Metamorphoses (page 6)

ut tamen ipse vides, procul, en procul una recessit 590

insula, grata mihi; Perimelen navita dicit:

huic ego virgineum dilectae nomen ademi;

quod pater Hippodamas aegre tulit inque profundum

propulit e scopulo periturae corpora natae.

excepi nantemque ferens "o proxima mundi 595

regna vagae" dixi "sortite, Tridentifer, undae,

adfer opem, mersaeque, precor, feritate paterna 601

da, Neptune, locum, vel sit locus ipsa licebit!"

dum loquor, amplexa est artus nova terra natantes 609

et gravis increvit mutatis insula membris.'

Amnis ab his tacuit. factum mirabile cunctos

moverat: inridet credentes, utque deorum

spretor erat mentisque ferox, Ixione natus

'ficta refers nimiumque putas, Acheloe, potentes

esse deos,' dixit 'si dant adimuntque figuras.' 615

obstipuere omnes nec talia dicta probarunt,

ante omnesque Lelex animo maturus et aevo,

sic ait: 'inmensa est finemque potentia caeli

non habet, et quicquid superi voluere, peractum est,

quoque minus dubites, tiliae contermina quercus 620

collibus est Phrygiis modico circumdata muro;

ipse locum vidi; nam me Pelopeia Pittheus

misit in arva suo quondam regnata parenti.

haud procul hinc stagnum est, tellus habitabilis olim,

nunc celebres mergis fulicisque palustribus undae; 625

Iuppiter huc specie mortali cumque parente

venit Atlantiades positis caducifer alis.

mille domos adiere locum requiemque petentes,

mille domos clausere serae; tamen una recepit,

parva quidem, stipulis et canna tecta palustri, 630

sed pia Baucis anus parilique aetate Philemon

illa sunt annis iuncti iuvenalibus, illa

consenuere casa paupertatemque fatendo

effecere levem nec iniqua mente ferendo;

nec refert, dominos illic famulosne requiras: 635

tota domus duo sunt, idem parentque iubentque.

ergo ubi caelicolae parvos tetigere penates

summissoque humiles intrarunt vertice postes,

membra senex posito iussit relevare sedili;

cui superiniecit textum rude sedula Baucis 640

inque foco tepidum cinerem dimovit et ignes

suscitat hesternos foliisque et cortice sicco

nutrit et ad flammas anima producit anili

multifidasque faces ramaliaque arida tecto

detulit et minuit parvoque admovit aeno, 645

quodque suus coniunx riguo conlegerat horto,

truncat holus foliis; furca levat ille bicorni

sordida terga suis nigro pendentia tigno

servatoque diu resecat de tergore partem

exiguam sectamque domat ferventibus undis.

650

interea medias fallunt sermonibus horas

concutiuntque torum de molli fluminis ulva 655

inpositum lecto sponda pedibusque salignis.

vestibus hunc velant, quas non nisi tempore festo

sternere consuerant, sed et haec vilisque vetusque

vestis erat, lecto non indignanda saligno.

adcubuere dei. mensam succincta tremensque 660

ponit anus, mensae sed erat pes tertius inpar:

testa parem fecit; quae postquam subdita clivum

sustulit, aequatam mentae tersere virentes.

ponitur hic bicolor sincerae baca Minervae

conditaque in liquida corna autumnalia faece 665

intibaque et radix et lactis massa coacti

ovaque non acri leviter versata favilla,

omnia fictilibus. post haec caelatus eodem

sistitur argento crater fabricataque fago

pocula, qua cava sunt, flaventibus inlita ceris; 670

parva mora est, epulasque foci misere calentes,

nec longae rursus referuntur vina senectae

dantque locum mensis paulum seducta secundis:

hic nux, hic mixta est rugosis carica palmis

prunaque et in patulis redolentia mala canistris 675

et de purpureis conlectae vitibus uvae,

candidus in medio favus est; super omnia vultus

accessere boni nec iners pauperque voluntas.

'Interea totiens haustum cratera repleri

sponte sua per seque vident succrescere vina: 680

attoniti novitate pavent manibusque supinis

concipiunt Baucisque preces timidusque Philemon

et veniam dapibus nullisque paratibus orant.

unicus anser erat, minimae custodia villae:

quem dis hospitibus domini mactare parabant; 685

ille celer penna tardos aetate fatigat

eluditque diu tandemque est visus ad ipsos

confugisse deos: superi vetuere necari

"di" que "sumus, meritasque luet vicinia poenas

inpia" dixerunt; "vobis inmunibus huius 690

esse mali dabitur; modo vestra relinquite tecta

ac nostros comitate gradus et in ardua montis

ite simul!" parent ambo baculisque levati

nituntur longo vestigia ponere clivo.

tantum aberant summo, quantum semel ire sagitta 695

missa potest: flexere oculos et mersa palude

cetera prospiciunt, tantum sua tecta manere,

dumque ea mirantur, dum deflent fata suorum,

illa vetus dominis etiam casa parva duobus

vertitur in templum: furcas subiere columnae, 700

stramina flavescunt aurataque tecta videntur

caelataeque fores adopertaque marmore tellus.

talia tum placido Saturnius edidit ore:

"dicite, iuste senex et femina coniuge iusto

digna, quid optetis." cum Baucide pauca locutus 705

iudicium superis aperit commune Philemon:

"esse sacerdotes delubraque vestra tueri

poscimus, et quoniam concordes egimus annos,

auferat hora duos eadem, nec coniugis umquam

busta meae videam, neu sim tumulandus ab illa." 710

vota fides sequitur: templi tutela fuere,

donec vita data est; annis aevoque soluti

ante gradus sacros cum starent forte locique

narrarent casus, frondere Philemona Baucis,

Baucida conspexit senior frondere Philemon. 715

iamque super geminos crescente cacumine vultus

mutua, dum licuit, reddebant dicta "vale" que

"o coniunx" dixere simul, simul abdita texit

ora frutex: ostendit adhuc Thyneius illic

incola de gemino vicinos corpore truncos. 720

haec mihi non vani (neque erat, cur fallere vellent)

narravere senes; equidem pendentia vidi

serta super ramos ponensque recentia dixi

"cura deum di sint, et, qui coluere, colantur."'

Desierat, cunctosque et res et moverat auctor, 725

Thesea praecipue; quem facta audire volentem

mira deum innixus cubito Calydonius amnis

talibus adloquitur: 'sunt, o fortissime, quorum

forma semel mota est et in hoc renovamine mansit;

sunt, quibus in plures ius est transire figuras, 730

ut tibi, conplexi terram maris incola, Proteu.

nam modo te iuvenem, modo te videre leonem,

nunc violentus aper, nunc, quem tetigisse timerent,

anguis eras, modo te faciebant cornua taurum;

saepe lapis poteras, arbor quoque saepe videri, 735

interdum, faciem liquidarum imitatus aquarum,

flumen eras, interdum undis contrarius ignis.

'Nec minus Autolyci coniunx, Erysicthone nata,

iuris habet: pater huius erat, qui numina divum

sperneret et nullos aris adoleret odores; 740

ille etiam Cereale nemus violasse securi

dicitur et lucos ferro temerasse vetustos.

stabat in his ingens annoso robore quercus,

una nemus; vittae mediam memoresque tabellae

sertaque cingebant, voti argumenta potentum.

745

saepe sub hac dryades festas duxere choreas,

saepe etiam manibus nexis ex ordine trunci

circuiere modum, mensuraque roboris ulnas

quinque ter inplebat, nec non et cetera tantum

silva sub hac, silva quantum fuit herba sub omni. 750

non tamen idcirco ferrum Triopeius illa

abstinuit famulosque iubet succidere sacrum

robur, et ut iussos cunctari vidit, ab uno

edidit haec rapta sceleratus verba securi:

"non dilecta deae solum, sed et ipsa licebit 755

sit dea, iam tanget frondente cacumine terram."

dixit, et obliquos dum telum librat in ictus,

contremuit gemitumque dedit Deoia quercus,

et pariter frondes, pariter pallescere glandes

coepere ac longi pallorem ducere rami. 760

cuius ut in trunco fecit manus inpia vulnus,

haud aliter fluxit discusso cortice sanguis,

quam solet, ante aras ingens ubi victima taurus

concidit, abrupta cruor e cervice profundi.

obstipuere omnes, aliquisque ex omnibus audet 765

deterrere nefas saevamque inhibere bipennem:

aspicit hunc "mentis" que "piae cape praemia!" dixit

Thessalus inque virum convertit ab arbore ferrum

detruncatque caput repetitaque robora caedit,

redditus e medio sonus est cum robore talis: 770

"nympha sub hoc ego sum Cereri gratissima ligno,

quae tibi factorum poenas instare tuorum

vaticinor moriens, nostri solacia leti."

persequitur scelus ille suum, labefactaque tandem

ictibus innumeris adductaque funibus arbor 775

corruit et multam prostravit pondere silvam.

'Attonitae dryades damno nemorumque suoque,

omnes germanae, Cererem cum vestibus atris

maerentes adeunt poenamque Erysicthonis orant.

adnuit his capitisque sui pulcherrima motu 780

concussit gravidis oneratos messibus agros,

moliturque genus poenae miserabile, si non

ille suis esset nulli miserabilis actis,

pestifera lacerare Fame: quae quatenus ipsi

non adeunda deae est (neque enim Cereremque Famemque 785

fata coire sinunt), montani numinis unam

talibus agrestem conpellat oreada dictis:

"est locus extremis Scythiae glacialis in oris,

triste solum, sterilis, sine fruge, sine arbore tellus;

Frigus iners illic habitant Pallorque Tremorque 790

et ieiuna Fames: ea se in praecordia condat

sacrilegi scelerata, iube, nec copia rerum

vincat eam superetque meas certamine vires,

neve viae spatium te terreat, accipe currus,

accipe, quos frenis alte moderere, dracones!" 795

et dedit; illa dato subvecta per aera curru

devenit in Scythiam: rigidique cacumine montis

(Caucason appellant) serpentum colla levavit

quaesitamque Famem lapidoso vidit in agro

unguibus et raras vellentem dentibus herbas.

800

hirtus erat crinis, cava lumina, pallor in ore,

labra incana situ, scabrae rubigine fauces,

dura cutis, per quam spectari viscera possent;

ossa sub incurvis exstabant arida lumbis,

ventris erat pro ventre locus; pendere putares 805

pectus et a spinae tantummodo crate teneri.

auxerat articulos macies, genuumque tumebat

orbis, et inmodico prodibant tubere tali.

'Hanc procul ut vidit, (neque enim est accedere iuxta

ausa) refert mandata deae paulumque morata, 810

quamquam aberat longe, quamquam modo venerat illuc,

visa tamen sensisse famem est, retroque dracones

egit in Haemoniam versis sublimis habenis.

'Dicta Fames Cereris, quamvis contraria semper

illius est operi, peragit perque aera vento 815

ad iussam delata domum est, et protinus intrat

sacrilegi thalamos altoque sopore solutum

(noctis enim tempus) geminis amplectitur ulnis,

seque viro inspirat, faucesque et pectus et ora

adflat et in vacuis spargit ieiunia venis; 820

functaque mandato fecundum deserit orbem

inque domos inopes adsueta revertitur antra.

'Lenis adhuc Somnus placidis Erysicthona pennis

mulcebat: petit ille dapes sub imagine somni,

oraque vana movet dentemque in dente fatigat, 825

exercetque cibo delusum guttur inani

proque epulis tenues nequiquam devorat auras;

ut vero est expulsa quies, furit ardor edendi

perque avidas fauces incensaque viscera regnat.

nec mora; quod pontus, quod terra, quod educat aer, 830

poscit et adpositis queritur ieiunia mensis

inque epulis epulas quaerit; quodque urbibus esse,

quodque satis poterat populo, non sufficit uni,

plusque cupit, quo plura suam demittit in alvum.

utque fretum recipit de tota flumina terra 835

nec satiatur aquis peregrinosque ebibit amnes,

utque rapax ignis non umquam alimenta recusat

innumerasque trabes cremat et, quo copia maior

est data, plura petit turbaque voracior ipsa est:

sic epulas omnes Erysicthonis ora profani 840

accipiunt poscuntque simul. cibus omnis in illo

causa cibi est, semperque locus fit inanis edendo.

'Iamque fame patrias altique voragine ventris

attenuarat opes, sed inattenuata manebat

tum quoque dira fames, inplacataeque vigebat 845

flamma gulae. tandem, demisso in viscera censu,

filia restabat, non illo digna parente.

hanc quoque vendit inops: dominum generosa recusat

et vicina suas tendens super aequora palmas

"eripe me domino, qui raptae praemia nobis 850

virginitatis habes!" ait: haec Neptunus habebat;

qui prece non spreta, quamvis modo visa sequenti

esset ero, formamque novat vultumque virilem

induit et cultus piscem capientibus aptos.

hanc dominus spectans "o qui pendentia parvo 855

aera cibo celas, moderator harundinis," inquit

"sic mare conpositum, sic sit tibi piscis in unda

credulus et nullos, nisi fixus, sentiat hamos:

quae modo cum vili turbatis veste capillis

litore in hoc steterat (nam stantem in litore vidi), 860

dic, ubi sit: neque enim vestigia longius exstant."

illa dei munus bene cedere sensit et a se

se quaeri gaudens his est resecuta rogantem:

"quisquis es, ignoscas; in nullam lumina partem

gurgite ab hoc flexi studioque operatus inhaesi, 865

quoque minus dubites, sic has deus aequoris artes

adiuvet, ut nemo iamdudum litore in isto,

me tamen excepto, nec femina constitit ulla."

credidit et verso dominus pede pressit harenam

elususque abiit: illi sua reddita forma est. 870

ast ubi habere suam transformia corpora sensit,

saepe pater dominis Triopeida tradit, at illa

nunc equa, nunc ales, modo bos, modo cervus abibat

praebebatque avido non iusta alimenta parenti.

vis tamen illa mali postquam consumpserat omnem 875

materiam derantque gravi nova pabula morbo,

ipse suos artus lacerans divellere morsu

coepit et infelix minuendo corpus alebat.—

'Quid moror externis? etiam mihi nempe novandi est

corporis, o iuvenis, numero finita, potestas. 880

nam modo, qui nunc sum, videor, modo flector in anguem,

armenti modo dux vires in cornua sumo,—

cornua, dum potui. nunc pars caret altera telo

frontis, ut ipse vides.' gemitus sunt verba secuti.

Ovid The Latin Library The Classics Page

Ovid: Metamorphoses IX

Quae gemitus truncaeque deo Neptunius heros

causa rogat frontis; cui sic Calydonius amnis

coepit inornatos redimitus harundine crines:

'triste petis munus. quis enim sua proelia victus

commemorare velit? referam tamen ordine, nec tam 5

turpe fuit vinci, quam contendisse decorum est,

magnaque dat nobis tantus solacia victor.

nomine siqua suo fando pervenit ad aures

Deianira tuas, quondam pulcherrima virgo

multorumque fuit spes invidiosa procorum. 10

cum quibus ut soceri domus est intrata petiti,

"accipe me generum," dixi "Parthaone nate":

dixit et Alcides. alii cessere duobus.

ille Iovem socerum dare se, famamque laborum,

et superata suae referebat iussa novercae. 15

contra ego "turpe deum mortali cedere" dixi—

nondum erat ille deus—"dominum me cernis aquarum

cursibus obliquis inter tua regna fluentum.

nec gener externis hospes tibi missus ab oris,

sed popularis ero et rerum pars una tuarum. 20

tantum ne noceat, quod me nec regia Iuno

odit, et omnis abest iussorum poena laborum.

nam, quo te iactas, Alcmena nate, creatum,

Iuppiter aut falsus pater est, aut crimine verus.

matris adulterio patrem petis. elige, fictum 25

esse Iovem malis, an te per dedecus ortum."

talia dicentem iamdudum lumine torvo

spectat, et accensae non fortiter imperat irae,

verbaque tot reddit: "melior mihi dextera lingua.

dummodo pugnando superem, tu vince loquendo" 30

congrediturque ferox. puduit modo magna locutum

cedere: reieci viridem de corpore vestem,

bracchiaque opposui, tenuique a pectore varas

in statione manus et pugnae membra paravi.

ille cavis hausto spargit me pulvere palmis, 35

inque vicem fulvae tactu flavescit harenae.

et modo cervicem, modo crura, modo ilia captat,

aut captare putes, omnique a parte lacessit.

me mea defendit gravitas frustraque petebar;

haud secus ac moles, magno quam murmure fluctus 40

oppugnant; manet illa, suoque est pondere tuta.

digredimur paulum, rursusque ad bella coimus,

inque gradu stetimus, certi non cedere, eratque

cum pede pes iunctus, totoque ego pectore pronus

et digitos digitis et frontem fronte premebam.

45

non aliter vidi fortes concurrere tauros,

cum, pretium pugnae, toto nitidissima saltu

expetitur coniunx: spectant armenta paventque

nescia, quem maneat tanti victoria regni.

ter sine profectu voluit nitentia contra 50

reicere Alcides a se mea pectora; quarto

excutit amplexus, adductaque bracchia solvit,

inpulsumque manu—certum est mihi vera fateri—

protinus avertit, tergoque onerosus inhaesit.

siqua fides,—neque enim ficta mihi gloria voce 55

quaeritur—inposito pressus mihi monte videbar.

vix tamen inserui sudore fluentia multo

bracchia, vix solvi duros a corpore nexus.

instat anhelanti, prohibetque resumere vires,

et cervice mea potitur. tum denique tellus 60

pressa genu nostro est, et harenas ore momordi.

inferior virtute, meas devertor ad artes,

elaborque viro longum formatus in anguem.

qui postquam flexos sinuavi corpus in orbes,

cumque fero movi linguam stridore bisulcam, 65

risit, et inludens nostras Tirynthius artes

"cunarum labor est angues superare mearum,"

dixit "et ut vincas alios, Acheloe, dracones,

pars quota Lernaeae serpens eris unus echidnae?

vulneribus fecunda suis erat illa, nec ullum 70

de centum numero caput est inpune recisum,

quin gemino cervix herede valentior esset.

hanc ego ramosam natis e caede colubris

crescentemque malo domui, domitamque reclusi.

quid fore te credis, falsum qui versus in anguem 75

arma aliena moves, quem forma precaria celat?"

dixerat, et summo digitorum vincula collo

inicit: angebar, ceu guttura forcipe pressus,

pollicibusque meas pugnabam evellere fauces.

sic quoque devicto restabat tertia tauri 80

forma trucis. tauro mutatus membra rebello.

induit ille toris a laeva parte lacertos,

admissumque trahens sequitur, depressaque dura

cornua figit humo, meque alta sternit harena.

nec satis hoc fuerat: rigidum fera dextera cornu 85

dum tenet, infregit, truncaque a fronte revellit.

naides hoc, pomis et odoro flore repletum,

sacrarunt; divesque meo Bona Copia cornu est.'

Dixerat: et nymphe ritu succincta Dianae,

una ministrarum, fusis utrimque capillis, 90

incessit totumque tulit praedivite cornu

autumnum et mensas, felicia poma, secundas.

lux subit; et primo feriente cacumina sole

discedunt iuvenes, neque enim dum flumina pacem

et placidos habeant lapsus totaeque residant 95

opperiuntur aquae. vultus Achelous agrestes

et lacerum cornu mediis caput abdidit undis.

Huic tamen ablati doluit iactura decoris,

cetera sospes habet. capitis quoque fronde saligna

aut superinposita celatur harundine damnum. 100

at te, Nesse ferox, eiusdem virginis ardor

perdiderat volucri traiectum terga sagitta.

namque nova repetens patrios cum coniuge muros

venerat Eueni rapidas Iove natus ad undas.

uberior solito, nimbis hiemalibus auctus, 105

verticibusque frequens erat atque inpervius amnis.

intrepidum pro se, curam de coniuge agentem

Nessus adit, membrisque valens scitusque vadorum,

'officio' que 'meo ripa sistetur in illa

haec,' ait 'Alcide. tu viribus utere nando!' 110

pallentemque metu, fluviumque ipsumque timentem

tradidit Aonius pavidam Calydonida Nesso.

mox, ut erat, pharetraque gravis spolioque leonis—

nam clavam et curvos trans ripam miserat arcus—

'quandoquidem coepi, superentur flumina' dixit, 115

nec dubitat nec, qua sit clementissimus amnis,

quaerit, et obsequio deferri spernit aquarum.

iamque tenens ripam, missos cum tolleret arcus,

coniugis agnovit vocem Nessoque paranti

fallere depositum 'quo te fiducia' clamat 120

'vana pedum, violente, rapit? tibi, Nesse biformis,

dicimus. exaudi, nec res intercipe nostras.

si te nulla mei reverentia movit, at orbes

concubitus vetitos poterant inhibere paterni.

haud tamen effugies, quamvis ope fidis equina; 125

vulnere, non pedibus te consequar.' ultima dicta

re probat, et missa fugientia terga sagitta

traicit. exstabat ferrum de pectore aduncum.

quod simul evulsum est, sanguis per utrumque foramen

emicuit mixtus Lernaei tabe veneni. 130

excipit hunc Nessus 'ne' que enim 'moriemur

inulti' secum ait, et calido velamina tincta cruore

dat munus raptae velut inritamen amoris.

Longa fuit medii mora temporis, actaque magni

Herculis inplerant terras odiumque novercae.

135

victor ab Oechalia Cenaeo sacra parabat

vota Iovi, cum Fama loquax praecessit ad aures,

Deianira, tuas, quae veris addere falsa

gaudet, et e minimo sua per mendacia crescit,

Amphitryoniaden Ioles ardore teneri. 140

credit amans, venerisque novae perterrita fama

indulsit primo lacrimis, flendoque dolorem

diffudit miseranda suum. mox deinde 'quid autem

flemus?' ait 'paelex lacrimis laetabitur istis.

quae quoniam adveniet, properandum aliquidque novandum est, 145

dum licet, et nondum thalamos tenet altera nostros.

conquerar, an sileam? repetam Calydona, morerne?

excedam tectis? an, si nihil amplius, obstem?

quid si me, Meleagre, tuam memor esse sororem

forte paro facinus, quantumque iniuria possit 150

femineusque dolor, iugulata paelice testor?'

in cursus animus varios abit. omnibus illis

praetulit inbutam Nesseo sanguine vestem

mittere, quae vires defecto reddat amori,

ignaroque Lichae, quid tradat, nescia, luctus 155

ipsa suos tradit blandisque miserrima verbis,

dona det illa viro, mandat. capit inscius heros,

induiturque umeris Lernaeae virus echidnae.

Tura dabat primis et verba precantia flammis,

vinaque marmoreas patera fundebat in aras: 160

incaluit vis illa mali, resolutaque flammis

Herculeos abiit late dilapsa per artus.

dum potuit, solita gemitum virtute repressit.

victa malis postquam est patientia, reppulit aras,

inplevitque suis nemorosam vocibus Oeten. 165

nec mora, letiferam conatur scindere vestem:

qua trahitur, trahit illa cutem, foedumque relatu,

aut haeret membris frustra temptata revelli,

aut laceros artus et grandia detegit ossa.

ipse cruor, gelido ceu quondam lammina candens 170

tincta lacu, stridit coquiturque ardente veneno.

nec modus est, sorbent avidae praecordia flammae,

caeruleusque fluit toto de corpore sudor,

ambustique sonant nervi, caecaque medullis

tabe liquefactis tollens ad sidera palmas 175

'cladibus,' exclamat 'Saturnia, pascere nostris:

pascere, et hanc pestem specta, crudelis, ab alto,

corque ferum satia.

vel si miserandus et hosti,

hoc est, si tibi sum, diris cruciatibus aegram

invisamque animam natamque laboribus aufer. 180

mors mihi munus erit; decet haec dare dona novercam.

ergo ego foedantem peregrino templa cruore

Busirin domui? saevoque alimenta parentis

Antaeo eripui? nec me pastoris Hiberi

forma triplex, nec forma triplex tua, Cerbere, movit? 185

vosne, manus, validi pressistis cornua tauri?

vestrum opus Elis habet, vestrum Stymphalides undae,

Partheniumque nemus? vestra virtute relatus

Thermodontiaco caelatus balteus auro,

pomaque ab insomni concustodita dracone? 190

nec mihi centauri potuere resistere, nec mi

Arcadiae vastator aper? nec profuit hydrae

crescere per damnum geminasque resumere vires?

quid, cum Thracis equos humano sanguine pingues

plenaque corporibus laceris praesepia vidi, 195

visaque deieci, dominumque ipsosque peremi?

his elisa iacet moles Nemeaea lacertis:

hac caelum cervice tuli. defessa iubendo est

saeva Iovis coniunx: ego sum indefessus agendo.

sed nova pestis adest, cui nec virtute resisti 200

nec telis armisque potest. pulmonibus errat

ignis edax imis, perque omnes pascitur artus.

at valet Eurystheus! et sunt, qui credere possint

esse deos?' dixit, perque altam saucius Oeten

haud aliter graditur, quam si venabula taurus 205

corpore fixa gerat, factique refugerit auctor.

saepe illum gemitus edentem, saepe frementem,

saepe retemptantem totas infringere vestes

sternentemque trabes irascentemque videres

montibus aut patrio tendentem bracchia caelo. 210

Ecce Lichan trepidum latitantem rupe cavata

aspicit, utque dolor rabiem conlegerat omnem,

'tune, Licha,' dixit 'feralia dona dedisti?

tune meae necis auctor eris?' tremit ille, pavetque

pallidus, et timide verba excusantia dicit. 215

dicentem genibusque manus adhibere parantem

corripit Alcides, et terque quaterque rotatum

mittit in Euboicas tormento fortius undas.

ille per aerias pendens induruit auras:

utque ferunt imbres gelidis concrescere ventis, 220

inde nives fieri, nivibus quoque molle rotatis

astringi et spissa glomerari grandine corpus,

sic illum validis iactum per inane lacertis

exsanguemque metu nec quicquam umoris habentem

in rigidos versum silices prior edidit aetas.

225

nunc quoque in Euboico scopulus brevis eminet alto

gurgite et humanae servat vestigia formae,

quem, quasi sensurum, nautae calcare verentur,

appellantque Lichan. at tu, Iovis inclita proles,

arboribus caesis, quas ardua gesserat Oete, 230

inque pyram structis arcum pharetramque capacem

regnaque visuras iterum Troiana sagittas

ferre iubes Poeante satum, quo flamma ministro

subdita. dumque avidis comprenditur ignibus agger,

congeriem silvae Nemeaeo vellere summam 235

sternis, et inposita clavae cervice recumbis,

haud alio vultu, quam si conviva iaceres

inter plena meri redimitus pocula sertis.

Iamque valens et in omne latus diffusa sonabat,

securosque artus contemptoremque petebat 240

flamma suum. timuere dei pro vindice terrae.

quos ita, sensit enim, laeto Saturnius ore

Iuppiter adloquitur: 'nostra est timor iste voluptas,

o superi, totoque libens mihi pectore grator,

quod memoris populi dicor rectorque paterque 245

et mea progenies vestro quoque tuta favore est.

nam quamquam ipsius datur hoc inmanibus actis,

obligor ipse tamen. sed enim nec pectora vano

fida metu paveant. Oetaeas spernite flammas!

omnia qui vicit, vincet, quos cernitis, ignes; 250

nec nisi materna Vulcanum parte potentem

sentiet. aeternum est a me quod traxit, et expers

atque inmune necis, nullaque domabile flamma.

idque ego defunctum terra caelestibus oris

accipiam, cunctisque meum laetabile factum 255

dis fore confido. siquis tamen Hercule, siquis

forte deo doliturus erit, data praemia nolet,

sed meruisse dari sciet, invitusque probabit.'

adsensere dei. coniunx quoque regia visa est

cetera non duro, duro tamen ultima vultu 260

dicta tulisse Iovis, seque indoluisse notatam.

interea quodcumque fuit populabile flammae,

Mulciber abstulerat, nec cognoscenda remansit

Herculis effigies, nec quicquam ab imagine ductum

matris habet, tantumque Iovis vestigia servat. 265

utque novus serpens posita cum pelle senecta

luxuriare solet, squamaque nitere recenti,

sic ubi mortales Tirynthius exuit artus,

parte sui meliore viget, maiorque videri

coepit et augusta fieri gravitate verendus.

270

quem pater omnipotens inter cava nubila raptum

quadriiugo curru radiantibus intulit astris.

Sensit Atlas pondus. neque adhuc Stheneleius iras

solverat Eurystheus, odiumque in prole paternum

exercebat atrox. at longis anxia curis 275

Argolis Alcmene, questus ubi ponat aniles,

cui referat nati testatos orbe labores,

cuive suos casus, Iolen habet. Herculis illam

imperiis thalamoque animoque receperat Hyllus,

inpleratque uterum generoso semine; cui sic 280

incipit Alcmene: 'faveant tibi numina saltem,

conripiantque moras tum cum matura vocabis

praepositam timidis parientibus Ilithyiam,

quam mihi difficilem Iunonis gratia fecit.

namque laboriferi cum iam natalis adesset 285

Herculis et decimum premeretur sidere signum,

tendebat gravitas uterum mihi, quodque ferebam,

tantum erat, ut posses auctorem dicere tecti

ponderis esse Iovem. nec iam tolerare labores

ulterius poteram. quin nunc quoque frigidus artus, 290

dum loquor, horror habet, parsque est meminisse doloris.

septem ego per noctes, totidem cruciata diebus,

fessa malis, tendensque ad caelum bracchia, magno

Lucinam Nixosque pares clamore vocabam.

illa quidem venit, sed praecorrupta, meumque 295

quae donare caput Iunoni vellet iniquae.

utque meos audit gemitus, subsedit in illa

ante fores ara, dextroque a poplite laevum

pressa genu et digitis inter se pectine iunctis

sustinuit partus. tacita quoque carmina voce 300

dixit, et inceptos tenuerunt carmina partus.

nitor, et ingrato facio convicia demens

vana Iovi, cupioque mori, moturaque duros

verba queror silices. matres Cadmeides adsunt,

votaque suscipiunt, exhortanturque dolentem. 305

una ministrarum, media de plebe, Galanthis,

flava comas, aderat, faciendis strenua iussis,

officiis dilecta suis. ea sensit iniqua

nescio quid Iunone geri, dumque exit et intrat

saepe fores, divam residentem vidit in ara 310

bracchiaque in genibus digitis conexa tenentem,

et "quaecumque es," ait "dominae gratare. levata est

Argolis Alcmene, potiturque puerpera voto."

exsiluit, iunctasque manus pavefacta remisit

diva potens uteri: vinclis levor ipsa remissis.

315

numine decepto risisse Galanthida fama est.

ridentem prensamque ipsis dea saeva capillis

traxit, et e terra corpus relevare volentem

arcuit, inque pedes mutavit bracchia primos.

strenuitas antiqua manet; nec terga colorem 320

amisere suum: forma est diversa priori.

quae quia mendaci parientem iuverat ore,

ore parit nostrasque domos, ut et ante, frequentat.'

Dixit, et admonitu veteris commota ministrae

ingemuit. quam sic nurus est affata dolentem: 325

'te tamen, o genetrix, alienae sanguine nostro

rapta movet facies. quid si tibi mira sororis

fata meae referam? quamquam lacrimaeque dolorque

impediunt, prohibentque loqui. fuit unica matri—

me pater ex alia genuit—notissima forma 330

Oechalidum, Dryope. quam virginitate carentem

vimque dei passam Delphos Delonque tenentis

excipit Andraemon, et habetur coniuge felix.

est lacus, adclivis devexo margine formam

litoris efficiens, summum myrteta coronant. 335

venerat huc Dryope fatorum nescia, quoque

indignere magis, nymphis latura coronas,

inque sinu puerum, qui nondum impleverat annum,

dulce ferebat onus tepidique ope lactis alebat.

haut procul a stagno Tyrios imitata colores 340

in spem bacarum florebat aquatica lotos.

carpserat hinc Dryope, quos oblectamina nato

porrigeret, flores, et idem factura videbar—

namque aderam—vidi guttas e flore cruentas

decidere et tremulo ramos horrore moveri. 345

scilicet, ut referunt tardi nunc denique agrestes,

Lotis in hanc nymphe, fugiens obscena Priapi,

contulerat versos, servato nomine, vultus.

'Nescierat soror hoc. quae cum perterrita retro

ire et adoratis vellet discedere nymphis, 350

haeserunt radice pedes. convellere pugnat,

nec quicquam, nisi summa movet. subcrescit ab imo,

totaque paulatim lentus premit inguina cortex.

ut vidit, conata manu laniare capillos,

fronde manum implevit: frondes caput omne tenebant. 355

at puer Amphissos (namque hoc avus Eurytus illi

addiderat nomen) materna rigescere sentit

ubera; nec sequitur ducentem lacteus umor.

spectatrix aderam fati crudelis, opemque

non poteram tibi ferre, soror, quantumque valebam, 360

crescentem truncum ramosque amplexa morabar,

et, fateor, volui sub eodem cortice condi.

'Ecce vir Andraemon genitorque miserrimus adsunt,

et quaerunt Dryopen: Dryopen quaerentibus illis

ostendi loton. tepido dant oscula ligno, 365

adfusique suae radicibus arboris haerent.

nil nisi iam faciem, quod non foret arbor, habebat

cara soror: lacrimae misero de corpore factis

inrorant foliis, ac, dum licet, oraque praestant

vocis iter, tales effundit in aera questus: 370

"siqua fides miseris, hoc me per numina iuro

non meruisse nefas. patior sine crimine poenam.

viximus innocuae. si mentior, arida perdam

quas habeo frondes, et caesa securibus urar.

hunc tamen infantem maternis demite ramis, 375

et date nutrici, nostraque sub arbore saepe

lac facitote bibat, nostraque sub arbore ludat.

cumque loqui poterit, matrem facitote salutet,

et tristis dicat 'latet hoc in stipite mater.'

stagna tamen timeat, nec carpat ab arbore flores, 380

et frutices omnes corpus putet esse dearum.

care vale coniunx, et tu, germana, paterque!

qui, siqua est pietas, ab acutae vulnere falcis,

a pecoris morsu frondes defendite nostras.

et quoniam mihi fas ad vos incumbere non est, 385

erigite huc artus, et ad oscula nostra venite,

dum tangi possum, parvumque attollite natum!

plura loqui nequeo. nam iam per candida mollis

colla liber serpit, summoque cacumine condor.

ex oculis removete manus. sine munere vestro 390

contegat inductus morientia lumina cortex!"

desierant simul ora loqui, simul esse. diuque

corpore mutato rami caluere recentes.'

Dumque refert Iole factum mirabile, dumque

Eurytidos lacrimas admoto pollice siccat 395

Alcmene (flet et ipsa tamen) compescuit omnem

res nova tristitiam. nam limine constitit alto

paene puer dubiaque tegens lanugine malas,

ora reformatus primos Iolaus in annos.

hoc illi dederat Iunonia muneris Hebe, 400

victa viri precibus. quae cum iurare pararet,

dona tributuram post hunc se talia nulli,

non est passa Themis: 'nam iam discordia Thebae

bella movent,' dixit 'Capaneusque nisi ab Iove vinci

haud poterit, fientque pares in vulnere fratres, 405

subductaque suos manes tellure videbit

vivus adhuc vates; ultusque parente parentem

natus erit facto pius et sceleratus eodem

attonitusque malis, exul mentisque domusque,

vultibus Eumenidum matrisque agitabitur umbris, 410

donec eum coniunx fatale poposcerit aurum,

cognatumque latus Phegeius hauserit ensis.

tum demum magno petet hos Acheloia supplex

ab Iove Calliroe natis infantibus annos

addat, neve necem sinat esse ultoris inultam. 415

Iuppiter his motus privignae dona nurusque

praecipiet, facietque viros inpubibus annis.'

Haec ubi faticano venturi praescia dixit

ore Themis, vario superi sermone fremebant,

et, cur non aliis eadem dare dona liceret, 420

murmur erat. queritur veteres Pallantias annos

coniugis esse sui, queritur canescere mitis

Iasiona Ceres, repetitum Mulciber aevum

poscit Ericthonio, Venerem quoque cura futuri

tangit, et Anchisae renovare paciscitur annos. 425

cui studeat, deus omnis habet; crescitque favore

turbida seditio, donec sua Iuppiter ora

solvit, et 'o! nostri siqua est reverentia,' dixit

'quo ruitis? tantumne aliquis sibi posse videtur,

fata quoque ut superet? fatis Iolaus in annos, 430

quos egit, rediit. fatiiuvenescere debent

Calliroe geniti, non ambitione nec armis.

vos etiam, quoque hoc animo meliore feratis,

me quoque fata regunt. quae si mutare valerem,

nec nostrum seri curvarent Aeacon anni, 435

perpetuumque aevi florem Rhadamanthus haberet

cum Minoe meo, qui propter amara senectae

pondera despicitur, nec quo prius ordine regnat.'

Dicta Iovis movere deos; nec sustinet ullus,

cum videat fessos Rhadamanthon et Aeacon annis 440

et Minoa, queri. qui, dum fuit integer aevi,

terruerat magnas ipso quoque nomine gentes;

tunc erat invalidus, Deionidenque iuventae

robore Miletum Phoeboque parente superbum

pertimuit, credensque suis insurgere regnis, 445

haut tamen est patriis arcere penatibus ausus.

sponte fugis, Milete, tua, celerique carina

Aegaeas metiris aquas, et in Aside terra

moenia constituis positoris habentia nomen.

hic tibi, dum sequitur patriae curvamina ripae, 450

filia Maeandri totiens redeuntis eodem

cognita Cyanee, praestanti corpora forma,

Byblida cum Cauno, prolem est enixa gemellam.

Byblis in exemplo est, ut ament concessa puellae,

Byblis Apollinei correpta cupidine fratris; 455

non soror ut fratrem, nec qua debebat, amabat.

illa quidem primo nullos intellegit ignes,

nec peccare putat, quod saepius oscula iungat,

quod sua fraterno circumdet bracchia collo;

mendacique diu pietatis fallitur umbra. 460

paulatim declinat amor, visuraque fratrem

culta venit, nimiumque cupit formosa videri

et siqua est illic formosior, invidet illi.

sed nondum manifesta sibi est, nullumque sub illo

igne facit votum, verumtamen aestuat intus. 465

iam dominum appellat, iam nomina sanguinis odit,

Byblida iam mavult, quam se vocet ille sororem.

Spes tamen obscenas animo demittere non est

ausa suo vigilans; placida resoluta quiete

saepe videt quod amat: visa est quoque iungere fratri 470

corpus et erubuit, quamvis sopita iacebat.

somnus abit; silet illa diu repetitque quietis

ipsa suae speciem dubiaque ita mente profatur:

'me miseram! tacitae quid vult sibi noctis imago?

quam nolim rata sit! cur haec ego somnia vidi? 475

ille quidem est oculis quamvis formosus iniquis

et placet, et possim, si non sit frater, amare,

et me dignus erat. verum nocet esse sororem.

dummodo tale nihil vigilans committere temptem,

saepe licet simili redeat sub imagine somnus! 480

testis abest somno, nec abest imitata voluptas.

pro Venus et tenera volucer cum matre Cupido,

gaudia quanta tuli! quam me manifesta libido

contigit! ut iacui totis resoluta medullis!

ut meminisse iuvat! quamvis brevis illa voluptas 485

noxque fuit praeceps et coeptis invida nostris.

'O ego, si liceat mutato nomine iungi,

quam bene, Caune, tuo poteram nurus esse parenti!

quam bene, Caune, meo poteras gener esse parenti!

omnia, di facerent, essent communia nobis, 490

praeter avos: tu me vellem generosior esses!

nescioquam facies igitur, pulcherrime, matrem;

at mihi, quae male sum, quos tu, sortita parentes,

nil nisi frater eris. quod obest, id habebimus unum.

quid mihi significant ergo mea visa? quod autem 495

somnia pondus habent? an habent et somnia pondus?

di melius! di nempe suas habuere sorores.

sic Saturnus Opem iunctam sibi sanguine duxit,

Oceanus Tethyn, Iunonem rector Olympi.

sunt superis sua iura! quid ad caelestia ritus 500

exigere humanos diversaque foedera tempto?

aut nostro vetitus de corde fugabitur ardor,

aut hoc si nequeo, peream, precor, ante toroque

mortua componar, positaeque det oscula frater.

et tamen arbitrium quaerit res ista duorum! 505

finge placere mihi: scelus esse videbitur illi.

'At non Aeolidae thalamos timuere sororum!

unde sed hos novi? cur haec exempla paravi?

quo feror? obscenae procul hinc discedite flammae

nec, nisi qua fas est germanae, frater ametur! 510

si tamen ipse mei captus prior esset amore,

forsitan illius possem indulgere furori.

ergo ego, quae fueram non reiectura petentem,

ipsa petam! poterisne loqui? poterisne fateri?

coget amor, potero! vel, si pudor ora tenebit, 515

littera celatos arcana fatebitur ignes.'

Hoc placet, haec dubiam vicit sententia mentem.

in latus erigitur cubitoque innixa sinistro

'viderit: insanos' inquit 'fateamur amores!

ei mihi, quo labor? quem mens mea concipit ignem?' 520

et meditata manu componit verba trementi.

dextra tenet ferrum, vacuam tenet altera ceram.

incipit et dubitat, scribit damnatque tabellas,

et notat et delet, mutat culpatque probatque

inque vicem sumptas ponit positasque resumit. 525

quid velit ignorat; quicquid factura videtur,

displicet. in vultu est audacia mixta pudori.

scripta 'soror' fuerat; visum est delere sororem

verbaque correctis incidere talia ceris:

'quam, nisi tu dederis, non est habitura salutem, 530

hanc tibi mittit amans: pudet, a, pudet edere nomen,

et si quid cupiam quaeris, sine nomine vellem

posset agi mea causa meo, nec cognita Byblis

ante forem, quam spes votorum certa fuisset.

'Esse quidem laesi poterat tibi pectoris index 535

et color et macies et vultus et umida saepe

lumina nec causa suspiria mota patenti

et crebri amplexus, et quae, si forte notasti,

oscula sentiri non esse sororia possent.

ipsa tamen, quamvis animo grave vulnus habebam, 540

quamvis intus erat furor igneus, omnia feci

(sunt mihi di testes), ut tandem sanior essem,

pugnavique diu violenta Cupidinis arma

effugere infelix, et plus, quam ferre puellam

posse putes, ego dura tuli.

superata fateri 545

cogor, opemque tuam timidis exposcere votis.

tu servare potes, tu perdere solus amantem:

elige, utrum facias. non hoc inimica precatur,

sed quae, cum tibi sit iunctissima, iunctior esse

expetit et vinclo tecum propiore ligari. 550

iura senes norint, et quid liceatque nefasque

fasque sit, inquirant, legumque examina servent.

conveniens Venus est annis temeraria nostris.

quid liceat, nescimus adhuc, et cuncta licere

credimus, et sequimur magnorum exempla deorum. 555

nec nos aut durus pater aut reverentia famae

aut timor impediet: tantum sit causa timendi,

dulcia fraterno sub nomina furta tegemus.

est mihi libertas tecum secreta loquendi,

et damus amplexus, et iungimus oscula coram. 560

quantum est, quod desit? miserere fatentis amorem,

et non fassurae, nisi cogeret ultimus ardor,

neve merere meo subscribi causa sepulchro.'

Talia nequiquam perarantem plena reliquit

cera manum, summusque in margine versus adhaesit. 565

protinus inpressa signat sua crimina gemma,

quam tinxit lacrimis (linguam defecerat umor):

deque suis unum famulis pudibunda vocavit,

et pavidum blandita 'fer has, fidissime, nostro'

dixit, et adiecit longo post tempore 'fratri.' 570

cum daret, elapsae manibus cecidere tabellae.

omine turbata est, misit tamen. apta minister

tempora nactus adit traditque latentia verba.

attonitus subita iuvenis Maeandrius ira

proicit acceptas lecta sibi parte tabellas, 575

vixque manus retinens trepidantis ab ore ministri,

'dum licet, o vetitae scelerate libidinis auctor,

effuge!' ait 'qui, si nostrum tua fata pudorem

non traherent secum, poenas mihi morte dedisses.'

ille fugit pavidus, dominaeque ferocia Cauni 580

dicta refert. palles audita, Bybli, repulsa,

et pavet obsessum glaciali frigore corpus.

mens tamen ut rediit, pariter rediere furores,

linguaque vix tales icto dedit aere voces:

'et merito! quid enim temeraria vulneris huius 585

indicium feci? quid, quae celanda fuerunt,

tam cito commisi properatis verba tabellis?

ante erat ambiguis animi sententia dictis

praetemptanda mihi. ne non sequeretur euntem,

parte aliqua veli, qualis foret aura, notare 590

debueram, tutoque mari decurrere, quae nunc

non exploratis inplevi lintea ventis.

auferor in scopulos igitur, subversaque toto

obruor oceano, neque habent mea vela recursus.

'Quid quod et ominibus certis prohibebar amori 595

indulgere meo, tum cum mihi ferre iubenti

excidit et fecit spes nostras cera caducas?

nonne vel illa dies fuerat, vel tota voluntas,

sed potius mutanda dies? deus ipse monebat

signaque certa dabat, si non male sana fuissem. 600

et tamen ipsa loqui, nec me committere cerae

debueram, praesensque meos aperire furores.

vidisset lacrimas, vultum vidisset amantis;

plura loqui poteram, quam quae cepere tabellae.

invito potui circumdare bracchia collo, 605

et, si reicerer, potui moritura videri

amplectique pedes, adfusaque poscere vitam.

omnia fecissem, quorum si singula duram

flectere non poterant, potuissent omnia, mentem.

forsitan et missi sit quaedam culpa ministri: 610

non adiit apte, nec legit idonea, credo,

tempora, nec petiit horamque animumque vacantem.

'Haec nocuere mihi. neque enim est de tigride natus

nec rigidas silices solidumve in pectore ferrum

aut adamanta gerit, nec lac bibit ille leaenae. 615

vincetur! repetendus erit, nec taedia coepti

ulla mei capiam, dum spiritus iste manebit.

nam primum, si facta mihi revocare liceret,

non coepisse fuit: coepta expugnare secundum est.

quippe nec ille potest, ut iam mea vota relinquam, 620

non tamen ausorum semper memor esse meorum.

et, quia desierim, leviter voluisse videbor,

aut etiam temptasse illum insidiisque petisse,

vel certe non hoc, qui plurimus urget et urit

pectora nostra, deo, sed victa libidine credar; 625

denique iam nequeo nil commisisse nefandum.

et scripsi et petii: reserata est nostra voluntas;

ut nihil adiciam, non possum innoxia dici.

quod superest, multum est in vota, in crimina parvum.'

dixit, et (incertae tanta est discordia mentis), 630

cum pigeat temptasse, libet temptare.

modumque

exit et infelix committit saepe repelli.

mox ubi finis abest, patriam fugit ille nefasque,

inque peregrina ponit nova moenia terra.

Tum vero maestam tota Miletida mente 635

defecisse ferunt, tum vero a pectore vestem

diripuit planxitque suos furibunda lacertos;

iamque palam est demens, inconcessaeque fatetur

spem veneris, siquidem patriam invisosque penates

deserit, et profugi sequitur vestigia fratris. 640

utque tuo motae, proles Semeleia, thyrso

Ismariae celebrant repetita triennia bacchae,

Byblida non aliter latos ululasse per agros

Bubasides videre nurus. quibus illa relictis

Caras et armiferos Lelegas Lyciamque pererrat. 645

iam Cragon et Limyren Xanthique reliquerat undas,

quoque Chimaera iugo mediis in partibus ignem,

pectus et ora leae, caudam serpentis habebat.

deficiunt silvae, cum tu lassata sequendo

concidis, et dura positis tellure capillis, 650

Bybli, iaces, frondesque tuo premis ore caducas.

saepe illam nymphae teneris Lelegeides ulnis

tollere conantur, saepe, ut medeatur amori,

praecipiunt, surdaeque adhibent solacia menti.

muta iacet, viridesque suis tenet unguibus herbas 655

Byblis, et umectat lacrimarum gramina rivo.

naidas his venam, quae numquam arescere posset,

subposuisse ferunt. quid enim dare maius habebant?

protinus, ut secto piceae de cortice guttae,

utve tenax gravida manat tellure bitumen; 660

utve sub adventu spirantis lene favoni

sole remollescit quae frigore constitit unda;

sic lacrimis consumpta suis Phoebeia Byblis

vertitur in fontem, qui nunc quoque vallibus illis

nomen habet dominae, nigraque sub ilice manat. 665

Fama novi centum Cretaeas forsitan urbes

implesset monstri, si non miracula nuper

Iphide mutata Crete propiora tulisset.

proxima Cnosiaco nam quondam Phaestia regno

progenuit tellus ignotum nomine Ligdum, 670

ingenua de plebe virum, nec census in illo

nobilitate sua maior, sed vita fidesque

inculpata fuit. gravidae qui coniugis aures

vocibus his monuit, cum iam prope partus adesset.

'quae voveam, duo sunt: minimo ut relevere dolore, 675

utque marem parias. onerosior altera sors est,

et vires fortuna negat. quod abominor, ergo

edita forte tuo fuerit si femina partu,—

invitus mando; pietas, ignosce!—necetur.'

dixerat, et lacrimis vultum lavere profusis, 680

tam qui mandabat, quam cui mandata dabantur.

sed tamen usque suum vanis Telethusa maritum

sollicitat precibus, ne spem sibi ponat in arto.

certa sua est Ligdo sententia. iamque ferendo

vix erat illa gravem maturo pondere ventrem, 685

cum medio noctis spatio sub imagine somni

Inachis ante torum, pompa comitata sacrorum,

aut stetit aut visa est. inerant lunaria fronti

cornua cum spicis nitido flaventibus auro

et regale decus; cum qua latrator Anubis, 690

sanctaque Bubastis, variusque coloribus Apis,

quique premit vocem digitoque silentia suadet;

sistraque erant, numquamque satis quaesitus Osiris,

plenaque somniferis serpens peregrina venenis.

tum velut excussam somno et manifesta videntem 695

sic adfata dea est: 'pars o Telethusa mearum,

pone graves curas, mandataque falle mariti.

nec dubita, cum te partu Lucina levarit,

tollere quicquid erit. dea sum auxiliaris opemque

exorata fero; nec te coluisse quereris 700

ingratum numen.' monuit, thalamoque recessit.

laeta toro surgit, purasque ad sidera supplex

Cressa manus tollens, rata sint sua visa, precatur.

Ut dolor increvit, seque ipsum pondus in auras

expulit, et nata est ignaro femina patre, 705

iussit ali mater puerum mentita. fidemque

res habuit, neque erat ficti nisi conscia nutrix.

vota pater solvit, nomenque inponit avitum:

Iphis avus fuerat. gavisa est nomine mater,

quod commune foret, nec quemquam falleret illo. 710

inde incepta pia mendacia fraude latebant.

cultus erat pueri; facies, quam sive puellae,

sive dares puero, fuerat formosus uterque.

Tertius interea decimo successerat annus:

cum pater, Iphi, tibi flavam despondet Ianthen, 715

inter Phaestiadas quae laudatissima formae

dote fuit virgo, Dictaeo nata Teleste.

par aetas, par forma fuit, primasque magistris

accepere artes, elementa aetatis, ab isdem.

hinc amor ambarum tetigit rude pectus, et aequum 720

vulnus utrique dedit, sed erat fiducia dispar:

coniugium pactaeque exspectat tempora taedae,

quamque virum putat esse, virum fore credit Ianthe;

Iphis amat, qua posse frui desperat, et auget

hoc ipsum flammas, ardetque in virgine virgo, 725

vixque tenens lacrimas 'quis me manet exitus,' inquit

'cognita quam nulli, quam prodigiosa novaeque

cura tenet Veneris? si di mihi parcere vellent,

parcere debuerant; si non, et perdere vellent,

naturale malum saltem et de more dedissent. 730

nec vaccam vaccae, nec equas amor urit equarum:

urit oves aries, sequitur sua femina cervum.

sic et aves coeunt, interque animalia cuncta

femina femineo conrepta cupidine nulla est.

vellem nulla forem! ne non tamen omnia Crete 735

monstra ferat, taurum dilexit filia Solis,

femina nempe marem. meus est furiosior illo,

si verum profitemur, amor. tamen illa secuta est

spem Veneris; tamen illa dolis et imagine vaccae

passa bovem est, et erat, qui deciperetur, adulter. 740

huc licet ex toto sollertia confluat orbe,

ipse licet revolet ceratis Daedalus alis,

quid faciet? num me puerum de virgine doctis

artibus efficiet? num te mutabit, Ianthe?

'Quin animum firmas, teque ipsa recolligis, Iphi, 745

consiliique inopes et stultos excutis ignes?

quid sis nata, vide, nisi te quoque decipis ipsam,

et pete quod fas est, et ama quod femina debes!

spes est, quae faciat, spes est, quae pascat amorem.

hanc tibi res adimit. non te custodia caro 750

arcet ab amplexu, nec cauti cura mariti,

non patris asperitas, non se negat ipsa roganti,

nec tamen est potiunda tibi, nec, ut omnia fiant,

esse potes felix, ut dique hominesque laborent.

nunc quoque votorum nulla est pars vana meorum, 755

dique mihi faciles, quicquid valuere, dederunt;

quodque ego, vult genitor, vult ipsa, socerque futurus.

at non vult natura, potentior omnibus istis,

quae mihi sola nocet.

venit ecce optabile tempus,

luxque iugalis adest, et iam mea fiet Ianthe— 760

nec mihi continget: mediis sitiemus in undis.

pronuba quid Iuno, quid ad haec, Hymenaee, venitis

sacra, quibus qui ducat abest, ubi nubimus ambae?'

pressit ab his vocem. nec lenius altera virgo

aestuat, utque celer venias, Hymenaee, precatur. 765

quae petit, haec Telethusa timens modo tempora differt,

nunc ficto languore moram trahit, omina saepe

visaque causatur. sed iam consumpserat omnem

materiam ficti, dilataque tempora taedae

institerant, unusque dies restabat. at illa 770

crinalem capiti vittam nataeque sibique

detrahit, et passis aram complexa capillis

'Isi, Paraetonium Mareoticaque arva Pharonque

quae colis, et septem digestum in cornua Nilum:

fer, precor,' inquit 'opem, nostroque medere timori! 775

te, dea, te quondam tuaque haec insignia vidi

cunctaque cognovi, sonitum comitantiaque aera

sistrorum, memorique animo tua iussa notavi.

quod videt haec lucem, quod non ego punior, ecce

consilium munusque tuum est. miserere duarum, 780

auxilioque iuva!' lacrimae sunt verba secutae.

visa dea est movisse suas (et moverat) aras,

et templi tremuere fores, imitataque lunam

cornua fulserunt, crepuitque sonabile sistrum.

non secura quidem, fausto tamen omine laeta 785

mater abit templo. sequitur comes Iphis euntem,

quam solita est, maiore gradu, nec candor in ore

permanet, et vires augentur, et acrior ipse est

vultus, et incomptis brevior mensura capillis,

plusque vigoris adest, habuit quam femina. nam quae 790

femina nuper eras, puer es! date munera templis,

nec timida gaudete fide! dant munera templis,

addunt et titulum: titulus breve carmen habebat:

dona : puer : solvit : quae : femina : voverat : iphis.

postera lux radiis latum patefecerat orbem, 795

cum Venus et Iuno sociosque Hymenaeus ad ignes

conveniunt, potiturque sua puer Iphis Ianthe.

Ovid The Latin Library The Classics Page

Ovid: Metamorphoses X

Inde per inmensum croceo velatus amictu

aethera digreditur Ciconumque Hymenaeus ad oras

tendit et Orphea nequiquam voce vocatur.

adfuit ille quidem, sed nec sollemnia verba

nec laetos vultus nec felix attulit omen. 5

fax quoque, quam tenuit, lacrimoso stridula fumo

usque fuit nullosque invenit motibus ignes.

exitus auspicio gravior: nam nupta per herbas

dum nova Naiadum turba comitata vagatur,

occidit in talum serpentis dente recepto. 10

quam satis ad superas postquam Rhodopeius auras

deflevit vates, ne non temptaret et umbras,

ad Styga Taenaria est ausus descendere porta

perque leves populos simulacraque functa sepulcro

Persephonen adiit inamoenaque regna tenentem 15

umbrarum dominum pulsisque ad carmina nervis

sic ait: 'o positi sub terra numina mundi,

in quem reccidimus, quicquid mortale creamur,

si licet et falsi positis ambagibus oris

vera loqui sinitis, non huc, ut opaca viderem 20

Tartara, descendi, nec uti villosa colubris

terna Medusaei vincirem guttura monstri:

causa viae est coniunx, in quam calcata venenum

vipera diffudit crescentesque abstulit annos.

posse pati volui nec me temptasse negabo: 25

vicit Amor. supera deus hic bene notus in ora est;

an sit et hic, dubito: sed et hic tamen auguror esse,

famaque si veteris non est mentita rapinae,

vos quoque iunxit Amor. per ego haec loca plena timoris,

per Chaos hoc ingens vastique silentia regni, 30

Eurydices, oro, properata retexite fata.

omnia debemur vobis, paulumque morati

serius aut citius sedem properamus ad unam.

tendimus huc omnes, haec est domus ultima, vosque

humani generis longissima regna tenetis. 35

haec quoque, cum iustos matura peregerit annos,

iuris erit vestri: pro munere poscimus usum;

quodsi fata negant veniam pro coniuge, certum est

nolle redire mihi: leto gaudete duorum.'

Talia dicentem nervosque ad verba moventem 40

exsangues flebant animae; nec Tantalus undam

captavit refugam, stupuitque Ixionis orbis,

nec carpsere iecur volucres, urnisque vacarunt

Belides, inque tuo sedisti, Sisyphe, saxo.

tunc primum lacrimis victarum carmine fama est 45

Eumenidum maduisse genas, nec regia coniunx

sustinet oranti nec, qui regit ima, negare,

Eurydicenque vocant: umbras erat illa recentes

inter et incessit passu de vulnere tardo.

hanc simul et legem Rhodopeius accipit heros, 50

ne flectat retro sua lumina, donec Avernas

exierit valles; aut inrita dona futura.

carpitur adclivis per muta silentia trames,

arduus, obscurus, caligine densus opaca,

nec procul afuerunt telluris margine summae: 55

hic, ne deficeret, metuens avidusque videndi

flexit amans oculos, et protinus illa relapsa est,

bracchiaque intendens prendique et prendere certans

nil nisi cedentes infelix arripit auras.

iamque iterum moriens non est de coniuge quicquam 60

questa suo (quid enim nisi se quereretur amatam?)

supremumque 'vale,' quod iam vix auribus ille

acciperet, dixit revolutaque rursus eodem est.

Non aliter stupuit gemina nece coniugis Orpheus,

quam tria qui timidus, medio portante catenas, 65

colla canis vidit, quem non pavor ante reliquit,

quam natura prior saxo per corpus oborto,

quique in se crimen traxit voluitque videri

Olenos esse nocens, tuque, o confisa figurae,

infelix Lethaea, tuae, iunctissima quondam 70

pectora, nunc lapides, quos umida sustinet Ide.

orantem frustraque iterum transire volentem

portitor arcuerat: septem tamen ille diebus

squalidus in ripa Cereris sine munere sedit;

cura dolorque animi lacrimaeque alimenta fuere. 75

esse deos Erebi crudeles questus, in altam

se recipit Rhodopen pulsumque aquilonibus Haemum.

Tertius aequoreis inclusum Piscibus annum

finierat Titan, omnemque refugerat Orpheus

femineam Venerem, seu quod male cesserat illi, 80

sive fidem dederat; multas tamen ardor habebat

iungere se vati, multae doluere repulsae.

ille etiam Thracum populis fuit auctor amorem

in teneros transferre mares citraque iuventam

aetatis breve ver et primos carpere flores. 85

Collis erat collemque super planissima campi

area, quam viridem faciebant graminis herbae:

umbra loco deerat; qua postquam parte resedit

dis genitus vates et fila sonantia movit,

umbra loco venit: non Chaonis afuit arbor, 90

non nemus Heliadum, non frondibus aesculus altis,

nec tiliae molles, nec fagus et innuba laurus,

et coryli fragiles et fraxinus utilis hastis

enodisque abies curvataque glandibus ilex

et platanus genialis acerque coloribus inpar 95

amnicolaeque simul salices et aquatica lotos

perpetuoque virens buxum tenuesque myricae

et bicolor myrtus et bacis caerula tinus.

vos quoque, flexipedes hederae, venistis et una

pampineae vites et amictae vitibus ulmi 100

ornique et piceae pomoque onerata rubenti

arbutus et lentae, victoris praemia, palmae

et succincta comas hirsutaque vertice pinus,

grata deum matri, siquidem Cybeleius Attis

exuit hac hominem truncoque induruit illo. 105

Adfuit huic turbae metas imitata cupressus,

nunc arbor, puer ante deo dilectus ab illo,

qui citharam nervis et nervis temperat arcum.

namque sacer nymphis Carthaea tenentibus arva

ingens cervus erat, lateque patentibus altas 110

ipse suo capiti praebebat cornibus umbras.

cornua fulgebant auro, demissaque in armos

pendebant tereti gemmata monilia collo.

bulla super frontem parvis argentea loris

vincta movebatur; parilesque ex aere nitebant 115

auribus e geminis circum cava tempora bacae;

isque metu vacuus naturalique pavore

deposito celebrare domos mulcendaque colla

quamlibet ignotis manibus praebere solebat.

sed tamen ante alios, Ceae pulcherrime gentis, 120

gratus erat, Cyparisse, tibi: tu pabula cervum

ad nova, tu liquidi ducebas fontis ad undam,

tu modo texebas varios per cornua flores,

nunc eques in tergo residens huc laetus et illuc

mollia purpureis frenabas ora capistris. 125

Aestus erat mediusque dies, solisque vapore

concava litorei fervebant bracchia Cancri:

fessus in herbosa posuit sua corpora terra

cervus et arborea frigus ducebat ab umbra.

hunc puer inprudens iaculo Cyparissus acuto 130

fixit et, ut saevo morientem vulnere vidit,

velle mori statuit. quae non solacia Phoebus

dixit et, ut leviter pro materiaque doleret,

admonuit! gemit ille tamen munusque supremum

hoc petit a superis, ut tempore lugeat omni. 135

iamque per inmensos egesto sanguine fletus

in viridem verti coeperunt membra colorem,

et, modo qui nivea pendebant fronte capilli,

horrida caesaries fieri sumptoque rigore

sidereum gracili spectare cacumine caelum. 140

ingemuit tristisque deus 'lugebere nobis

lugebisque alios aderisque dolentibus' inquit.

Tale nemus vates attraxerat inque ferarum

concilio, medius turbae, volucrumque sedebat.

ut satis inpulsas temptavit pollice chordas 145

et sensit varios, quamvis diversa sonarent,

concordare modos, hoc vocem carmine movit:

'ab Iove, Musa parens, (cedunt Iovis omnia regno)

carmina nostra move! Iovis est mihi saepe potestas

dicta prius: cecini plectro graviore Gigantas 150

sparsaque Phlegraeis victricia fulmina campis.

nunc opus est leviore lyra, puerosque canamus

dilectos superis inconcessisque puellas

ignibus attonitas meruisse libidine poenam.

'Rex superum Phrygii quondam Ganymedis amore 155

arsit, et inventum est aliquid, quod Iuppiter esse,

quam quod erat, mallet. nulla tamen alite verti

dignatur, nisi quae posset sua fulmina ferre.

nec mora, percusso mendacibus aere pennis

abripit Iliaden; qui nunc quoque pocula miscet 160

invitaque Iovi nectar Iunone ministrat.

'Te quoque, Amyclide, posuisset in aethere Phoebus,

tristia si spatium ponendi fata dedissent.

qua licet, aeternus tamen es, quotiensque repellit

ver hiemem, Piscique Aries succedit aquoso, 165

tu totiens oreris viridique in caespite flores.

te meus ante omnes genitor dilexit, et orbe

in medio positi caruerunt praeside Delphi,

dum deus Eurotan inmunitamque frequentat

Sparten, nec citharae nec sunt in honore sagittae: 170

inmemor ipse sui non retia ferre recusat,

non tenuisse canes, non per iuga montis iniqui

ire comes, longaque alit adsuetudine flammas.

iamque fere medius Titan venientis et actae

noctis erat spatioque pari distabat utrimque, 175

corpora veste levant et suco pinguis olivi

splendescunt latique ineunt certamina disci.

quem prius aerias libratum Phoebus in auras

misit et oppositas disiecit pondere nubes;

reccidit in solidam longo post tempore terram 180

pondus et exhibuit iunctam cum viribus artem.

protinus inprudens actusque cupidine lusus

tollere Taenarides orbem properabat, at illum

dura repercusso subiecit verbere tellus

in vultus, Hyacinthe, tuos.

expalluit aeque 185

quam puer ipse deus conlapsosque excipit artus,

et modo te refovet, modo tristia vulnera siccat,

nunc animam admotis fugientem sustinet herbis.

nil prosunt artes: erat inmedicabile vulnus.

ut, siquis violas rigidumve papaver in horto 190

liliaque infringat fulvis horrentia linguis,

marcida demittant subito caput illa vietum

nec se sustineant spectentque cacumine terram:

sic vultus moriens iacet et defecta vigore

ipsa sibi est oneri cervix umeroque recumbit. 195

"laberis, Oebalide, prima fraudate iuventa,"

Phoebus ait "videoque tuum, mea crimina, vulnus.

tu dolor es facinusque meum: mea dextera leto

inscribenda tuo est. ego sum tibi funeris auctor.

quae mea culpa tamen, nisi si lusisse vocari 200

culpa potest, nisi culpa potest et amasse vocari?

atque utinam tecumque mori vitamque liceret

reddere! quod quoniam fatali lege tenemur,

semper eris mecum memorique haerebis in ore.

te lyra pulsa manu, te carmina nostra sonabunt, 205

flosque novus scripto gemitus imitabere nostros.

tempus et illud erit, quo se fortissimus heros

addat in hunc florem folioque legatur eodem."

talia dum vero memorantur Apollinis ore,

ecce cruor, qui fusus humo signaverat herbas, 210

desinit esse cruor, Tyrioque nitentior ostro

flos oritur formamque capit, quam lilia, si non

purpureus color his, argenteus esset in illis.

non satis hoc Phoebo est (is enim fuit auctor honoris):

ipse suos gemitus foliis inscribit, et AI AI 215

flos habet inscriptum, funestaque littera ducta est.

nec genuisse pudet Sparten Hyacinthon: honorque

durat in hoc aevi, celebrandaque more priorum

annua praelata redeunt Hyacinthia pompa.

'At si forte roges fecundam Amathunta metallis, 220

an genuisse velit Propoetidas, abnuat aeque

atque illos, gemino quondam quibus aspera cornu

frons erat, unde etiam nomen traxere Cerastae.

ante fores horum stabat Iovis Hospitis ara;

ignarus sceleris quam siquis sanguine tinctam 225

advena vidisset, mactatos crederet illic

lactantes vitulos Amathusiacasque bidentes:

hospes erat caesus!

sacris offensa nefandis

ipsa suas urbes Ophiusiaque arva parabat

deserere alma Venus. "sed quid loca grata, quid urbes 230

peccavere meae? quod" dixit "crimen in illis?

exilio poenam potius gens inpia pendat

vel nece vel siquid medium est mortisque fugaeque.

idque quid esse potest, nisi versae poena figurae?"

dum dubitat, quo mutet eos, ad cornua vultum 235

flexit et admonita est haec illis posse relinqui

grandiaque in torvos transformat membra iuvencos.

'Sunt tamen obscenae Venerem Propoetides ausae

esse negare deam; pro quo sua numinis ira

corpora cum fama primae vulgasse feruntur, 240

utque pudor cessit, sanguisque induruit oris,

in rigidum parvo silicem discrimine versae.

'Quas quia Pygmalion aevum per crimen agentis

viderat, offensus vitiis, quae plurima menti

femineae natura dedit, sine coniuge caelebs 245

vivebat thalamique diu consorte carebat.

interea niveum mira feliciter arte

sculpsit ebur formamque dedit, qua femina nasci

nulla potest, operisque sui concepit amorem.

virginis est verae facies, quam vivere credas, 250

et, si non obstet reverentia, velle moveri:

ars adeo latet arte sua. miratur et haurit

pectore Pygmalion simulati corporis ignes.

saepe manus operi temptantes admovet, an sit

corpus an illud ebur, nec adhuc ebur esse fatetur. 255

oscula dat reddique putat loquiturque tenetque

et credit tactis digitos insidere membris

et metuit, pressos veniat ne livor in artus,

et modo blanditias adhibet, modo grata puellis

munera fert illi conchas teretesque lapillos 260

et parvas volucres et flores mille colorum

liliaque pictasque pilas et ab arbore lapsas

Heliadum lacrimas; ornat quoque vestibus artus,

dat digitis gemmas, dat longa monilia collo,

aure leves bacae, redimicula pectore pendent: 265

cuncta decent; nec nuda minus formosa videtur.

conlocat hanc stratis concha Sidonide tinctis

adpellatque tori sociam adclinataque colla

mollibus in plumis, tamquam sensura, reponit.

'Festa dies Veneris tota celeberrima Cypro 270

venerat, et pandis inductae cornibus aurum

conciderant ictae nivea cervice iuvencae,

turaque fumabant, cum munere functus ad aras

constitit et timide "si, di, dare cuncta potestis,

sit coniunx, opto," non ausus "eburnea virgo" 275

dicere, Pygmalion "similis mea" dixit "eburnae."

sensit, ut ipsa suis aderat Venus aurea festis,

vota quid illa velint et, amici numinis omen,

flamma ter accensa est apicemque per aera duxit.