ave sunt facti; gratata est scilicet illis

Thracia, disque ipsi grates egere; diemque, 435

quaque data est claro Pandione nata tyranno

quaque erat ortus Itys, festum iussere vocari:

usque adeo latet utilitas.

Iam tempora Titan

quinque per autumnos repetiti duxerat anni,

cum blandita viro Procne 'si gratia' dixit 440

'ulla mea est, vel me visendae mitte sorori,

vel soror huc veniat: redituram tempore parvo

promittes socero; magni mihi muneris instar

germanam vidisse dabis.' iubet ille carinas

in freta deduci veloque et remige portus 445

Cecropios intrat Piraeaque litora tangit.

ut primum soceri data copia, dextera dextrae

iungitur, et fausto committitur omine sermo.

coeperat, adventus causam, mandata referre

coniugis et celeres missae spondere recursus: 450

ecce venit magno dives Philomela paratu,

divitior forma; quales audire solemus

naidas et dryadas mediis incedere silvis,

si modo des illis cultus similesque paratus.

non secus exarsit conspecta virgine Tereus, 455

quam si quis canis ignem supponat aristis

aut frondem positasque cremet faenilibus herbas.

digna quidem facies; sed et hunc innata libido

exstimulat, pronumque genus regionibus illis

in Venerem est: flagrat vitio gentisque suoque. 460

impetus est illi comitum corrumpere curam

nutricisque fidem nec non ingentibus ipsam

sollicitare datis totumque inpendere regnum

aut rapere et saevo raptam defendere bello;

et nihil est, quod non effreno captus amore 465

ausit, nec capiunt inclusas pectora flammas.

iamque moras male fert cupidoque revertitur ore

ad mandata Procnes et agit sua vota sub illa.

facundum faciebat amor, quotiensque rogabat

ulterius iusto, Procnen ita velle ferebat. 470

addidit et lacrimas, tamquam mandasset et illas.

pro superi, quantum mortalia pectora caecae

noctis habent! ipso sceleris molimine Tereus

creditur esse pius laudemque a crimine sumit.

quid, quod idem Philomela cupit, patriosque lacertis 475

blanda tenens umeros, ut eat visura sororem,

perque suam contraque suam petit ipsa salutem.

spectat eam Tereus praecontrectatque videndo

osculaque et collo circumdata bracchia cernens

omnia pro stimulis facibusque ciboque furoris 480

accipit, et quotiens amplectitur illa parentem,

esse parens vellet: neque enim minus inpius esset.

vincitur ambarum genitor prece: gaudet agitque

illa patri grates et successisse duabus

id putat infelix, quod erit lugubre duabus. 485

Iam labor exiguus Phoebo restabat, equique

pulsabant pedibus spatium declivis Olympi:

regales epulae mensis et Bacchus in auro

ponitur; hinc placido dant turgida corpora somno.

at rex Odrysius, quamvis secessit, in illa 490

aestuat et repetens faciem motusque manusque

qualia vult fingit quae nondum vidit et ignes

ipse suos nutrit cura removente soporem.

lux erat, et generi dextram conplexus euntis

Pandion comitem lacrimis commendat obortis: 495

'hanc ego, care gener, quoniam pia causa coegit,

et voluere ambae (voluisti tu quoque, Tereu)

do tibi perque fidem cognataque pectora supplex,

per superos oro, patrio ut tuearis amore

et mihi sollicitae lenimen dulce senectae 500

quam primum (omnis erit nobis mora longa) remittas;

tu quoque quam primum (satis est procul esse sororem),

si pietas ulla est, ad me, Philomela, redito!'

mandabat pariterque suae dabat oscula natae,

et lacrimae mites inter mandata cadebant; 505

utque fide pignus dextras utriusque poposcit

inter seque datas iunxit natamque nepotemque

absentes pro se memori rogat ore salutent;

supremumque vale pleno singultibus ore

vix dixit timuitque suae praesagia mentis.

510

Ut semel inposita est pictae Philomela carinae,

admotumque fretum remis tellusque repulsa est,

'vicimus!' exclamat, 'mecum mea vota feruntur!'

exsultatque et vix animo sua gaudia differt

barbarus et nusquam lumen detorquet ab illa, 515

non aliter quam cum pedibus praedator obuncis

deposuit nido leporem Iovis ales in alto;

nulla fuga est capto, spectat sua praemia raptor.

Iamque iter effectum, iamque in sua litora fessis

puppibus exierant, cum rex Pandione natam 520

in stabula alta trahit, silvis obscura vetustis,

atque ibi pallentem trepidamque et cuncta timentem

et iam cum lacrimis, ubi sit germana, rogantem

includit fassusque nefas et virginem et unam

vi superat frustra clamato saepe parente, 525

saepe sorore sua, magnis super omnia divis.

illa tremit velut agna pavens, quae saucia cani

ore excussa lupi nondum sibi tuta videtur,

utque columba suo madefactis sanguine plumis

horret adhuc avidosque timet, quibus haeserat, ungues. 530

mox ubi mens rediit, passos laniata capillos,

lugenti similis caesis plangore lacertis

intendens palmas 'o diris barbare factis,

o crudelis' ait, 'nec te mandata parentis

cum lacrimis movere piis nec cura sororis 535

nec mea virginitas nec coniugialia iura?

omnia turbasti; paelex ego facta sororis,

tu geminus coniunx, hostis mihi debita Procne!

quin animam hanc, ne quod facinus tibi, perfide, restet,

eripis? atque utinam fecisses ante nefandos 540

concubitus: vacuas habuissem criminis umbras.

si tamen haec superi cernunt, si numina divum

sunt aliquid, si non perierunt omnia mecum,

quandocumque mihi poenas dabis! ipsa pudore

proiecto tua facta loquar: si copia detur, 545

in populos veniam; si silvis clausa tenebor,

inplebo silvas et conscia saxa movebo;

audiet haec aether et si deus ullus in illo est!'

Talibus ira feri postquam commota tyranni

nec minor hac metus est, causa stimulatus utraque, 550

quo fuit accinctus, vagina liberat ensem

arreptamque coma fixis post terga lacertis

vincla pati cogit; iugulum Philomela parabat

spemque suae mortis viso conceperat ense:

ille indignantem et nomen patris usque vocantem 555

luctantemque loqui conprensam forcipe linguam

abstulit ense fero.

radix micat ultima linguae,

ipsa iacet terraeque tremens inmurmurat atrae,

utque salire solet mutilatae cauda colubrae,

palpitat et moriens dominae vestigia quaerit. 560

hoc quoque post facinus (vix ausim credere) fertur

saepe sua lacerum repetisse libidine corpus.

Sustinet ad Procnen post talia facta reverti;

coniuge quae viso germanam quaerit, at ille

dat gemitus fictos commentaque funera narrat, 565

et lacrimae fecere fidem. velamina Procne

deripit ex umeris auro fulgentia lato

induiturque atras vestes et inane sepulcrum

constituit falsisque piacula manibus infert

et luget non sic lugendae fata sororis. 570

Signa deus bis sex acto lustraverat anno;

quid faciat Philomela? fugam custodia claudit,

structa rigent solido stabulorum moenia saxo,

os mutum facti caret indice. grande doloris

ingenium est, miserisque venit sollertia rebus: 575

stamina barbarica suspendit callida tela

purpureasque notas filis intexuit albis,

indicium sceleris; perfectaque tradidit uni,

utque ferat dominae, gestu rogat; illa rogata

pertulit ad Procnen nec scit, quid tradat in illis. 580

evolvit vestes saevi matrona tyranni

germanaeque suae fatum miserabile legit

et (mirum potuisse) silet: dolor ora repressit,

verbaque quaerenti satis indignantia linguae

defuerunt, nec flere vacat, sed fasque nefasque 585

confusura ruit poenaeque in imagine tota est.

Tempus erat, quo sacra solent trieterica Bacchi

Sithoniae celebrare nurus: (nox conscia sacris,

nocte sonat Rhodope tinnitibus aeris acuti)

nocte sua est egressa domo regina deique 590

ritibus instruitur furialiaque accipit arma;

vite caput tegitur, lateri cervina sinistro

vellera dependent, umero levis incubat hasta.

concita per silvas turba comitante suarum

terribilis Procne furiisque agitata doloris, 595

Bacche, tuas simulat: venit ad stabula avia tandem

exululatque euhoeque sonat portasque refringit

germanamque rapit raptaeque insignia Bacchi

induit et vultus hederarum frondibus abdit

attonitamque trahens intra sua moenia ducit.

600

Ut sensit tetigisse domum Philomela nefandam,

horruit infelix totoque expalluit ore;

nacta locum Procne sacrorum pignora demit

oraque develat miserae pudibunda sororis

amplexumque petit; sed non attollere contra 605

sustinet haec oculos paelex sibi visa sororis

deiectoque in humum vultu iurare volenti

testarique deos, per vim sibi dedecus illud

inlatum, pro voce manus fuit. ardet et iram

non capit ipsa suam Procne fletumque sororis 610

corripiens 'non est lacrimis hoc' inquit 'agendum,

sed ferro, sed si quid habes, quod vincere ferrum

possit. in omne nefas ego me, germana, paravi:

aut ego, cum facibus regalia tecta cremabo,

artificem mediis inmittam Terea flammis, 615

aut linguam atque oculos et quae tibi membra pudorem

abstulerunt ferro rapiam, aut per vulnera mille

sontem animam expellam! magnum quodcumque paravi;

quid sit, adhuc dubito.'

Peragit dum talia Procne,

ad matrem veniebat Itys; quid possit, ab illo 620

admonita est oculisque tuens inmitibus 'a! quam

es similis patri!' dixit nec plura locuta

triste parat facinus tacitaque exaestuat ira.

ut tamen accessit natus matrique salutem

attulit et parvis adduxit colla lacertis 625

mixtaque blanditiis puerilibus oscula iunxit,

mota quidem est genetrix, infractaque constitit ira

invitique oculi lacrimis maduere coactis;

sed simul ex nimia mentem pietate labare

sensit, ab hoc iterum est ad vultus versa sororis 630

inque vicem spectans ambos 'cur admovet' inquit

'alter blanditias, rapta silet altera lingua?

quam vocat hic matrem, cur non vocat illa sororem?

cui sis nupta, vide, Pandione nata, marito!

degeneras! scelus est pietas in coniuge Tereo.' 635

nec mora, traxit Ityn, veluti Gangetica cervae

lactentem fetum per silvas tigris opacas,

utque domus altae partem tenuere remotam,

tendentemque manus et iam sua fata videntem

et 'mater! mater!' clamantem et colla petentem 640

ense ferit Procne, lateri qua pectus adhaeret,

nec vultum vertit. satis illi ad fata vel unum

vulnus erat: iugulum ferro Philomela resolvit,

vivaque adhuc animaeque aliquid retinentia membra

dilaniant.

pars inde cavis exsultat aenis, 645

pars veribus stridunt; manant penetralia tabo.

His adhibet coniunx ignarum Terea mensis

et patrii moris sacrum mentita, quod uni

fas sit adire viro, comites famulosque removit.

ipse sedens solio Tereus sublimis avito 650

vescitur inque suam sua viscera congerit alvum,

tantaque nox animi est, 'Ityn huc accersite!' dixit.

dissimulare nequit crudelia gaudia Procne

iamque suae cupiens exsistere nuntia cladis

'intus habes, quem poscis' ait: circumspicit ille 655

atque, ubi sit, quaerit; quaerenti iterumque vocanti,

sicut erat sparsis furiali caede capillis,

prosiluit Ityosque caput Philomela cruentum

misit in ora patris nec tempore maluit ullo

posse loqui et meritis testari gaudia dictis. 660

Thracius ingenti mensas clamore repellit

vipereasque ciet Stygia de valle sorores

et modo, si posset, reserato pectore diras

egerere inde dapes semesaque viscera gestit,

flet modo seque vocat bustum miserabile nati, 665

nunc sequitur nudo genitas Pandione ferro.

corpora Cecropidum pennis pendere putares:

pendebant pennis. quarum petit altera silvas,

altera tecta subit, neque adhuc de pectore caedis

excessere notae, signataque sanguine pluma est. 670

ille dolore suo poenaeque cupidine velox

vertitur in volucrem, cui stant in vertice cristae.

prominet inmodicum pro longa cuspide rostrum;

nomen epops volucri, facies armata videtur.

Hic dolor ante diem longaeque extrema senectae 675

tempora Tartareas Pandiona misit ad umbras.

sceptra loci rerumque capit moderamen Erectheus,

iustitia dubium validisne potentior armis.

quattuor ille quidem iuvenes totidemque crearat

femineae sortis, sed erat par forma duarum. 680

e quibus Aeolides Cephalus te coniuge felix,

Procri, fuit; Boreae Tereus Thracesque nocebant,

dilectaque diu caruit deus Orithyia,

dum rogat et precibus mavult quam viribus uti;

ast ubi blanditiis agitur nihil, horridus ira, 685

quae solita est illi nimiumque domestica vento,

'et merito!' dixit; 'quid enim mea tela reliqui,

saevitiam et vires iramque animosque minaces,

admovique preces, quarum me dedecet usus?

apta mihi vis est: vi tristia nubila pello, 690

vi freta concutio nodosaque robora verto

induroque nives et terras grandine pulso;

idem ego, cum fratres caelo sum nactus aperto

(nam mihi campus is est), tanto molimine luctor,

ut medius nostris concursibus insonet aether 695

exsiliantque cavis elisi nubibus ignes;

idem ego, cum subii convexa foramina terrae

supposuique ferox imis mea terga cavernis,

sollicito manes totumque tremoribus orbem.

hac ope debueram thalamos petiisse, socerque 700

non orandus erat mihi sed faciendus Erectheus.'

haec Boreas aut his non inferiora locutus

excussit pennas, quarum iactatibus omnis

adflata est tellus latumque perhorruit aequor,

pulvereamque trahens per summa cacumina pallam 705

verrit humum pavidamque metu caligine tectus

Orithyian amans fulvis amplectitur alis.

dum volat, arserunt agitati fortius ignes,

nec prius aerii cursus suppressit habenas,

quam Ciconum tenuit populos et moenia raptor. 710

illic et gelidi coniunx Actaea tyranni

et genetrix facta est, partus enixa gemellos,

cetera qui matris, pennas genitoris haberent.

non tamen has una memorant cum corpore natas,

barbaque dum rutilis aberat subnixa capillis, 715

inplumes Calaisque puer Zetesque fuerunt;

mox pariter pennae ritu coepere volucrum

cingere utrumque latus, pariter flavescere malae.

ergo ubi concessit tempus puerile iuventae,

vellera cum Minyis nitido radiantia villo 720

per mare non notum prima petiere carina.

Ovid The Latin Library The Classics Page

Ovid: Metamorphoses VII

Iamque fretum Minyae Pagasaea puppe secabant,

perpetuaque trahens inopem sub nocte senectam

Phineus visus erat, iuvenesque Aquilone creati

virgineas volucres miseri senis ore fugarant,

multaque perpessi claro sub Iasone tandem 5

contigerant rapidas limosi Phasidos undas.

dumque adeunt regem Phrixeaque vellera poscunt

lexque datur Minyis magnorum horrenda laborum,

concipit interea validos Aeetias ignes

et luctata diu, postquam ratione furorem 10

vincere non poterat, 'frustra, Medea, repugnas:

nescio quis deus obstat,' ait, 'mirumque, nisi hoc est,

aut aliquid certe simile huic, quod amare vocatur.

nam cur iussa patris nimium mihi dura videntur?

sunt quoque dura nimis! cur, quem modo denique vidi, 15

ne pereat, timeo? quae tanti causa timoris?

excute virgineo conceptas pectore flammas,

si potes, infelix! si possem, sanior essem!

sed trahit invitam nova vis, aliudque cupido,

mens aliud suadet: video meliora proboque, 20

deteriora sequor. quid in hospite, regia virgo,

ureris et thalamos alieni concipis orbis?

haec quoque terra potest, quod ames, dare. vivat an ille

occidat, in dis est. vivat tamen! idque precari

vel sine amore licet: quid enim commisit Iason? 25

quem, nisi crudelem, non tangat Iasonis aetas

et genus et virtus? quem non, ut cetera desint,

ore movere potest? certe mea pectora movit.

at nisi opem tulero, taurorum adflabitur ore

concurretque suae segeti, tellure creatis 30

hostibus, aut avido dabitur fera praeda draconi.

hoc ego si patiar, tum me de tigride natam,

tum ferrum et scopulos gestare in corde fatebor!

cur non et specto pereuntem oculosque videndo

conscelero? cur non tauros exhortor in illum 35

terrigenasque feros insopitumque draconem?

di meliora velint! quamquam non ista precanda,

sed facienda mihi.—prodamne ego regna parentis,

atque ope nescio quis servabitur advena nostra,

ut per me sospes sine me det lintea ventis 40

virque sit alterius, poenae Medea relinquar?

si facere hoc aliamve potest praeponere nobis,

occidat ingratus! sed non is vultus in illo,

non ea nobilitas animo est, ea gratia formae,

ut timeam fraudem meritique oblivia nostri. 45

et dabit ante fidem, cogamque in foedera testes

esse deos. quid tuta times? accingere et omnem

pelle moram: tibi se semper debebit Iason,

te face sollemni iunget sibi perque Pelasgas

servatrix urbes matrum celebrabere turba. 50

ergo ego germanam fratremque patremque deosque

et natale solum ventis ablata relinquam?

nempe pater saevus, nempe est mea barbara tellus,

frater adhuc infans; stant mecum vota sororis,

maximus intra me deus est! non magna relinquam, 55

magna sequar: titulum servatae pubis Achivae

notitiamque soli melioris et oppida, quorum

hic quoque fama viget, cultusque artesque locorum,

quemque ego cum rebus, quas totus possidet orbis,

Aesoniden mutasse velim, quo coniuge felix 60

et dis cara ferar et vertice sidera tangam.