Metamorphoses (page 7)

ut rediit, simulacra suae petit ille puellae 280

incumbensque toro dedit oscula: visa tepere est;

admovet os iterum, manibus quoque pectora temptat:

temptatum mollescit ebur positoque rigore

subsidit digitis ceditque, ut Hymettia sole

cera remollescit tractataque pollice multas 285

flectitur in facies ipsoque fit utilis usu.

dum stupet et dubie gaudet fallique veretur,

rursus amans rursusque manu sua vota retractat.

corpus erat! saliunt temptatae pollice venae.

tum vero Paphius plenissima concipit heros 290

verba, quibus Veneri grates agat, oraque tandem

ore suo non falsa premit, dataque oscula virgo

sensit et erubuit timidumque ad lumina lumen

attollens pariter cum caelo vidit amantem.

coniugio, quod fecit, adest dea, iamque coactis 295

cornibus in plenum noviens lunaribus orbem

illa Paphon genuit, de qua tenet insula nomen.

'Editus hac ille est, qui si sine prole fuisset,

inter felices Cinyras potuisset haberi.

dira canam; procul hinc natae, procul este parente 300

aut, mea si vestras mulcebunt carmina mentes,

desit in hac mihi parte fides, nec credite factum,

vel, si credetis, facti quoque credite poenam.

si tamen admissum sinit hoc natura videri,

[gentibus Ismariis et nostro gratulor orbi,] 305

gratulor huic terrae, quod abest regionibus illis,

quae tantum genuere nefas: sit dives amomo

cinnamaque costumque suum sudataque ligno

tura ferat floresque alios Panchaia tellus,

dum ferat et murram: tanti nova non fuit arbor. 310

ipse negat nocuisse tibi sua tela Cupido,

Myrrha, facesque suas a crimine vindicat isto;

stipite te Stygio tumidisque adflavit echidnis

e tribus una soror: scelus est odisse parentem,

hic amor est odio maius scelus.—undique lecti 315

te cupiunt proceres, totoque Oriente iuventus

ad thalami certamen adest: ex omnibus unum

elige, Myrrha, virum, dum ne sit in omnibus unus.

illa quidem sentit foedoque repugnat amori

et secum "quo mente feror? quid molior?" inquit 320

"di, precor, et pietas sacrataque iura parentum,

hoc prohibete nefas scelerique resistite nostro,

si tamen hoc scelus est.

sed enim damnare negatur

hanc Venerem pietas: coeunt animalia nullo

cetera dilectu, nec habetur turpe iuvencae 325

ferre patrem tergo, fit equo sua filia coniunx,

quasque creavit init pecudes caper, ipsaque, cuius

semine concepta est, ex illo concipit ales.

felices, quibus ista licent! humana malignas

cura dedit leges, et quod natura remittit, 330

invida iura negant. gentes tamen esse feruntur,

in quibus et nato genetrix et nata parenti

iungitur, et pietas geminato crescit amore.

me miseram, quod non nasci mihi contigit illic,

fortunaque loci laedor!—quid in ista revolvor? 335

spes interdictae, discedite! dignus amari

ille, sed ut pater, est.—ergo, si filia magni

non essem Cinyrae, Cinyrae concumbere possem:

nunc, quia iam meus est, non est meus, ipsaque damno

est mihi proximitas: aliena potentior essem. 340

ire libet procul hinc patriaeque relinquere fines,

dum scelus effugiam; retinet malus ardor euntem,

ut praesens spectem Cinyran tangamque loquarque

osculaque admoveam, si nil conceditur ultra.

ultra autem spectare aliquid potes, inpia virgo? 345

et quot confundas et iura et nomina, sentis?

tune eris et matris paelex et adultera patris?

tune soror nati genetrixque vocabere fratris?

nec metues atro crinitas angue sorores,

quas facibus saevis oculos atque ora petentes 350

noxia corda vident? at tu, dum corpore non es

passa nefas, animo ne concipe neve potentis

concubitu vetito naturae pollue foedus!

velle puta: res ipsa vetat; pius ille memorque est

moris—et o vellem similis furor esset in illo!" 355

'Dixerat, at Cinyras, quem copia digna procorum,

quid faciat, dubitare facit, scitatur ab ipsa,

nominibus dictis, cuius velit esse mariti;

illa silet primo patriisque in vultibus haerens

aestuat et tepido suffundit lumina rore. 360

virginei Cinyras haec credens esse timoris,

flere vetat siccatque genas atque oscula iungit;

Myrrha datis nimium gaudet consultaque, qualem

optet habere virum, "similem tibi" dixit; at ille

non intellectam vocem conlaudat et "esto 365

tam pia semper" ait.

pietatis nomine dicto

demisit vultus sceleris sibi conscia virgo.

'Noctis erat medium, curasque et corpora somnus

solverat; at virgo Cinyreia pervigil igni

carpitur indomito furiosaque vota retractat 370

et modo desperat, modo vult temptare, pudetque

et cupit, et, quid agat, non invenit, utque securi

saucia trabs ingens, ubi plaga novissima restat,

quo cadat, in dubio est omnique a parte timetur,

sic animus vario labefactus vulnere nutat 375

huc levis atque illuc momentaque sumit utroque,

nec modus et requies, nisi mors, reperitur amoris.

mors placet. erigitur laqueoque innectere fauces

destinat et zona summo de poste revincta

"care, vale, Cinyra, causamque intellege mortis!" 380

dixit et aptabat pallenti vincula collo.

'Murmura verborum fidas nutricis ad aures

pervenisse ferunt limen servantis alumnae.

surgit anus reseratque fores mortisque paratae

instrumenta videns spatio conclamat eodem 385

seque ferit scinditque sinus ereptaque collo

vincula dilaniat; tum denique flere vacavit,

tum dare conplexus laqueique requirere causam.

muta silet virgo terramque inmota tuetur

et deprensa dolet tardae conamina mortis. 390

instat anus canosque suos et inania nudans

ubera per cunas alimentaque prima precatur,

ut sibi committat, quicquid dolet. illa rogantem

aversata gemit; certa est exquirere nutrix

nec solam spondere fidem. "dic" inquit "opemque 395

me sine ferre tibi: non est mea pigra senectus.

seu furor est, habeo, quae carmine sanet et herbis;

sive aliquis nocuit, magico lustrabere ritu;

ira deum sive est, sacris placabilis ira.

quid rear ulterius? certe fortuna domusque 400

sospes et in cursu est: vivunt genetrixque paterque."

Myrrha patre audito suspiria duxit ab imo

pectore; nec nutrix etiamnum concipit ullum

mente nefas aliquemque tamen praesentit amorem;

propositique tenax, quodcumque est, orat, ut ipsi 405

atque ita conplectens infirmis membra lacertis

"sensimus," inquit "amas! et in hoc mea (pone timorem)

sedulitas erit apta tibi, nec sentiet umquam

hoc pater." exiluit gremio furibunda torumque 410

ore premens "discede, precor, miseroque pudori

parce!" ait; instanti "discede, aut desine" dixit

"quaerere, quid doleam!

scelus est, quod scire laboras."

horret anus tremulasque manus annisque metuque

tendit et ante pedes supplex procumbit alumnae 415

et modo blanditur, modo, si non conscia fiat,

terret et indicium laquei coeptaeque minatur

mortis et officium commisso spondet amori.

extulit illa caput lacrimisque inplevit obortis

pectora nutricis conataque saepe fateri 420

saepe tenet vocem pudibundaque vestibus ora

texit et "o" dixit "felicem coniuge matrem!"

hactenus, et gemuit. gelidus nutricis in artus

ossaque (sensit enim) penetrat tremor, albaque toto

vertice canities rigidis stetit hirta capillis, 425

multaque, ut excuteret diros, si posset, amores,

addidit. at virgo scit se non falsa moneri;

certa mori tamen est, si non potiatur amore.

"vive," ait haec, "potiere tuo"—et, non ausa "parente"

dicere, conticuit promissaque numine firmat. 430

'Festa piae Cereris celebrabant annua matres

illa, quibus nivea velatae corpora veste

primitias frugum dant spicea serta suarum

perque novem noctes venerem tactusque viriles

in vetitis numerant: turba Cenchreis in illa 435

regis adest coniunx arcanaque sacra frequentat.

ergo legitima vacuus dum coniuge lectus,

nacta gravem vino Cinyran male sedula nutrix,

nomine mentito veros exponit amores

et faciem laudat; quaesitis virginis annis 440

"par" ait "est Myrrhae." quam postquam adducere iussa est

utque domum rediit, "gaude, mea" dixit "alumna:

vicimus!" infelix non toto pectore sentit

laetitiam virgo, praesagaque pectora maerent,

sed tamen et gaudet: tanta est discordia mentis. 445

'Tempus erat, quo cuncta silent, interque triones

flexerat obliquo plaustrum temone Bootes:

ad facinus venit illa suum; fugit aurea caelo

luna, tegunt nigrae latitantia sidera nubes;

nox caret igne suo; primus tegis, Icare, vultus, 450

Erigoneque pio sacrata parentis amore.

ter pedis offensi signo est revocata, ter omen

funereus bubo letali carmine fecit:

it tamen, et tenebrae minuunt noxque atra pudorem;

nutricisque manum laeva tenet, altera motu 455

caecum iter explorat.

thalami iam limina tangit,

iamque fores aperit, iam ducitur intus: at illi

poplite succiduo genua intremuere, fugitque

et color et sanguis, animusque relinquit euntem.

quoque suo propior sceleri est, magis horret, et ausi 460

paenitet, et vellet non cognita posse reverti.

cunctantem longaeva manu deducit et alto

admotam lecto cum traderet "accipe," dixit,

"ista tua est, Cinyra" devotaque corpora iunxit.

accipit obsceno genitor sua viscera lecto 465

virgineosque metus levat hortaturque timentem.

forsitan aetatis quoque nomine "filia" dixit,

dixit et illa "pater," sceleri ne nomina desint.

'Plena patris thalamis excedit et inpia diro

semina fert utero conceptaque crimina portat. 470

postera nox facinus geminat, nec finis in illa est,

cum tandem Cinyras, avidus cognoscere amantem

post tot concubitus, inlato lumine vidit

et scelus et natam verbisque dolore retentis

pendenti nitidum vagina deripit ensem; 475

Myrrha fugit: tenebrisque et caecae munere noctis

intercepta neci est latosque vagata per agros

palmiferos Arabas Panchaeaque rura relinquit

perque novem erravit redeuntis cornua lunae,

cum tandem terra requievit fessa Sabaea; 480

vixque uteri portabat onus. tum nescia voti

atque inter mortisque metus et taedia vitae

est tales conplexa preces: "o siqua patetis

numina confessis, merui nec triste recuso

supplicium, sed ne violem vivosque superstes 485

mortuaque exstinctos, ambobus pellite regnis

mutataeque mihi vitamque necemque negate!"

numen confessis aliquod patet: ultima certe

vota suos habuere deos. nam crura loquentis

terra supervenit, ruptosque obliqua per ungues 490

porrigitur radix, longi firmamina trunci,

ossaque robur agunt, mediaque manente medulla

sanguis it in sucos, in magnos bracchia ramos,

in parvos digiti, duratur cortice pellis.

iamque gravem crescens uterum perstrinxerat arbor 495

pectoraque obruerat collumque operire parabat:

non tulit illa moram venientique obvia ligno

subsedit mersitque suos in cortice vultus.

quae quamquam amisit veteres cum corpore sensus,

flet tamen, et tepidae manant ex arbore guttae. 500

est honor et lacrimis, stillataque cortice murra

nomen erile tenet nulloque tacebitur aevo.

'At male conceptus sub robore creverat infans

quaerebatque viam, qua se genetrice relicta

exsereret; media gravidus tumet arbore venter. 505

tendit onus matrem; neque habent sua verba dolores,

nec Lucina potest parientis voce vocari.

nitenti tamen est similis curvataque crebros

dat gemitus arbor lacrimisque cadentibus umet.

constitit ad ramos mitis Lucina dolentes 510

admovitque manus et verba puerpera dixit:

arbor agit rimas et fissa cortice vivum

reddit onus, vagitque puer; quem mollibus herbis

naides inpositum lacrimis unxere parentis.

laudaret faciem Livor quoque; qualia namque 515

corpora nudorum tabula pinguntur Amorum,

talis erat, sed, ne faciat discrimina cultus,

aut huic adde leves, aut illis deme pharetras.

'Labitur occulte fallitque volatilis aetas,

et nihil est annis velocius: ille sorore 520

natus avoque suo, qui conditus arbore nuper,

nuper erat genitus, modo formosissimus infans,

iam iuvenis, iam vir, iam se formosior ipso est,

iam placet et Veneri matrisque ulciscitur ignes.

namque pharetratus dum dat puer oscula matri, 525

inscius exstanti destrinxit harundine pectus;

laesa manu natum dea reppulit: altius actum

vulnus erat specie primoque fefellerat ipsam.

capta viri forma non iam Cythereia curat

litora, non alto repetit Paphon aequore cinctam 530

piscosamque Cnidon gravidamve Amathunta metallis;

abstinet et caelo: caelo praefertur Adonis.

hunc tenet, huic comes est adsuetaque semper in umbra

indulgere sibi formamque augere colendo

per iuga, per silvas dumosaque saxa vagatur 535

fine genus vestem ritu succincta Dianae

hortaturque canes tutaeque animalia praedae,

aut pronos lepores aut celsum in cornua cervum

aut agitat dammas; a fortibus abstinet apris

raptoresque lupos armatosque unguibus ursos 540

vitat et armenti saturatos caede leones.

te quoque, ut hos timeas, siquid prodesse monendo

possit, Adoni, monet, "fortis" que "fugacibus esto"

inquit; "in audaces non est audacia tuta.

parce meo, iuvenis, temerarius esse periclo, 545

neve feras, quibus arma dedit natura, lacesse,

stet mihi ne magno tua gloria. non movet aetas

nec facies nec quae Venerem movere, leones

saetigerosque sues oculosque animosque ferarum.

fulmen habent acres in aduncis dentibus apri, 550

impetus est fulvis et vasta leonibus ira,

invisumque mihi genus est." quae causa, roganti

"dicam," ait "et veteris monstrum mirabere culpae.

sed labor insolitus iam me lassavit, et, ecce,

opportuna sua blanditur populus umbra, 555

datque torum caespes: libet hac requiescere tecum"

(et requievit) "humo" pressitque et gramen et ipsum

inque sinu iuvenis posita cervice reclinis

sic ait ac mediis interserit oscula verbis:

'"Forsitan audieris aliquam certamine cursus 560

veloces superasse viros: non fabula rumor

ille fuit; superabat enim. nec dicere posses,

laude pedum formaene bono praestantior esset.

scitanti deus huic de coniuge 'coniuge' dixit

'nil opus est, Atalanta, tibi: fuge coniugis usum. 565

nec tamen effugies teque ipsa viva carebis.'

territa sorte dei per opacas innuba silvas

vivit et instantem turbam violenta procorum

condicione fugat, 'nec sum potiunda, nisi' inquit

'victa prius cursu. pedibus contendite mecum: 570

praemia veloci coniunx thalamique dabuntur,

mors pretium tardis: ea lex certaminis esto.'

illa quidem inmitis, sed (tanta potentia formae est)

venit ad hanc legem temeraria turba procorum.

sederat Hippomenes cursus spectator iniqui 575

et 'petitur cuiquam per tanta pericula coniunx?'

dixerat ac nimios iuvenum damnarat amores;

ut faciem et posito corpus velamine vidit,

quale meum, vel quale tuum, si femina fias,

obstipuit tollensque manus 'ignoscite,' dixit 580

'quos modo culpavi! nondum mihi praemia nota,

quae peteretis, erant.' laudando concipit ignes

et, ne quis iuvenum currat velocius, optat

invidiaque timet.

'sed cur certaminis huius

intemptata mihi fortuna relinquitur?' inquit 585

'audentes deus ipse iuvat!' dum talia secum

exigit Hippomenes, passu volat alite virgo.

quae quamquam Scythica non setius ire sagitta

Aonio visa est iuveni, tamen ille decorem

miratur magis: et cursus facit ipse decorem. 590

aura refert ablata citis talaria plantis,

tergaque iactantur crines per eburnea, quaeque

poplitibus suberant picto genualia limbo;

inque puellari corpus candore ruborem

traxerat, haud aliter, quam cum super atria velum 595

candida purpureum simulatas inficit umbras.

dum notat haec hospes, decursa novissima meta est,

et tegitur festa victrix Atalanta corona.

dant gemitum victi penduntque ex foedere poenas.

'"Non tamen eventu iuvenis deterritus horum 600

constitit in medio vultuque in virgine fixo

'quid facilem titulum superando quaeris inertes?

mecum confer' ait. 'seu me fortuna potentem

fecerit, a tanto non indignabere vinci:

namque mihi genitor Megareus Onchestius, illi 605

est Neptunus avus, pronepos ego regis aquarum,

nec virtus citra genus est; seu vincar, habebis

Hippomene victo magnum et memorabile nomen.'

talia dicentem molli Schoeneia vultu

aspicit et dubitat, superari an vincere malit, 610

atque ita 'quis deus hunc formosis' inquit 'iniquus

perdere vult caraeque iubet discrimine vitae

coniugium petere hoc? non sum, me iudice, tanti.

nec forma tangor, (poteram tamen hac quoque tangi)

sed quod adhuc puer est; non me movet ipse, sed aetas. 615

quid, quod inest virtus et mens interrita leti?

quid, quod ab aequorea numeratur origine quartus?

quid, quod amat tantique putat conubia nostra,

ut pereat, si me fors illi dura negarit?

dum licet, hospes, abi thalamosque relinque cruentos. 620

coniugium crudele meum est, tibi nubere nulla

nolet, et optari potes a sapiente puella.—

cur tamen est mihi cura tui tot iam ante peremptis?

viderit! intereat, quoniam tot caede procorum

admonitus non est agiturque in taedia vitae.— 625

occidet hic igitur, voluit quia vivere mecum,

indignamque necem pretium patietur amoris?

non erit invidiae victoria nostra ferendae.

sed non culpa mea est! utinam desistere velles,

aut, quoniam es demens, utinam velocior esses! 630

at quam virgineus puerili vultus in ore est!

a! miser Hippomene, nollem tibi visa fuissem!

vivere dignus eras. quodsi felicior essem,

nec mihi coniugium fata inportuna negarent,

unus eras, cum quo sociare cubilia vellem.' 635

dixerat, utque rudis primoque cupidine tacta,

quod facit, ignorans amat et non sentit amorem.

'"Iam solitos poscunt cursus populusque paterque,

cum me sollicita proles Neptunia voce

invocat Hippomenes 'Cytherea,' que 'conprecor, ausis 640

adsit' ait 'nostris et quos dedit, adiuvet ignes.'

detulit aura preces ad me non invida blandas:

motaque sum, fateor, nec opis mora longa dabatur.

est ager, indigenae Tamasenum nomine dicunt,

telluris Cypriae pars optima, quem mihi prisci 645

sacravere senes templisque accedere dotem

hanc iussere meis; medio nitet arbor in arvo,

fulva comas, fulvo ramis crepitantibus auro:

hinc tria forte mea veniens decerpta ferebam

aurea poma manu nullique videnda nisi ipsi 650

Hippomenen adii docuique, quis usus in illis.

signa tubae dederant, cum carcere pronus uterque

emicat et summam celeri pede libat harenam:

posse putes illos sicco freta radere passu

et segetis canae stantes percurrere aristas. 655

adiciunt animos iuveni clamorque favorque

verbaque dicentum 'nunc, nunc incumbere tempus!

Hippomene, propera! nunc viribus utere totis!

pelle moram: vinces!' dubium, Megareius heros

gaudeat an virgo magis his Schoeneia dictis. 660

o quotiens, cum iam posset transire, morata est

spectatosque diu vultus invita reliquit!

aridus e lasso veniebat anhelitus ore,

metaque erat longe: tum denique de tribus unum

fetibus arboreis proles Neptunia misit. 665

obstipuit virgo nitidique cupidine pomi

declinat cursus aurumque volubile tollit;

praeterit Hippomenes: resonant spectacula plausu.

illa moram celeri cessataque tempora cursu

corrigit atque iterum iuvenem post terga relinquit: 670

et rursus pomi iactu remorata secundi

consequitur transitque virum.

pars ultima cursus

restabat; 'nunc' inquit 'ades, dea muneris auctor!'

inque latus campi, quo tardius illa rediret,

iecit ab obliquo nitidum iuvenaliter aurum. 675

an peteret, virgo visa est dubitare: coegi

tollere et adieci sublato pondera malo

inpediique oneris pariter gravitate moraque,

neve meus sermo cursu sit tardior ipso,

praeterita est virgo: duxit sua praemia victor. 680

'"Dignane, cui grates ageret, cui turis honorem

ferret, Adoni, fui? nec grates inmemor egit,

nec mihi tura dedit. subitam convertor in iram,

contemptuque dolens, ne sim spernenda futuris,

exemplo caveo meque ipsa exhortor in ambos: 685

templa, deum Matri quae quondam clarus Echion

fecerat ex voto, nemorosis abdita silvis,

transibant, et iter longum requiescere suasit;

illic concubitus intempestiva cupido

occupat Hippomenen a numine concita nostro. 690

luminis exigui fuerat prope templa recessus,

speluncae similis, nativo pumice tectus,

religione sacer prisca, quo multa sacerdos

lignea contulerat veterum simulacra deorum;

hunc init et vetito temerat sacraria probro. 695

sacra retorserunt oculos, turritaque Mater

an Stygia sontes dubitavit mergeret unda:

poena levis visa est; ergo modo levia fulvae

colla iubae velant, digiti curvantur in ungues,

ex umeris armi fiunt, in pectora totum 700

pondus abit, summae cauda verruntur harenae;

iram vultus habet, pro verbis murmura reddunt,

pro thalamis celebrant silvas aliisque timendi

dente premunt domito Cybeleia frena leones.

hos tu, care mihi, cumque his genus omne ferarum, 705

quod non terga fugae, sed pugnae pectora praebet,

effuge, ne virtus tua sit damnosa duobus!"

'Illa quidem monuit iunctisque per aera cycnis

carpit iter, sed stat monitis contraria virtus.

forte suem latebris vestigia certa secuti 710

excivere canes, silvisque exire parantem

fixerat obliquo iuvenis Cinyreius ictu:

protinus excussit pando venabula rostro

sanguine tincta suo trepidumque et tuta petentem

trux aper insequitur totosque sub inguine dentes 715

abdidit et fulva moribundum stravit harena.

vecta levi curru medias Cytherea per auras

Cypron olorinis nondum pervenerat alis:

agnovit longe gemitum morientis et albas

flexit aves illuc, utque aethere vidit ab alto 720

exanimem inque suo iactantem sanguine corpus,

desiluit pariterque sinum pariterque capillos

rupit et indignis percussit pectora palmis

questaque cum fatis "at non tamen omnia vestri

iuris erunt" dixit. "luctus monimenta manebunt 725

semper, Adoni, mei, repetitaque mortis imago

annua plangoris peraget simulamina nostri;

at cruor in florem mutabitur. an tibi quondam

femineos artus in olentes vertere mentas,

Persephone, licuit: nobis Cinyreius heros 730

invidiae mutatus erit?" sic fata cruorem

nectare odorato sparsit, qui tinctus ab illo

intumuit sic, ut fulvo perlucida caeno

surgere bulla solet, nec plena longior hora

facta mora est, cum flos de sanguine concolor ortus, 735

qualem, quae lento celant sub cortice granum,

punica ferre solent; brevis est tamen usus in illo;

namque male haerentem et nimia levitate caducum

excutiunt idem, qui praestant nomina, venti.'

Ovid The Latin Library The Classics Page

Ovid: Metamorphoses XI

Carmine dum tali silvas animosque ferarum

Threicius vates et saxa sequentia ducit,

ecce nurus Ciconum tectae lymphata ferinis

pectora velleribus tumuli de vertice cernunt

Orphea percussis sociantem carmina nervis. 5

e quibus una leves iactato crine per auras,

'en,' ait 'en, hic est nostri contemptor!' et hastam

vatis Apollinei vocalia misit in ora,

quae foliis praesuta notam sine vulnere fecit;

alterius telum lapis est, qui missus in ipso 10

aere concentu victus vocisque lyraeque est

ac veluti supplex pro tam furialibus ausis

ante pedes iacuit. sed enim temeraria crescunt

bella modusque abiit insanaque regnat Erinys;

cunctaque tela forent cantu mollita, sed ingens 15

clamor et infracto Berecyntia tibia cornu

tympanaque et plausus et Bacchei ululatus

obstrepuere sono citharae, tum denique saxa

non exauditi rubuerunt sanguine vatis.

ac primum attonitas etiamnum voce canentis 20

innumeras volucres anguesque agmenque ferarum

maenades Orphei titulum rapuere triumphi;

inde cruentatis vertuntur in Orphea dextris

et coeunt ut aves, si quando luce vagantem

noctis avem cernunt, structoque utrimque theatro 25

ceu matutina cervus periturus harena

praeda canum est, vatemque petunt et fronde virentes

coniciunt thyrsos non haec in munera factos.

hae glaebas, illae direptos arbore ramos,

pars torquent silices; neu desint tela furori, 30

forte boves presso subigebant vomere terram,

nec procul hinc multo fructum sudore parantes

dura lacertosi fodiebant arva coloni,

agmine qui viso fugiunt operisque relinquunt

arma sui, vacuosque iacent dispersa per agros 35

sarculaque rastrique graves longique ligones;

quae postquam rapuere ferae cornuque minaces

divulsere boves, ad vatis fata recurrunt

tendentemque manus et in illo tempore primum

inrita dicentem nec quicquam voce moventem 40

sacrilegae perimunt, perque os, pro Iuppiter! illud

auditum saxis intellectumque ferarum

sensibus in ventos anima exhalata recessit.

Te maestae volucres, Orpheu, te turba ferarum,

te rigidi silices, te carmina saepe secutae 45

fleverunt silvae, positis te frondibus arbor

tonsa comas luxit; lacrimis quoque flumina dicunt

increvisse suis, obstrusaque carbasa pullo

naides et dryades passosque habuere capillos.

membra iacent diversa locis, caput, Hebre, lyramque 50

excipis: et (mirum!) medio dum labitur amne,

flebile nescio quid queritur lyra, flebile lingua

murmurat exanimis, respondent flebile ripae.

iamque mare invectae flumen populare relinquunt

et Methymnaeae potiuntur litore Lesbi: 55

hic ferus expositum peregrinis anguis harenis

os petit et sparsos stillanti rore capillos.

tandem Phoebus adest morsusque inferre parantem

arcet et in lapidem rictus serpentis apertos

congelat et patulos, ut erant, indurat hiatus. 60

Umbra subit terras, et quae loca viderat ante,

cuncta recognoscit quaerensque per arva piorum

invenit Eurydicen cupidisque amplectitur ulnis;

hic modo coniunctis spatiantur passibus ambo,

nunc praecedentem sequitur, nunc praevius anteit 65

Eurydicenque suam iam tuto respicit Orpheus.

Non inpune tamen scelus hoc sinit esse Lyaeus

amissoque dolens sacrorum vate suorum

protinus in silvis matres Edonidas omnes,

quae videre nefas, torta radice ligavit; 70

quippe pedum digitos via, quam tum est quaeque secuta,

traxit et in solidam detrusit acumina terram,

utque suum laqueis, quos callidus abdidit auceps,

crus ubi commisit volucris sensitque teneri,

plangitur ac trepidans adstringit vincula motu: 75

sic, ut quaeque solo defixa cohaeserat harum,

exsternata fugam frustra temptabat, at illam

lenta tenet radix exsultantemque coercet,

dumque ubi sint digiti, dum pes ubi, quaerit, et ungues,

aspicit in teretes lignum succedere suras 80

et conata femur maerenti plangere dextra

robora percussit, pectus quoque robora fiunt,

robora sunt umeri; nodosaque bracchia veros

esse putes ramos, et non fallare putando.

Nec satis hoc Baccho est, ipsos quoque deserit agros 85

cumque choro meliore sui vineta Timoli

Pactolonque petit, quamvis non aureus illo

tempore nec caris erat invidiosus harenis.

hunc adsueta cohors, satyri bacchaeque, frequentant,

at Silenus abest: titubantem annisque meroque 90

ruricolae cepere Phryges vinctumque coronis

ad regem duxere Midan, cui Thracius Orpheus

orgia tradiderat cum Cecropio Eumolpo.

qui simul agnovit socium comitemque sacrorum,

hospitis adventu festum genialiter egit 95

per bis quinque dies et iunctas ordine noctes,

et iam stellarum sublime coegerat agmen

Lucifer undecimus, Lydos cum laetus in agros

rex venit et iuveni Silenum reddit alumno.

Huic deus optandi gratum, sed inutile, fecit 100

muneris arbitrium gaudens altore recepto.

ille male usurus donis ait 'effice, quicquid

corpore contigero, fulvum vertatur in aurum.'

adnuit optatis nocituraque munera solvit

Liber et indoluit, quod non meliora petisset. 105

laetus abit gaudetque malo Berecyntius heros

pollicitique fidem tangendo singula temptat

vixque sibi credens, non alta fronde virentem

ilice detraxit virgam: virga aurea facta est;

tollit humo saxum: saxum quoque palluit auro; 110

contigit et glaebam: contactu glaeba potenti

massa fit; arentis Cereris decerpsit aristas:

aurea messis erat; demptum tenet arbore pomum:

Hesperidas donasse putes; si postibus altis

admovit digitos, postes radiare videntur; 115

ille etiam liquidis palmas ubi laverat undis,

unda fluens palmis Danaen eludere posset;

vix spes ipse suas animo capit aurea fingens

omnia. gaudenti mensas posuere ministri

exstructas dapibus nec tostae frugis egentes: 120

tum vero, sive ille sua Cerealia dextra

munera contigerat, Cerealia dona rigebant,

sive dapes avido convellere dente parabat,

lammina fulva dapes admoto dente premebat;

miscuerat puris auctorem muneris undis: 125

fusile per rictus aurum fluitare videres.

Attonitus novitate mali divesque miserque

effugere optat opes et quae modo voverat, odit.

copia nulla famem relevat; sitis arida guttur

urit, et inviso meritus torquetur ab auro 130

ad caelumque manus et splendida bracchia tollens

'da veniam, Lenaee pater! peccavimus' inquit,

'sed miserere, precor, speciosoque eripe damno!'

mite deum numen: Bacchus peccasse fatentem

restituit pactique fide data munera solvit 135

'ne' ve 'male optato maneas circumlitus auro,

vade' ait 'ad magnis vicinum Sardibus amnem

perque iugum nitens labentibus obvius undis

carpe viam, donec venias ad fluminis ortus,

spumigeroque tuum fonti, qua plurimus exit, 140

subde caput corpusque simul, simul elue crimen.'

rex iussae succedit aquae: vis aurea tinxit

flumen et humano de corpore cessit in amnem;

nunc quoque iam veteris percepto semine venae

arva rigent auro madidis pallentia glaebis. 145

Ille perosus opes silvas et rura colebat

Panaque montanis habitantem semper in antris,

pingue sed ingenium mansit, nocituraque, ut ante,

rursus erant domino stultae praecordia mentis.

nam freta prospiciens late riget arduus alto 150

Tmolus in ascensu clivoque extensus utroque

Sardibus hinc, illinc parvis finitur Hypaepis.

Pan ibi dum teneris iactat sua sibila nymphis

et leve cerata modulatur harundine carmen

ausus Apollineos prae se contemnere cantus, 155

iudice sub Tmolo certamen venit ad inpar.

Monte suo senior iudex consedit et aures

liberat arboribus: quercu coma caerula tantum

cingitur, et pendent circum cava tempora glandes.

isque deum pecoris spectans 'in iudice' dixit 160

'nulla mora est.' calamis agrestibus insonat ille

barbaricoque Midan (aderat nam forte canenti)

carmine delenit; post hunc sacer ora retorsit

Tmolus ad os Phoebi: vultum sua silva secuta est.

ille caput flavum lauro Parnaside vinctus 165

verrit humum Tyrio saturata murice palla

instructamque fidem gemmis et dentibus Indis

sustinet a laeva, tenuit manus altera plectrum;

artificis status ipse fuit. tum stamina docto

pollice sollicitat, quorum dulcedine captus 170

Pana iubet Tmolus citharae submittere cannas.

Iudicium sanctique placet sententia montis

omnibus, arguitur tamen atque iniusta vocatur

unius sermone Midae; nec Delius aures

humanam stolidas patitur retinere figuram, 175

sed trahit in spatium villisque albentibus inplet

instabilesque imas facit et dat posse moveri:

cetera sunt hominis, partem damnatur in unam

induiturque aures lente gradientis aselli.

ille quidem celare cupit turpique pudore 180

tempora purpureis temptat relevare tiaris;

sed solitus longos ferro resecare capillos

viderat hoc famulus, qui cum nec prodere visum

dedecus auderet, cupiens efferre sub auras,

nec posset reticere tamen, secedit humumque 185

effodit et, domini quales adspexerit aures,

voce refert parva terraeque inmurmurat haustae

indiciumque suae vocis tellure regesta

obruit et scrobibus tacitus discedit opertis.

creber harundinibus tremulis ibi surgere lucus 190

coepit et, ut primum pleno maturuit anno,

prodidit agricolam: leni nam motus ab austro

obruta verba refert dominique coarguit aures.

Ultus abit Tmolo liquidumque per aera vectus

angustum citra pontum Nepheleidos Helles 195

Laomedonteis Latoius adstitit arvis.

dextera Sigei, Rhoetei laeva profundi

ara Panomphaeo vetus est sacrata Tonanti:

inde novae primum moliri moenia Troiae

Laomedonta videt susceptaque magna labore 200

crescere difficili nec opes exposcere parvas

cumque tridentigero tumidi genitore profundi

mortalem induitur formam Phrygiaeque tyranno

aedificat muros pactus pro moenibus aurum.

stabat opus: pretium rex infitiatur et addit, 205

perfidiae cumulum, falsis periuria verbis.

'non inpune feres' rector maris inquit, et omnes

inclinavit aquas ad avarae litora Troiae

inque freti formam terras conplevit opesque

abstulit agricolis et fluctibus obruit agros. 210

poena neque haec satis est: regis quoque filia monstro

poscitur aequoreo, quam dura ad saxa revinctam

vindicat Alcides promissaque munera dictos

poscit equos tantique operis mercede negata

bis periura capit superatae moenia Troiae.

215

nec, pars militiae, Telamon sine honore recessit

Hesioneque data potitur. nam coniuge Peleus

clarus erat diva nec avi magis ille superbus

nomine quam soceri, siquidem Iovis esse nepoti

contigit haut uni, coniunx dea contigit uni. 220

Namque senex Thetidi Proteus 'dea' dixerat 'undae,

concipe: mater eris iuvenis, qui fortibus annis

acta patris vincet maiorque vocabitur illo.'

ergo, ne quicquam mundus Iove maius haberet,

quamvis haut tepidos sub pectore senserat ignes, 225

Iuppiter aequoreae Thetidis conubia fugit,

in suaque Aeaciden succedere vota nepotem

iussit et amplexus in virginis ire marinae.

Est sinus Haemoniae curvos falcatus in arcus,

bracchia procurrunt: ubi, si foret altior unda, 230

portus erat; summis inductum est aequor harenis;

litus habet solidum, quod nec vestigia servet

nec remoretur iter nec opertum pendeat alga;

myrtea silva subest bicoloribus obsita bacis.

est specus in medio, natura factus an arte, 235

ambiguum, magis arte tamen: quo saepe venire

frenato delphine sedens, Theti, nuda solebas.

illic te Peleus, ut somno vincta iacebas,

occupat, et quoniam precibus temptata repugnas,

vim parat, innectens ambobus colla lacertis; 240

quod nisi venisses variatis saepe figuris

ad solitas artes, auso foret ille potitus;

sed modo tu volucris: volucrem tamen ille tenebat;

nunc gravis arbor eras: haerebat in arbore Peleus;

tertia forma fuit maculosae tigridis: illa 245

territus Aeacides a corpore bracchia solvit.

inde deos pelagi vino super aequora fuso

et pecoris fibris et fumo turis adorat,

donec Carpathius medio de gurgite vates

'Aeacide,' dixit 'thalamis potiere petitis, 250

tu modo, cum rigido sopita quiescet in antro,

ignaram laqueis vincloque innecte tenaci.

nec te decipiat centum mentita figuras,

sed preme, quicquid erit, dum, quod fuit ante, reformet.'

dixerat haec Proteus et condidit aequore vultum 255

admisitque suos in verba novissima fluctus.

Pronus erat Titan inclinatoque tenebat

Hesperium temone fretum, cum pulchra relicto

Nereis ingreditur consueta cubilia ponto;

vix bene virgineos Peleus invaserat artus: 260

illa novat formas, donec sua membra teneri

sentit et in partes diversas bracchia tendi.

tum denum ingemuit, 'ne' que ait 'sine numine vincis'

exhibita estque Thetis: confessam amplectitur heros

et potitur votis ingentique inplet Achille. 265

Felix et nato, felix et coniuge Peleus,

et cui, si demas iugulati crimina Phoci,

omnia contigerant: fraterno sanguine sontem

expulsumque domo patria Trachinia tellus

accipit. hic regnum sine vi, sine caede gerebat 270

Lucifero genitore satus patriumque nitorem

ore ferens Ceyx, illo qui tempore maestus

dissimilisque sui fratrem lugebat ademptum.

quo postquam Aeacides fessus curaque viaque

venit et intravit paucis comitantibus urbem, 275

quosque greges pecorum, quae secum armenta trahebat,

haut procul a muris sub opaca valle reliquit;

copia cum facta est adeundi prima tyranni,

velamenta manu praetendens supplice, qui sit

quoque satus, memorat, tantum sua crimina celat 280

mentiturque fugae causam; petit, urbe vel agro

se iuvet. hunc contra placido Trachinius ore

talibus adloquitur: 'mediae quoque commoda plebi

nostra patent, Peleu, nec inhospita regna tenemus;

adicis huic animo momenta potentia, clarum 285

nomen avumque Iovem; ne tempora perde precando!

quod petis, omne feres tuaque haec pro parte vocato,

qualiacumque vides! utinam meliora videres!'

et flebat: moveat tantos quae causa dolores,

Peleusque comitesque rogant; quibus ille profatur: 290

'forsitan hanc volucrem, rapto quae vivit et omnes

terret aves, semper pennas habuisse putetis:

vir fuit (et—tanta est animi constantia—iam tum

acer erat belloque ferox ad vimque paratus)

nomine Daedalion. illo genitore creatis, 295

qui vocat Auroram caeloque novissimus exit,

culta mihi pax est, pacis mihi cura tenendae

coniugiique fuit, fratri fera bella placebant:

illius virtus reges gentesque subegit,

quae nunc Thisbaeas agitat mutata columbas. 300

nata erat huic Chione, quae dotatissima forma

mille procos habuit, bis septem nubilis annis.

forte revertentes Phoebus Maiaque creatus,

ille suis Delphis, hic vertice Cyllenaeo,

videre hanc pariter, pariter traxere colorem.

305

spem veneris differt in tempora noctis Apollo;

non fert ille moras virgaque movente soporem

virginis os tangit: tactu iacet illa potenti

vimque dei patitur; nox caelum sparserat astris:

Phoebus anum simulat praereptaque gaudia sumit. 310

ut sua maturus conplevit tempora venter,

alipedis de stirpe dei versuta propago

nascitur Autolycus furtum ingeniosus ad omne,

candida de nigris et de candentibus atra

qui facere adsuerat, patriae non degener artis; 315

nascitur e Phoebo (namque est enixa gemellos)

carmine vocali clarus citharaque Philammon.

quid peperisse duos et dis placuisse duobus

et forti genitore et progenitore nitenti

esse satam prodest? an obest quoque gloria multis? 320

obfuit huic certe! quae se praeferre Dianae

sustinuit faciemque deae culpavit, at illi

ira ferox mota est "factis" que "placebimus" inquit.

nec mora, curvavit cornu nervoque sagittam

inpulit et meritam traiecit harundine linguam. 325

lingua tacet, nec vox temptataque verba sequuntur,

conantemque loqui cum sanguine vita reliquit;

quam miser amplexans ego tum patriumque dolorem

corde tuli fratrique pio solacia dixi,

quae pater haut aliter quam cautes murmura ponti 330

accipit et natam delamentatur ademptam;

ut vero ardentem vidit, quater impetus illi

in medios fuit ire rogos, quater inde repulsus

concita membra fugae mandat similisque iuvenco

spicula crabronum pressa cervice gerenti, 335

qua via nulla, ruit. iam tum mihi currere visus

plus homine est, alasque pedes sumpsisse putares.

effugit ergo omnes veloxque cupidine leti

vertice Parnasi potitur; miseratus Apollo,

cum se Daedalion saxo misisset ab alto, 340

fecit avem et subitis pendentem sustulit alis

oraque adunca dedit, curvos dedit unguibus hamos,

virtutem antiquam, maiores corpore vires,

et nunc accipiter, nulli satis aequus, in omnes

saevit aves aliisque dolens fit causa dolendi.' 345

Quae dum Lucifero genitus miracula narrat

de consorte suo, cursu festinus anhelo

advolat armenti custos Phoceus Onetor

et 'Peleu, Peleu!

magnae tibi nuntius adsum

cladis' ait. quodcumque ferat, iubet edere Peleus, 350

pendet et ipse metu trepidi Trachinius oris;

ille refert 'fessos ad litora curva iuvencos

adpuleram, medio cum Sol altissimus orbe

tantum respiceret, quantum superesse videret,

parsque boum fulvis genua inclinarat harenis 355

latarumque iacens campos spectabat aquarum,

pars gradibus tardis illuc errabat et illuc;

nant alii celsoque exstant super aequora collo.

templa mari subsunt nec marmore clara neque auro,

sed trabibus densis lucoque umbrosa vetusto: 360

Nereides Nereusque tenent (hos navita ponti

edidit esse deos, dum retia litore siccat);

iuncta palus huic est densis obsessa salictis,

quam restagnantis fecit maris unda paludem:

inde fragore gravi strepitans loca proxima terret, 365

belua vasta, lupus iuncisque palustribus exit,

oblitus et spumis et sparsus sanguine rictus

fulmineos, rubra suffusus lumina flamma.

qui quamquam saevit pariter rabieque fameque,

acrior est rabie: neque enim ieiunia curat 370

caede boum diramque famem finire, sed omne

vulnerat armentum sternitque hostiliter omne.

pars quoque de nobis funesto saucia morsu,

dum defensamus, leto est data; sanguine litus

undaque prima rubet demugitaeque paludes. 375

sed mora damnosa est, nec res dubitare remittit:

dum superest aliquid, cuncti coeamus et arma,

arma capessamus coniunctaque tela feramus!'

dixerat agrestis: nec Pelea damna movebant,

sed memor admissi Nereida conligit orbam 380

damna sua inferias exstincto mittere Phoco.

induere arma viros violentaque sumere tela

rex iubet Oetaeus; cum quis simul ipse parabat

ire, sed Alcyone coniunx excita tumultu

prosilit et nondum totos ornata capillos 385

disicit hos ipsos colloque infusa mariti,

mittat ut auxilium sine se, verbisque precatur

et lacrimis, animasque duas ut servet in una.

Aeacides illi: 'pulchros, regina, piosque

pone metus! plena est promissi gratia vestri. 390

non placet arma mihi contra nova monstra moveri;

numen adorandum pelagi est!' erat ardua turris,

arce focus summa, fessis nota grata carinis:

ascendunt illuc stratosque in litore tauros

cum gemitu adspiciunt vastatoremque cruento 395

ore ferum, longos infectum sanguine villos.

inde manus tendens in aperti litora ponti

caeruleam Peleus Psamathen, ut finiat iram,

orat, opemque ferat; nec vocibus illa rogantis

flectitur Aeacidae, Thetis hanc pro coniuge supplex 400

accepit veniam. sed enim revocatus ab acri

caede lupus perstat, dulcedine sanguinis asper,

donec inhaerentem lacerae cervice iuvencae

marmore mutavit: corpus praeterque colorem

omnia servavit, lapidis color indicat illum 405

iam non esse lupum, iam non debere timeri.

nec tamen hac profugum consistere Pelea terra

fata sinunt, Magnetas adit vagus exul et illic

sumit ab Haemonio purgamina caedis Acasto.

Interea fratrisque sui fratremque secutis 410

anxia prodigiis turbatus pectora Ceyx,

consulat ut sacras, hominum oblectamina, sortes,

ad Clarium parat ire deum; nam templa profanus

invia cum Phlegyis faciebat Delphica Phorbas.

consilii tamen ante sui, fidissima, certam 415

te facit, Alcyone; cui protinus intima frigus

ossa receperunt, buxoque simillimus ora

pallor obit, lacrimisque genae maduere profusis.

ter conata loqui, ter fletibus ora rigavit

singultuque pias interrumpente querellas 420

'quae mea culpa tuam,' dixit 'carissime, mentem

vertit? ubi est quae cura mei prior esse solebat?

iam potes Alcyone securus abesse relicta?

iam via longa placet? iam sum tibi carior absens?

at, puto, per terras iter est, tantumque dolebo, 425

non etiam metuam, curaeque timore carebunt.

aequora me terrent et ponti tristis imago:

et laceras nuper tabulas in litore vidi

et saepe in tumulis sine corpore nomina legi.

neve tuum fallax animum fiducia tangat, 430

quod socer Hippotades tibi sit, qui carcere fortes

contineat ventos, et, cum velit, aequora placet.

cum semel emissi tenuerunt aequora venti,

nil illis vetitum est: incommendataque tellus

omnis et omne fretum est, caeli quoque nubila vexant 435

excutiuntque feris rutilos concursibus ignes.

quo magis hos novi (nam novi et saepe paterna

parva domo vidi), magis hoc reor esse timendos.

quod tua si flecti precibus sententia nullis,

care, potest, coniunx, nimiumque es certus eundi, 440

me quoque tolle simul!

certe iactabimur una,

nec nisi quae patiar, metuam, pariterque feremus,

quicquid erit, pariter super aequora lata feremur.'

Talibus Aeolidis dictis lacrimisque movetur

sidereus coniunx: neque enim minor ignis in ipso est; 445

sed neque propositos pelagi dimittere cursus,

nec vult Alcyonen in partem adhibere pericli

multaque respondit timidum solantia pectus.

non tamen idcirco causam probat; addidit illis

hoc quoque lenimen, quo solo flexit amantem: 450

'longa quidem est nobis omnis mora, sed tibi iuro

per patrios ignes, si me modo fata remittant,

ante reversurum, quam luna bis inpleat orbem.'

his ubi promissis spes est admota recursus,

protinus eductam navalibus aequore tingui 455

aptarique suis pinum iubet armamentis;

qua rursus visa veluti praesaga futuri

horruit Alcyone lacrimasque emisit obortas

amplexusque dedit tristique miserrima tandem

ore 'vale' dixit conlapsaque corpore toto est; 460

ast iuvenes quaerente moras Ceyce reducunt

ordinibus geminis ad fortia pectora remos

aequalique ictu scindunt freta: sustulit illa

umentes oculos stantemque in puppe recurva

concussaque manu dantem sibi signa maritum 465

prona videt redditque notas; ubi terra recessit

longius, atque oculi nequeunt cognoscere vultus,

dum licet, insequitur fugientem lumine pinum;

haec quoque ut haut poterat spatio submota videri,

vela tamen spectat summo fluitantia malo; 470

ut nec vela videt, vacuum petit anxia lectum

seque toro ponit: renovat lectusque torusque

Alcyonae lacrimas et quae pars admonet absit.

Portibus exierant, et moverat aura rudentes:

obvertit lateri pendentes navita remos 475

cornuaque in summa locat arbore totaque malo

carbasa deducit venientesque accipit auras.

aut minus, aut certe medium non amplius aequor

puppe secabatur, longeque erat utraque tellus,

cum mare sub noctem tumidis albescere coepit 480

fluctibus et praeceps spirare valentius eurus.

'ardua iamdudum demittite cornua' rector

clamat 'et antemnis totum subnectite velum.'

hic iubet; inpediunt adversae iussa procellae,

nec sinit audiri vocem fragor aequoris ullam: 485

sponte tamen properant alii subducere remos,

pars munire latus, pars ventis vela negare;

egerit hic fluctus aequorque refundit in aequor,

hic rapit antemnas; quae dum sine lege geruntur,

aspera crescit hiems, omnique e parte feroces 490

bella gerunt venti fretaque indignantia miscent.

ipse pavet nec se, qui sit status, ipse fatetur

scire ratis rector, nec quid iubeatve vetetve:

tanta mali moles tantoque potentior arte est.

quippe sonant clamore viri, stridore rudentes, 495

undarum incursu gravis unda, tonitribus aether.

fluctibus erigitur caelumque aequare videtur

pontus et inductas aspergine tangere nubes;

et modo, cum fulvas ex imo vertit harenas,

concolor est illis, Stygia modo nigrior unda, 500

sternitur interdum spumisque sonantibus albet.

ipsa quoque his agitur vicibus Trachinia puppis

et nunc sublimis veluti de vertice montis

despicere in valles imumque Acheronta videtur,

nunc, ubi demissam curvum circumstetit aequor, 505

suspicere inferno summum de gurgite caelum.

saepe dat ingentem fluctu latus icta fragorem

nec levius pulsata sonat, quam ferreus olim

cum laceras aries balistave concutit arces,

utque solent sumptis incursu viribus ire 510

pectore in arma feri protentaque tela leones,

sic, ubi se ventis admiserat unda coortis,

ibat in alta ratis multoque erat altior illis;

iamque labant cunei, spoliataque tegmine cerae

rima patet praebetque viam letalibus undis. 515

ecce cadunt largi resolutis nubibus imbres,

inque fretum credas totum descendere caelum,

inque plagas caeli tumefactum ascendere pontum.

vela madent nimbis, et cum caelestibus undis

aequoreae miscentur aquae; caret ignibus aether, 520

caecaque nox premitur tenebris hiemisque suisque.

discutiunt tamen has praebentque micantia lumen

fulmina: fulmineis ardescunt ignibus imbres.

dat quoque iam saltus intra cava texta carinae

fluctus; et ut miles, numero praestantior omni, 525

cum saepe adsiluit defensae moenibus urbis,

spe potitur tandem laudisque accensus amore

inter mille viros murum tamen occupat unus,

sic ubi pulsarunt noviens latera ardua fluctus,

vastius insurgens decimae ruit impetus undae 530

nec prius absistit fessam oppugnare carinam,

quam velut in captae descendat moenia navis.

pars igitur temptabat adhuc invadere pinum,

pars maris intus erat: trepidant haud setius omnes,

quam solet urbs aliis murum fodientibus extra 535

atque aliis murum trepidare tenentibus intus.

deficit ars, animique cadunt, totidemque videntur,

quot veniunt fluctus, ruere atque inrumpere mortes.

non tenet hic lacrimas, stupet hic, vocat ille beatos,

funera quos maneant, hic votis numen adorat 540

bracchiaque ad caelum, quod non videt, inrita tollens

poscit opem; subeunt illi fraterque parensque,

huic cum pignoribus domus et quodcunque relictum est;

Alcyone Ceyca movet, Ceycis in ore

nulla nisi Alcyone est et, cum desideret unam, 545

gaudet abesse tamen; patriae quoque vellet ad oras

respicere inque domum supremos vertere vultus,

verum, ubi sit, nescit: tanta vertigine pontus

fervet, et inducta piceis e nubibus umbra

omne latet caelum, duplicataque noctis imago est. 550

frangitur incursu nimbosi turbinis arbor,

frangitur et regimen, spoliisque animosa superstes

unda, velut victrix, sinuataque despicit undas;

nec levius, quam siquis Athon Pindumve revulsos

sede sua totos in apertum everterit aequor, 555

praecipitata cadit pariterque et pondere et ictu

mergit in ima ratem; cum qua pars magna virorum

gurgite pressa gravi neque in aera reddita fato

functa suo est, alii partes et membra carinae

trunca tenent: tenet ipse manu, qua sceptra solebat, 560

fragmina navigii Ceyx socerumque patremque

invocat heu! frustra, sed plurima nantis in ore

Alcyone coniunx: illam meminitque refertque,

illius ante oculos ut agant sua corpora fluctus

optat et exanimis manibus tumuletur amicis. 565

dum natat, absentem, quotiens sinit hiscere fluctus,

nominat Alcyonen ipsisque inmurmurat undis.

ecce super medios fluctus niger arcus aquarum

frangitur et rupta mersum caput obruit unda.

Lucifer obscurus nec quem cognoscere posses 570

illa luce fuit, quoniamque excedere caelo

non licuit, densis texit sua nubibus ora.

Aeolis interea, tantorum ignara malorum,

dinumerat noctes et iam, quas induat ille,

festinat vestes, iam quas, ubi venerit ille, 575

ipsa gerat, reditusque sibi promittit inanes.

omnibus illa quidem superis pia tura ferebat,

ante tamen cunctos Iunonis templa colebat

proque viro, qui nullus erat, veniebat ad aras

utque foret sospes coniunx suus utque rediret, 580

optabat, nullamque sibi praeferret; at illi

hoc de tot votis poterat contingere solum.

At dea non ultra pro functo morte rogari

sustinet utque manus funestas arceat aris,

'Iri, meae' dixit 'fidissima nuntia vocis, 585

vise soporiferam Somni velociter aulam

exstinctique iube Ceycis imagine mittat

somnia ad Alcyonen veros narrantia casus.'

dixerat: induitur velamina mille colorum

Iris et arquato caelum curvamine signans 590

tecta petit iussi sub nube latentia regis.

Est prope Cimmerios longo spelunca recessu,

mons cavus, ignavi domus et penetralia Somni,

quo numquam radiis oriens mediusve cadensve

Phoebus adire potest: nebulae caligine mixtae 595

exhalantur humo dubiaeque crepuscula lucis.

non vigil ales ibi cristati cantibus oris

evocat Auroram, nec voce silentia rumpunt

sollicitive canes canibusve sagacior anser;

non fera, non pecudes, non moti flamine rami 600

humanaeve sonum reddunt convicia linguae.

muta quies habitat; saxo tamen exit ab imo

rivus aquae Lethes, per quem cum murmure labens

invitat somnos crepitantibus unda lapillis.

ante fores antri fecunda papavera florent 605

innumeraeque herbae, quarum de lacte soporem

Nox legit et spargit per opacas umida terras.

ianua, ne verso stridores cardine reddat,

nulla domo tota est, custos in limine nullus;

at medio torus est ebeno sublimis in antro, 610

plumeus, atricolor, pullo velamine tectus,

quo cubat ipse deus membris languore solutis.

hunc circa passim varias imitantia formas

Somnia vana iacent totidem, quot messis aristas,

silva gerit frondes, eiectas litus harenas. 615

Quo simul intravit manibusque obstantia virgo

Somnia dimovit, vestis fulgore reluxit

sacra domus, tardaque deus gravitate iacentes

vix oculos tollens iterumque iterumque relabens

summaque percutiens nutanti pectora mento 620

excussit tandem sibi se cubitoque levatus,

quid veniat, (cognovit enim) scitatur, at illa:

'Somne, quies rerum, placidissime, Somne, deorum,

pax animi, quem cura fugit, qui corpora duris

fessa ministeriis mulces reparasque labori, 625

Somnia, quae veras aequent imitamine formas,

Herculea Trachine iube sub imagine regis

Alcyonen adeant simulacraque naufraga fingant.

imperat hoc Iuno.' postquam mandata peregit,

Iris abit: neque enim ulterius tolerare soporis 630

vim poterat, labique ut somnum sensit in artus,

effugit et remeat per quos modo venerat arcus.

At pater e populo natorum mille suorum

excitat artificem simulatoremque figurae

Morphea: non illo quisquam sollertius alter 635

exprimit incessus vultumque sonumque loquendi;

adicit et vestes et consuetissima cuique

verba; sed hic solos homines imitatur, at alter

fit fera, fit volucris, fit longo corpore serpens:

hunc Icelon superi, mortale Phobetora vulgus 640

nominat; est etiam diversae tertius artis

Phantasos: ille in humum saxumque undamque trabemque,

quaeque vacant anima, fallaciter omnia transit;

regibus hi ducibusque suos ostendere vultus

nocte solent, populos alii plebemque pererrant. 645

praeterit hos senior cunctisque e fratribus unum

Morphea, qui peragat Thaumantidos edita, Somnus

eligit et rursus molli languore solutus

deposuitque caput stratoque recondidit alto.

Ille volat nullos strepitus facientibus alis 650

per tenebras intraque morae breve tempus in urbem

pervenit Haemoniam, positisque e corpore pennis

in faciem Ceycis abit sumptaque figura

luridus, exanimi similis, sine vestibus ullis,

coniugis ante torum miserae stetit: uda videtur 655

barba viri, madidisque gravis fluere unda capillis.

tum lecto incumbens fletu super ora profuso

haec ait: 'agnoscis Ceyca, miserrima coniunx,

an mea mutata est facies nece? respice: nosces

inveniesque tuo pro coniuge coniugis umbram! 660

nil opis, Alcyone, nobis tua vota tulerunt!

occidimus! falso tibi me promittere noli!

nubilus Aegaeo deprendit in aequore navem

auster et ingenti iactatam flamine solvit,

oraque nostra tuum frustra clamantia nomen 665

inplerunt fluctus.—non haec tibi nuntiat auctor

ambiguus, non ista vagis rumoribus audis:

ipse ego fata tibi praesens mea naufragus edo.

surge, age, da lacrimas lugubriaque indue nec me

indeploratum sub inania Tartara mitte!' 670

adicit his vocem Morpheus, quam coniugis illa

crederet esse sui (fletus quoque fundere veros

visus erat), gestumque manus Ceycis habebat.

ingemit Alcyone lacrimans, motatque lacertos

per somnum corpusque petens amplectitur auras 675

exclamatque: 'mane! quo te rapis? ibimus una.'

voce sua specieque viri turbata soporem

excutit et primo, si sit, circumspicit, illic,

qui modo visus erat; nam moti voce ministri

intulerant lumen. postquam non invenit usquam, 680

percutit ora manu laniatque a pectore vestes

pectoraque ipsa ferit nec crines solvere curat:

scindit et altrici, quae luctus causa, roganti

'nulla est Alcyone, nulla est' ait. 'occidit una

cum Ceyce suo. solantia tollite verba! 685

naufragus interiit: vidi agnovique manusque

ad discedentem cupiens retinere tetendi.

umbra fuit, sed et umbra tamen manifesta virique

vera mei. non ille quidem, si quaeris, habebat

adsuetos vultus nec quo prius, ore nitebat: 690

pallentem nudumque et adhuc umente capillo

infelix vidi. stetit hoc miserabilis ipso

ecce loco'; et quaerit, vestigia siqua supersint.

'hoc erat, hoc, animo quod divinante timebam,

et ne me fugiens ventos sequerere rogabam. 695

at certe vellem, quoniam periturus abibas,

me quoque duxisses: multum fuit utile tecum

ire mihi; neque enim de vitae tempore quicquam

non simul egissem, nec mors discreta fuisset.

nunc absens perii, iactor quoque fluctibus absens, 700

et sine me me pontus habet. crudelior ipso

sit mihi mens pelago, si vitam ducere nitar

longius et tanto pugnem superesse dolori!

sed neque pugnabo nec te, miserande, relinquam

et tibi nunc saltem veniam comes, inque sepulcro 705

si non urna, tamen iunget nos littera: si non

ossibus ossa meis, at nomen nomine tangam.'

plura dolor prohibet, verboque intervenit omni

plangor, et attonito gemitus a corde trahuntur.

Mane erat: egreditur tectis ad litus et illum 710

maesta locum repetit, de quo spectarat euntem,

dumque moratur ibi dumque 'hic retinacula solvit,

hoc mihi discedens dedit oscula litore' dicit

dumque notata locis reminiscitur acta fretumque

prospicit, in liquida, spatio distante, tuetur 715

nescio quid quasi corpus aqua, primoque, quid illud

esset, erat dubium; postquam paulum adpulit unda,

et, quamvis aberat, corpus tamen esse liquebat,

qui foret, ignorans, quia naufragus, omine mota est

et, tamquam ignoto lacrimam daret, 'heu!

miser,' inquit 720

'quisquis es, et siqua est coniunx tibi!' fluctibus actum

fit propius corpus: quod quo magis illa tuetur,

hoc minus et minus est mentis, vae! iamque propinquae

admotum terrae, iam quod cognoscere posset,

cernit: erat coniunx! 'ille est!' exclamat et una 725

ora, comas, vestem lacerat tendensque trementes

ad Ceyca manus 'sic, o carissime coniunx,

sic ad me, miserande, redis?' ait. adiacet undis

facta manu moles, quae primas aequoris iras

frangit et incursus quae praedelassat aquarum. 730

insilit huc, mirumque fuit potuisse: volabat

percutiensque levem modo natis aera pennis

stringebat summas ales miserabilis undas,

dumque volat, maesto similem plenumque querellae

ora dedere sonum tenui crepitantia rostro. 735

ut vero tetigit mutum et sine sanguine corpus,

dilectos artus amplexa recentibus alis

frigida nequiquam duro dedit oscula rostro.

senserit hoc Ceyx, an vultum motibus undae

tollere sit visus, populus dubitabat, at ille 740

senserat: et tandem, superis miserantibus, ambo

alite mutantur; fatis obnoxius isdem

tunc quoque mansit amor nec coniugiale solutum

foedus in alitibus: coeunt fiuntque parentes,

perque dies placidos hiberno tempore septem 745

incubat Alcyone pendentibus aequore nidis.

tunc iacet unda maris: ventos custodit et arcet

Aeolus egressu praestatque nepotibus aequor.

Hos aliquis senior iunctim freta lata volantes

spectat et ad finem servatos laudat amores: 750

proximus, aut idem, si fors tulit, 'hic quoque,' dixit

'quem mare carpentem substrictaque crura gerentem

aspicis,' (ostendens spatiosum in guttura mergum)

'regia progenies, et si descendere ad ipsum

ordine perpetuo quaeris, sunt huius origo 755

Ilus et Assaracus raptusque Iovi Ganymedes

Laomedonque senex Priamusque novissima Troiae

tempora sortitus; frater fuit Hectoris iste:

qui nisi sensisset prima nova fata iuventa,

forsitan inferius non Hectore nomen haberet, 760

quamvis est illum proles enixa Dymantis,

Aesacon umbrosa furtim peperisse sub Ida

fertur Alexiroe, Granico nata bicorni.

oderat hic urbes nitidaque remotus ab aula

secretos montes et inambitiosa colebat 765

rura nec Iliacos coetus nisi rarus adibat.

non agreste tamen nec inexpugnabile amori

pectus habens silvas captatam saepe per omnes

aspicit Hesperien patria Cebrenida ripa

iniectos umeris siccantem sole capillos. 770

visa fugit nymphe, veluti perterrita fulvum

cerva lupum longeque lacu deprensa relicto

accipitrem fluvialis anas; quam Troius heros

insequitur celeremque metu celer urget amore.

ecce latens herba coluber fugientis adunco 775

dente pedem strinxit virusque in corpore liquit;

cum vita suppressa fuga est: amplectitur amens

exanimem clamatque "piget, piget esse secutum!

sed non hoc timui, neque erat mihi vincere tanti.

perdidimus miseram nos te duo: vulnus ab angue, 780

a me causa data est! ego sim sceleratior illo,

ni tibi morte mea mortis solacia mittam."

dixit et e scopulo, quem rauca subederat unda,

se dedit in pontum. Tethys miserata cadentem

molliter excepit nantemque per aequora pennis 785

texit, et optatae non est data copia mortis.

indignatur amans, invitum vivere cogi

obstarique animae misera de sede volenti

exire, utque novas umeris adsumpserat alas,

subvolat atque iterum corpus super aequora mittit. 790

pluma levat casus: furit Aesacos inque profundum

pronus abit letique viam sine fine retemptat.

fecit amor maciem: longa internodia crurum,

longa manet cervix, caput est a corpore longe;

aequora amat nomenque tenet, quia mergitur illo.'

Ovid The Latin Library The Classics Page

Ovid: Metamorphoses XII

Nescius adsumptis Priamus pater Aesacon alis

vivere lugebat: tumulo quoque nomen habenti

inferias dederat cum fratribus Hector inanes;

defuit officio Paridis praesentia tristi,

postmodo qui rapta longum cum coniuge bellum 5

attulit in patriam: coniurataeque sequuntur

mille rates gentisque simul commune Pelasgae;

nec dilata foret vindicta, nisi aequora saevi

invia fecissent venti, Boeotaque tellus

Aulide piscosa puppes tenuisset ituras.

10

hic patrio de more Iovi cum sacra parassent,

ut vetus accensis incanduit ignibus ara,

serpere caeruleum Danai videre draconem

in platanum, coeptis quae stabat proxima sacris.

nidus erat volucrum bis quattuor arbore summa: 15

quas simul et matrem circum sua damna volantem

corripuit serpens avidoque recondidit ore,

obstipuere omnes, at veri providus augur

Thestorides 'vincemus'; ait, 'gaudete, Pelasgi!

Troia cadet, sed erit nostri mora longa laboris,' 20

atque novem volucres in belli digerit annos.

ille, ut erat virides amplexus in arbore ramos,

fit lapis et signat serpentis imagine saxum.

Permanet Aoniis Boreas violentus in undis

bellaque non transfert, et sunt, qui parcere Troiae 25

Neptunum credant, quia moenia fecerat urbi;

at non Thestorides: nec enim nescitve tacetve

sanguine virgineo placandam virginis iram

esse deae. postquam pietatem publica causa

rexque patrem vicit, castumque datura cruorem 30

flentibus ante aram stetit Iphigenia ministris,

victa dea est nubemque oculis obiecit et inter

officium turbamque sacri vocesque precantum

supposita fertur mutasse Mycenida cerva.

ergo ubi, qua decuit, lenita est caede Diana, 35

et pariter Phoebes, pariter maris ira recessit,

accipiunt ventos a tergo mille carinae

multaque perpessae Phrygia potiuntur harena.

Orbe locus medio est inter terrasque fretumque

caelestesque plagas, triplicis confinia mundi; 40

unde quod est usquam, quamvis regionibus absit,

inspicitur, penetratque cavas vox omnis ad aures:

Fama tenet summaque domum sibi legit in arce,

innumerosque aditus ac mille foramina tectis

addidit et nullis inclusit limina portis; 45

nocte dieque patet: tota est ex aere sonanti,

tota fremit vocesque refert iteratque quod audit;

nulla quies intus nullaque silentia parte,

nec tamen est clamor, sed parvae murmura vocis,

qualia de pelagi, siquis procul audiat, undis 50

esse solent, qualemve sonum, cum Iuppiter atras

increpuit nubes, extrema tonitrua reddunt.

atria turba tenet: veniunt, leve vulgus, euntque

mixtaque cum veris passim commenta vagantur

milia rumorum confusaque verba volutant; 55

e quibus hi vacuas inplent sermonibus aures,

hi narrata ferunt alio, mensuraque ficti

crescit, et auditis aliquid novus adicit auctor.

illic Credulitas, illic temerarius Error

vanaque Laetitia est consternatique Timores 60

Seditioque repens dubioque auctore Susurri;

ipsa, quid in caelo rerum pelagoque geratur

et tellure, videt totumque inquirit in orbem.

Fecerat haec notum, Graias cum milite forti

adventare rates, neque inexspectatus in armis 65

hostis adest: prohibent aditus litusque tuentur

Troes, et Hectorea primus fataliter hasta,

Protesilae, cadis, commissaque proelia magno

stant Danais, fortisque animae nece cognitus Hector.

nec Phryges exiguo, quid Achaica dextera posset, 70

sanguine senserunt, et iam Sigea rubebant

litora, iam leto proles Neptunia, Cycnus,

mille viros dederat, iam curru instabat Achilles

totaque Peliacae sternebat cuspidis ictu

agmina perque acies aut Cycnum aut Hectora quaerens 75

congreditur Cycno (decimum dilatus in annum

Hector erat): tum colla iugo candentia pressos

exhortatus equos currum derexit in hostem

concutiensque suis vibrantia tela lacertis

'quisquis es, o iuvenis,' dixit 'solamen habeto 80

mortis, ab Haemonio quod sis iugulatus Achille!'

hactenus Aeacides: vocem gravis hasta secuta est,

sed quamquam certa nullus fuit error in hasta,

nil tamen emissi profecit acumine ferri

utque hebeti pectus tantummodo contudit ictu. 85

'nate dea, nam te fama praenovimus,' inquit

ille 'quid a nobis vulnus miraris abesse?'

(mirabatur enim.) 'non haec, quam cernis, equinis

fulva iubis cassis neque onus, cava parma, sinistrae

auxilio mihi sunt: decor est quaesitus ab istis; 90

Mars quoque ob hoc capere arma solet! removebitur huius

tegminis officium: tamen indestrictus abibo;

est aliquid non esse satum Nereide, sed qui

Nereaque et natas et totum temperat aequor.'

dixit et haesurum clipei curvamine telum 95

misit in Aeaciden, quod et aes et proxima rupit

terga novena boum, decimo tamen orbe moratum est.

excutit hoc heros rursusque trementia forti

tela manu torsit: rursus sine vulnere corpus

sincerumque fuit; nec tertia cuspis apertum 100

et se praebentem valuit destringere Cycnum.