Metamorphoses (page 5)

quid, quod nescio qui mediis concurrere in undis

dicuntur montes ratibusque inimica Charybdis

nunc sorbere fretum, nunc reddere, cinctaque saevis

Scylla rapax canibus Siculo latrare profundo? 65

nempe tenens, quod amo, gremioque in Iasonis haerens

per freta longa ferar; nihil illum amplexa verebor

aut, siquid metuam, metuam de coniuge solo.—

coniugiumne putas speciosaque nomina culpae

inponis, Medea, tuae?—quin adspice, quantum 70

adgrediare nefas, et, dum licet, effuge crimen!'

dixit, et ante oculos rectum pietasque pudorque

constiterant, et victa dabat iam terga Cupido.

Ibat ad antiquas Hecates Perseidos aras,

quas nemus umbrosum secretaque silva tegebat, 75

et iam fortis erat, pulsusque recesserat ardor,

cum videt Aesoniden exstinctaque flamma reluxit.

erubuere genae, totoque recanduit ore,

utque solet ventis alimenta adsumere, quaeque

parva sub inducta latuit scintilla favilla 80

crescere et in veteres agitata resurgere vires,

sic iam lenis amor, iam quem languere putares,

ut vidit iuvenem, specie praesentis inarsit.

et casu solito formosior Aesone natus

illa luce fuit: posses ignoscere amanti. 85

spectat et in vultu veluti tum denique viso

lumina fixa tenet nec se mortalia demens

ora videre putat nec se declinat ab illo;

ut vero coepitque loqui dextramque prehendit

hospes et auxilium submissa voce rogavit 90

promisitque torum, lacrimis ait illa profusis:

'quid faciam, video: nec me ignorantia veri

decipiet, sed amor. servabere munere nostro,

servatus promissa dato!' per sacra triformis

ille deae lucoque foret quod numen in illo 95

perque patrem soceri cernentem cuncta futuri

eventusque suos et tanta pericula iurat:

creditus accepit cantatas protinus herbas

edidicitque usum laetusque in tecta recessit.

Postera depulerat stellas Aurora micantes: 100

conveniunt populi sacrum Mavortis in arvum

consistuntque iugis; medio rex ipse resedit

agmine purpureus sceptroque insignis eburno.

ecce adamanteis Vulcanum naribus efflant

aeripedes tauri, tactaeque vaporibus herbae 105

ardent, utque solent pleni resonare camini,

aut ubi terrena silices fornace soluti

concipiunt ignem liquidarum adspergine aquarum,

pectora sic intus clausas volventia flammas

gutturaque usta sonant; tamen illis Aesone natus 110

obvius it.

vertere truces venientis ad ora

terribiles vultus praefixaque cornua ferro

pulvereumque solum pede pulsavere bisulco

fumificisque locum mugitibus inpleverunt.

deriguere metu Minyae; subit ille nec ignes 115

sentit anhelatos (tantum medicamina possunt!)

pendulaque audaci mulcet palearia dextra

suppositosque iugo pondus grave cogit aratri

ducere et insuetum ferro proscindere campum:

mirantur Colchi, Minyae clamoribus augent 120

adiciuntque animos. galea tum sumit aena

vipereos dentes et aratos spargit in agros.

semina mollit humus valido praetincta veneno,

et crescunt fiuntque sati nova corpora dentes,

utque hominis speciem materna sumit in alvo 125

perque suos intus numeros conponitur infans

nec nisi maturus communes exit in auras,

sic, ubi visceribus gravidae telluris imago

effecta est hominis, feto consurgit in arvo,

quodque magis mirum est, simul edita concutit arma. 130

quos ubi viderunt praeacutae cuspidis hastas

in caput Haemonii iuvenis torquere parantis,

demisere metu vultumque animumque Pelasgi;

ipsa quoque extimuit, quae tutum fecerat illum.

utque peti vidit iuvenem tot ab hostibus unum, 135

palluit et subito sine sanguine frigida sedit,

neve parum valeant a se data gramina, carmen

auxiliare canit secretasque advocat artes.

ille gravem medios silicem iaculatus in hostes

a se depulsum Martem convertit in ipsos: 140

terrigenae pereunt per mutua vulnera fratres

civilique cadunt acie. gratantur Achivi

victoremque tenent avidisque amplexibus haerent.

tu quoque victorem conplecti, barbara, velles:

obstitit incepto pudor, at conplexa fuisses, 145

sed te, ne faceres, tenuit reverentia famae.

quod licet, adfectu tacito laetaris agisque

carminibus grates et dis auctoribus horum.

Pervigilem superest herbis sopire draconem,

qui crista linguisque tribus praesignis et uncis 150

dentibus horrendus custos erat arboris aureae.

hunc postquam sparsit Lethaei gramine suci

verbaque ter dixit placidos facientia somnos,

quae mare turbatum, quae concita flumina sistunt,

somnus in ignotos oculos sibi venit, et auro 155

heros Aesonius potitur spolioque superbus

muneris auctorem secum, spolia altera, portans

victor Iolciacos tetigit cum coniuge portus.

Haemoniae matres pro gnatis dona receptis

grandaevique ferunt patres congestaque flamma 160

tura liquefaciunt, inductaque cornibus aurum

victima vota cadit, sed abest gratantibus Aeson

iam propior leto fessusque senilibus annis,

cum sic Aesonides: 'o cui debere salutem

confiteor, coniunx, quamquam mihi cuncta dedisti 165

excessitque fidem meritorum summa tuorum,

si tamen hoc possunt (quid enim non carmina possunt?)

deme meis annis et demptos adde parenti!'

nec tenuit lacrimas: mota est pietate rogantis,

dissimilemque animum subiit Aeeta relictus; 170

nec tamen adfectus talis confessa 'quod' inquit

'excidit ore tuo, coniunx, scelus? ergo ego cuiquam

posse tuae videor spatium transcribere vitae?

nec sinat hoc Hecate, nec tu petis aequa; sed isto,

quod petis, experiar maius dare munus, Iason. 175

arte mea soceri longum temptabimus aevum,

non annis revocare tuis, modo diva triformis

adiuvet et praesens ingentibus adnuat ausis.'

Tres aberant noctes, ut cornua tota coirent

efficerentque orbem; postquam plenissima fulsit 180

ac solida terras spectavit imagine luna,

egreditur tectis vestes induta recinctas,

nuda pedem, nudos umeris infusa capillos,

fertque vagos mediae per muta silentia noctis

incomitata gradus: homines volucresque ferasque 185

solverat alta quies, nullo cum murmure saepes,

inmotaeque silent frondes, silet umidus aer,

sidera sola micant: ad quae sua bracchia tendens

ter se convertit, ter sumptis flumine crinem

inroravit aquis ternisque ululatibus ora 190

solvit et in dura submisso poplite terra

'Nox' ait 'arcanis fidissima, quaeque diurnis

aurea cum luna succeditis ignibus astra,

tuque, triceps Hecate, quae coeptis conscia nostris

adiutrixque venis cantusque artisque magorum, 195

quaeque magos, Tellus, pollentibus instruis herbis,

auraeque et venti montesque amnesque lacusque,

dique omnes nemorum, dique omnes noctis adeste,

quorum ope, cum volui, ripis mirantibus amnes

in fontes rediere suos, concussaque sisto, 200

stantia concutio cantu freta, nubila pello

nubilaque induco, ventos abigoque vocoque,

vipereas rumpo verbis et carmine fauces,

vivaque saxa sua convulsaque robora terra

et silvas moveo iubeoque tremescere montis 205

et mugire solum manesque exire sepulcris!

te quoque, Luna, traho, quamvis Temesaea labores

aera tuos minuant; currus quoque carmine nostro

pallet avi, pallet nostris Aurora venenis!

vos mihi taurorum flammas hebetastis et unco 210

inpatiens oneris collum pressistis aratro,

vos serpentigenis in se fera bella dedistis

custodemque rudem somni sopistis et aurum

vindice decepto Graias misistis in urbes:

nunc opus est sucis, per quos renovata senectus 215

in florem redeat primosque recolligat annos,

et dabitis. neque enim micuerunt sidera frustra,

nec frustra volucrum tractus cervice draconum

currus adest.' aderat demissus ab aethere currus.

quo simul adscendit frenataque colla draconum 220

permulsit manibusque leves agitavit habenas,

sublimis rapitur subiectaque Thessala Tempe

despicit et certis regionibus adplicat angues:

et quas Ossa tulit, quas altum Pelion herbas,

Othrysque Pindusque et Pindo maior Olympus, 225

perspicit et placitas partim radice revellit,

partim succidit curvamine falcis aenae.

multa quoque Apidani placuerunt gramina ripis,

multa quoque Amphrysi, neque eras inmunis, Enipeu;

nec non Peneos nec non Spercheides undae 230

contribuere aliquid iuncosaque litora Boebes;

carpsit et Euboica vivax Anthedone gramen,

nondum mutato vulgatum corpore Glauci.

Et iam nona dies curru pennisque draconum

nonaque nox omnes lustrantem viderat agros, 235

cum rediit; neque erant tacti nisi odore dracones,

et tamen annosae pellem posuere senectae.

constitit adveniens citra limenque foresque

et tantum caelo tegitur refugitque viriles

contactus, statuitque aras de caespite binas, 240

dexteriore Hecates, ast laeva parte Iuventae.

has ubi verbenis silvaque incinxit agresti,

haud procul egesta scrobibus tellure duabus

sacra facit cultrosque in guttura velleris atri

conicit et patulas perfundit sanguine fossas; 245

tum super invergens liquidi carchesia mellis

alteraque invergens tepidi carchesia lactis,

verba simul fudit terrenaque numina civit

umbrarumque rogat rapta cum coniuge regem,

ne properent artus anima fraudare senili.

250

Quos ubi placavit precibusque et murmure longo,

Aesonis effetum proferri corpus ad auras

iussit et in plenos resolutum carmine somnos

exanimi similem stratis porrexit in herbis.

hinc procul Aesoniden, procul hinc iubet ire ministros 255

et monet arcanis oculos removere profanos.

diffugiunt iussi; passis Medea capillis

bacchantum ritu flagrantis circuit aras

multifidasque faces in fossa sanguinis atra

tinguit et infectas geminis accendit in aris 260

terque senem flamma, ter aqua, ter sulphure lustrat.

Interea validum posito medicamen aeno

fervet et exsultat spumisque tumentibus albet.

illic Haemonia radices valle resectas

seminaque floresque et sucos incoquit atros; 265

adicit extremo lapides Oriente petitos

et quas Oceani refluum mare lavit harenas;

addit et exceptas luna pernocte pruinas

et strigis infamis ipsis cum carnibus alas

inque virum soliti vultus mutare ferinos 270

ambigui prosecta lupi; nec defuit illis

squamea Cinyphii tenuis membrana chelydri

vivacisque iecur cervi; quibus insuper addit

ova caputque novem cornicis saecula passae.

his et mille aliis postquam sine nomine rebus 275

propositum instruxit mortali barbara maius,

arenti ramo iampridem mitis olivae

omnia confudit summisque inmiscuit ima.

ecce vetus calido versatus stipes aeno

fit viridis primo nec longo tempore frondes 280

induit et subito gravidis oneratur olivis:

at quacumque cavo spumas eiecit aeno

ignis et in terram guttae cecidere calentes,

vernat humus, floresque et mollia pabula surgunt.

quae simul ac vidit, stricto Medea recludit 285

ense senis iugulum veteremque exire cruorem

passa replet sucis; quos postquam conbibit Aeson

aut ore acceptos aut vulnere, barba comaeque

canitie posita nigrum rapuere colorem,

pulsa fugit macies, abeunt pallorque situsque, 290

adiectoque cavae supplentur corpore rugae,

membraque luxuriant: Aeson miratur et olim

ante quater denos hunc se reminiscitur annos.

Viderat ex alto tanti miracula monstri

Liber et admonitus, iuvenes nutricibus annos 295

posse suis reddi, capit hoc a Colchide munus.

Neve doli cessent, odium cum coniuge falsum

Phasias adsimulat Peliaeque ad limina supplex

confugit; atque illam, quoniam gravis ipse senecta est,

excipiunt natae; quas tempore callida parvo 300

Colchis amicitiae mendacis imagine cepit,

dumque refert inter meritorum maxima demptos

Aesonis esse situs atque hac in parte moratur,

spes est virginibus Pelia subiecta creatis,

arte suum parili revirescere posse parentem, 305

idque petunt pretiumque iubent sine fine pacisci.

illa brevi spatio silet et dubitare videtur

suspenditque animos ficta gravitate rogantum.

mox ubi pollicita est, 'quo sit fiducia maior

muneris huius' ait, 'qui vestri maximus aevo est 310

dux gregis inter oves, agnus medicamine fiet.'

protinus innumeris effetus laniger annis

attrahitur flexo circum cava tempora cornu;

cuius ut Haemonio marcentia guttura cultro

fodit et exiguo maculavit sanguine ferrum, 315

membra simul pecudis validosque venefica sucos

mergit in aere cavo: minuunt ea corporis artus

cornuaque exurunt nec non cum cornibus annos,

et tener auditur medio balatus aeno:

nec mora, balatum mirantibus exsilit agnus 320

lascivitque fuga lactantiaque ubera quaerit.

Obstipuere satae Pelia, promissaque postquam

exhibuere fidem, tum vero inpensius instant.

ter iuga Phoebus equis in Hibero flumine mersis

dempserat et quarta radiantia nocte micabant 325

sidera, cum rapido fallax Aeetias igni

imponit purum laticem et sine viribus herbas.

iamque neci similis resoluto corpore regem

et cum rege suo custodes somnus habebat,

quem dederant cantus magicaeque potentia linguae; 330

intrarant iussae cum Colchide limina natae

ambierantque torum: 'quid nunc dubitatis inertes?

stringite' ait 'gladios veteremque haurite crurorem,

ut repleam vacuas iuvenali sanguine venas!

in manibus vestris vita est aetasque parentis: 335

si pietas ulla est nec spes agitatis inanis,

officium praestate patri telisque senectam

exigite, et saniem coniecto emittite ferro!'

his, ut quaeque pia est, hortatibus inpia prima est

et, ne sit scelerata, facit scelus: haud tamen ictus 340

ulla suos spectare potest, oculosque reflectunt,

caecaque dant saevis aversae vulnera dextris.

ille cruore fluens, cubito tamen adlevat artus,

semilacerque toro temptat consurgere, et inter

tot medius gladios pallentia bracchia tendens 345

'quid facitis, gnatae? quid vos in fata parentis

armat?' ait: cecidere illis animique manusque;

plura locuturo cum verbis guttura Colchis

abstulit et calidis laniatum mersit in undis.

Quod nisi pennatis serpentibus isset in auras, 350

non exempta foret poenae: fugit alta superque

Pelion umbrosum, Philyreia tecta, superque

Othryn et eventu veteris loca nota Cerambi:

hic ope nympharum sublatus in aera pennis,

cum gravis infuso tellus foret obruta ponto, 355

Deucalioneas effugit inobrutus undas.

Aeoliam Pitanen a laeva parte relinquit

factaque de saxo longi simulacra draconis

Idaeumque nemus, quo nati furta, iuvencum,

occuluit Liber falsi sub imagine cervi, 360

quaque pater Corythi parva tumulatus harena est,

et quos Maera novo latratu terruit agros,

Eurypylique urbem, qua Coae cornua matres

gesserunt tum, cum discederet Herculis agmen,

Phoebeamque Rhodon et Ialysios Telchinas, 365

quorum oculos ipso vitiantes omnia visu

Iuppiter exosus fraternis subdidit undis;

transit et antiquae Cartheia moenia Ceae,

qua pater Alcidamas placidam de corpore natae

miraturus erat nasci potuisse columbam. 370

inde lacus Hyries videt et Cycneia Tempe,

quae subitus celebravit olor: nam Phylius illic

imperio pueri volucrisque ferumque leonem

tradiderat domitos; taurum quoque vincere iussus

vicerat et spreto totiens iratus amore 375

praemia poscenti taurum suprema negabat;

ille indignatus 'cupies dare' dixit et alto

desiluit saxo; cuncti cecidisse putabant:

factus olor niveis pendebat in aere pennis;

at genetrix Hyrie, servati nescia, flendo 380

delicuit stagnumque suo de nomine fecit.

adiacet his Pleuron, in qua trepidantibus alis

Ophias effugit natorum vulnera Combe;

inde Calaureae Letoidos adspicit arva

in volucrem versi cum coniuge conscia regis. 385

dextera Cyllene est, in qua cum matre Menephron

concubiturus erat saevarum more ferarum;

Cephison procul hinc deflentem fata nepotis

respicit in tumidam phocen ab Apolline versi

Eumelique domum lugentis in aere natum.

390

Tandem vipereis Ephyren Pirenida pennis

contigit: hic aevo veteres mortalia primo

corpora vulgarunt pluvialibus edita fungis.

sed postquam Colchis arsit nova nupta venenis

flagrantemque domum regis mare vidit utrumque, 395

sanguine natorum perfunditur inpius ensis,

ultaque se male mater Iasonis effugit arma.

hinc Titaniacis ablata draconibus intrat

Palladias arces, quae te, iustissima Phene,

teque, senex Peripha, pariter videre volantes 400

innixamque novis neptem Polypemonis alis.

excipit hanc Aegeus facto damnandus in uno,

nec satis hospitium est, thalami quoque foedere iungit.

Iamque aderat Theseus, proles ignara parenti,

qui virtute sua bimarem pacaverat Isthmon: 405

huius in exitium miscet Medea, quod olim

attulerat secum Scythicis aconiton ab oris.

illud Echidnaeae memorant e dentibus ortum

esse canis: specus est tenebroso caecus hiatu,

est via declivis, per quam Tirynthius heros 410

restantem contraque diem radiosque micantes

obliquantem oculos nexis adamante catenis

Cerberon abstraxit, rabida qui concitus ira

inplevit pariter ternis latratibus auras

et sparsit virides spumis albentibus agros; 415

has concresse putant nactasque alimenta feracis

fecundique soli vires cepisse nocendi;

quae quia nascuntur dura vivacia caute,

agrestes aconita vocant. ea coniugis astu

ipse parens Aegeus nato porrexit ut hosti. 420

sumpserat ignara Theseus data pocula dextra,

cum pater in capulo gladii cognovit eburno

signa sui generis facinusque excussit ab ore.

effugit illa necem nebulis per carmina motis;

At genitor, quamquam laetatur sospite nato, 425

attonitus tamen est, ingens discrimine parvo

committi potuisse nefas: fovet ignibus aras

muneribusque deos inplet, feriuntque secures

colla torosa boum vinctorum cornua vittis.

nullus Erecthidis fertur celebratior illo 430

inluxisse dies: agitant convivia patres

et medium vulgus nec non et carmina vino

ingenium faciente canunt: 'te, maxime Theseu,

mirata est Marathon Cretaei sanguine tauri,

quodque suis securus arat Cromyona colonus, 435

munus opusque tuum est; tellus Epidauria per te

clavigeram vidit Vulcani occumbere prolem,

vidit et inmitem Cephisias ora Procrusten,

Cercyonis letum vidit Cerealis Eleusin.

occidit ille Sinis magnis male viribus usus, 440

qui poterat curvare trabes et agebat ab alto

ad terram late sparsuras corpora pinus.

tutus ad Alcathoen, Lelegeia moenia, limes

conposito Scirone patet, sparsisque latronis

terra negat sedem, sedem negat ossibus unda; 445

quae iactata diu fertur durasse vetustas

in scopulos: scopulis nomen Scironis inhaeret.

si titulos annosque tuos numerare velimus,

facta prement annos. pro te, fortissime, vota

publica suscipimus, Bacchi tibi sumimus haustus.' 450

consonat adsensu populi precibusque faventum

regia, nec tota tristis locus ullus in urbe est.

Nec tamen (usque adeo nulla est sincera voluptas,

sollicitumque aliquid laetis intervenit) Aegeus

gaudia percepit nato secura recepto: 455

bella parat Minos; qui quamquam milite, quamquam

classe valet, patria tamen est firmissimus ira

Androgeique necem iustis ulciscitur armis.

ante tamen bello vires adquirit amicas,

quaque potens habitus volucri freta classe pererrat: 460

hinc Anaphen sibi iungit et Astypaleia regna,

(promissis Anaphen, regna Astypaleia bello);

hinc humilem Myconon cretosaque rura Cimoli

florentemque thymo Syron planamque Seriphon

marmoreamque Paron, quamque inpia prodidit Arne 465

Siphnon et accepto, quod avara poposcerat, auro

mutata est in avem, quae nunc quoque diligit aurum,

nigra pedes, nigris velata monedula pennis.

At non Oliaros Didymeque et Tenos et Andros

et Gyaros nitidaeque ferax Peparethos olivae 470

Cnosiacas iuvere rates; latere inde sinistro

Oenopiam Minos petit, Aeacideia regna:

Oenopiam veteres adpellavere, sed ipse

Aeacus Aeginam genetricis nomine dixit.

turba ruit tantaeque virum cognoscere famae 475

expetit; occurrunt illi Telamonque minorque

quam Telamon Peleus et proles tertia Phocus;

ipse quoque egreditur tardus gravitate senili

Aeacus et, quae sit veniendi causa, requirit.

admonitus patrii luctus suspirat et illi 480

dicta refert rector populorum talia centum:

'arma iuves oro pro gnato sumpta piaeque

pars sis militiae; tumulo solacia posco.'

huic Asopiades 'petis inrita' dixit 'et urbi

non facienda meae; neque enim coniunctior ulla 485

Cecropidis est hac tellus: ea foedera nobis.'

tristis abit 'stabunt' que 'tibi tua foedera magno'

dixit et utilius bellum putat esse minari

quam gerere atque suas ibi praeconsumere vires.

classis ab Oenopiis etiamnum Lyctia muris 490

spectari poterat, cum pleno concita velo

Attica puppis adest in portusque intrat amicos,

quae Cephalum patriaeque simul mandata ferebat.

Aeacidae longo iuvenes post tempore visum

agnovere tamen Cephalum dextrasque dedere 495

inque patris duxere domum: spectabilis heros

et veteris retinens etiamnum pignora formae

ingreditur ramumque tenens popularis olivae

a dextra laevaque duos aetate minores

maior habet, Clyton et Buten, Pallante creatos. 500

Postquam congressus primi sua verba tulerunt,

Cecropidae Cephalus peragit mandata rogatque

auxilium foedusque refert et iura parentum,

imperiumque peti totius Achaidos addit.

sic ubi mandatam iuvit facundia causam, 505

Aeacus, in capulo sceptri nitente sinistra,

'ne petite auxilium, sed sumite' dixit, 'Athenae,

nec dubie vires, quas haec habet insula, vestras

ducite, et (o maneat rerum status iste mearum!)

robora non desunt; superat mihi miles et hoc est, 510

gratia dis, felix et inexcusabile tempus.'

'immo ita sit' Cephalus, 'crescat tua civibus opto

urbs' ait; 'adveniens equidem modo gaudia cepi,

cum tam pulchra mihi, tam par aetate iuventus

obvia processit; multos tamen inde requiro, 515

quos quondam vidi vestra prius urbe receptus.'

Aeacus ingemuit tristique ita voce locutus:

'flebile principium melior fortuna secuta est;

hanc utinam possem vobis memorare sine illo!

ordine nunc repetam, neu longa ambage morer vos, 520

ossa cinisque iacent, memori quos mente requiris,

et quota pars illi rerum periere mearum!

dira lues ira populis Iunonis iniquae

incidit exosae dictas a paelice terras.

dum visum mortale malum tantaeque latebat 525

causa nocens cladis, pugnatum est arte medendi:

exitium superabat opem, quae victa iacebat.

principio caelum spissa caligine terras

pressit et ignavos inclusit nubibus aestus;

dumque quater iunctis explevit cornibus orbem 530

Luna, quater plenum tenuata retexuit orbem,

letiferis calidi spirarunt aestibus austri.

constat et in fontis vitium venisse lacusque,

miliaque incultos serpentum multa per agros

errasse atque suis fluvios temerasse venenis. 535

strage canum primo volucrumque oviumque boumque

inque feris subiti deprensa potentia morbi.

concidere infelix validos miratur arator

inter opus tauros medioque recumbere sulco;

lanigeris gregibus balatus dantibus aegros 540

sponte sua lanaeque cadunt et corpora tabent;

acer equus quondam magnaeque in pulvere famae

degenerat palmas veterumque oblitus honorum

ad praesepe gemit leto moriturus inerti.

non aper irasci meminit, non fidere cursu 545

cerva nec armentis incurrere fortibus ursi.

omnia languor habet: silvisque agrisque viisque

corpora foeda iacent, vitiantur odoribus aurae.

mira loquar: non illa canes avidaeque volucres,

non cani tetigere lupi; dilapsa liquescunt 550

adflatuque nocent et agunt contagia late.

'Pervenit ad miseros damno graviore colonos

pestis et in magnae dominatur moenibus urbis.

viscera torrentur primo, flammaeque latentis

indicium rubor est et ductus anhelitus; igni 555

aspera lingua tumet, tepidisque arentia ventis

ora patent, auraeque graves captantur hiatu.

non stratum, non ulla pati velamina possunt,

nuda sed in terra ponunt praecordia, nec fit

corpus humo gelidum, sed humus de corpore fervet. 560

nec moderator adest, inque ipsos saeva medentes

erumpit clades, obsuntque auctoribus artes;

quo propior quisque est servitque fidelius aegro,

in partem leti citius venit, utque salutis

spes abiit finemque vident in funere morbi, 565

indulgent animis et nulla, quid utile, cura est:

utile enim nihil est. passim positoque pudore

fontibus et fluviis puteisque capacibus haerent,

nec sitis est exstincta prius quam vita bibendo.

inde graves multi nequeunt consurgere et ipsis 570

inmoriuntur aquis, aliquis tamen haurit et illas;

tantaque sunt miseris invisi taedia lecti,

prosiliunt aut, si prohibent consistere vires,

corpora devolvunt in humum fugiuntque penates

quisque suos, sua cuique domus funesta videtur, 575

et quia causa latet, locus est in crimine; partim

semianimes errare viis, dum stare valebant,

adspiceres, flentes alios terraque iacentes

lassaque versantes supremo lumina motu;

membraque pendentis tendunt ad sidera caeli, 580

hic illic, ubi mors deprenderat, exhalantes.

'Quid mihi tunc animi fuit? an, quod debuit esse,

ut vitam odissem et cuperem pars esse meorum?

quo se cumque acies oculorum flexerat, illic

vulgus erat stratum, veluti cum putria motis 585

poma cadunt ramis agitataque ilice glandes.

templa vides contra gradibus sublimia longis:

Iuppiter illa tenet. quis non altaribus illis

inrita tura dedit? quotiens pro coniuge coniunx,

pro gnato genitor dum verba precantia dicit, 590

non exoratis animam finivit in aris,

inque manu turis pars inconsumpta reperta est!

admoti quotiens templis, dum vota sacerdos

concipit et fundit durum inter cornua vinum,

haud exspectato ceciderunt vulnere tauri! 595

ipse ego sacra Iovi pro me patriaque tribusque

cum facerem natis, mugitus victima diros

edidit et subito conlapsa sine ictibus ullis

exiguo tinxit subiectos sanguine cultros.

exta quoque aegra notas veri monitusque deorum 600

perdiderant: tristes penetrant ad viscera morbi.

ante sacros vidi proiecta cadavera postes,

ante ipsas, quo mors foret invidiosior, aras.

pars animam laqueo claudunt mortisque timorem

morte fugant ultroque vocant venientia fata. 605

corpora missa neci nullis de more feruntur

funeribus (neque enim capiebant funera portae):

aut inhumata premunt terras aut dantur in altos

indotata rogos; et iam reverentia nulla est,

deque rogis pugnant alienisque ignibus ardent. 610

qui lacriment, desunt, indefletaeque vagantur

natorumque patrumque animae iuvenumque senumque,

nec locus in tumulos, nec sufficit arbor in ignes.

Attonitus tanto miserarum turbine rerum,

"Iuppiter o!" dixi, "si te non falsa loquuntur 615

dicta sub amplexus Aeginae Asopidos isse,

nec te, magne pater, nostri pudet esse parentem,

aut mihi redde meos aut me quoque conde sepulcro!"

ille notam fulgore dedit tonitruque secundo.

"accipio sintque ista precor felicia mentis 620

signa tuae!" dixi, "quod das mihi, pigneror omen."

forte fuit iuxta patulis rarissima ramis

sacra Iovi quercus de semine Dodonaeo;

hic nos frugilegas adspeximus agmine longo

grande onus exiguo formicas ore gerentes 625

rugosoque suum servantes cortice callem;

dum numerum miror, "totidem, pater optime," dixi,

"tu mihi da cives et inania moenia supple!"

intremuit ramisque sonum sine flamine motis

alta dedit quercus: pavido mihi membra timore 630

horruerant, stabantque comae; tamen oscula terrae

roboribusque dedi, nec me sperare fatebar;

sperabam tamen atque animo mea vota fovebam.

nox subit, et curis exercita corpora somnus

occupat: ante oculos eadem mihi quercus adesse 635

et ramis totidem totidemque animalia ramis

ferre suis visa est pariterque tremescere motu

graniferumque agmen subiectis spargere in arvis;

crescere desubito et maius maiusque videri

ac se tollere humo rectoque adsistere trunco 640

et maciem numerumque pedum nigrumque colorem

ponere et humanam membris inducere formam.

somnus abit: damno vigilans mea visa querorque

in superis opis esse nihil; at in aedibus ingens

murmur erat, vocesque hominum exaudire videbar 645

iam mihi desuetas; dum suspicor has quoque somni

esse, venit Telamon properus foribusque reclusis

"speque fideque, pater", dixit "maiora videbis:

egredere!" egredior, qualesque in imagine somni

visus eram vidisse viros, ex ordine tales 650

adspicio noscoque: adeunt regemque salutant.

vota Iovi solvo populisque recentibus urbem

partior et vacuos priscis cultoribus agros,

Myrmidonasque voco nec origine nomina fraudo.

corpora vidisti; mores, quos ante gerebant, 655

nunc quoque habent: parcum genus est patiensque laborum

quaesitique tenax et quod quaesita reservet.

hi te ad bella pares annis animisque sequentur,

cum primum qui te feliciter attulit eurus'

(eurus enim attulerat) 'fuerit mutatus in austrum.' 660

Talibus atque aliis longum sermonibus illi

inplevere diem; lucis pars ultima mensae

est data, nox somnis. iubar aureus extulerat Sol,

flabat adhuc eurus redituraque vela tenebat:

ad Cephalum Pallante sati, cui grandior aetas, 665

ad regem Cephalus simul et Pallante creati

conveniunt, sed adhuc regem sopor altus habebat.

excipit Aeacides illos in limine Phocus;

nam Telamon fraterque viros ad bella legebant.

Phocus in interius spatium pulchrosque recessus 670

Cecropidas ducit, cum quis simul ipse resedit.

adspicit Aeoliden ignota ex arbore factum

ferre manu iaculum, cuius fuit aurea cuspis.

pauca prius mediis sermonibus ille locutus

'sum nemorum studiosus' ait 'caedisque ferinae; 675

qua tamen e silva teneas hastile recisum,

iamdudum dubito: certe si fraxinus esset,

fulva colore foret; si cornus, nodus inesset.

unde sit, ignoro, sed non formosius isto

viderunt oculi telum iaculabile nostri.' 680

excipit Actaeis e fratribus alter et 'usum

maiorem specie mirabere' dixit 'in isto.

consequitur, quodcumque petit, fortunaque missum

non regit, et revolat nullo referente cruentum.'

tum vero iuvenis Nereius omnia quaerit, 685

cur sit et unde datum, quis tanti muneris auctor.

quae petit, ille refert, sed enim narrare pudori est,

qua tulerit mercede; silet tactusque dolore

coniugis amissae lacrimis ita fatur obortis:

'hoc me, nate dea, (quis possit credere?) telum 690

flere facit facietque diu, si vivere nobis

fata diu dederint; hoc me cum coniuge cara

perdidit: hoc utinam caruissem munere semper!

'Procris erat, si forte magis pervenit ad aures

Orithyia tuas, raptae soror Orithyiae, 695

si faciem moresque velis conferre duarum,

dignior ipsa rapi! pater hanc mihi iunxit Erectheus,

hanc mihi iunxit amor: felix dicebar eramque;

non ita dis visum est, aut nunc quoque forsitan essem.

alter agebatur post sacra iugalia mensis, 700

cum me cornigeris tendentem retia cervis

vertice de summo semper florentis Hymetti

lutea mane videt pulsis Aurora tenebris

invitumque rapit. liceat mihi vera referre

pace deae: quod sit roseo spectabilis ore, 705

quod teneat lucis, teneat confinia noctis,

nectareis quod alatur aquis, ego Procrin amabam;

pectore Procris erat, Procris mihi semper in ore.

sacra tori coitusque novos thalamosque recentes

primaque deserti referebam foedera lecti: 710

mota dea est et "siste tuas, ingrate, querellas;

Procrin habe!" dixit, "quod si mea provida mens est,

non habuisse voles." meque illi irata remisit.

cum redeo mecumque deae memorata retracto,

esse metus coepit, ne iura iugalia coniunx 715

non bene servasset: facies aetasque iubebat

credere adulterium, prohibebant credere mores;

sed tamen afueram, sed et haec erat, unde redibam,

criminis exemplum, sed cuncta timemus amantes.

quaerere, quod doleam, statuo donisque pudicam 720

sollicitare fidem; favet huic Aurora timori

inmutatque meam (videor sensisse) figuram.

Palladias ineo non cognoscendus Athenas

ingrediorque domum; culpa domus ipsa carebat

castaque signa dabat dominoque erat anxia rapto: 725

vix aditus per mille dolos ad Erecthida factus.

ut vidi, obstipui meditataque paene reliqui

temptamenta fide; male me, quin vera faterer,

continui, male, quin, et oportuit, oscula ferrem.

tristis erat (sed nulla tamen formosior illa 730

esse potest tristi) desiderioque dolebat

coniugis abrepti: tu collige, qualis in illa,

Phoce, decor fuerit, quam sic dolor ipse decebat!

quid referam, quotiens temptamina nostra pudici

reppulerint mores, quotiens "ego" dixerit "uni 735

servor; ubicumque est, uni mea gaudia servo."

cui non ista fide satis experientia sano

magna foret? non sum contentus et in mea pugno

vulnera, dum census dare me pro nocte loquendo

muneraque augendo tandem dubitare coegi. 740

exclamo male victor: "adest, mala, fictus adulter!

verus eram coniunx! me, perfida, teste teneris."

illa nihil; tacito tantummodo victa pudore

insidiosa malo cum coniuge limina fugit;

offensaque mei genus omne perosa virorum 745

montibus errabat, studiis operata Dianae.

tum mihi deserto violentior ignis ad ossa

pervenit: orabam veniam et peccasse fatebar

et potuisse datis simili succumbere culpae

me quoque muneribus, si munera tanta darentur. 750

haec mihi confesso, laesum prius ulta pudorem,

redditur et dulces concorditer exigit annos;

dat mihi praeterea, tamquam se parva dedisset

dona, canem munus; quem cum sua traderet illi

Cynthia, "currendo superabit" dixerat "omnes." 755

dat simul et iaculum, manibus quod, cernis, habemus.

muneris alterius quae sit fortuna, requiris?

accipe mirandum: novitate movebere facti!

'Carmina Laiades non intellecta priorum

solverat ingeniis, et praecipitata iacebat 760

inmemor ambagum vates obscura suarum:

protinus Aoniis inmittitur altera Thebis 763

[scilicet alma Themis nec talia linquit inulta!] 762

pestis, et exitio multi pecorumque suoque 764

rurigenae pavere feram; vicina iuventus

venimus et latos indagine cinximus agros.

illa levi velox superabat retia saltu

summaque transibat postarum lina plagarum:

copula detrahitur canibus, quas illa sequentes

effugit et coetum non segnior alite ludit. 770

poscor et ipse meum consensu Laelapa magno

(muneris hoc nomen): iamdudum vincula pugnat

exuere ipse sibi colloque morantia tendit.

vix bene missus erat, nec iam poteramus, ubi esset,

scire; pedum calidus vestigia pulvis habebat, 775

ipse oculis ereptus erat: non ocior illo

hasta nec excussae contorto verbere glandes

nec Gortyniaco calamus levis exit ab arcu.

collis apex medii subiectis inminet arvis:

tollor eo capioque novi spectacula cursus, 780

quo modo deprendi, modo se subducere ab ipso

vulnere visa fera est; nec limite callida recto

in spatiumque fugit, sed decipit ora sequentis

et redit in gyrum, ne sit suus inpetus hosti:

inminet hic sequiturque parem similisque tenenti 785

non tenet et vanos exercet in aera morsus.

ad iaculi vertebar opem; quod dextera librat

dum mea, dum digitos amentis addere tempto,

lumina deflexi. revocataque rursus eodem

rettuleram: medio (mirum) duo marmora campo 790

adspicio; fugere hoc, illud captare putares.

scilicet invictos ambo certamine cursus

esse deus voluit, si quis deus adfuit illis.'

hactenus, et tacuit; 'iaculo quod crimen in ipso est?'

Phocus ait; iaculi sic crimina reddidit ille: 795

'Gaudia principium nostri sunt, Phoce, doloris:

illa prius referam. iuvat o meminisse beati

temporis, Aeacide, quo primos rite per annos

coniuge eram felix, felix erat illa marito.

mutua cura duos et amor socialis habebat, 800

nec Iovis illa meo thalamos praeferret amori,

nec me quae caperet, non si Venus ipsa veniret,

ulla erat; aequales urebant pectora flammae.

sole fere radiis feriente cacumina primis

venatum in silvas iuvenaliter ire solebam 805

nec mecum famuli nec equi nec naribus acres

ire canes nec lina sequi nodosa solebant:

tutus eram iaculo; sed cum satiata ferinae

dextera caedis erat, repetebam frigus et umbras

et quae de gelidis exibat vallibus aura: 810

aura petebatur medio mihi lenis in aestu,

auram exspectabam, requies erat illa labori.

"aura" (recordor enim), "venias" cantare solebam,

"meque iuves intresque sinus, gratissima, nostros,

utque facis, relevare velis, quibus urimur, aestus!" 815

forsitan addiderim (sic me mea fata trahebant),

blanditias plures et "tu mihi magna voluptas"

dicere sim solitus, "tu me reficisque fovesque,

tu facis, ut silvas, ut amem loca sola: meoque

spiritus iste tuus semper captatur ab ore." 820

vocibus ambiguis deceptam praebuit aurem

nescio quis nomenque aurae tam saepe vocatum

esse putat nymphae: nympham mihi credit amari.

criminis extemplo ficti temerarius index

Procrin adit linguaque refert audita susurra. 825

credula res amor est: subito conlapsa dolore,

ut mihi narratur, cecidit; longoque refecta

tempore se miseram, se fati dixit iniqui

deque fide questa est et crimine concita vano,

quod nihil est, metuit, metuit sine corpore nomen 830

et dolet infelix veluti de paelice vera.

saepe tamen dubitat speratque miserrima falli

indiciique fidem negat et, nisi viderit ipsa,

damnatura sui non est delicta mariti.

postera depulerant Aurorae lumina noctem: 835

egredior silvamque peto victorque per herbas

"aura, veni" dixi "nostroque medere labori!"

et subito gemitus inter mea verba videbar

nescio quos audisse; "veni" tamen "optima!" dicens

fronde levem rursus strepitum faciente caduca 840

sum ratus esse feram telumque volatile misi:

Procris erat medioque tenens in pectore vulnus

"ei mihi" conclamat! vox est ubi cognita fidae

coniugis, ad vocem praeceps amensque cucurri.

semianimem et sparsas foedantem sanguine vestes 845

et sua (me miserum!) de vulnere dona trahentem

invenio corpusque meo mihi carius ulnis

mollibus attollo scissaque a pectore veste

vulnera saeva ligo conorque inhibere cruorem

neu me morte sua sceleratum deserat, oro. 850

viribus illa carens et iam moribunda coegit

haec se pauca loqui: "per nostri foedera lecti

perque deos supplex oro superosque meosque,

per si quid merui de te bene perque manentem

nunc quoque, cum pereo, causam mihi mortis amorem, 855

ne thalamis Auram patiare innubere nostris!"

dixit, et errorem tum denique nominis esse

et sensi et docui.

sed quid docuisse iuvabat?

labitur, et parvae fugiunt cum sanguine vires,

dumque aliquid spectare potest, me spectat et in me 860

infelicem animam nostroque exhalat in ore;

sed vultu meliore mori secura videtur.'

Flentibus haec lacrimans heros memorabat, et ecce

Aeacus ingreditur duplici cum prole novoque

milite; quem Cephalus cum fortibus accipit armis.

Ovid The Latin Library The Classics Page

Ovid: Metamorphoses VIII

Iam nitidum retegente diem noctisque fugante

tempora Lucifero cadit Eurus, et umida surgunt

nubila: dant placidi cursum redeuntibus Austri

Aeacidis Cephaloque; quibus feliciter acti

ante exspectatum portus tenuere petitos. 5

interea Minos Lelegeia litora vastat

praetemptatque sui vires Mavortis in urbe

Alcathoi, quam Nisus habet, cui splendidus ostro

inter honoratos medioque in vertice canos

crinis inhaerebat, magni fiducia regni. 10

Sexta resurgebant orientis cornua lunae,

et pendebat adhuc belli fortuna, diuque

inter utrumque volat dubiis Victoria pennis.

regia turris erat vocalibus addita muris,

in quibus auratam proles Letoia fertur 15

deposuisse lyram: saxo sonus eius inhaesit.

saepe illuc solita est ascendere filia Nisi

et petere exiguo resonantia saxa lapillo,

tum cum pax esset; bello quoque saepe solebat

spectare ex illa rigidi certamina Martis, 20

iamque mora belli procerum quoque nomina norat

armaque equosque habitusque Cydoneasque pharetras;

noverat ante alios faciem ducis Europaei,

plus etiam, quam nosse sat est: hac iudice Minos,

seu caput abdiderat cristata casside pennis, 25

in galea formosus erat; seu sumpserat aere

fulgentem clipeum, clipeum sumpsisse decebat;

torserat adductis hastilia lenta lacertis:

laudabat virgo iunctam cum viribus artem;

inposito calamo patulos sinuaverat arcus: 30

sic Phoebum sumptis iurabat stare sagittis;

cum vero faciem dempto nudaverat aere

purpureusque albi stratis insignia pictis

terga premebat equi spumantiaque ora regebat,

vix sua, vix sanae virgo Niseia compos 35

mentis erat: felix iaculum, quod tangeret ille,

quaeque manu premeret, felicia frena vocabat.

impetus est illi, liceat modo, ferre per agmen

virgineos hostile gradus, est impetus illi

turribus e summis in Cnosia mittere corpus 40

castra vel aeratas hosti recludere portas,

vel siquid Minos aliud velit. utque sedebat

candida Dictaei spectans tentoria regis,

'laeter,' ait 'doleamne geri lacrimabile bellum,

in dubio est; doleo, quod Minos hostis amanti est. 45

sed nisi bella forent, numquam mihi cognitus esset!

me tamen accepta poterat deponere bellum

obside: me comitem, me pacis pignus haberet.

si quae te peperit, talis, pulcherrime regum,

qualis es ipse, fuit, merito deus arsit in illa. 50

o ego ter felix, si pennis lapsa per auras

Cnosiaci possem castris insistere regis

fassaque me flammasque meas, qua dote, rogarem,

vellet emi, tantum patrias ne posceret arces!

nam pereant potius sperata cubilia, quam sim 55

proditione potens!—quamvis saepe utile vinci

victoris placidi fecit clementia multis.

iusta gerit certe pro nato bella perempto:

et causaque valet causamque tuentibus armis.

at, puto, vincemur; qui si manet exitus urbem, 60

cur suus haec illi reseret mea moenia Mavors

et non noster amor? melius sine caede moraque

inpensaque sui poterit superare cruoris.

non metuam certe, ne quis tua pectora, Minos,

vulneret inprudens: quis enim tam durus, ut in te 65

derigere inmitem non inscius audeat hastam?

coepta placent, et stat sententia tradere mecum

dotalem patriam finemque inponere bello;

verum velle parum est! aditus custodia servat,

claustraque portarum genitor tenet: hunc ego solum 70

infelix timeo, solus mea vota moratur.

di facerent, sine patre forem! sibi quisque profecto

est deus: ignavis precibus Fortuna repugnat.

altera iamdudum succensa cupidine tanto

perdere gauderet, quodcumque obstaret amori. 75

et cur ulla foret me fortior? ire per ignes

et gladios ausim; nec in hoc tamen ignibus ullis

aut gladiis opus est, opus est mihi crine paterno.

illa mihi est auro pretiosior, illa beatam

purpura me votique mei factura potentem.' 80

Talia dicenti curarum maxima nutrix

nox intervenit, tenebrisque audacia crevit.

prima quies aderat, qua curis fessa diurnis

pectora somnus habet: thalamos taciturna paternos

intrat et (heu facinus!) fatali nata parentem 85

crine suum spoliat praedaque potita nefanda

per medios hostes (meriti fiducia tanta est) 88

pervenit ad regem; quem sic adfata paventem est:

'suasit amor facinus: proles ego regia Nisi

Scylla tibi trado patriaeque meosque penates;

praemia nulla peto nisi te: cape pignus amoris

purpureum crinem nec me nunc tradere crinem,

sed patrium tibi crede caput!' scelerataque dextra

munera porrexit; Minos porrecta refugit 95

turbatusque novi respondit imagine facti:

'di te summoveant, o nostri infamia saecli,

orbe suo, tellusque tibi pontusque negetur!

certe ego non patiar Iovis incunabula, Creten,

qui meus est orbis, tantum contingere monstrum.' 100

Dixit, et ut leges captis iustissimus auctor

hostibus inposuit, classis retinacula solvi

iussit et aeratas impelli remige puppes.

Scylla freto postquam deductas nare carinas

nec praestare ducem sceleris sibi praemia vidit, 105

consumptis precibus violentam transit in iram

intendensque manus passis furibunda capillis

'quo fugis' exclamat 'meritorum auctore relicta,

o patriae praelate meae, praelate parenti?

quo fugis, inmitis, cuius victoria nostrum 110

et scelus et meritum est? nec te data munera, nec te

noster amor movit, nec quod spes omnis in unum

te mea congesta est? nam quo deserta revertar?

in patriam? superata iacet! sed finge manere:

proditione mea clausa est mihi! patris ad ora? 115

quem tibi donavi? cives odere merentem,

finitimi exemplum metuunt: exponimur orbae

terrarum, nobis ut Crete sola pateret.

hac quoque si prohibes et nos, ingrate, relinquis,

non genetrix Europa tibi est, sed inhospita Syrtis, 120

Armeniae tigres austroque agitata Charybdis.

Nec Iove tu natus, nec mater imagine tauri

ducta tua est: generis falsa est ea fabula! verus,

[et ferus et captus nullius amore iuvencae]

qui te progenuit, taurus fuit. exige poenas, 125

Nise pater!

gaudete malis, modo prodita, nostris,

moenia! nam, fateor, merui et sum digna perire.

sed tamen ex illis aliquis, quos impia laesi,

me perimat! cur, qui vicisti crimine nostro,

insequeris crimen? scelus hoc patriaeque patrique est, 130

officium tibi sit! te vere coniuge digna est,

quae torvum ligno decepit adultera taurum

discordemque utero fetum tulit. ecquid ad aures

perveniunt mea dicta tuas, an inania venti

verba ferunt idemque tuas, ingrate, carinas? 135

iam iam Pasiphaen non est mirabile taurum

praeposuisse tibi: tu plus feritatis habebas.

me miseram! properare iubet! divulsaque remis

unda sonat, mecumque simul mea terra recedit.

nil agis, o frustra meritorum oblite meorum: 140

insequar invitum puppimque amplexa recurvam

per freta longa trahar.' Vix dixerat, insilit undis

consequiturque rates faciente cupidine vires

Cnosiacaeque haeret comes invidiosa carinae.

quam pater ut vidit (nam iam pendebat in aura 145

et modo factus erat fulvis haliaeetus alis),

ibat, ut haerentem rostro laceraret adunco;

illa metu puppim dimisit, et aura cadentem

sustinuisse levis, ne tangeret aequora, visa est.

pluma subit palmis: in avem mutata vocatur 150

Ciris et a tonso est hoc nomen adepta capillo.

Vota Iovi Minos taurorum corpora centum

solvit, ut egressus ratibus Curetida terram

contigit, et spoliis decorata est regia fixis.

creverat obprobrium generis, foedumque patebat 155

matris adulterium monstri novitate biformis;

destinat hunc Minos thalamo removere pudorem

multiplicique domo caecisque includere tectis.

Daedalus ingenio fabrae celeberrimus artis

ponit opus turbatque notas et lumina flexum 160

ducit in errorem variarum ambage viarum.

non secus ac liquidus Phrygiis Maeandros in arvis

ludit et ambiguo lapsu refluitque fluitque

occurrensque sibi venturas aspicit undas

et nunc ad fontes, nunc ad mare versus apertum 165

incertas exercet aquas: ita Daedalus implet

innumeras errore vias vixque ipse reverti

ad limen potuit: tanta est fallacia tecti.

Quo postquam geminam tauri iuvenisque figuram

clausit, et Actaeo bis pastum sanguine monstrum 170

tertia sors annis domuit repetita novenis,

utque ope virginea nullis iterata priorum

ianua difficilis filo est inventa relecto,

protinus Aegides rapta Minoide Diam

vela dedit comitemque suam crudelis in illo 175

litore destituit; desertae et multa querenti

amplexus et opem Liber tulit, utque perenni

sidere clara foret, sumptam de fronte coronam

inmisit caelo: tenues volat illa per auras

dumque volat, gemmae nitidos vertuntur in ignes 180

consistuntque loco specie remanente coronae,

qui medius Nixique genu est Anguemque tenentis.

Daedalus interea Creten longumque perosus

exilium tactusque loci natalis amore

clausus erat pelago. 'terras licet' inquit 'et undas 185

obstruat: et caelum certe patet; ibimus illac:

omnia possideat, non possidet aera Minos.'

dixit et ignotas animum dimittit in artes

naturamque novat. nam ponit in ordine pennas

a minima coeptas, longam breviore sequenti, 190

ut clivo crevisse putes: sic rustica quondam

fistula disparibus paulatim surgit avenis;

tum lino medias et ceris alligat imas

atque ita conpositas parvo curvamine flectit,

ut veras imitetur aves. puer Icarus una 195

stabat et, ignarus sua se tractare pericla,

ore renidenti modo, quas vaga moverat aura,

captabat plumas, flavam modo pollice ceram

mollibat lusuque suo mirabile patris

impediebat opus. postquam manus ultima coepto 200

inposita est, geminas opifex libravit in alas

ipse suum corpus motaque pependit in aura;

instruit et natum 'medio' que 'ut limite curras,

Icare,' ait 'moneo, ne, si demissior ibis,

unda gravet pennas, si celsior, ignis adurat: 205

inter utrumque vola. nec te spectare Booten

aut Helicen iubeo strictumque Orionis ensem:

me duce carpe viam!' pariter praecepta volandi

tradit et ignotas umeris accommodat alas.

inter opus monitusque genae maduere seniles, 210

et patriae tremuere manus; dedit oscula nato

non iterum repetenda suo pennisque levatus

ante volat comitique timet, velut ales, ab alto

quae teneram prolem produxit in aera nido,

hortaturque sequi damnosasque erudit artes 215

et movet ipse suas et nati respicit alas.

hos aliquis tremula dum captat harundine pisces,

aut pastor baculo stivave innixus arator

vidit et obstipuit, quique aethera carpere possent,

credidit esse deos. et iam Iunonia laeva 220

parte Samos (fuerant Delosque Parosque relictae)

dextra Lebinthos erat fecundaque melle Calymne,

cum puer audaci coepit gaudere volatu

deseruitque ducem caelique cupidine tractus

altius egit iter. rapidi vicinia solis 225

mollit odoratas, pennarum vincula, ceras;

tabuerant cerae: nudos quatit ille lacertos,

remigioque carens non ullas percipit auras,

oraque caerulea patrium clamantia nomen

excipiuntur aqua, quae nomen traxit ab illo. 230

at pater infelix, nec iam pater, 'Icare,' dixit,

'Icare,' dixit 'ubi es? qua te regione requiram?'

'Icare' dicebat: pennas aspexit in undis

devovitque suas artes corpusque sepulcro

condidit, et tellus a nomine dicta sepulti. 235

Hunc miseri tumulo ponentem corpora nati

garrula limoso prospexit ab elice perdix

et plausit pennis testataque gaudia cantu est,

unica tunc volucris nec visa prioribus annis,

factaque nuper avis longum tibi, Daedale, crimen. 240

namque huic tradiderat, fatorum ignara, docendam

progeniem germana suam, natalibus actis

bis puerum senis, animi ad praecepta capacis;

ille etiam medio spinas in pisce notatas

traxit in exemplum ferroque incidit acuto 245

perpetuos dentes et serrae repperit usum;

primus et ex uno duo ferrea bracchia nodo

vinxit, ut aequali spatio distantibus illis

altera pars staret, pars altera duceret orbem.

Daedalus invidit sacraque ex arce Minervae 250

praecipitem misit, lapsum mentitus; at illum,

quae favet ingeniis, excepit Pallas avemque

reddidit et medio velavit in aere pennis,

sed vigor ingenii quondam velocis in alas

inque pedes abiit; nomen, quod et ante, remansit. 255

non tamen haec alte volucris sua corpora tollit,

nec facit in ramis altoque cacumine nidos:

propter humum volitat ponitque in saepibus ova

antiquique memor metuit sublimia casus.

Iamque fatigatum tellus Aetnaea tenebat 260

Daedalon, et sumptis pro supplice Cocalus armis

mitis habebatur; iam lamentabile Athenae

pendere desierant Thesea laude tributum:

templa coronantur, bellatricemque Minervam

cum Iove disque vocant aliis, quos sanguine voto 265

muneribusque datis et acerris turis honorant;

sparserat Argolicas nomen vaga fama per urbes

Theseos, et populi, quos dives Achaia cepit,

huius opem magnis inploravere periclis,

huius opem Calydon, quamvis Meleagron haberet, 270

sollicita supplex petiit prece: causa petendi

sus erat, infestae famulus vindexque Dianae.

Oenea namque ferunt pleni successibus anni

primitias frugum Cereri, sua vina Lyaeo,

Palladios flavae latices libasse Minervae; 275

coeptus ab agricolis superos pervenit ad omnes

ambitiosus honor: solas sine ture relictas

praeteritae cessasse ferunt Latoidos aras.

tangit et ira deos. 'at non inpune feremus,

quaeque inhonoratae, non et dicemur inultae' 280

inquit, et Olenios ultorem spreta per agros

misit aprum, quanto maiores herbida tauros

non habet Epiros, sed habent Sicula arva minores:

sanguine et igne micant oculi, riget horrida cervix,

et setae similes rigidis hastilibus horrent: 285

fervida cum rauco latos stridore per armos 287

spuma fluit, dentes aequantur dentibus Indis,

fulmen ab ore venit, frondes afflatibus ardent.

is modo crescentes segetes proculcat in herba, 290

nunc matura metit fleturi vota coloni

et Cererem in spicis intercipit: area frustra

et frustra exspectant promissas horrea messes.

sternuntur gravidi longo cum palmite fetus

bacaque cum ramis semper frondentis olivae. 295

saevit et in pecudes: non has pastorve canisve,

non armenta truces possunt defendere tauri.

diffugiunt populi nec se nisi moenibus urbis

esse putant tutos, donec Meleagros et una

lecta manus iuvenum coiere cupidine laudis: 300

Tyndaridae gemini, praestantes caestibus alter,

alter equo, primaeque ratis molitor Iason,

et cum Pirithoo, felix concordia, Theseus,

et duo Thestiadae prolesque Aphareia, Lynceus

et velox Idas, et iam non femina Caeneus, 305

Leucippusque ferox iaculoque insignis Acastus

Hippothousque Dryasque et cretus Amyntore Phoenix

Actoridaeque pares et missus ab Elide Phyleus.

nec Telamon aberat magnique creator Achillis

cumque Pheretiade et Hyanteo Iolao 310

inpiger Eurytion et cursu invictus Echion

Naryciusque Lelex Panopeusque Hyleusque feroxque

Hippasus et primis etiamnum Nestor in annis,

et quos Hippocoon antiquis misit Amyclis,

Penelopaeque socer cum Parrhasio Ancaeo, 315

Ampycidesque sagax et adhuc a coniuge tutus

Oeclides nemorisque decus Tegeaea Lycaei:

rasilis huic summam mordebat fibula vestem,

crinis erat simplex, nodum conlectus in unum,

ex umero pendens resonabat eburnea laevo 320

telorum custos, arcum quoque laeva tenebat;

talis erat cultu, facies, quam dicere vere

virgineam in puero, puerilem in virgine possis.

hanc pariter vidit, pariter Calydonius heros

optavit renuente deo flammasque latentes 325

hausit et 'o felix, siquem dignabitur' inquit

'ista virum!' nec plura sinit tempusque pudorque

dicere: maius opus magni certaminis urguet.

Silva frequens trabibus, quam nulla ceciderat aetas,

incipit a plano devexaque prospicit arva: 330

quo postquam venere viri, pars retia tendunt,

vincula pars adimunt canibus, pars pressa sequuntur

signa pedum, cupiuntque suum reperire periclum.

concava vallis erat, quo se demittere rivi

adsuerant pluvialis aquae; tenet ima lacunae 335

lenta salix ulvaeque leves iuncique palustres

viminaque et longa parvae sub harundine cannae:

hinc aper excitus medios violentus in hostes

fertur, ut excussis elisi nubibus ignes.

sternitur incursu nemus, et propulsa fragorem 340

silva dat: exclamant iuvenes praetentaque forti

tela tenent dextra lato vibrantia ferro.

ille ruit spargitque canes, ut quisque furenti

obstat, et obliquo latrantes dissipat ictu.

cuspis Echionio primum contorta lacerto 345

vana fuit truncoque dedit leve vulnus acerno;

proxima, si nimiis mittentis viribus usa

non foret, in tergo visa est haesura petito:

longius it; auctor teli Pagasaeus Iason.

'Phoebe,' ait Ampycides, 'si te coluique coloque, 350

da mihi, quod petitur, certo contingere telo!'

qua potuit, precibus deus adnuit: ictus ab illo est,

sed sine vulnere aper: ferrum Diana volanti

abstulerat iaculo; lignum sine acumine venit.

ira feri mota est, nec fulmine lenius arsit: 355

emicat ex oculis, spirat quoque pectore flamma,

utque volat moles adducto concita nervo,

cum petit aut muros aut plenas milite turres,

in iuvenes certo sic impete vulnificus sus

fertur et Hippalmon Pelagonaque, dextra tuentes 360

cornua, prosternit: socii rapuere iacentes;

at non letiferos effugit Enaesimus ictus

Hippocoonte satus: trepidantem et terga parantem

vertere succiso liquerunt poplite nervi.

forsitan et Pylius citra Troiana perisset 365

tempora, sed sumpto posita conamine ab hasta

arboris insiluit, quae stabat proxima, ramis

despexitque, loco tutus, quem fugerat, hostem.

dentibus ille ferox in querno stipite tritis

inminet exitio fidensque recentibus armis 370

Eurytidae magni rostro femur hausit adunco.

at gemini, nondum caelestia sidera, fratres,

ambo conspicui, nive candidioribus ambo

vectabantur equis, ambo vibrata per auras

hastarum tremulo quatiebant spicula motu. 375

vulnera fecissent, nisi saetiger inter opacas

nec iaculis isset nec equo loca pervia silvas.

persequitur Telamon studioque incautus eundi

pronus ab arborea cecidit radice retentus.

dum levat hunc Peleus, celerem Tegeaea sagittam 380

inposuit nervo sinuatoque expulit arcu:

fixa sub aure feri summum destrinxit harundo

corpus et exiguo rubefecit sanguine saetas;

nec tamen illa sui successu laetior ictus

quam Meleagros erat: primus vidisse putatur 385

et primus sociis visum ostendisse cruorem

et 'meritum' dixisse 'feres virtutis honorem.'

erubuere viri seque exhortantur et addunt

cum clamore animos iaciuntque sine ordine tela:

turba nocet iactis et, quos petit, impedit ictus. 390

ecce furens contra sua fata bipennifer Arcas

'discite, femineis quid tela virilia praestent,

o iuvenes, operique meo concedite!' dixit.

'ipsa suis licet hunc Latonia protegat armis,

invita tamen hunc perimet mea dextra Diana.' 395

talia magniloquo tumidus memoraverat ore

ancipitemque manu tollens utraque securim

institerat digitis pronos suspensus in ictus:

occupat audentem, quaque est via proxima leto,

summa ferus geminos derexit ad inguina dentes. 400

concidit Ancaeus glomerataque sanguine multo

viscera lapsa fluunt: madefacta est terra cruore.

ibat in adversum proles Ixionis hostem

Pirithous valida quatiens venabula dextra;

cui 'procul' Aegides 'o me mihi carior' inquit 405

'pars animae consiste meae! licet eminus esse

fortibus: Ancaeo nocuit temeraria virtus.'

dixit et aerata torsit grave cuspide cornum;

quo bene librato votique potente futuro

obstitit aesculea frondosus ab arbore ramus. 410

misit et Aesonides iaculum: quod casus ab illo

vertit in inmeriti fatum latrantis et inter

ilia coniectum tellure per ilia fixum est.

at manus Oenidae variat, missisque duabus

hasta prior terra, medio stetit altera tergo. 415

nec mora, dum saevit, dum corpora versat in orbem

stridentemque novo spumam cum sanguine fundit,

vulneris auctor adest hostemque inritat ad iram

splendidaque adversos venabula condit in armos.

gaudia testantur socii clamore secundo 420

victricemque petunt dextrae coniungere dextram

inmanemque ferum multa tellure iacentem

mirantes spectant neque adhuc contingere tutum

esse putant, sed tela tamen sua quisque cruentat.

Ipse pede inposito caput exitiabile pressit 425

atque ita 'sume mei spolium, Nonacria, iuris,'

dixit 'et in partem veniat mea gloria tecum.'

protinus exuvias rigidis horrentia saetis

terga dat et magnis insignia dentibus ora.

illi laetitiae est cum munere muneris auctor; 430

invidere alii, totoque erat agmine murmur.

e quibus ingenti tendentes bracchia voce

'pone age nec titulos intercipe, femina, nostros,'

Thestiadae clamant, 'nec te fiducia formae

decipiat, ne sit longe tibi captus amore 435

auctor,' et huic adimunt munus, ius muneris illi.

non tulit et tumida frendens Mavortius ira

'discite, raptores alieni' dixit 'honoris,

facta minis quantum distent,' hausitque nefando

pectora Plexippi nil tale timentia ferro. 440

Toxea, quid faciat, dubium pariterque volentem

ulcisci fratrem fraternaque fata timentem

haud patitur dubitare diu calidumque priori

caede recalfecit consorti sanguine telum.

Dona deum templis nato victore ferebat, 445

cum videt exstinctos fratres Althaea referri.

quae plangore dato maestis clamoribus urbem

inplet et auratis mutavit vestibus atras;

at simul est auctor necis editus, excidit omnis

luctus et a lacrimis in poenae versus amorem est. 450

Stipes erat, quem, cum partus enixa iaceret

Thestias, in flammam triplices posuere sorores

staminaque inpresso fatalia pollice nentes

'tempora' dixerunt 'eadem lignoque tibique,

o modo nate, damus.' quo postquam carmine dicto 455

excessere deae, flagrantem mater ab igne

eripuit ramum sparsitque liquentibus undis.

ille diu fuerat penetralibus abditus imis

servatusque tuos, iuvenis, servaverat annos.

protulit hunc genetrix taedasque et fragmina poni 460

imperat et positis inimicos admovet ignes.

tum conata quater flammis inponere ramum

coepta quater tenuit: pugnat materque sororque,

et diversa trahunt unum duo nomina pectus.

saepe metu sceleris pallebant ora futuri, 465

saepe suum fervens oculis dabat ira ruborem,

et modo nescio quid similis crudele minanti

vultus erat, modo quem misereri credere posses;

cumque ferus lacrimas animi siccaverat ardor,

inveniebantur lacrimae tamen, utque carina, 470

quam ventus ventoque rapit contrarius aestus,

vim geminam sentit paretque incerta duobus,

Thestias haud aliter dubiis affectibus errat

inque vices ponit positamque resuscitat iram.

incipit esse tamen melior germana parente 475

et consanguineas ut sanguine leniat umbras,

inpietate pia est. nam postquam pestifer ignis

convaluit, 'rogus iste cremet mea viscera' dixit,

utque manu dira lignum fatale tenebat,

ante sepulcrales infelix adstitit aras 480

'poenarum' que 'deae triplices, furialibus,' inquit

'Eumenides, sacris vultus advertite vestros!

ulciscor facioque nefas; mors morte pianda est,

in scelus addendum scelus est, in funera funus:

per coacervatos pereat domus inpia luctus! 485

an felix Oeneus nato victore fruetur,

Thestius orbus erit? melius lugebitis ambo.

vos modo, fraterni manes animaeque recentes,

officium sentite meum magnoque paratas

accipite inferias, uteri mala pignora nostri! 490

ei mihi! quo rapior? fratres, ignoscite matri!

deficiunt ad coepta manus: meruisse fatemur

illum, cur pereat; mortis mihi displicet auctor.

ergo inpune feret vivusque et victor et ipso

successu tumidus regnum Calydonis habebit, 495

vos cinis exiguus gelidaeque iacebitis umbrae?

haud equidem patiar: pereat sceleratus et ille

spemque patris regnumque trahat patriaeque ruinam!

mens ubi materna est? ubi sunt pia iura parentum

et quos sustinui bis mensum quinque labores?

500

o utinam primis arsisses ignibus infans,

idque ego passa forem! vixisti munere nostro;

nunc merito moriere tuo! cape praemia facti

bisque datam, primum partu, mox stipite rapto,

redde animam vel me fraternis adde sepulcris! 505

et cupio et nequeo. quid agam? modo vulnera fratrum

ante oculos mihi sunt et tantae caedis imago,

nunc animum pietas maternaque nomina frangunt.

me miseram! male vincetis, sed vincite, fratres,

dummodo, quae dedero vobis, solacia vosque 510

ipsa sequar!' dixit dextraque aversa trementi

funereum torrem medios coniecit in ignes:

aut dedit aut visus gemitus est ipse dedisse

stipes, ut invitis conreptus ab ignibus arsit.

Inscius atque absens flamma Meleagros ab illa 515

uritur et caecis torreri viscera sentit

ignibus ac magnos superat virtute dolores.

quod tamen ignavo cadat et sine sanguine leto,

maeret et Ancaei felicia vulnera dicit

grandaevumque patrem fratresque piasque sorores 520

cum gemitu sociamque tori vocat ore supremo,

forsitan et matrem. crescunt ignisque dolorque

languescuntque iterum; simul est exstinctus uterque,

inque leves abiit paulatim spiritus auras

paulatim cana prunam velante favilla. 525

Alta iacet Calydon: lugent iuvenesque senesque,

vulgusque proceresque gemunt, scissaeque capillos

planguntur matres Calydonides Eueninae;

pulvere canitiem genitor vultusque seniles

foedat humi fusus spatiosumque increpat aevum. 530

nam de matre manus diri sibi conscia facti

exegit poenas acto per viscera ferro.

non mihi si centum deus ora sonantia linguis

ingeniumque capax totumque Helicona dedisset,

tristia persequerer miserarum fata sororum. 535

inmemores decoris liventia pectora tundunt,

dumque manet corpus, corpus refoventque foventque,

oscula dant ipsi, posito dant oscula lecto.

post cinerem cineres haustos ad pectora pressant

adfusaeque iacent tumulo signataque saxo 540

nomina conplexae lacrimas in nomina fundunt.

quas Parthaoniae tandem Latonia clade

exsatiata domus praeter Gorgenque nurumque

nobilis Alcmenae natis in corpore pennis

adlevat et longas per bracchia porrigit alas 545

corneaque ora facit versasque per aera mittit.

Interea Theseus sociati parte laboris

functus Erectheas Tritonidos ibat ad arces.

clausit iter fecitque moras Achelous eunti

imbre tumens: 'succede meis,' ait 'inclite, tectis, 550

Cecropide, nec te committe rapacibus undis:

ferre trabes solidas obliquaque volvere magno

murmure saxa solent. vidi contermina ripae

cum gregibus stabula alta trahi; nec fortibus illic

profuit armentis nec equis velocibus esse. 555

multa quoque hic torrens nivibus de monte solutis

corpora turbineo iuvenalia vertice mersit.

tutior est requies, solito dum flumina currant

limite, dum tenues capiat suus alveus undas.'

adnuit Aegides 'utar,' que 'Acheloe, domoque 560

consilioque tuo' respondit; et usus utroque est.

pumice multicavo nec levibus atria tophis

structa subit: molli tellus erat umida musco,

summa lacunabant alterno murice conchae.

iamque duas lucis partes Hyperione menso 565

discubuere toris Theseus comitesque laborum,

hac Ixionides, illa Troezenius heros

parte Lelex, raris iam sparsus tempora canis,

quosque alios parili fuerat dignatus honore

Amnis Acarnanum, laetissimus hospite tanto. 570

protinus adpositas nudae vestigia nymphae

instruxere epulis mensas dapibusque remotis

in gemma posuere merum. tum maximus heros,

aequora prospiciens oculis subiecta, 'quis' inquit

'ille locus?' (digitoque ostendit) 'et insula nomen 575

quod gerit illa, doce, quamquam non una videtur!'

Amnis ad haec 'non est' inquit 'quod cernitis unum:

quinque iacent terrae; spatium discrimina fallit.

quoque minus spretae factum mirere Dianae,

naides hae fuerant, quae cum bis quinque iuvencos 580

mactassent rurisque deos ad sacra vocassent,

inmemores nostri festas duxere choreas.

intumui, quantusque feror, cum plurimus umquam,

tantus eram, pariterque animis inmanis et undis

a silvis silvas et ab arvis arva revelli 585

cumque loco nymphas, memores tum denique nostri,

in freta provolvi. fluctus nosterque marisque

continuam diduxit humum partesque resolvit

in totidem, mediis quot cernis Echinadas undis.