Metamorphoses (page 8)

haut secus exarsit, quam circo taurus aperto,

cum sua terribili petit inritamina cornu,

poeniceas vestes, elusaque vulnera sentit;

num tamen exciderit ferrum considerat hastae: 105

haerebat ligno. 'manus est mea debilis ergo,

quasque' ait 'ante habuit vires, effudit in uno?

nam certe valuit, vel cum Lyrnesia primus

moenia deieci, vel cum Tenedonque suoque

Eetioneas inplevi sanguine Thebas, 110

vel cum purpureus populari caede Caicus

fluxit, opusque meae bis sensit Telephus hastae.

hic quoque tot caesis, quorum per litus acervos

et feci et video, valuit mea dextra valetque.'

dixit et, ante actis veluti male crederet, hastam 115

misit in adversum Lycia de plebe Menoeten

loricamque simul subiectaque pectora rupit.

quo plangente gravem moribundo vertice terram

extrahit illud idem calido de vulnere telum

atque ait: 'haec manus est, haec, qua modo vicimus, hasta: 120

utar in hoc isdem; sit in hoc, precor, exitus idem!'

sic fatus Cycnum repetit, nec fraxinus errat

inque umero sonuit non evitata sinistro,

inde velut muro solidaque a caute repulsa est;

qua tamen ictus erat, signatum sanguine Cycnum 125

viderat et frustra fuerat gavisus Achilles:

vulnus erat nullum, sanguis fuit ille Menoetae!

tum vero praeceps curru fremebundus ab alto

desilit et nitido securum comminus hostem

ense petens parmam gladio galeamque cavari 130

cernit, at in duro laedi quoque corpore ferrum.

haut tulit ulterius clipeoque adversa reducto

ter quater ora viri, capulo et cava tempora pulsat

cedentique sequens instat turbatque ruitque

attonitoque negat requiem: pavor occupat illum, 135

ante oculosque natant tenebrae retroque ferenti

aversos passus medio lapis obstitit arvo;

quem super inpulsum resupino corpore Cycnum

vi multa vertit terraeque adflixit Achilles.

tum clipeo genibusque premens praecordia duris 140

vincla trahit galeae, quae presso subdita mento

elidunt fauces et respiramen iterque

eripiunt animae. victum spoliare parabat:

arma relicta videt; corpus deus aequoris albam

contulit in volucrem, cuius modo nomen habebat.

145

Hic labor, haec requiem multorum pugna dierum

attulit et positis pars utraque substitit armis.

dumque vigil Phrygios servat custodia muros,

et vigil Argolicas servat custodia fossas,

festa dies aderat, qua Cycni victor Achilles 150

Pallada mactatae placabat sanguine vaccae;

cuius ut inposuit prosecta calentibus aris,

et dis acceptus penetravit in aethera nidor,

sacra tulere suam, pars est data cetera mensis.

discubuere toris proceres et corpora tosta 155

carne replent vinoque levant curasque sitimque.

non illos citharae, non illos carmina vocum

longave multifori delectat tibia buxi,

sed noctem sermone trahunt, virtusque loquendi

materia est: pugnas referunt hostisque suasque, 160

inque vices adita atque exhausta pericula saepe

commemorare iuvat; quid enim loqueretur Achilles,

aut quid apud magnum potius loquerentur Achillem?

proxima praecipue domito victoria Cycno

in sermone fuit: visum mirabile cunctis, 165

quod iuveni corpus nullo penetrabile telo

invictumque a vulnere erat ferrumque terebat.

hoc ipse Aeacides, hoc mirabantur Achivi,

cum sic Nestor ait: 'vestro fuit unicus aevo

contemptor ferri nulloque forabilis ictu 170

Cycnus. at ipse olim patientem vulnera mille

corpore non laeso Perrhaebum Caenea vidi,

Caenea Perrhaebum, qui factis inclitus Othryn

incoluit, quoque id mirum magis esset in illo,

femina natus erat.' monstri novitate moventur 175

quisquis adest, narretque rogant: quos inter Achilles:

'dic age! nam cunctis eadem est audire voluntas,

o facunde senex, aevi prudentia nostri,

quis fuerit Caeneus, cur in contraria versus,

qua tibi militia, cuius certamine pugnae 180

cognitus, a quo sit victus, si victus ab ullo est.'

tum senior: 'quamvis obstet mihi tarda vetustas,

multaque me fugiant primis spectata sub annis,

plura tamen memini. nec quae magis haereat ulla

pectore res nostro est inter bellique domique 185

acta tot, ac si quem potuit spatiosa senectus

spectatorem operum multorum reddere, vixi

annos bis centum; nunc tertia vivitur aetas.

'Clara decore fuit proles Elateia Caenis,

Thessalidum virgo pulcherrima, perque propinquas 190

perque tuas urbes (tibi enim popularis, Achille),

multorum frustra votis optata procorum.

temptasset Peleus thalamos quoque forsitan illos:

sed iam aut contigerant illi conubia matris

aut fuerant promissa tuae, nec Caenis in ullos 195

denupsit thalamos secretaque litora carpens

aequorei vim passa dei est (ita fama ferebat),

utque novae Veneris Neptunus gaudia cepit,

"sint tua vota licet" dixit "secura repulsae:

elige, quid voveas!" (eadem hoc quoque fama ferebat) 200

"magnum" Caenis ait "facit haec iniuria votum,

tale pati iam posse nihil; da, femina ne sim:

omnia praestiteris." graviore novissima dixit

verba sono poteratque viri vox illa videri,

sicut erat; nam iam voto deus aequoris alti 205

adnuerat dederatque super, nec saucius ullis

vulneribus fieri ferrove occumbere posset.

munere laetus abit studiisque virilibus aevum

exigit Atracides Peneiaque arva pererrat.

'Duxerat Hippodamen audaci Ixione natus 210

nubigenasque feros positis ex ordine mensis

arboribus tecto discumbere iusserat antro.

Haemonii proceres aderant, aderamus et ipsi,

festaque confusa resonabat regia turba.

ecce canunt Hymenaeon, et ignibus atria fumant, 215

cinctaque adest virgo matrum nuruumque caterva,

praesignis facie; felicem diximus illa

coniuge Pirithoum, quod paene fefellimus omen.

nam tibi, saevorum saevissime Centaurorum,

Euryte, quam vino pectus, tam virgine visa 220

ardet, et ebrietas geminata libidine regnat.

protinus eversae turbant convivia mensae,

raptaturque comis per vim nova nupta prehensis.

Eurytus Hippodamen, alii, quam quisque probabant

aut poterant, rapiunt, captaeque erat urbis imago. 225

femineo clamore sonat domus: ocius omnes

surgimus, et primus "quae te vecordia," Theseus

"Euryte, pulsat," ait, "qui me vivente lacessas

Pirithoum violesque duos ignarus in uno?"

[neve ea magnanimus frustra memoraverit ore, 230

submovet instantes raptamque furentibus aufert.]

ille nihil contra, (neque enim defendere verbis

talia facta potest) sed vindicis ora protervis

insequitur manibus generosaque pectora pulsat.

forte fuit iuxta signis exstantibus asper 235

antiquus crater; quem vastum vastior ipse

sustulit Aegides adversaque misit in ora:

sanguinis ille globos pariter cerebrumque merumque

vulnere et ore vomens madida resupinus harena

calcitrat. ardescunt germani caede bimembres 240

certatimque omnes uno ore "arma, arma" loquuntur.

vina dabant animos, et prima pocula pugna

missa volant fragilesque cadi curvique lebetes,

res epulis quondam, tum bello et caedibus aptae.

'Primus Ophionides Amycus penetralia donis 245

haut timuit spoliare suis et primus ab aede

lampadibus densum rapuit funale coruscis

elatumque alte, veluti qui candida tauri

rumpere sacrifica molitur colla securi,

inlisit fronti Lapithae Celadontis et ossa 250

non cognoscendo confusa relinquit in ore.

exsiluere oculi, disiectisque ossibus oris

acta retro naris medioque est fixa palato.

hunc pede convulso mensae Pellaeus acernae

stravit humi Pelates deiecto in pectora mento 255

cumque atro mixtos sputantem sanguine dentes

vulnere Tartareas geminato mittit ad umbras.

'Proximus ut steterat spectans altaria vultu

fumida terribili "cur non" ait "utimur istis?"

cumque suis Gryneus inmanem sustulit aram 260

ignibus et medium Lapitharum iecit in agmen

depressitque duos, Brotean et Orion: Orio

mater erat Mycale, quam deduxisse canendo

saepe reluctanti constabat cornua lunae.

"non impune feres, teli modo copia detur!" 265

dixerat Exadius telique habet instar, in alta

quae fuerant pinu votivi cornua cervi.

figitur hinc duplici Gryneus in lumina ramo

eruiturque oculos, quorum pars cornibus haeret,

pars fluit in barbam concretaque sanguine pendet. 270

'Ecce rapit mediis flagrantem Rhoetus ab aris

pruniceum torrem dextraque a parte Charaxi

tempora perfringit fulvo protecta capillo.

correpti rapida, veluti seges arida, flamma

arserunt crines, et vulnere sanguis inustus 275

terribilem stridore sonum dedit, ut dare ferrum

igne rubens plerumque solet, quod forcipe curva

cum faber eduxit, lacubus demittit: at illud

stridet et in trepida submersum sibilat unda.

saucius hirsutis avidum de crinibus ignem 280

excutit inque umeros limen tellure revulsum

tollit, onus plaustri, quod ne permittat in hostem,

ipsa facit gravitas: socium quoque saxea moles

oppressit spatio stantem propiore Cometen.

gaudia nec retinet Rhoetus: "sic, conprecor," inquit 285

"cetera sit fortis castrorum turba tuorum!"

semicremoque novat repetitum stipite vulnus

terque quaterque gravi iuncturas verticis ictu

rupit, et in liquido sederunt ossa cerebro.

'Victor ad Euagrum Corythumque Dryantaque transit; 290

e quibus ut prima tectus lanugine malas

procubuit Corythus, "puero quae gloria fuso

parta tibi est?" Euagrus ait, nec dicere Rhoetus

plura sinit rutilasque ferox in aperta loquentis

condidit ora viri perque os in pectora flammas. 295

te quoque, saeve Drya, circum caput igne rotato

insequitur, sed non in te quoque constitit idem

exitus: adsiduae successu caedis ovantem,

qua iuncta est umero cervix, sude figis obusta.

ingemuit duroque sudem vix osse revulsit 300

Rhoetus et ipse suo madefactus sanguine fugit.

fugit et Orneus Lycabasque et saucius armo

dexteriore Medon et cum Pisenore Thaumas,

quique pedum nuper certamine vicerat omnes

Mermeros, accepto tum vulnere tardius ibat; 305

et Pholus et Melaneus et Abas praedator aprorum,

quique suis frustra bellum dissuaserat augur

Asbolus: ille etiam metuenti vulnera Nesso

"ne fuge! ad Herculeos" inquit "servaberis arcus."

at non Eurynomus Lycidasque et Areos et Imbreus 310

effugere necem; quos omnes dextra Dryantis

perculit adversos. adversum tu quoque, quamvis

terga fugae dederas, vulnus, Crenaee, tulisti:

nam grave respiciens inter duo lumina ferrum,

qua naris fronti committitur, accipis, imae. 315

'In tanto fremitu cunctis sine fine iacebat

sopitus venis et inexperrectus Aphidas

languentique manu carchesia mixta tenebat,

fusus in Ossaeae villosis pellibus ursae;

quem procul ut vidit frustra nulla arma moventem, 320

inserit amento digitos "miscenda" que dixit

"cum Styge vina bibes" Phorbas; nec plura moratus

in iuvenem torsit iaculum, ferrataque collo

fraxinus, ut casu iacuit resupinus, adacta est.

mors caruit sensu, plenoque e gutture fluxit 325

inque toros inque ipsa niger carchesia sanguis.

'Vidi ego Petraeum conantem tollere terra

glandiferam quercum; quam dum conplexibus ambit

et quatit huc illuc labefactaque robora iactat,

lancea Pirithoi costis inmissa Petraei 330

pectora cum duro luctantia robore fixit.

Pirithoi virtute Lycum cecidisse ferebant,

Pirithoi virtute Chromin, sed uterque minorem

victori titulum quam Dictys Helopsque dederunt,

fixus Helops iaculo, quod pervia tempora fecit 335

et missum a dextra laevam penetravit ad aurem,

Dictys ab ancipiti delapsus acumine montis,

dum fugit instantem trepidans Ixione natum,

decidit in praeceps et pondere corporis ornum

ingentem fregit suaque induit ilia fractae. 340

'Ultor adest Aphareus saxumque e monte revulsum

mittere conatur; conantem stipite querno

occupat Aegides cubitique ingentia frangit

ossa nec ulterius dare corpus inutile leto

aut vacat aut curat tergoque Bienoris alti 345

insilit, haut solito quemquam portare nisi ipsum,

opposuitque genu costis prensamque sinistra

caesariem retinens vultum minitantiaque ora

robore nodoso praeduraque tempora fregit.

robore Nedymnum iaculatoremque Lycopen 350

sternit et inmissa protectum pectora barba

Hippason et summis exstantem Riphea silvis

Thereaque, Haemoniis qui prensos montibus ursos

ferre domum vivos indignantesque solebat.

haut tulit utentem pugnae successibus ultra 355

Thesea Demoleon: solidoque revellere trunco

annosam pinum magno molimine temptat;

quod quia non potuit, praefractam misit in hostem,

sed procul a telo Theseus veniente recessit

Pallados admonitu: credi sic ipse volebat. 360

non tamen arbor iners cecidit; nam Crantoris alti

abscidit iugulo pectusque umerumque sinistrum:

armiger ille tui fuerat genitoris, Achille,

quem Dolopum rector, bello superatus, Amyntor

Aeacidae dederat pacis pignusque fidemque. 365

Hunc procul ut foedo disiectum vulnere Peleus

vidit, "at inferias, iuvenum gratissime Crantor,

accipe" ait validoque in Demoleonta lacerto

fraxineam misit contentis viribus hastam,

quae laterum cratem praerupit et ossibus haerens 370

intremuit: trahit ille manu sine cuspide lignum

(id quoque vix sequitur), cuspis pulmone retenta est;

ipse dolor vires animo dabat: aeger in hostem

erigitur pedibusque virum proculcat equinis.

excipit ille ictus galea clipeoque sonantes 375

defensatque umeros praetentaque sustinet arma

perque armos uno duo pectora perforat ictu.

ante tamen leto dederat Phlegraeon et Hylen

eminus, Iphinoum conlato Marte Claninque;

additur his Dorylas, qui tempora tecta gerebat 380

pelle lupi saevique vicem praestantia teli

cornua vara boum multo rubefacta cruore.

'Huic ego (nam viris animus dabat) "aspice," dixi

"quantum concedant nostro tua cornua ferro"

et iaculum torsi: quod cum vitare nequiret, 385

opposuit dextram passurae vulnera fronti:

adfixa est cum fronte manus; fit clamor, at illum

haerentem Peleus et acerbo vulnere victum

(stabat enim propior) mediam ferit ense sub alvum.

prosiluit terraque ferox sua viscera traxit 390

tractaque calcavit calcataque rupit et illis

crura quoque inpediit et inani concidit alvo.

'Nec te pugnantem tua, Cyllare, forma redemit,

si modo naturae formam concedimus illi.

barba erat incipiens, barbae color aureus, aurea 395

ex umeris medios coma dependebat in armos.

gratus in ore vigor; cervix umerique manusque

pectoraque artificum laudatis proxima signis,

et quacumque vir est; nec equi mendosa sub illo

deteriorque viro facies; da colla caputque, 400

Castore dignus erit: sic tergum sessile, sic sunt

pectora celsa toris. totus pice nigrior atra,

candida cauda tamen; color est quoque cruribus albus.

multae illum petiere sua de gente, sed una

abstulit Hylonome, qua nulla decentior inter 405

semiferos altis habitavit femina silvis;

haec et blanditiis et amando et amare fatendo

Cyllaron una tenet, cultu quoque, quantus in illis

esse potest membris, ut sit coma pectine levis,

ut modo rore maris, modo se violave rosave 410

inplicet, interdum candentia lilia gestet,

bisque die lapsis Pagasaeae vertice silvae

fontibus ora lavet, bis flumine corpora tinguat,

nec nisi quae deceant electarumque ferarum

aut umero aut lateri praetendat vellera laevo. 415

par amor est illis: errant in montibus una,

antra simul subeunt; et tum Lapitheia tecta

intrarant pariter, pariter fera bella gerebant:

(auctor in incerto est) iaculum de parte sinistra

venit et inferius quam collo pectora subsunt, 420

Cyllare, te fixit; parvo cor vulnere laesum

corpore cum toto post tela educta refrixit.

protinus Hylonome morientes excipit artus

inpositaque manu vulnus fovet oraque ad ora

admovet atque animae fugienti obsistere temptat; 425

ut videt exstinctum, dictis, quae clamor ad aures

arcuit ire meas, telo, quod inhaeserat illi,

incubuit moriensque suum conplexa maritum est.

'Ante oculos stat et ille meos, qui sena leonum

vinxerat inter se conexis vellera nodis, 430

Phaeocomes, hominemque simul protectus equumque;

caudice qui misso, quem vix iuga bina moverent,

Tectaphon Oleniden a summo vertice fregit;

[fracta volubilitas capitis latissima, perque os

perque cavas nares oculosque auresque cerebrum 435

molle fluit, veluti concretum vimine querno

lac solet utve liquor rari sub pondere cribri

manat et exprimitur per densa foramina spissus.]

ast ego, dum parat hic armis nudare iacentem,

(scit tuus hoc genitor) gladium spoliantis in ima 440

ilia demisi. Cthonius quoque Teleboasque

ense iacent nostro: ramum prior ille bifurcum

gesserat, hic iaculum; iaculo mihi vulnera fecit:

signa vides! adparet adhuc vetus inde cicatrix.

tunc ego debueram capienda ad Pergama mitti; 445

tum poteram magni, si non superare, morari

Hectoris arma meis! illo sed tempore nullus,

aut puer, Hector erat, nunc me mea deficit aetas.

quid tibi victorem gemini Periphanta Pyraethi,

Ampyca quid referam, qui quadrupedantis Echecli 450

fixit in adverso cornum sine cuspide vultu?

vecte Pelethronium Macareus in pectus adacto

stravit Erigdupum; memini et venabula condi

inguine Nesseis manibus coniecta Cymeli.

nec tu credideris tantum cecinisse futura 455

Ampyciden Mopsum: Mopso iaculante biformis

occubuit frustraque loqui temptavit Hodites

ad mentum lingua mentoque ad guttura fixo.

'Quinque neci Caeneus dederat Styphelumque Bromumque

Antimachumque Elymumque securiferumque Pyracmon: 460

vulnera non memini, numerum nomenque notavi.

provolat Emathii spoliis armatus Halesi,

quem dederat leto, membris et corpore Latreus

maximus: huic aetas inter iuvenemque senemque,

vis iuvenalis erat, variabant tempora cani.

465

qui clipeo galeaque Macedoniaque sarisa

conspicuus faciemque obversus in agmen utrumque

armaque concussit certumque equitavit in orbem

verbaque tot fudit vacuas animosus in auras:

"et te, Caeni, feram? nam tu mihi femina semper, 470

tu mihi Caenis eris. nec te natalis origo

commonuit, mentemque subit, quo praemia facto

quaque viri falsam speciem mercede pararis?

quid sis nata, vide, vel quid sis passa, columque,

i, cape cum calathis et stamina pollice torque; 475

bella relinque viris." iactanti talia Caeneus

extentum cursu missa latus eruit hasta,

qua vir equo commissus erat. furit ille dolore

nudaque Phyllei iuvenis ferit ora sarisa:

non secus haec resilit, quam tecti a culmine grando, 480

aut siquis parvo feriat cava tympana saxo.

comminus adgreditur laterique recondere duro

luctatur gladium: gladio loca pervia non sunt.

"haut tamen effugies! medio iugulaberis ense,

quandoquidem mucro est hebes" inquit et in latus ensem 485

obliquat longaque amplectitur ilia dextra.

plaga facit gemitus ut corpore marmoris icto,

fractaque dissiluit percusso lammina callo.

ut satis inlaesos miranti praebuit artus,

"nunc age" ait Caeneus "nostro tua corpora ferro 490

temptemus!" capuloque tenus demisit in armos

ensem fatiferum caecamque in viscera movit

versavitque manum vulnusque in vulnere fecit.

ecce ruunt vasto rabidi clamore bimembres

telaque in hunc omnes unum mittuntque feruntque. 495

tela retusa cadunt: manet inperfossus ab omni

inque cruentatus Caeneus Elateius ictu.

fecerat attonitos nova res. "heu dedecus ingens!"

Monychus exclamat. "populus superamur ab uno

vixque viro; quamquam ille vir est, nos segnibus actis, 500

quod fuit ille, sumus. quid membra inmania prosunt?

quid geminae vires et quod fortissima rerum

in nobis natura duplex animalia iunxit?

nec nos matre dea, nec nos Ixione natos

esse reor, qui tantus erat, Iunonis ut altae 505

spem caperet: nos semimari superamur ab hoste!

saxa trabesque super totosque involvite montes

vivacemque animam missis elidite silvis!

massa premat fauces, et erit pro vulnere pondus."

dixit et insanis deiectam viribus austri 510

forte trabem nactus validum coniecit in hostem

exemplumque fuit, parvoque in tempore nudus

arboris Othrys erat, nec habebat Pelion umbras.

obrutus inmani cumulo sub pondere Caeneus

aestuat arboreo congestaque robora duris 515

fert umeris, sed enim postquam super ora caputque

crevit onus neque habet, quas ducat, spiritus auras,

deficit interdum, modo se super aera frustra

tollere conatur iactasque evolvere silvas

interdumque movet, veluti, quam cernimus, ecce, 520

ardua si terrae quatiatur motibus Ide.

exitus in dubio est: alii sub inania corpus

Tartara detrusum silvarum mole ferebant;

abnuit Ampycides medioque ex aggere fulvis

vidit avem pennis liquidas exire sub auras, 525

quae mihi tum primum, tunc est conspecta supremum.

hanc ubi lustrantem leni sua castra volatu

Mopsus et ingenti circum clangore sonantem

adspexit pariterque animis oculisque secutus

"o salve," dixit "Lapithaeae gloria gentis, 530

maxime vir quondam, sed nunc avis unica, Caencu!"

credita res auctore suo est: dolor addidit iram,

oppressumque aegre tulimus tot ab hostibus unum;

nec prius abstitimus ferro exercere dolorem,

quam data pars leto, partem fuga noxque removit.' 535

Haec inter Lapithas et semihomines Centauros

proelia Tlepolemus Pylio referente dolorem

praeteriti Alcidae tacito non pertulit ore

atque ait: 'Herculeae mirum est oblivia laudis

acta tibi, senior; certe mihi saepe referre 540

nubigenas domitos a se pater esse solebat.'

tristis ad haec Pylius: 'quid me meminisse malorum

cogis et obductos annis rescindere luctus

inque tuum genitorem odium offensasque fateri?

ille quidem maiora fide, di! gessit et orbem 545

inplevit meritis, quod mallem posse negare;

sed neque Deiphobum nec Pulydamanta nec ipsum

Hectora laudamus: quis enim laudaverit hostem?

ille tuus genitor Messenia moenia quondam

stravit et inmeritas urbes Elinque Pylonque 550

diruit inque meos ferrum flammamque penatis

inpulit, utque alios taceam, quos ille peremit,

bis sex Nelidae fuimus, conspecta iuventus,

bis sex Herculeis ceciderunt me minus uno

viribus; atque alios vinci potuisse ferendum est: 555

mira Periclymeni mors est, cui posse figuras

sumere, quas vellet, rursusque reponere sumptas

Neptunus dederat, Nelei sanguinis auctor.

hic ubi nequiquam est formas variatus in omnes,

vertitur in faciem volucris, quae fulmina curvis 560

ferre solet pedibus divum gratissima regi;

viribus usus avis pennis rostroque redunco

hamatisque viri laniaverat unguibus ora.

tendit in hanc nimium certos Tirynthius arcus

atque inter nubes sublimia membra ferentem 565

pendentemque ferit, lateri qua iungitur ala;

nec grave vulnus erat, sed rupti vulnere nervi

deficiunt motumque negant viresque volandi.

decidit in terram, non concipientibus auras

infirmis pennis, et qua levis haeserat alae 570

corporis adflicti pressa est gravitate sagitta

perque latus summum iugulo est exacta sinistro.

nunc videor debere tui praeconia rebus

Herculis, o Rhodiae ductor pulcherrime classis?

nec tamen ulterius, quam fortia facta silendo 575

ulciscor fratres: solida est mihi gratia tecum.'

Haec postquam dulci Neleius edidit ore,

a sermone senis repetito munere Bacchi

surrexere toris: nox est data cetera somno.

At deus, aequoreas qui cuspide temperat undas, 580

in volucrem corpus nati Phaethontida versum

mente dolet patria saevumque perosus Achillem

exercet memores plus quam civiliter iras.

iamque fere tracto duo per quinquennia bello

talibus intonsum conpellat Sminthea dictis: 585

'o mihi de fratris longe gratissime natis,

inrita qui mecum posuisti moenia Troiae,

ecquid, ubi has iamiam casuras adspicis arces,

ingemis? aut ecquid tot defendentia muros

milia caesa doles? ecquid, ne persequar omnes, 590

Hectoris umbra subit circum sua Pergama tracti?

cum tamen ille ferox belloque cruentior ipso

vivit adhuc, operis nostri populator, Achilles.

det mihi se: faxo, triplici quid cuspide possim,

sentiat; at quoniam concurrere comminus hosti 595

non datur, occulta necopinum perde sagitta!'

adnuit atque animo pariter patruique suoque

Delius indulgens nebula velatus in agmen

pervenit Iliacum mediaque in caede virorum

rara per ignotos spargentem cernit Achivos 600

tela Parin fassusque deum, 'quid spicula perdis

sanguine plebis?' ait.

'siqua est tibi cura tuorum,

vertere in Aeaciden caesosque ulciscere fratres!'

dixit et ostendens sternentem Troica ferro

corpora Peliden, arcus obvertit in illum 605

certaque letifera derexit spicula dextra.

quod Priamus gaudere senex post Hectora posset,

hoc fuit; ille igitur tantorum victor, Achille,

victus es a timido Graiae raptore maritae!

at si femineo fuerat tibi Marte cadendum, 610

Thermodontiaca malles cecidisse bipenni.

Iam timor ille Phrygum, decus et tutela Pelasgi

nominis, Aeacides, caput insuperabile bello,

arserat: armarat deus idem idemque cremarat;

iam cinis est, et de tam magno restat Achille 615

nescio quid parvum, quod non bene conpleat urnam,

at vivit totum quae gloria conpleat orbem.

haec illi mensura viro respondet, et hac est

par sibi Pelides nec inania Tartara sentit.

ipse etiam, ut, cuius fuerit, cognoscere posses, 620

bella movet clipeus, deque armis arma feruntur.

non ea Tydides, non audet Oileos Aiax,

non minor Atrides, non bello maior et aevo

poscere, non alii: solis Telamone creatis

Laertaque fuit tantae fiducia laudis. 625

a se Tantalides onus invidiamque removit

Argolicosque duces mediis considere castris

iussit et arbitrium litis traiecit in omnes.

Ovid The Latin Library The Classics Page

Ovid: Metamorphoses XIII

Consedere duces et vulgi stante corona

surgit ad hos clipei dominus septemplicis Aiax,

utque erat inpatiens irae, Sigeia torvo

litora respexit classemque in litore vultu

intendensque manus 'agimus, pro Iuppiter!' inquit 5

'ante rates causam, et mecum confertur Ulixes!

at non Hectoreis dubitavit cedere flammis,

quas ego sustinui, quas hac a classe fugavi.

tutius est igitur fictis contendere verbis,

quam pugnare manu, sed nec mihi dicere promptum, 10

nec facere est isti: quantumque ego Marte feroci

inque acie valeo, tantum valet iste loquendo.

nec memoranda tamen vobis mea facta, Pelasgi,

esse reor: vidistis enim; sua narret Ulixes,

quae sine teste gerit, quorum nox conscia sola est!

15

praemia magna peti fateor; sed demit honorem

aemulus: Aiaci non est tenuisse superbum,

sit licet hoc ingens, quicquid speravit Ulixes;

iste tulit pretium iam nunc temptaminis huius,

quod, cum victus erit, mecum certasse feretur. 20

'Atque ego, si virtus in me dubitabilis esset,

nobilitate potens essem, Telamone creatus,

moenia qui forti Troiana sub Hercule cepit

litoraque intravit Pagasaea Colcha carina;

Aeacus huic pater est, qui iura silentibus illic 25

reddit, ubi Aeoliden saxum grave Sisyphon urget;

Aeacon agnoscit summus prolemque fatetur

Iuppiter esse suam: sic a Iove tertius Aiax.

nec tamen haec series in causam prosit, Achivi,

si mihi cum magno non est communis Achille: 30

frater erat, fraterna peto! quid sanguine cretus

Sisyphio furtisque et fraude simillimus illi

inseris Aeacidis alienae nomina gentis?

'An quod in arma prior nulloque sub indice veni,

arma neganda mihi, potiorque videbitur ille, 35

ultima qui cepit detractavitque furore

militiam ficto, donec sollertior isto

sed sibi inutilior timidi commenta retexit

Naupliades animi vitataque traxit ad arma?

optima num sumat, quia sumere noluit ulla: 40

nos inhonorati et donis patruelibus orbi,

obtulimus quia nos ad prima pericula, simus?

'Atque utinam aut verus furor ille, aut creditus esset,

nec comes hic Phrygias umquam venisset ad arces

hortator scelerum! non te, Poeantia proles, 45

expositum Lemnos nostro cum crimine haberet!

qui nunc, ut memorant, silvestribus abditus antris

saxa moves gemitu Laertiadaeque precaris,

quae meruit, quae, si di sunt, non vana precaris.

et nunc ille eadem nobis iuratus in arma, 50

heu! pars una ducum, quo successore sagittae

Herculis utuntur, fractus morboque fameque

velaturque aliturque avibus, volucresque petendo

debita Troianis exercet spicula fatis.

ille tamen vivit, quia non comitavit Ulixem; 55

mallet et infelix Palamedes esse relictus,

[viveret aut certe letum sine crimine haberet]

quem male convicti nimium memor iste furoris

prodere rem Danaam finxit fictumque probavit

crimen et ostendit, quod iam praefoderat, aurum.

60

ergo aut exilio vires subduxit Achivis,

aut nece: sic pugnat, sic est metuendus Ulixes!

'Qui licet eloquio fidum quoque Nestora vincat,

haut tamen efficiet, desertum ut Nestora crimen

esse rear nullum; qui cum inploraret Ulixem 65

vulnere tardus equi fessusque senilibus annis,

proditus a socio est; non haec mihi crimina fingi

scit bene Tydides, qui nomine saepe vocatum

corripuit trepidoque fugam exprobravit amico.

aspiciunt oculis superi mortalia iustis! 70

en eget auxilio, qui non tulit, utque reliquit,

sic linquendus erat: legem sibi dixerat ipse.

conclamat socios: adsum videoque trementem

pallentemque metu et trepidantem morte futura;

opposui molem clipei texique iacentem 75

servavique animam (minimum est hoc laudis) inertem.

si perstas certare, locum redeamus in illum:

redde hostem vulnusque tuum solitumque timorem

post clipeumque late et mecum contende sub illo!

at postquam eripui, cui standi vulnera vires 80

non dederant, nullo tardatus vulnere fugit.

'Hector adest secumque deos in proelia ducit,

quaque ruit, non tu tantum terreris, Ulixe,

sed fortes etiam: tantum trahit ille timoris.

hunc ego sanguineae successu caedis ovantem 85

eminus ingenti resupinum pondere fudi,

hunc ego poscentem, cum quo concurreret, unus

sustinui: sortemque meam vovistis, Achivi,

et vestrae valuere preces. si quaeritis huius

fortunam pugnae, non sum superatus ab illo. 90

ecce ferunt Troes ferrumque ignesque Iovemque

in Danaas classes: ubi nunc facundus Ulixes?

nempe ego mille meo protexi pectore puppes,

spem vestri reditus: date pro tot navibus arma.

'Quodsi vera licet mihi dicere, quaeritur istis 95

quam mihi maior honos, coniunctaque gloria nostra est,

atque Aiax armis, non Aiaci arma petuntur.

conferat his Ithacus Rhesum inbellemque Dolona

Priamidenque Helenum rapta cum Pallade captum:

luce nihil gestum, nihil est Diomede remoto; 100

si semel ista datis meritis tam vilibus arma,

dividite, et pars sit maior Diomedis in illis.

'Quo tamen haec Ithaco, qui clam, qui semper inermis

rem gerit et furtis incautum decipit hostem?

ipse nitor galeae claro radiantis ab auro 105

insidias prodet manifestabitque latentem;

sed neque Dulichius sub Achillis casside vertex

pondera tanta feret, nec non onerosa gravisque

Pelias hasta potest inbellibus esse lacertis,

nec clipeus vasti caelatus imagine mundi 110

conveniet timidae nataeque ad furta sinistrae:

debilitaturum quid te petis, inprobe, munus,

quod tibi si populi donaverit error Achivi,

cur spolieris, erit, non, cur metuaris ab hoste,

et fuga, qua sola cunctos, timidissime, vincis, 115

tarda futura tibi est gestamina tanta trahenti?

adde quod iste tuus, tam raro proelia passus,

integer est clipeus; nostro, qui tela ferendo

mille patet plagis, novus est successor habendus.

'Denique (quid verbis opus est?) spectemur agendo! 120

arma viri fortis medios mittantur in hostes:

inde iubete peti et referentem ornate relatis.'

Finierat Telamone satus, vulgique secutum

ultima murmur erat, donec Laertius heros

adstitit atque oculos paulum tellure moratos 125

sustulit ad proceres exspectatoque resolvit

ora sono, neque abest facundis gratia dictis.

'Si mea cum vestris valuissent vota, Pelasgi,

non foret ambiguus tanti certaminis heres,

tuque tuis armis, nos te poteremur, Achille, 130

quem quoniam non aequa mihi vobisque negarunt

fata,' (manuque simul veluti lacrimantia tersit

lumina) 'quis magno melius succedat Achilli,

quam per quem magnus Danais successit Achilles?

huic modo ne prosit, quod, uti est, hebes esse videtur, 135

neve mihi noceat, quod vobis semper, Achivi,

profuit ingenium, meaque haec facundia, siqua est,

quae nunc pro domino, pro vobis saepe locuta est,

invidia careat, bona nec sua quisque recuset.

'Nam genus et proavos et quae non fecimus ipsi, 140

vix ea nostra voco, sed enim, quia rettulit Aiax

esse Iovis pronepos, nostri quoque sanguinis auctor

Iuppiter est, totidemque gradus distamus ab illo:

nam mihi Laertes pater est, Arcesius illi,

Iuppiter huic, neque in his quisquam damnatus et exul; 145

est quoque per matrem Cyllenius addita nobis

altera nobilitas: deus est in utroque parente.

sed neque materno quod sum generosior ortu,

nec mihi quod pater est fraterni sanguinis insons,

proposita arma peto: meritis expendite causam, 150

dummodo, quod fratres Telamon Peleusque fuerunt,

Aiacis meritum non sit nec sanguinis ordo,

sed virtutis honor spoliis quaeratur in istis!

aut si proximitas primusque requiritur heres,

est genitor Peleus, est Pyrrhus filius illi: 155

quis locus Aiaci? Pthiam haec Scyrumve ferantur!

nec minus est isto Teucer patruelis Achilli:

num petit ille tamen? num, si petat, auferat illa?

ergo, operum quoniam nudum certamen habetur,

plura quidem feci, quam quae conprendere dictis 160

in promptu mihi sit, rerum tamen ordine ducar.

'Praescia venturi genetrix Nereia leti

dissimulat cultu natum, et deceperat omnes,

in quibus Aiacem, sumptae fallacia vestis:

arma ego femineis animum motura virilem 165

mercibus inserui, neque adhuc proiecerat heros

virgineos habitus, cum parmam hastamque tenenti

"nate dea," dixi "tibi se peritura reservant

Pergama! quid dubitas ingentem evertere Troiam?"

iniecique manum fortemque ad fortia misi. 170

ergo opera illius mea sunt: ego Telephon hasta

pugnantem domui, victum orantemque refeci;

quod Thebae cecidere, meum est; me credite Lesbon,

me Tenedon Chrysenque et Cillan, Apollinis urbes,

et Scyrum cepisse; mea concussa putate 175

procubuisse solo Lyrnesia moenia dextra,

utque alios taceam, qui saevum perdere posset

Hectora, nempe dedi: per me iacet inclitus Hector!

illis haec armis, quibus est inventus Achilles,

arma peto: vivo dederam, post fata reposco. 180

'Ut dolor unius Danaos pervenit ad omnes,

Aulidaque Euboicam conplerunt mille carinae,

exspectata diu, nulla aut contraria classi

flamina erant, duraeque iubent Agamemnona sortes

inmeritam saevae natam mactare Dianae. 185

denegat hoc genitor divisque irascitur ipsis

atque in rege tamen pater est, ego mite parentis

ingenium verbis ad publica commoda verti:

hanc equidem (fateor, fassoque ignoscat Atrides)

difficilem tenui sub iniquo iudice causam.

190

hunc tamen utilitas populi fraterque datique

summa movet sceptri, laudem ut cum sanguine penset;

mittor et ad matrem, quae non hortanda, sed astu

decipienda fuit, quo si Telamonius isset,

orba suis essent etiam nunc lintea ventis. 195

'Mittor et Iliacas audax orator ad arces,

visaque et intrata est altae mihi curia Troiae,

plenaque adhuc erat illa viris; interritus egi

quam mihi mandarat communem Graecia causam

accusoque Parin praedamque Helenamque reposco 200

et moveo Priamum Priamoque Antenora iunctum;

at Paris et fratres et qui rapuere sub illo,

vix tenuere manus (scis hoc, Menelae) nefandas,

primaque lux nostri tecum fuit illa pericli.

'Longa referre mora est, quae consilioque manuque 205

utiliter feci spatiosi tempore belli.

post acies primas urbis se moenibus hostes

continuere diu, nec aperti copia Martis

ulla fuit; decimo demum pugnavimus anno:

quid facis interea, qui nil nisi proelia nosti? 210

quis tuus usus erat? nam si mea facta requiris,

hostibus insidior, fossa munimina cingo,

consolor socios, ut longi taedia belli

mente ferant placida, doceo, quo simus alendi

armandique modo, mittor, quo postulat usus. 215

'Ecce Iovis monitu deceptus imagine somni

rex iubet incepti curam dimittere belli;

ille potest auctore suam defendere vocem:

non sinat hoc Aiax delendaque Pergama poscat,

quodque potest, pugnet! cur non remoratur ituros? 220

cur non arma capit, dat, quod vaga turba sequatur?

non erat hoc nimium numquam nisi magna loquenti.

quid, quod et ipse fugit? vidi, puduitque videre,

cum tu terga dares inhonestaque vela parares;

nec mora, "quid facitis? quae vos dementia" dixi 225

"concitat, o socii, captam dimittere Troiam,

quidque domum fertis decimo, nisi dedecus, anno?"

talibus atque aliis, in quae dolor ipse disertum

fecerat, aversos profuga de classe reduxi.

convocat Atrides socios terrore paventes: 230

nec Telamoniades etiamnunc hiscere quicquam

audet, at ausus erat reges incessere dictis

Thersites etiam, per me haut inpune protervis!

erigor et trepidos cives exhortor in hostem

amissamque mea virtutem voce repono. 235

tempore ab hoc, quodcumque potest fecisse videri

fortiter iste, meum est, qui dantem terga retraxi.

'Denique de Danais quis te laudatve petitve?

at sua Tydides mecum communicat acta,

me probat et socio semper confidit Ulixe. 240

est aliquid, de tot Graiorum milibus unum

a Diomede legi! nec me sors ire iubebat:

sic tamen et spreto noctisque hostisque periclo

ausum eadem, quae nos, Phrygia de gente Dolona

interimo, non ante tamen, quam cuncta coegi 245

prodere et edidici, quid perfida Troia pararet.

omnia cognoram nec, quod specularer, habebam

et iam promissa poteram cum laude reverti:

haut contentus eo petii tentoria Rhesi

inque suis ipsum castris comitesque peremi 250

atque ita captivo, victor votisque potitus,

ingredior curru laetos imitante triumphos;

cuius equos pretium pro nocte poposcerat hostis,

arma negate mihi, fueritque benignior Aiax.

quid Lycii referam Sarpedonis agmina ferro 255

devastata meo? cum multo sanguine fudi

Coeranon Iphitiden et Alastoraque Chromiumque

Alcandrumque Haliumque Noemonaque Prytaninque

exitioque dedi cum Chersidamante Thoona

et Charopem fatisque inmitibus Ennomon actum 260

quique minus celebres nostra sub moenibus urbis

procubuere manu. sunt et mihi vulnera, cives,

ipso pulchra loco; nec vanis credite verbis,

aspicite! en' vestemque manu diduxit et 'haec sunt

pectora semper' ait 'vestris exercita rebus! 265

at nihil inpendit per tot Telamonius annos

sanguinis in socios et habet sine vulnere corpus!

'Quid tamen hoc refert, si se pro classe Pelasga

arma tulisse refert contra Troasque Iovemque?

confiteorque, tulit (neque enim benefacta maligne 270

detractare meum est), sed ne communia solus

occupet atque aliquem vobis quoque reddat honorem,

reppulit Actorides sub imagine tutus Achillis

Troas ab arsuris cum defensore carinis.

ausum etiam Hectoreis solum concurrere telis 275

se putat, oblitus regisque ducumque meique,

nonus in officio et praelatus munere sortis.

sed tamen eventus vestrae, fortissime, pugnae

quis fuit? Hector abit violatus vulnere nullo!

'Me miserum, quanto cogor meminisse dolore 280

temporis illius, quo, Graium murus, Achilles

procubuit! nec me lacrimae luctusque timorque

tardarunt, quin corpus humo sublime referrem:

his umeris, his inquam, umeris ego corpus Achillis

et simul arma tuli, quae nunc quoque ferre laboro. 285

sunt mihi, quae valeant in talia pondera, vires,

est animus certe vestros sensurus honores:

scilicet idcirco pro nato caerula mater

ambitiosa suo fuit, ut caelestia dona,

artis opus tantae, rudis et sine pectore miles 290

indueret? neque enim clipei caelamina novit,

Oceanum et terras cumque alto sidera caelo

Pleiadasque Hyadasque inmunemque aequoris Arcton

diversosque orbes nitidumque Orionis ensem.

[postulat, ut capiat, quae non intellegit, arma!] 295

'Quid, quod me duri fugientem munera belli

arguit incepto serum accessisse labori

nec se magnanimo maledicere sentit Achilli?

si simulasse vocas crimen, simulavimus ambo;

si mora pro culpa est, ego sum maturior illo. 300

me pia detinuit coniunx, pia mater Achillem,

primaque sunt illis data tempora, cetera vobis:

haut timeo, si iam nequeam defendere, crimen

cum tanto commune viro: deprensus Ulixis

ingenio tamen ille, at non Aiacis Ulixes. 305

'Neve in me stolidae convicia fundere linguae

admiremur eum, vobis quoque digna pudore

obicit. an falso Palameden crimine turpe

accusasse mihi, vobis damnasse decorum est?

sed neque Naupliades facinus defendere tantum 310

tamque patens valuit, nec vos audistis in illo

crimina: vidistis, pretioque obiecta patebant.

'Nec, Poeantiaden quod habet Vulcania Lemnos,

esse reus merui (factum defendite vestrum!

consensistis enim), nec me suasisse negabo, 315

ut se subtraheret bellique viaeque labori

temptaretque feros requie lenire dolores.

paruit—et vivit! non haec sententia tantum

fida, sed et felix, cum sit satis esse fidelem.

quem quoniam vates delenda ad Pergama poscunt, 320

ne mandate mihi!

melius Telamonius ibit

eloquioque virum morbis iraque furentem

molliet aut aliqua producet callidus arte!

ante retro Simois fluet et sine frondibus Ide

stabit, et auxilium promittet Achaia Troiae, 325

quam, cessante meo pro vestris pectore rebus,

Aiacis stolidi Danais sollertia prosit.

sis licet infestus sociis regique mihique

dure Philoctete, licet exsecrere meumque

devoveas sine fine caput cupiasque dolenti 330

me tibi forte dari nostrumque haurire cruorem,

utque tui mihi sit, fiat tibi copia nostri:

te tamen adgrediar mecumque reducere nitar

tamque tuis potiar (faveat Fortuna) sagittis,

quam sum Dardanio, quem cepi, vate potitus, 335

quam responsa deum Troianaque fata retexi,

quam rapui Phrygiae signum penetrale Minervae

hostibus e mediis. et se mihi conferat Aiax?

nempe capi Troiam prohibebant fata sine illo:

fortis ubi est Aiax? ubi sunt ingentia magni 340

verba viri? cur hic metuis? cur audet Ulixes

ire per excubias et se committere nocti

perque feros enses non tantum moenia Troum,

verum etiam summas arces intrare suaque

eripere aede deam raptamque adferre per hostes? 345

quae nisi fecissem, frustra Telamone creatus

gestasset laeva taurorum tergora septem.

illa nocte mihi Troiae victoria parta est:

Pergama tunc vici, cum vinci posse coegi.

'Desine Tydiden vultuque et murmure nobis 350

ostentare meum: pars est sua laudis in illo!

nec tu, cum socia clipeum pro classe tenebas,

solus eras: tibi turba comes, mihi contigit unus.

qui nisi pugnacem sciret sapiente minorem

esse nec indomitae deberi praemia dextrae, 355

ipse quoque haec peteret; peteret moderatior Aiax

Eurypylusque ferox claroque Andraemone natus

nec minus Idomeneus patriaque creatus eadem

Meriones, peteret maioris frater Atridae:

quippe manu fortes nec sunt mihi Marte secundi, 360

consiliis cessere meis. tibi dextera bello

utilis, ingenium est, quod eget moderamine nostro;

tu vires sine mente geris, mihi cura futuri;

tu pugnare potes, pugnandi tempora mecum

eligit Atrides; tu tantum corpore prodes, 365

nos animo; quantoque ratem qui temperat, anteit

remigis officium, quanto dux milite maior,

tantum ego te supero.

nec non in corpore nostro

pectora sunt potiora manu: vigor omnis in illis.

'At vos, o proceres, vigili date praemia vestro, 370

proque tot annorum cura, quibus anxius egi,

hunc titulum meritis pensandum reddite nostris:

iam labor in fine est; obstantia fata removi

altaque posse capi faciendo Pergama, cepi.

per spes nunc socias casuraque moenia Troum 375

perque deos oro, quos hosti nuper ademi,

per siquid superest, quod sit sapienter agendum,

siquid adhuc audax ex praecipitique petendum est,

[si Troiae fatis aliquid restare putatis,]

este mei memores! aut si mihi non datis arma, 380

huic date!' et ostendit signum fatale Minervae.

Mota manus procerum est, et quid facundia posset,

re patuit, fortisque viri tulit arma disertus.

Hectora qui solus, qui ferrum ignesque Iovemque

sustinuit totiens, unam non sustinet iram, 385

invictumque virum vicit dolor: arripit ensem

et 'meus hic certe est! an et hunc sibi poscit Ulixes?

hoc' ait 'utendum est in me mihi, quique cruore

saepe Phrygum maduit, domini nunc caede madebit,

ne quisquam Aiacem possit superare nisi Aiax.' 390

dixit et in pectus tum demum vulnera passum,

qua patuit ferrum, letalem condidit ensem.

nec valuere manus infixum educere telum:

expulit ipse cruor, rubefactaque sanguine tellus

purpureum viridi genuit de caespite florem, 395

qui prius Oebalio fuerat de vulnere natus;

littera communis mediis pueroque viroque

inscripta est foliis, haec nominis, illa querellae.

Victor ad Hypsipyles patriam clarique Thoantis

et veterum terras infames caede virorum 400

vela dat, ut referat Tirynthia tela, sagittas;

quae postquam ad Graios domino comitante revexit,

inposita est sero tandem manus ultima bello.

[Troia simul Priamusque cadunt. Priameia coniunx

perdidit infelix hominis post omnia formam 405

externasque novo latratu terruit auras,

longus in angustum qua clauditur Hellespontus.]

Ilion ardebat, neque adhuc consederat ignis,

exiguumque senis Priami Iovis ara cruorem

conbiberat, tractata comis antistita Phoebi 410

non profecturas tendebat ad aethera palmas;

Dardanidas matres patriorum signa deorum,

dum licet, amplexas succensaque templa tenentes

invidiosa trahunt victores praemia Grai;

mittitur Astyanax illis de turribus, unde 415

pugnantem pro se proavitaque regna tuentem

saepe videre patrem monstratum a matre solebat.

iamque viam suadet Boreas, flatuque secundo

carbasa mota sonant: iubet uti navita ventis;

'Troia, vale! rapimur' clamant, dant oscula terrae 420

Troades et patriae fumantia tecta relinquunt.

ultima conscendit classem—miserabile visu!—

in mediis Hecabe natorum inventa sepulcris:

prensantem tumulos atque ossibus oscula dantem

Dulichiae traxere manus, tamen unius hausit 425

inque sinu cineres secum tulit Hectoris haustos;

Hectoris in tumulo canum de vertice crinem,

inferias inopes, crinem lacrimasque reliquit,

Est, ubi Troia fuit, Phrygiae contraria tellus

Bistoniis habitata viris: Polymestoris illic 430

regia dives erat, cui te commisit alendum

clam, Polydore, pater Phrygiisque removit ab armis,

consilium sapiens, sceleris nisi praemia magnas

adiecisset opes, animi inritamen avari.

ut cecidit fortuna Phrygum, capit inpius ensem 435

rex Thracum iuguloque sui demisit alumni

et, tamquam tolli cum corpore crimina possent,

exanimem scopulo subiectas misit in undas.

Litore Threicio classem religarat Atrides,

dum mare pacatum, dum ventus amicior esset: 440

hic subito, quantus, cum viveret, esse solebat,

exit humo late rupta similisque minanti

temporis illius vultum referebat Achilles,

quo ferus iniustum petiit Agamemnona ferro

'inmemores' que 'mei disceditis,' inquit 'Achivi, 445

obrutaque est mecum virtutis gratia nostrae!

ne facite! utque meum non sit sine honore sepulcrum,

placet Achilleos mactata Polyxena manes!'

dixit, et inmiti sociis parentibus umbrae,

rapta sinu matris, quam iam prope sola fovebat, 450

fortis et infelix et plus quam femina virgo

ducitur ad tumulum diroque fit hostia busto.

quae memor ipsa sui postquam crudelibus aris

admota est sensitque sibi fera sacra parari,

utque Neoptolemum stantem ferrumque tenentem; 455

inque suo vidit figentem lumina vultu,

'utere iamdudum generoso sanguine' dixit

'nulla mora est; at tu iugulo vel pectore telum

conde meo' iugulumque simul pectusque retexit.

'scilicet haud ulli servire Polyxena vellem.

460

haud per tale sacrum numen placabitis ullum!

mors tantum vellem matrem mea fallere posset:

mater obest minuitque necis mihi gaudia, quamvis

non mea mors illi, verum sua vita tremenda est.

vos modo, ne Stygios adeam non libera manes, 465

ite procul, si iusta peto, tactuque viriles

virgineo removete manus! acceptior illi,

quisquis is est, quem caede mea placare paratis,

liber erit sanguis. siquos tamen ultima nostri

verba movent oris (Priami vos filia regis, 470

non captiva rogat), genetrici corpus inemptum

reddite, neve auro redimat ius triste sepulcri,

sed lacrimis! tum, cum poterat, redimebat et auro.'

dixerat, at populus lacrimas, quas illa tenebat,

non tenet; ipse etiam flens invitusque sacerdos 475

praebita coniecto rupit praecordia ferro.

illa super terram defecto poplite labens

pertulit intrepidos ad fata novissima vultus;

tunc quoque cura fuit partes velare tegendas,

cum caderet, castique decus servare pudoris. 480

Troades excipiunt deploratosque recensent

Priamidas et quot dederit domus una cruores,

teque gemunt, virgo, teque, o modo regia coniunx,

regia dicta parens, Asiae florentis imago,

nunc etiam praedae mala sors; quam victor Ulixes 485

esse suam nollet, nisi quod tamen Hectora partu

edideras: dominum matri vix repperit Hector!

quae corpus conplexa animae tam fortis inane,

quas totiens patriae dederat natisque viroque,

huic quoque dat lacrimas; lacrimas in vulnera fundit 490

osculaque ore tegit consuetaque pectora plangit

canitiemque suam concretam sanguine vellens

plura quidem, sed et haec laniato pectore, dixit:

'nata, tuae—quid enim superest?—dolor ultime matris,

nata, iaces, videoque tuum, mea vulnera, vulnus: 495

en, ne perdiderim quemquam sine caede meorum,

tu quoque vulnus habes; at te, quia femina, rebar

a ferro tutam: cecidisti et femina ferro,

totque tuos idem fratres, te perdidit idem,

exitium Troiae nostrique orbator, Achilles; 500

at postquam cecidit Paridis Phoebique sagittis,

nunc certe, dixi, non est metuendus Achilles:

nunc quoque mi metuendus erat; cinis ipse sepulti

in genus hoc saevit, tumulo quoque sensimus hostem:

Aeacidae fecunda fui!

iacet Ilion ingens, 505

eventuque gravi finita est publica clades,

sed finita tamen; soli mihi Pergama restant.

in cursuque meus dolor est: modo maxima rerum,

tot generis natisque potens nuribusque viroque

nunc trahor exul, inops, tumulis avulsa meorum, 510

Penelopae munus, quae me data pensa trahentem

matribus ostendens Ithacis "haec Hectoris illa est

clara parens, haec est" dicet "Priameia coniunx,"

postque tot amissos tu nunc, quae sola levabas

maternos luctus, hostilia busta piasti! 515

inferias hosti peperi! quo ferrea resto?

quidve moror? quo me servas, annosa senectus?

quo, di crudeles, nisi uti nova funera cernam,

vivacem differtis anum? quis posse putaret

felicem Priamum post diruta Pergama dici? 520

felix morte sua est! nec te, mea nata, peremptam

adspicit et vitam pariter regnumque reliquit.

at, puto, funeribus dotabere, regia virgo,

condeturque tuum monumentis corpus avitis!

non haec est fortuna domus: tibi munera matris 525

contingent fletus peregrinaeque haustus harenae!

omnia perdidimus: superest, cur vivere tempus

in breve sustineam, proles gratissima matri,

nunc solus, quondam minimus de stirpe virili,

has datus Ismario regi Polydorus in oras. 530

quid moror interea crudelia vulnera lymphis

abluere et sparsos inmiti sanguine vultus?'

Dixit et ad litus passu processit anili,

albentes lacerata comas. 'date, Troades, urnam!'

dixerat infelix, liquidas hauriret ut undas: 535

adspicit eiectum Polydori in litore corpus

factaque Threiciis ingentia vulnera telis;

Troades exclamant, obmutuit illa dolore,

et pariter vocem lacrimasque introrsus obortas

devorat ipse dolor, duroque simillima saxo 540

torpet et adversa figit modo lumina terra,

interdum torvos sustollit ad aethera vultus,

nunc positi spectat vultum, nunc vulnera nati,

vulnera praecipue, seque armat et instruit ira.

qua simul exarsit, tamquam regina maneret, 545

ulcisci statuit poenaeque in imagine tota est,

utque furit catulo lactente orbata leaena

signaque nacta pedum sequitur, quem non videt, hostem,

sic Hecabe, postquam cum luctu miscuit iram,

non oblita animorum, annorum oblita suorum, 550

vadit ad artificem dirae, Polymestora, caedis

conloquiumque petit; nam se monstrare relictum

velle latens illi, quod nato redderet, aurum.

credidit Odrysius praedaeque adsuetus amore

in secreta venit: tum blando callidus ore 555

'tolle moras, Hecabe,' dixit 'da munera nato!

omne fore illius, quod das, quod et ante dedisti,

per superos iuro.' spectat truculenta loquentem

falsaque iurantem tumidaque exaestuat ira

atque ita correpto captivarum agmina matrum 560

invocat et digitos in perfida lumina condit

expellitque genis oculos (facit ira potentem)

inmergitque manus foedataque sanguine sonti

non lumen (neque enim superest), loca luminis haurit.

clade sui Thracum gens inritata tyranni 565

Troada telorum lapidumque incessere iactu

coepit, at haec missum rauco cum murmure saxum

morsibus insequitur rictuque in verba parato

latravit, conata loqui: locus exstat et ex re

nomen habet, veterumque diu memor illa malorum 570

tum quoque Sithonios ululavit maesta per agros.

illius Troasque suos hostesque Pelasgos,

illius fortuna deos quoque moverat omnes,

sic omnes, ut et ipsa Iovis coniunxque sororque

eventus Hecaben meruisse negaverit illos. 575

Non vacat Aurorae, quamquam isdem faverat armis,

cladibus et casu Troiaeque Hecabesque moveri.

cura deam propior luctusque domesticus angit

Memnonis amissi, Phrygiis quem lutea campis

vidit Achillea pereuntem cuspide mater; 580

vidit, et ille color, quo matutina rubescunt

tempora, palluerat, latuitque in nubibus aether.

at non inpositos supremis ignibus artus

sustinuit spectare parens, sed crine soluto

sicut erat, magni genibus procumbere non est 585

dedignata Iovis lacrimisque has addere voces:

'omnibus inferior, quas sustinet aureus aether,

(nam mihi sunt totum rarissima templa per orbem)

diva tamen, veni, non ut delubra diesque

des mihi sacrificos caliturasque ignibus aras: 590

si tamen adspicias, quantum tibi femina praestem,

tum cum luce nova noctis confinia servo,

praemia danda putes; sed non ea cura neque hic est

nunc status Aurorae, meritos ut poscat honores:

Memnonis orba mei venio, qui fortia frustra 595

pro patruo tulit arma suo primisque sub annis

occidit a forti (sic vos voluistis) Achille.

da, precor, huic aliquem, solacia mortis, honorem,

summe deum rector, maternaque vulnera leni!'

Iuppiter adnuerat, cum Memnonis arduus alto 600

corruit igne rogus, nigrique volumina fumi

infecere diem, veluti cum flumine Nais

exhalat nebulas, nec sol admittitur infra;

atra favilla volat glomerataque corpus in unum

densetur faciemque capit sumitque calorem 605

atque animam ex igni (levitas sua praebuit alas)

et primo similis volucri, mox vera volucris

insonuit pennis, pariter sonuere sorores

innumerae, quibus est eadem natalis origo,

terque rogum lustrant, et consonus exit in auras 610

ter plangor, quarto seducunt castra volatu;

tum duo diversa populi de parte feroces

bella gerunt rostrisque et aduncis unguibus iras

exercent alasque adversaque pectora lassant,

inferiaeque cadunt cineri cognata sepulto 615

corpora seque viro forti meminere creatas.

praepetibus subitis nomen facit auctor: ab illo

Memnonides dictae, cum sol duodena peregit

signa, parentali moriturae more rebellant.

ergo aliis latrasse Dymantida flebile visum est; 620

luctibus est Aurora suis intenta piasque

nunc quoque dat lacrimas et toto rorat in orbe.

Non tamen eversam Troiae cum moenibus esse

spem quoque fata sinunt: sacra et, sacra altera, patrem

fert umeris, venerabile onus, Cythereius heros. 625

de tantis opibus praedam pius eligit illam

Ascaniumque suum profugaque per aequora classe

fertur ab Antandro scelerataque limina Thracum

et Polydoreo manantem sanguine terram

linquit et utilibus ventis aestuque secundo 630

intrat Apollineam sociis comitantibus urbem.

hunc Anius, quo rege homines, antistite Phoebus

rite colebatur, temploque domoque recepit

urbemque ostendit delubraque nota duasque

Latona quondam stirpes pariente retentas. 635

ture dato flammis vinoque in tura profuso

caesarumque boum fibris de more crematis

regia tecta petunt, positique tapetibus altis

munera cum liquido capiunt Cerealia Baccho.

tum pius Anchises: 'o Phoebi lecte sacerdos, 640

fallor, an et natum, cum primum haec moenia vidi,

bisque duas natas, quantum reminiscor, habebas?'

huic Anius niveis circumdata tempora vittis

concutiens et tristis ait: 'non falleris, heros

maxime; vidisti natorum quinque parentem, 645

quem nunc (tanta homines rerum inconstantia versat)

paene vides orbum.

quod enim mihi filius absens

auxilium, quem dicta suo de nomine tellus

Andros habet pro patre locumque et regna tenentem?

Delius augurium dedit huic, dedit altera Liber 650

femineae stirpi voto maiora fideque

munera: nam tactu natarum cuncta mearum

in segetem laticemque meri canaeque Minervae

transformabantur, divesque erat usus in illis.

hoc ubi cognovit Troiae populator Atrides, 655

(ne non ex aliqua vestram sensisse procellam

nos quoque parte putes), armorum viribus usus

abstrahit invitas gremio genitoris alantque

imperat Argolicam caelesti munere classem.

effugiunt, quo quaeque potest: Euboea duabus 660

et totidem natis Andros fraterna petita est.

miles adest et, ni dedantur, bella minatur:

victa metu pietas consortia corpora poenae

dedidit; et timido possis ignoscere fratri:

non hic Aeneas, non, qui defenderet Andron, 665

Hector erat, per quem decimum durastis in annum.

iamque parabantur captivis vincla lacertis:

illae tollentes etiamnum libera caelo

bracchia "Bacche pater, fer opem!" dixere, tulitque

muneris auctor opem,�si miro perdere more 670

ferre vocatur opem, nec qua ratione figuram

perdiderint, potui scire aut nunc dicere possum;

summa mali nota est: pennas sumpsere tuaeque

coniugis in volucres, niveas abiere columbas.'

Talibus atque aliis postquam convivia dictis 675

inplerunt, mensa somnum petiere remota

cumque die surgunt adeuntque oracula Phoebi,

qui petere antiquam matrem cognataque iussit

litora; prosequitur rex et dat munus ituris,

Anchisae sceptrum, chlamydem pharetramque nepoti, 680

cratera Aeneae, quem quondam transtulit illi

hospes ab Aoniis Therses Ismenius oris:

miserat hunc illi Therses, fabricaverat Alcon

Hyleus et longo caelaverat argumento.

urbs erat, et septem posses ostendere portas: 685

hae pro nomine erant, et quae foret illa, docebant;

ante urbem exequiae tumulique ignesque rogique

effusaeque comas et apertae pectora matres

significant luctum; nymphae quoque flere videntur

siccatosque queri fontes: sine frondibus arbor 690

nuda riget, rodunt arentia saxa capellae.

ecce facit mediis natas Orione Thebis

hac non femineum iugulo dare vulnus aperto,

illac demisso per fortia pectora telo

pro populo cecidisse suo pulchrisque per urbem 695

funeribus ferri celebrique in parte cremari.

tum de virginea geminos exire favilla,

ne genus intereat, iuvenes, quos fama Coronas

nominat, et cineri materno ducere pompam.

hactenus antiquo signis fulgentibus aere, 700

summus inaurato crater erat asper acantho.

nec leviora datis Troiani dona remittunt

dantque sacerdoti custodem turis acerram,

dant pateram claramque auro gemmisque coronam.

Inde recordati Teucros a sanguine Teucri 705

ducere principium Creten tenuere locique

ferre diu nequiere Iovem centumque relictis

urbibus Ausonios optant contingere portus,

saevit hiems iactatque viros, Strophadumque receptos

portubus infidis exterruit ales Aello. 710

et iam Dulichios portus Ithacamque Samonque

Neritiasque domus, regnum fallacis Ulixis,

praeter erant vecti: certatam lite deorum

Ambraciam versique vident sub imagine saxum

iudicis, Actiaco quae nunc ab Apolline nota est, 715

vocalemque sua terram Dodonida quercu

Chaoniosque sinus, ubi nati rege Molosso

inpia subiectis fugere incendia pennis.

Proxima Phaeacum felicibus obsita pomis

rura petunt, Epiros ab his regnataque vati 720

Buthrotos Phrygio simulataque Troia tenetur;

inde futurorum certi, quae cuncta fideli

Priamides Helenus monitu praedixerat, intrant

Sicaniam: tribus haec excurrit in aequora linguis,

e quibus imbriferos est versa Pachynos ad austros, 725

mollibus oppositum zephyris Lilybaeon, ad arctos

aequoris expertes spectat boreanque Peloros.

hac subeunt Teucri, et remis aestuque secundo

sub noctem potitur Zanclaea classis harena:

Scylla latus dextrum, laevum inrequieta Charybdis 730

infestat; vorat haec raptas revomitque carinas,

illa feris atram canibus succingitur alvum,

virginis ora gerens, et, si non omnia vates

ficta reliquerunt, aliquo quoque tempore virgo:

hanc multi petiere proci, quibus illa repulsis 735

ad pelagi nymphas, pelagi gratissima nymphis,

ibat et elusos iuvenum narrabat amores.

cui dum pectendos praebet Galatea capillos,

talibus adloquitur repetens suspiria dictis:

'te tamen, o virgo, genus haut inmite virorum 740

expetit, utque facis, potes his inpune negare;

at mihi, cui pater est Nereus, quam caerula Doris

enixa est, quae sum turba quoque tuta sororum,

non nisi per luctus licuit Cyclopis amorem

effugere.' et lacrimae vocem inpediere loquentis. 745

quas ubi marmoreo detersit pollice virgo

et solata deam est, 'refer, o carissima' dixit

'neve tui causam tege (sic sum fida) doloris!'

Nereis his contra resecuta Crataeide natam est:

'Acis erat Fauno nymphaque Symaethide cretus 750

magna quidem patrisque sui matrisque voluptas,

nostra tamen maior; nam me sibi iunxerat uni.

pulcher et octonis iterum natalibus actis

signarat teneras dubia lanugine malas.

hunc ego, me Cyclops nulla cum fine petebat. 755

nec, si quaesieris, odium Cyclopis amorne

Acidis in nobis fuerit praesentior, edam:

par utrumque fuit. pro, quanta potentia regni

est, Venus alma, tui! nempe ille inmitis et ipsis

horrendus silvis et visus ab hospite nullo 760

inpune et magni cum dis contemptor Olympi,

quid sit amor, sentit validaque cupidine captus

uritur oblitus pecorum antrorumque suorum.

iamque tibi formae, iamque est tibi cura placendi,

iam rigidos pectis rastris, Polypheme, capillos, 765

iam libet hirsutam tibi falce recidere barbam

et spectare feros in aqua et conponere vultus.

caedis amor feritasque sitisque inmensa cruoris

cessant, et tutae veniuntque abeuntque carinae.

Telemus interea Siculam delatus ad Aetnen, 770

Telemus Eurymides, quem nulla fefellerat ales,

terribilem Polyphemon adit "lumen" que, "quod unum

fronte geris media, rapiet tibi" dixit "Ulixes."

risit et "o vatum stolidissime, falleris," inquit,

"altera iam rapuit." sic frustra vera monentem 775

spernit et aut gradiens ingenti litora passu

degravat, aut fessus sub opaca revertitur antra.

prominet in pontum cuneatus acumine longo

collis (utrumque latus circumfluit aequoris unda):

huc ferus adscendit Cyclops mediusque resedit; 780

lanigerae pecudes nullo ducente secutae.

cui postquam pinus, baculi quae praebuit usum,

ante pedes posita est antemnis apta ferendis

sumptaque harundinibus conpacta est fistula centum,

senserunt toti pastoria sibila montes, 785

senserunt undae; latitans ego rupe meique

Acidis in gremio residens procul auribus hausi

talia dicta meis auditaque mente notavi:

'"Candidior folio nivei Galatea ligustri,

floridior pratis, longa procerior alno, 790

splendidior vitro, tenero lascivior haedo,

levior adsiduo detritis aequore conchis,

solibus hibernis, aestiva gratior umbra,

mobilior damma, platano conspectior alta,

lucidior glacie, matura dulcior uva, 795

mollior et cycni plumis et lacta coacto,

et, si non fugias, riguo formosior horto;

'"Saevior indomitis eadem Galatea iuvencis,

durior annosa quercu, fallacior undis,

lentior et salicis virgis et vitibus albis, 800

his inmobilior scopulis, violentior amne,

laudato pavone superbior, acrior igni,

asperior tribulis, feta truculentior ursa,

surdior aequoribus, calcato inmitior hydro,

et, quod praecipue vellem tibi demere possem, 805

non tantum cervo claris latratibus acto,

verum etiam ventis volucrique fugacior aura,

(at bene si noris, pigeat fugisse, morasque

ipsa tuas damnes et me retinere labores)

sunt mihi, pars montis, vivo pendentia saxo 810

antra, quibus nec sol medio sentitur in aestu,

nec sentitur hiems; sunt poma gravantia ramos,

sunt auro similes longis in vitibus uvae,

sunt et purpureae: tibi et has servamus et illas.

ipsa tuis manibus silvestri nata sub umbra 815

mollia fraga leges, ipsa autumnalia corna

prunaque non solum nigro liventia suco,

verum etiam generosa novasque imitantia ceras.

nec tibi castaneae me coniuge, nec tibi deerunt

arbutei fetus: omnis tibi serviet arbor. 820

'"Hoc pecus omne meum est, multae quoque vallibus errant,

multas silva tegit, multae stabulantur in antris,

nec, si forte roges, possim tibi dicere, quot sint:

pauperis est numerare pecus; de laudibus harum

nil mihi credideris, praesens potes ipsa videre, 825

ut vix circumeant distentum cruribus uber.