Metamorphoses (page 9)

sunt, fetura minor, tepidis in ovilibus agni.

sunt quoque, par aetas, aliis in ovilibus haedi.

lac mihi semper adest niveum: pars inde bibenda

servatur, partem liquefacta coagula durant. 830

'"Nec tibi deliciae faciles vulgataque tantum

munera contingent, dammae leporesque caperque,

parve columbarum demptusve cacumine nidus:

inveni geminos, qui tecum ludere possint,

inter se similes, vix ut dignoscere possis, 835

villosae catulos in summis montibus ursae:

inveni et dixi 'dominae servabimus istos.'

'"Iam modo caeruleo nitidum caput exere ponto,

iam, Galatea, veni, nec munera despice nostra!

certe ego me novi liquidaeque in imagine vidi 840

nuper aquae, placuitque mihi mea forma videnti.

adspice, sim quantus: non est hoc corpore maior

Iuppiter in caelo, nam vos narrare soletis

nescio quem regnare Iovem; coma plurima torvos

prominet in vultus, umerosque, ut lucus, obumbrat; 845

nec mea quod rigidis horrent densissima saetis

corpora, turpe puta: turpis sine frondibus arbor,

turpis equus, nisi colla iubae flaventia velent;

pluma tegit volucres, ovibus sua lana decori est:

barba viros hirtaeque decent in corpore saetae. 850

unum est in media lumen mihi fronte, sed instar

ingentis clipei. quid? non haec omnia magnus

Sol videt e caelo? Soli tamen unicus orbis.

'"Adde, quod in vestro genitor meus aequore regnat:

hunc tibi do socerum; tantum miserere precesque 855

supplicis exaudi! tibi enim succumbimus uni,

quique Iovem et caelum sperno et penetrabile fulmen,

Nerei, te vereor, tua fulmine saevior ira est.

atque ego contemptus essem patientior huius,

si fugeres omnes; sed cur Cyclope repulso 860

Acin amas praefersque meis conplexibus Acin?

ille tamen placeatque sibi placeatque licebit,

quod nollem, Galatea, tibi; modo copia detur:

sentiet esse mihi tanto pro corpore vires!

viscera viva traham divulsaque membra per agros 865

perque tuas spargam (sic se tibi misceat!) undas.

uror enim, laesusque exaestuat acrius ignis,

cumque suis videor translatam viribus Aetnam

pectore ferre meo, nec tu, Galatea, moveris."

'Talia nequiquam questus (nam cuncta videbam) 870

surgit et ut taurus vacca furibundus adempta

stare nequit silvaque et notis saltibus errat,

cum ferus ignaros nec quicquam tale timentes

me videt atque Acin "video" que exclamat "et ista

ultima sit, faciam, Veneris concordia vestrae." 875

tantaque vox, quantam Cyclops iratus habere

debuit, illa fuit: clamore perhorruit Aetne.

ast ego vicino pavefacta sub aequore mergor;

terga fugae dederat conversa Symaethius heros

et "fer opem, Galatea, precor, mihi! ferte, parentes," 880

dixerat "et vestris periturum admittite regnis!"

insequitur Cyclops partemque e monte revulsam

mittit, et extremus quamvis pervenit ad illum

angulus e saxo, totum tamen obruit Acin,

at nos, quod fieri solum per fata licebat, 885

fecimus, ut vires adsumeret Acis avitas.

puniceus de mole cruor manabat, et intra

temporis exiguum rubor evanescere coepit,

fitque color primo turbati fluminis imbre

purgaturque mora; tum moles iacta dehiscit, 890

vivaque per rimas proceraque surgit harundo,

osque cavum saxi sonat exsultantibus undis,

miraque res, subito media tenus exstitit alvo

incinctus iuvenis flexis nova cornua cannis,

qui, nisi quod maior, quod toto caerulus ore, 895

Acis erat, sed sic quoque erat tamen Acis, in amnem

versus, et antiquum tenuerunt flumina nomen.'

Desierat Galatea loqui, coetuque soluto

discedunt placidisque natant Nereides undis.

Scylla redit; neque enim medio se credere ponto 900

audet, et aut bibula sine vestibus errat harena

aut, ubi lassata est, seductos nacta recessus

gurgitis, inclusa sua membra refrigerat unda:

ecce fretum stringens, alti novus incola ponti,

nuper in Euboica versis Anthedone membris, 905

Glaucus adest, visaeque cupidine virginis haeret

et, quaecumque putat fugientem posse morari,

verba refert; fugit illa tamen veloxque timore

pervenit in summum positi prope litora montis.

ante fretum est ingens, apicem conlectus in unum 910

longa sub arboribus convexus in aequora vertex:

constitit hic et tuta loco, monstrumne deusne

ille sit, ignorans admiraturque colorem

caesariemque umeros subiectaque terga tegentem,

ultimaque excipiat quod tortilis inguina piscis. 915

sensit et innitens, quae stabat proxima, moli

'non ego prodigium nec sum fera belua, virgo,

sed deus' inquit 'aquae: nec maius in aequora Proteus

ius habet et Triton Athamantiadesque Palaemon.

ante tamen mortalis eram, sed, scilicet altis 920

debitus aequoribus, iam tum exercebar in illis;

nam modo ducebam ducentia retia pisces,

nunc in mole sedens moderabar harundine linum.

sunt viridi prato confinia litora, quorum

altera pars undis, pars altera cingitur herbis, 925

quas neque cornigerae morsu laesere iuvencae,

nec placidae carpsistis oves hirtaeve capellae;

non apis inde tulit conlectos sedula flores,

non data sunt capiti genialia serta, neque umquam

falciferae secuere manus; ego primus in illo 930

caespite consedi, dum lina madentia sicco,

utque recenserem captivos ordine pisces,

insuper exposui, quos aut in retia casus

aut sua credulitas in aduncos egerat hamos.

res similis fictae, sed quid mihi fingere prodest? 935

gramine contacto coepit mea praeda moveri

et mutare latus terraque ut in aequore niti.

dumque moror mirorque simul, fugit omnis in undas

turba suas dominumque novum litusque relinquunt.

obstipui dubitoque diu causamque requiro, 940

num deus hoc aliquis, num sucus fecerit herbae:

"quae tamen has" inquam "vires habet herba?" manuque

pabula decerpsi decerptaque dente momordi.

vix bene conbiberant ignotos guttura sucos,

cum subito trepidare intus praecordia sensi 945

alteriusque rapi naturae pectus amore;

nec potui restare diu "repetenda" que "numquam

terra, vale!" dixi corpusque sub aequora mersi.

di maris exceptum socio dignantur honore,

utque mihi, quaecumque feram, mortalia demant, 950

Oceanum Tethynque rogant: ego lustror ab illis,

et purgante nefas noviens mihi carmine dicto

pectora fluminibus iubeor supponere centum;

nec mora, diversis lapsi de partibus amnes

totaque vertuntur supra caput aequora nostrum., 955

hactenus acta tibi possum memoranda referre,

hactenus haec memini, nec mens mea cetera sensit.

quae postquam rediit, alium me corpore toto

ac fueram nuper, neque eundem mente recepi:

hanc ego tum primum viridem ferrugine barbam 960

caesariemque meam, quam longa per aequora verro,

ingentesque umeros et caerula bracchia vidi

cruraque pinnigero curvata novissima pisce.

quid tamen haec species, quid dis placuisse marinis,

quid iuvat esse deum, si tu non tangeris istis?' 965

talia dicentem, dicturum plura, reliquit

Scylla deum; furit ille inritatusque repulsa

prodigiosa petit Titanidos atria Circes.

Ovid The Latin Library The Classics Page

Ovid: Metamorphoses XIV

Iamque Giganteis iniectam faucibus Aetnen

arvaque Cyclopum, quid rastra, quid usus aratri,

nescia nec quicquam iunctis debentia bubus

liquerat Euboicus tumidarum cultor aquarum,

liquerat et Zanclen adversaque moenia Regi 5

navifragumque fretum, gemino quod litore pressum

Ausoniae Siculaeque tenet confinia terrae.

inde manu magna Tyrrhena per aequora vectus

herbiferos adiit colles atque atria Glaucus

Sole satae Circes, variarum plena ferarum. 10

quam simul adspexit, dicta acceptaque salute,

'diva, dei miserere, precor! nam sola levare

tu potes hunc,' dixit 'videar modo dignus, amorem.

quanta sit herbarum, Titani, potentia, nulli

quam mihi cognitius, qui sum mutatus ab illis. 15

neve mei non nota tibi sit causa furoris:

litore in Italico, Messenia moenia contra,

Scylla mihi visa est. pudor est promissa precesque

blanditiasque meas contemptaque verba referre;

at tu, sive aliquid regni est in carmine, carmen 20

ore move sacro, sive expugnacior herba est,

utere temptatis operosae viribus herbae

nec medeare mihi sanesque haec vulnera mando,

fine nihil opus est: partem ferat illa caloris.'

at Circe (neque enim flammis habet aptius ulla 25

talibus ingenium, seu causa est huius in ipsa,

seu Venus indicio facit hoc offensa paterno,)

talia verba refert: 'melius sequerere volentem

optantemque eadem parilique cupidine captam.

dignus eras ultro (poteras certeque) rogari, 30

et, si spem dederis, mihi crede, rogaberis ultro.

neu dubites absitque tuae fiducia formae,

en ego, cum dea sim, nitidi cum filia Solis,

carmine cum tantum, tantum quoque gramine possim,

ut tua sim, voveo. spernentem sperne, sequenti 35

redde vices, unoque duas ulciscere facto.'

talia temptanti 'prius' inquit 'in aequore frondes'

Glaucus 'et in summis nascentur montibus algae,

Sospite quam Scylla nostri mutentur amores.'

indignata dea est et laedere quatenus ipsum 40

non poterat (nec vellet amans), irascitur illi,

quae sibi praelata est; venerisque offensa repulsa,

protinus horrendis infamia pabula sucis

conterit et tritis Hecateia carmina miscet

caerulaque induitur velamina perque ferarum 45

agmen adulantum media procedit ab aula

oppositumque petens contra Zancleia saxa

Region ingreditur ferventes aestibus undas,

in quibus ut solida ponit vestigia terra

summaque decurrit pedibus super aequora siccis.

50

parvus erat gurges, curvos sinuatus in arcus,

grata quies Scyllae: quo se referebat ab aestu

et maris et caeli, medio cum plurimus orbe

sol erat et minimas a vertice fecerat umbras.

hunc dea praevitiat portentificisque venenis 55

inquinat; hic pressos latices radice nocenti

spargit et obscurum verborum ambage novorum

ter noviens carmen magico demurmurat ore.

Scylla venit mediaque tenus descenderat alvo,

cum sua foedari latrantibus inguina monstris 60

adspicit ac primo credens non corporis illas

esse sui partes, refugitque abigitque timetque

ora proterva canum, sed quos fugit, attrahit una

et corpus quaerens femorum crurumque pedumque

Cerbereos rictus pro partibus invenit illis: 65

statque canum rabie subiectaque terga ferarum

inguinibus truncis uteroque exstante coercet.

Flevit amans Glaucus nimiumque hostiliter usae

viribus herbarum fugit conubia Circes;

Scylla loco mansit cumque est data copia, primum 70

in Circes odium sociis spoliavit Ulixem;

mox eadem Teucras fuerat mersura carinas,

ni prius in scopulum, qui nunc quoque saxeus exstat,

transformata foret: scopulum quoque navita vitat.

Hunc ubi Troianae remis avidamque Charybdin 75

evicere rates, cum iam prope litus adessent

Ausonium, Libycas vento referuntur ad oras.

excipit Aenean illic animoque domoque

non bene discidium Phrygii latura mariti

Sidonis; inque pyra sacri sub imagine facta 80

incubuit ferro deceptaque decipit omnes.

rursus harenosae fugiens nova moenia terrae

ad sedemque Erycis fidumque relatus Acesten

sacrificat tumulumque sui genitoris honorat.

quasque rates Iris Iunonia paene cremarat, 85

solvit et Hippotadae regnum terrasque calenti

sulphure fumantis Acheloiadumque relinquit

Sirenum scopulos, orbataque praeside pinus

Inarimen Prochytenque legit sterilique locatas

colle Pithecusas, habitantum nomine dictas. 90

quippe deum genitor, fraudem et periuria quondam

Cercopum exosus gentisque admissa dolosae,

in deforme viros animal mutavit, ut idem

dissimiles homini possent similesque videri,

membraque contraxit naresque a fronte resimas 95

contudit et rugis peraravit anilibus ora

totaque velatos flaventi corpora villo

misit in has sedes nec non prius abstulit usum

verborum et natae dira in periuria linguae;

posse queri tantum rauco stridore reliquit.

100

Has ubi praeteriit et Parthenopeia dextra

moenia deseruit, laeva de parte canori

Aeolidae tumulum et, loca feta palustribus ulvis,

litora Cumarum vivacisque antra Sibyllae

intrat et, ut manes adeat per Averna paternos, 105

orat. at illa diu vultum tellure moratum

erexit tandemque deo furibunda recepto

'magna petis,' dixit, 'vir factis maxime, cuius

dextera per ferrum, pietas spectata per ignes.

pone tamen, Troiane, metum: potiere petitis 110

Elysiasque domos et regna novissima mundi

me duce cognosces simulacraque cara parentis.

invia virtuti nulla est via.' dixit et auro

fulgentem ramum silva Iunonis Avernae

monstravit iussitque suo divellere trunco. 115

paruit Aeneas et formidabilis Orci

vidit opes atavosque suos umbramque senilem

magnanimi Anchisae; didicit quoque iura locorum,

quaeque novis essent adeunda pericula bellis.

inde ferens lassos averso tramite passus 120

cum duce Cumaea mollit sermone laborem.

dumque iter horrendum per opaca crepuscula carpit,

'seu dea tu praesens, seu dis gratissima,' dixit,

'numinis instar eris semper mihi, meque fatebor

muneris esse tui, quae me loca mortis adire, 125

quae loca me visae voluisti evadere mortis.

pro quibus aerias meritis evectus ad auras

templa tibi statuam, tribuam tibi turis honores.'

respicit hunc vates et suspiratibus haustis

'nec dea sum,' dixit 'nec sacri turis honore 130

humanum dignare caput, neu nescius erres,

lux aeterna mihi carituraque fine dabatur,

si mea virginitas Phoebo patuisset amanti.

dum tamen hanc sperat, dum praecorrumpere donis

me cupit, "elige," ait "virgo Cumaea, quid optes: 135

optatis potiere tuis." ego pulveris hausti

ostendens cumulum, quot haberet corpora pulvis,

tot mihi natales contingere vana rogavi;

excidit, ut peterem iuvenes quoque protinus annos.

hos tamen ille mihi dabat aeternamque iuventam, 140

si Venerem paterer: contempto munere Phoebi

innuba permaneo; sed iam felicior aetas

terga dedit, tremuloque gradu venit aegra senectus,

quae patienda diu est.

nam iam mihi saecula septem

acta, tamen superest, numeros ut pulveris aequem, 145

ter centum messes, ter centum musta videre.

tempus erit, cum de tanto me corpore parvam

longa dies faciet, consumptaque membra senecta

ad minimum redigentur onus: nec amata videbor

nec placuisse deo, Phoebus quoque forsitan ipse 150

vel non cognoscet, vel dilexisse negabit:

usque adeo mutata ferar nullique videnda,

voce tamen noscar; vocem mihi fata relinquent.'

Talia convexum per iter memorante Sibylla

sedibus Euboicam Stygiis emergit in urbem 155

Troius Aeneas sacrisque ex more litatis

litora adit nondum nutricis habentia nomen.

hic quoque substiterat post taedia longa laborum

Neritius Macareus, comes experientis Ulixis.

desertum quondam mediis qui rupibus Aetnae 160

noscit Achaemeniden inprovisoque repertum

vivere miratus, 'qui te casusve deusve

servat, Achaemenide? cur' inquit 'barbara Graium

prora vehit? petitur vestra quae terra carina?'

talia quaerenti, iam non hirsutus amictu, 165

iam suus et spinis conserto tegmine nullis,

fatur Achaemenides: 'iterum Polyphemon et illos

adspiciam fluidos humano sanguine rictus,

hac mihi si potior domus est Ithaceque carina,

si minus Aenean veneror genitore, nec umquam 170

esse satis potero, praestem licet omnia, gratus.

quod loquor et spiro caelumque et sidera solis

respicio, possimne ingratus et inmemor esse?

ille dedit, quod non anima haec Cyclopis in ora

venit, et ut iam nunc lumen vitale relinquam, 175

aut tumulo aut certe non illa condar in alvo.

quid mihi tunc animi (nisi si timor abstulit omnem

sensum animumque) fuit, cum vos petere alta relictus

aequora conspexi? volui inclamare, sed hosti

prodere me timui: vestrae quoque clamor Ulixis 180

paene rati nocuit. vidi, cum monte revulsum

inmanem scopulum medias permisit in undas;

vidi iterum veluti tormenti viribus acta

vasta Giganteo iaculantem saxa lacerto

et, ne deprimeret fluctus ventusve carinam, 185

pertimui, iam me non esse oblitus in illa.

ut vero fuga vos a certa morte reduxit,

ille quidem totam gemebundus obambulat Aetnam

praetemptatque manu silvas et luminis orbus

rupibus incursat foedataque bracchia tabo 190

in mare protendens gentem exsecratur Achivam

atque ait: "o si quis referat mihi casus Ulixem,

aut aliquem e sociis, in quem mea saeviat ira,

viscera cuius edam, cuius viventia dextra

membra mea laniem, cuius mihi sanguis inundet 195

guttur, et elisi trepident sub dentibus artus:

quam nullum aut leve sit damnum mihi lucis ademptae!"

haec et plura ferox, me luridus occupat horror

spectantem vultus etiamnum caede madentes

crudelesque manus et inanem luminis orbem 200

membraque et humano concretam sanguine barbam.

mors erat ante oculos, minimum tamen illa malorum,

et iam prensurum, iam nunc mea viscera rebar

in sua mersurum, mentique haerebat imago

temporis illius, quo vidi bina meorum 205

ter quater adfligi sociorum corpora terrae,

cum super ipse iacens hirsuti more leonis

visceraque et carnes cumque albis ossa medullis

semianimesque artus avidam condebat in alvum;

me tremor invasit: stabam sine sanguine maestus, 210

mandentemque videns eiectantemque cruentas

ore dapes et frusta mero glomerata vomentem:

talia fingebam misero mihi fata parari

perque dies multos latitans omnemque tremiscens

ad strepitum mortemque timens cupidusque moriri 215

glande famem pellens et mixta frondibus herba

solus inops exspes leto poenaeque relictus

hanc procul adspexi longo post tempore navem

oravique fugam gestu ad litusque cucurri,

et movi: Graiumque ratis Troiana recepit! 220

tu quoque pande tuos, comitum gratissime, casus

et ducis et turbae, quae tecum est credita ponto.'

Aeolon ille refert Tusco regnare profundo,

Aeolon Hippotaden, cohibentem carcere ventos;

quos bovis inclusos tergo, memorabile munus, 225

Dulichium sumpsisse ducem flatuque secundo

lucibus isse novem et terram aspexisse petitam;

proxima post nonam cum sese aurora moveret,

invidia socios praedaeque cupidine victos

esse; ratos aurum, dempsisse ligamina ventis; 230

cum quibus isse retro, per quas modo venerat undas,

Aeoliique ratem portus repetisse tyranni.

'inde Lami veterem Laestrygonis' inquit 'in urbem

venimus: Antiphates terra regnabat in illa.

missus ad hunc ego sum, numero comitante duorum, 235

vixque fuga quaesita salus comitique mihique,

tertius e nobis Laestrygonis inpia tinxit

ora cruore suo. fugientibus instat et agmen

concitat Antiphates; coeunt et saxa trabesque

coniciunt merguntque viros merguntque carinas. 240

una tamen, quae nos ipsumque vehebat Ulixem,

effugit. amissa sociorum parte dolentes

multaque conquesti terris adlabimur illis,

quas procul hinc cernis (procul est, mihi crede, videnda

insula visa mihi!) tuque o iustissime Troum, 245

nate dea, (neque enim finito Marte vocandus

hostis es, Aenea) moneo, fuge litora Circes!

nos quoque Circaeo religata in litore pinu,

Antiphatae memores inmansuetique Cyclopis,

ire negabamus; sed tecta ignota subire 250

sorte sumus lecti: sors me fidumque Politen

Eurylochumque simul nimiique Elpenora vini

bisque novem socios Circaea ad moenia misit.

quae simul attigimus stetimusque in limine tecti,

mille lupi mixtaeque lupis ursaeque leaeque 255

occursu fecere metum, sed nulla timenda

nullaque erat nostro factura in corpore vulnus;

quin etiam blandas movere per aera caudas

nostraque adulantes comitant vestigia, donec

excipiunt famulae perque atria marmore tecta 260

ad dominam ducunt: pulchro sedet illa recessu

sollemni solio pallamque induta nitentem

insuper aurato circumvelatur amictu.

Nereides nymphaeque simul, quae vellera motis

nulla trahunt digitis nec fila sequentia ducunt: 265

gramina disponunt sparsosque sine ordine flores

secernunt calathis variasque coloribus herbas;

ipsa, quod hae faciunt, opus exigit, ipsa, quis usus

quove sit in folio, quae sit concordia mixtis,

novit et advertens pensas examinat herbas. 270

haec ubi nos vidit, dicta acceptaque salute

diffudit vultus et reddidit omina votis.

nec mora, misceri tosti iubet hordea grani

mellaque vimque meri cum lacte coagula passo,

quique sub hac lateant furtim dulcedine, sucos 275

adicit. accipimus sacra data pocula dextra.

quae simul arenti sitientes hausimus ore,

et tetigit summos virga dea dira capillos,

(et pudet et referam) saetis horrescere coepi,

nec iam posse loqui, pro verbis edere raucum 280

murmur et in terram toto procumbere vultu,

osque meum sensi pando occallescere rostro,

colla tumere toris, et qua modo pocula parte

sumpta mihi fuerant, illa vestigia feci

cumque eadem passis (tantum medicamina possunt!) 285

claudor hara, solumque suis caruisse figura

vidimus Eurylochum: solus data pocula fugit;

quae nisi vitasset, pecoris pars una manerem

nunc quoque saetigeri, nec tantae cladis ab illo

certior ad Circen ultor venisset Ulixes. 290

pacifer huic dederat florem Cyllenius album:

moly vocant superi, nigra radice tenetur;

tutus eo monitisque simul caelestibus intrat

ille domum Circes et ad insidiosa vocatus

pocula conantem virga mulcere capillos 295

reppulit et stricto pavidam deterruit ense.

inde fides dextraeque datae thalamoque receptus

coniugii dotem sociorum corpora poscit.

spargimur ignotae sucis melioribus herbae

percutimurque caput conversae verbere virgae, 300

verbaque dicuntur dictis contraria verbis.

quo magis illa canit, magis hoc tellure levati

erigimur, saetaeque cadunt, bifidosque relinquit

rima pedes, redeunt umeri et subiecta lacertis

bracchia sunt: flentem flentes amplectimur ipsi 305

haeremusque ducis collo nec verba locuti

ulla priora sumus quam nos testantia gratos.

annua nos illic tenuit mora, multaque praesens

tempore tam longo vidi, multa auribus hausi,

hoc quoque cum multis, quod clam mihi rettulit una 310

quattuor e famulis ad talia sacra paratis.

cum duce namque meo Circe dum sola moratur,

illa mihi niveo factum de marmore signum

ostendit iuvenale gerens in vertice picum,

aede sacra positum multisque insigne coronis. 315

quis foret et quare sacra coleretur in aede,

cur hanc ferret avem, quaerenti et scire volenti

"accipe" ait, "Macareu, dominaeque potentia quae sit

hinc quoque disce meae; tu dictis adice mentem!

'"Picus in Ausoniis, proles Saturnia, terris 320

rex fuit, utilium bello studiosus equorum;

forma viro, quam cernis, erat: licet ipse decorem

adspicias fictaque probes ab imagine verum;

par animus formae; nec adhuc spectasse per annos

quinquennem poterat Graia quater Elide pugnam. 325

ille suos dryadas Latiis in montibus ortas

verterat in vultus, illum fontana petebant

numina, naiades, quas Albula, quasque Numici,

quas Anienis aquae cursuque brevissimus Almo

Narve tulit praeceps et opacae Farfarus umbrae, 330

quaeque colunt Scythicae stagnum nemorale Dianae

finitimosque lacus; spretis tamen omnibus unam

ille colit nymphen, quam quondam in colle Palati

dicitur ancipiti peperisse Venilia Iano.

haec ubi nubilibus primum maturuit annis, 335

praeposito cunctis Laurenti tradita Pico est,

rara quidem facie, sed rarior arte canendi,

unde Canens dicta est: silvas et saxa movere

et mulcere feras et flumina longa morari

ore suo volucresque vagas retinere solebat.

340

quae dum feminea modulatur carmina voce,

exierat tecto Laurentes Picus in agros

indigenas fixurus apros tergumque premebat

acris equi laevaque hastilia bina ferebat

poeniceam fulvo chlamydem contractus ab auro. 345

venerat in silvas et filia Solis easdem,

utque novas legeret fecundis collibus herbas,

nomine dicta suo Circaea reliquerat arva.

quae simul ac iuvenem virgultis abdita vidit,

obstipuit: cecidere manu, quas legerat, herbae, 350

flammaque per totas visa est errare medullas.

ut primum valido mentem conlegit ab aestu,

quid cuperet, fassura fuit: ne posset adire,

cursus equi fecit circumfususque satelles.

'non' ait 'effugies, vento rapiare licebit, 355

si modo me novi, si non evanuit omnis

herbarum virtus, nec me mea carmina fallunt.'

dixit et effigiem nullo cum corpore falsi

fingit apri praeterque oculos transcurrere regis

iussit et in densum trabibus nemus ire videri, 360

plurima qua silva est et equo loca pervia non sunt.

haut mora, continuo praedae petit inscius umbram

Picus equique celer spumantia terga relinquit

spemque sequens vanam silva pedes errat in alta.

concipit illa preces et verba venefica dicit 365

ignotosque deos ignoto carmine adorat,

quo solet et niveae vultum confundere Lunae

et patrio capiti bibulas subtexere nubes.

tum quoque cantato densetur carmine caelum

et nebulas exhalat humus, caecisque vagantur 370

limitibus comites, et abest custodia regis.

nacta locum tempusque 'per o, tua lumina,' dixit

'quae mea ceperunt, perque hanc, pulcherrime, formam,

quae facit, ut supplex tibi sim dea, consule nostris

ignibus et socerum, qui pervidet omnia, Solem 375

accipe nec durus Titanida despice Circen.'

dixerat; ille ferox ipsamque precesque repellit

et 'quaecumque es,' ait 'non sum tuus; altera captum

me tenet et teneat per longum, conprecor, aevum,

nec Venere externa socialia foedera laedam, 380

dum mihi Ianigenam servabunt fata Canentem.'

saepe retemptatis precibus Titania frustra

'non inpune feres, neque' ait 'reddere Canenti,

laesaque quid faciat, quid amans, quid femina, disces

rebus; at est et amans et laesa et femina Circe!' 385

tum bis ad occasus, bis se convertit ad ortus,

ter iuvenem baculo tetigit, tria carmina dixit.

ille fugit, sed se solito velocius ipse

currere miratur: pennas in corpore vidit,

seque novam subito Latiis accedere silvis 390

indignatus avem duro fera robora rostro

figit et iratus longis dat vulnera ramis;

purpureum chlamydis pennae traxere colorem;

fibula quod fuerat vestemque momorderat aurum,

pluma fit, et fulvo cervix praecingitur auro, 395

nec quicquam antiquum Pico nisi nomina restat.

'"Interea comites, clamato saepe per agros

nequiquam Pico nullaque in parte reperto,

inveniunt Circen (nam iam tenuaverat auras

passaque erat nebulas ventis ac sole recludi) 400

criminibusque premunt veris regemque reposcunt

vimque ferunt saevisque parant incessere telis:

illa nocens spargit virus sucosque veneni

et Noctem Noctisque deos Ereboque Chaoque

convocat et longis Hecaten ululatibus orat. 405

exsiluere loco (dictu mirabile) silvae,

ingemuitque solum, vincinaque palluit arbor,

sparsaque sanguineis maduerunt pabula guttis,

et lapides visi mugitus edere raucos

et latrare canes et humus serpentibus atris 410

squalere et tenues animae volitare silentum:

attonitum monstris vulgus pavet; illa paventis

ora venenata tetigit mirantia virga,

cuius ab attactu variarum monstra ferarum

in iuvenes veniunt: nulli sua mansit imago. 415

'"Sparserat occiduus Tartessia litora Phoebus,

et frustra coniunx oculis animoque Canentis

exspectatus erat: famuli populusque per omnes

discurrunt silvas atque obvia lumina portant;

nec satis est nymphae flere et lacerare capillos 420

et dare plangorem (facit haec tamen omnia) seque

proripit ac Latios errat vesana per agros.

sex illam noctes, totidem redeuntia solis

lumina viderunt inopem somnique cibique

per iuga, per valles, qua fors ducebat, euntem; 425

ultimus adspexit Thybris luctuque viaque

fessam et iam longa ponentem corpora ripa.

illic cum lacrimis ipso modulata dolore

verba sono tenui maerens fundebat, ut olim

carmina iam moriens canit exequialia cycnus; 430

luctibus extremum tenues liquefacta medullas

tabuit inque leves paulatim evanuit auras,

fama tamen signata loco est, quem rite Canentem

nomine de nymphae veteres dixere Camenae."

'Talia multa mihi longum narrata per annum 435

visaque sunt.

resides et desuetudine tardi

rursus inire fretum, rursus dare vela iubemur,

ancipitesque vias et iter Titania vastum

dixerat et saevi restare pericula ponti:

pertimui, fateor, nactusque hoc litus adhaesi.' 440

Finierat Macareus, urnaque Aeneia nutrix

condita marmorea tumulo breve carmen habebat

hic : me : caietam : notae : pietatis : alumnus

ereptam : argolico : quo : debuit : igne : cremavit

solvitur herboso religatus ab aggere funis, 445

et procul insidias infamataeque relinquunt

tecta deae lucosque petunt, ubi nubilus umbra

in mare cum flava prorumpit Thybris harena;

Faunigenaeque domo potitur nataque Latini,

non sine Marte tamen. bellum cum gente feroci 450

suscipitur, pactaque furit pro coniuge Turnus.

concurrit Latio Tyrrhenia tota, diuque

ardua sollicitis victoria quaeritur armis.

auget uterque suas externo robore vires,

et multi Rutulos, multi Troiana tuentur 455

castra, neque Aeneas Euandri ad moenia frustra,

at Venulus frustra profugi Diomedis ad urbem

venerat: ille quidem sub Iapyge maxima Dauno

moenia condiderat dotaliaque arva tenebat;

sed Venulus Turni postquam mandata peregit 460

auxiliumque petit, vires Aetolius heros

excusat: nec se aut soceri committere pugnae

velle sui populos, aut quos e gente suorum

armet habere ullos, 'neve haec commenta putetis,

admonitu quamquam luctus renoventur amari, 465

perpetiar memorare tamen. postquam alta cremata est

Ilios, et Danaas paverunt Pergama flammas,

Naryciusque heros, a virgine virgine rapta,

quam meruit poenam solus, digessit in omnes,

spargimur et ventis inimica per aequora rapti 470

fulmina, noctem, imbres, iram caelique marisque

perpetimur Danai cumulumque Capherea cladis,

neve morer referens tristes ex ordine casus,

Graecia tum potuit Priamo quoque flenda videri.

me tamen armiferae servatum cura Minervae 475

fluctibus eripuit, patriis sed rursus ab agris

pellor, et antiquo memores de vulnere poenas

exigit alma Venus, tantosque per alta labores

aequora sustinui, tantos terrestribus armis,

ut mihi felices sint illi saepe vocati, 480

quos communis hiems inportunusque Caphereus

mersit aquis, vellemque horum pars una fuissem.

'Ultima iam passi comites belloque fretoque

deficiunt finemque rogant erroris, at Acmon

fervidus ingenio, tum vero et cladibus asper, 485

"quid superest, quod iam patientia vestra recuset

ferre, viri?" dixit "quid habet Cytherea, quod ultra,

velle puta, faciat? nam dum peiora timentur,

est in vota locus: sors autem ubi pessima rerum,

sub pedibus timor est securaque summa malorum. 490

audiat ipsa licet, licet, ut facit, oderit omnes

sub Diomede viros, odium tamen illius omnes

spernimus: haud magno stat magna potentia nobis."

talibus inritans Venerem Pleuronius Acmon

instimulat verbis veteremque resuscitat iram. 495

dicta placent paucis, numeri maioris amici

Acmona conripimus; cui respondere volenti

vox pariter vocisque via est tenuata, comaeque

in plumas abeunt, plumis nova colla teguntur

pectoraque et tergum, maiores bracchia pennas 500

accipiunt, cubitique leves sinuantur in alas;

magna pedis digitos pars occupat, oraque cornu

indurata rigent finemque in acumine ponunt.

hunc Lycus, hunc Idas et cum Rhexenore Nycteus,

hunc miratur Abas, et dum mirantur, eandem 505

accipiunt faciem, numerusque ex agmine maior

subvolat et remos plausis circumvolat alis:

si volucrum quae sit subitarum forma requiris,

ut non cycnorum, sic albis proxima cygnis.

vix equidem has sedes et Iapygis arida Dauni 510

arva gener teneo minima cum parte meorum.'

Hactenus Oenides, Venulus Calydonia regna

Peucetiosque sinus Messapiaque arva relinquit.

in quibus antra videt, quae, multa nubila silva

et levibus cannis latitantia semicaper Pan 515

nunc tenet, at quodam tenuerunt tempore nymphae.

Apulus has illa pastor regione fugatas

terruit et primo subita formidine movit,

mox, ubi mens rediit et contempsere sequentem,

ad numerum motis pedibus duxere choreas; 520

inprobat has pastor saltuque imitatus agresti

addidit obscenis convicia rustica dictis,

nec prius os tacuit, quam guttura condidit arbor:

arbor enim est, sucoque licet cognoscere mores.

quippe notam linguae bacis oleaster amaris 525

exhibet: asperitas verborum cessit in illa.

Hinc ubi legati rediere, negata ferentes

arma Aetola sibi, Rutuli sine viribus illis

bella instructa gerunt, multumque ab utraque cruoris

parte datur; fert ecce avidas in pinea Turnus 530

texta faces, ignesque timent, quibus unda pepercit.

iamque picem et ceras alimentaque cetera flammae

Mulciber urebat perque altum ad carbasa malum

ibat, et incurvae fumabant transtra carinae,

cum memor has pinus Idaeo vertice caesas 535

sancta deum genetrix tinnitibus aera pulsi

aeris et inflati conplevit murmure buxi

perque leves domitis invecta leonibus auras

'inrita sacrilega iactas incendia dextra,

Turne!' ait. 'eripiam: nec me patiente cremabit 540

ignis edax nemorum partes et membra meorum.'

intonuit dicente dea, tonitrumque secuti

cum saliente graves ceciderunt grandine nimbi,

aeraque et tumidum subitis concursibus aequor

Astraei turbant et eunt in proelia fratres. 545

e quibus alma parens unius viribus usa

stuppea praerupit Phrygiae retinacula classis,

fertque rates pronas medioque sub aequore mergit;

robore mollito lignoque in corpora verso

in capitum faciem puppes mutantur aduncae, 550

in digitos abeunt et crura natantia remi,

quodque prius fuerat, latus est, mediisque carina

subdita navigiis spinae mutatur in usum,

lina comae molles, antemnae bracchia fiunt,

caerulus, ut fuerat, color est; quasque ante timebant, 555

illas virgineis exercent lusibus undas

Naides aequoreae durisque in montibus ortae

molle fretum celebrant nec eas sua tangit origo;

non tamen oblitae, quam multa pericula saepe

pertulerint pelago, iactatis saepe carinis 560

subposuere manus, nisi siqua vehebat Achivos:

cladis adhuc Phrygiae memores odere Pelasgos

Neritiaeque ratis viderunt fragmina laetis

vultibus et laetis videre rigescere puppim

vultibus Alcinoi saxumque increscere ligno. 565

Spes erat, in nymphas animata classe marinas

posse metu monstri Rutulum desistere bello:

perstat, habetque deos pars utraque, quodque deorum est

instar, habent animos; nec iam dotalia regna,

nec sceptrum soceri, nec te, Lavinia virgo, 570

sed vicisse petunt deponendique pudore

bella gerunt, tandemque Venus victricia nati

arma videt, Turnusque cadit: cadit Ardea, Turno

sospite dicta potens; quam postquam barbarus ignis

abstulit et tepida latuerunt tecta favilla, 575

congerie e media tum primum cognita praepes

subvolat et cineres plausis everberat alis.

et sonus et macies et pallor et omnia, captam

quae deceant urbem, nomen quoque mansit in illa

urbis, et ipsa suis deplangitur Ardea pennis. 580

Iamque deos omnes ipsamque Aeneia virtus

Iunonem veteres finire coegerat iras,

cum, bene fundatis opibus crescentis Iuli,

tempestivus erat caelo Cythereius heros.

ambieratque Venus superos colloque parentis 585

circumfusa sui 'numquam mihi' dixerat 'ullo

tempore dure pater, nunc sis mitissimus, opto,

Aeneaeque meo, qui te de sanguine nostro

fecit avum, quamvis parvum des, optime, numen,

dummodo des aliquod! satis est inamabile regnum 590

adspexisse semel, Stygios semel isse per amnes.'

adsensere dei, nec coniunx regia vultus

inmotos tenuit placatoque adnuit ore;

tum pater 'estis' ait 'caelesti munere digni,

quaeque petis pro quoque petis: cape, nata, quod optas!' 595

fatus erat: gaudet gratesque agit illa parenti

perque leves auras iunctis invecta columbis

litus adit Laurens, ubi tectus harundine serpit

in freta flumineis vicina Numicius undis.

hunc iubet Aeneae, quaecumque obnoxia morti, 600

abluere et tacito deferre sub aequora cursu;

corniger exsequitur Veneris mandata suisque,

quicquid in Aenea fuerat mortale, repurgat

et respersit aquis; pars optima restitit illi.

lustratum genetrix divino corpus odore 605

unxit et ambrosia cum dulci nectare mixta

contigit os fecitque deum, quem turba Quirini

nuncupat Indigetem temploque arisque recepit.

Inde sub Ascanii dicione binominis Alba

resque Latina fuit. succedit Silvius illi. 610

quo satus antiquo tenuit repetita Latinus

nomina cum sceptro, clarus subit Alba Latinum.

Epytus ex illo est; post hunc Capetusque Capysque,

sed Capys ante fuit; regnum Tiberinus ab illis

cepit et in Tusci demersus fluminis undis 615

nomina fecit aquae; de quo Remulusque feroxque

Acrota sunt geniti. Remulus maturior annis

fulmineo periit, imitator fulminis, ictu.

fratre suo sceptrum moderatior Acrota forti

tradit Aventino, qui, quo regnarat, eodem 620

monte iacet positus tribuitque vocabula monti;

iamque Palatinae summam Proca gentis habebat.

Rege sub hoc Pomona fuit, qua nulla Latinas

inter hamadryadas coluit sollertius hortos

nec fuit arborei studiosior altera fetus; 625

unde tenet nomen: non silvas illa nec amnes,

rus amat et ramos felicia poma ferentes;

nec iaculo gravis est, sed adunca dextera falce,

qua modo luxuriem premit et spatiantia passim

bracchia conpescit, fisso modo cortice virgam 630

inserit et sucos alieno praestat alumno;

nec sentire sitim patitur bibulaeque recurvas

radicis fibras labentibus inrigat undis.

hic amor, hoc studium, Veneris quoque nulla cupido est;

vim tamen agrestum metuens pomaria claudit 635

intus et accessus prohibet refugitque viriles.

quid non et Satyri, saltatibus apta iuventus,

fecere et pinu praecincti cornua Panes

Silvanusque, suis semper iuvenilior annis,

quique deus fures vel falce vel inguine terret, 640

ut poterentur ea? sed enim superabat amando

hos quoque Vertumnus neque erat felicior illis.

o quotiens habitu duri messoris aristas

corbe tulit verique fuit messoris imago!

tempora saepe gerens faeno religata recenti 645

desectum poterat gramen versasse videri;

saepe manu stimulos rigida portabat, ut illum

iurares fessos modo disiunxisse iuvencos.

falce data frondator erat vitisque putator;

induerat scalas: lecturum poma putares; 650

miles erat gladio, piscator harundine sumpta;

denique per multas aditum sibi saepe figuras

repperit, ut caperet spectatae gaudia formae.

ille etiam picta redimitus tempora mitra,

innitens baculo, positis per tempora canis, 655

adsimulavit anum: cultosque intravit in hortos

pomaque mirata est 'tanto' que 'potentior!' inquit

paucaque laudatae dedit oscula, qualia numquam

vera dedisset anus, glaebaque incurva resedit

suspiciens pandos autumni pondere ramos. 660

ulmus erat contra speciosa nitentibus uvis:

quam socia postquam pariter cum vite probavit,

'at si staret' ait 'caelebs sine palmite truncus,

nil praeter frondes, quare peteretur, haberet;

haec quoque, quae iuncta est, vitis requiescit in ulmo: 665

si non nupta foret, terrae acclinata iaceret;

tu tamen exemplo non tangeris arboris huius

concubitusque fugis nec te coniungere curas.

atque utinam velles! Helene non pluribus esset

sollicitata procis nec quae Lapitheia movit 670

proelia nec coniunx nimium tardantis Ulixis.

nunc quoque, cum fugias averserisque petentes,

mille viri cupiunt et semideique deique

et quaecumque tenent Albanos numina montes.

sed tu si sapies, si te bene iungere anumque 675

hanc audire voles, quae te plus omnibus illis,

plus, quam credis, amo: vulgares reice taedas

Vertumnumque tori socium tibi selige! pro quo

me quoque pignus habe: neque enim sibi notior ille est,

quam mihi; nec passim toto vagus errat in orbe, 680

haec loca sola colit; nec, uti pars magna procorum,

quam modo vidit, amat: tu primus et ultimus illi

ardor eris, solique suos tibi devovet annos.

adde, quod est iuvenis, quod naturale decoris

munus habet formasque apte fingetur in omnes, 685

et quod erit iussus, iubeas licet omnia, fiet.

quid, quod amatis idem, quod, quae tibi poma coluntur,

primus habet laetaque tenet tua munera dextra!

sed neque iam fetus desiderat arbore demptos

nec, quas hortus alit, cum sucis mitibus herbas 690

nec quicquam nisi te: miserere ardentis et ipsum,

qui petit, ore meo praesentem crede precari.

ultoresque deos et pectora dura perosam

Idalien memoremque time Rhamnusidis iram!

quoque magis timeas, (etenim mihi multa vetustas 695

scire dedit) referam tota notissima Cypro

facta, quibus flecti facile et mitescere possis.

'Viderat a veteris generosam sanguine Teucri

Iphis Anaxareten, humili de stirpe creatus,

viderat et totis perceperat ossibus aestum 700

luctatusque diu, postquam ratione furorem

vincere non potuit, supplex ad limina venit

et modo nutrici miserum confessus amorem,

ne sibi dura foret, per spes oravit alumnae,

et modo de multis blanditus cuique ministris 705

sollicita petiit propensum voce favorem;

saepe ferenda dedit blandis sua verba tabellis,

interdum madidas lacrimarum rore coronas

postibus intendit posuitque in limine duro

molle latus tristisque serae convicia fecit. 710

saevior illa freto surgente cadentibus Haedis,

durior et ferro, quod Noricus excoquit ignis,

et saxo, quod adhuc vivum radice tenetur,

spernit et inridet, factisque inmitibus addit

verba superba ferox et spe quoque fraudat amantem.

715

non tulit impatiens longi tormenta doloris

Iphis et ante fores haec verba novissima dixit:

"vincis, Anaxarete, neque erunt tibi taedia tandem

ulla ferenda mei: laetos molire triumphos

et Paeana voca nitidaque incingere lauru! 720

vincis enim, moriorque libens: age, ferrea, gaude!

certe aliquid laudare mei cogeris amoris,

quo tibi sim gratus, meritumque fatebere nostrum.

non tamen ante tui curam excessisse memento

quam vitam geminaque simul mihi luce carendum. 725

nec tibi fama mei ventura est nuntia leti:

ipse ego, ne dubites, adero praesensque videbor,

corpore ut exanimi crudelia lumina pascas.

si tamen, o superi, mortalia facta videtis,

este mei memores (nihil ultra lingua precari 730

sustinet) et longo facite ut narremur in aevo,

et, quae dempsistis vitae, date tempora famae!"

dixit, et ad postes ornatos saepe coronis

umentes oculos et pallida bracchia tollens,

cum foribus laquei religaret vincula summis, 735

"haec tibi serta placent, crudelis et inpia!" dixit

inseruitque caput, sed tum quoque versus ad illam,

atque onus infelix elisa fauce pependit.

icta pedum motu trepidantum aperire iubentem

visa dedisse sonum est adapertaque ianua factum 740

prodidit, exclamant famuli frustraque levatum

(nam pater occiderat) referunt ad limina matris;

accipit illa sinu conplexaque frigida nati

membra sui postquam miserorum verba parentum

edidit et matrum miserarum facta peregit, 745

funera ducebat mediam lacrimosa per urbem

luridaque arsuro portabat membra feretro.

forte viae vicina domus, qua flebilis ibat

pompa, fuit, duraeque sonus plangoris ad aures

venit Anaxaretes, quam iam deus ultor agebat. 750

mota tamen "videamus" ait "miserabile funus"

et patulis iniit tectum sublime fenestris

vixque bene inpositum lecto prospexerat Iphin:

deriguere oculi, calidusque e corpore sanguis

inducto pallore fugit, conataque retro 755

ferre pedes haesit, conata avertere vultus

hoc quoque non potuit, paulatimque occupat artus,

quod fuit in duro iam pridem pectore, saxum.

neve ea ficta putes, dominae sub imagine signum

servat adhuc Salamis, Veneris quoque nomine templum 760

Prospicientis habet.—quorum memor, o mea, lentos

pone, precor, fastus et amanti iungere, nymphe:

sic tibi nec vernum nascentia frigus adurat

poma, nec excutiant rapidi florentia venti!'

Haec ubi nequiquam formae deus aptus anili 765

edidit, in iuvenem rediit et anilia demit

instrumenta sibi talisque apparuit illi,

qualis ubi oppositas nitidissima solis imago

evicit nubes nullaque obstante reluxit,

vimque parat: sed vi non est opus, inque figura 770

capta dei nympha est et mutua vulnera sensit.

Proximus Ausonias iniusti miles Amuli

rexit opes, Numitorque senex amissa nepotis

munere regna capit, festisque Palilibus urbis

moenia conduntur; Tatiusque patresque Sabini 775

bella gerunt, arcisque via Tarpeia reclusa

dignam animam poena congestis exuit armis;

inde sati Curibus tacitorum more luporum

ore premunt voces et corpora victa sopore

invadunt portasque petunt, quas obice firmo 780

clauserat Iliades: unam tamen ipse reclusit

nec strepitum verso Saturnia cardine fecit;

sola Venus portae cecidisse repagula sensit

et clausura fuit, nisi quod rescindere numquam

dis licet acta deum. Iano loca iuncta tenebant 785

naides Ausoniae gelido rorantia fonte:

has rogat auxilium, nec nymphae iusta petentem

sustinuere deam venasque et flumina fontis

elicuere sui; nondum tamen invia Iani

ora patentis erant, neque iter praecluserat unda: 790

lurida subponunt fecundo sulphura fonti

incenduntque cavas fumante bitumine venas.

viribus his aliisque vapor penetravit ad ima

fontis, et Alpino modo quae certare rigori

audebatis aquae, non ceditis ignibus ipsis! 795

flammifera gemini fumant aspergine postes,

portaque nequiquam rigidis promissa Sabinis

fonte fuit praestructa novo, dum Martius arma

indueret miles; quae postquam Romulus ultro

obtulit, et strata est tellus Romana Sabinis 800

corporibus strata estque suis, generique cruorem

sanguine cum soceri permiscuit inpius ensis.

pace tamen sisti bellum nec in ultima ferro

decertare placet Tatiumque accedere regno.

Occiderat Tatius, populisque aequata duobus, 805

Romule, iura dabas: posita cum casside Mavors

talibus adfatur divumque hominumque parentem:

'tempus adest, genitor, quoniam fundamine magno

res Romana valet nec praeside pendet ab uno,

praemia, (sunt promissa mihi dignoque nepoti) 810

solvere et ablatum terris inponere caelo.

tu mihi concilio quondam praesente deorum

(nam memoro memorique animo pia verba notavi)

"unus erit, quem tu tolles in caerula caeli"

dixisti: rata sit verborum summa tuorum!' 815

adnuit omnipotens et nubibus aera caecis

occuluit tonitruque et fulgure terruit orbem.

quae sibi promissae sensit rata signa rapinae,

innixusque hastae pressos temone cruento

inpavidus conscendit equos Gradivus et ictu 820

verberis increpuit pronusque per aera lapsus

constitit in summo nemorosi colle Palati

reddentemque suo iam regia iura Quiriti

abstulit Iliaden: corpus mortale per auras

dilapsum tenues, ceu lata plumbea funda 825

missa solet medio glans intabescere caelo;

pulchra subit facies et pulvinaribus altis

dignior, est qualis trabeati forma Quirini.

Flebat ut amissum coniunx, cum regia Iuno

Irin ad Hersilien descendere limite curvo 830

imperat et vacuae sua sic mandata referre:

'o et de Latia, o et de gente Sabina

praecipuum, matrona, decus, dignissima tanti

ante fuisse viri coniunx, nunc esse Quirini,

siste tuos fletus, et, si tibi cura videndi 835

coniugis est, duce me lucum pete, colle Quirini

qui viret et templum Romani regis obumbrat';

paret et in terram pictos delapsa per arcus,

Hersilien iussis conpellat vocibus Iris;

illa verecundo vix tollens lumina vultu 840

'o dea (namque mihi nec, quae sis, dicere promptum est,

et liquet esse deam) duc, o duc' inquit 'et offer

coniugis ora mihi, quae si modo posse videre

fata semel dederint, caelum accepisse fatebor!'

nec mora, Romuleos cum virgine Thaumantea 845

ingreditur colles: ibi sidus ab aethere lapsum

decidit in terras; a cuius lumine flagrans

Hersilie crinis cum sidere cessit in auras:

hanc manibus notis Romanae conditor urbis

excipit et priscum pariter cum corpore nomen 850

mutat Horamque vocat, quae nunc dea iuncta Quirino est.

Ovid The Latin Library The Classics Page

Ovid: Metamorphoses XV

Quaeritur interea qui tantae pondera molis

sustineat tantoque queat succedere regi:

destinat imperio clarum praenuntia veri

fama Numam; non ille satis cognosse Sabinae

gentis habet ritus, animo maiora capaci 5

concipit et, quae sit rerum natura, requirit.

huius amor curae patria Curibusque relictis

fecit ut Herculei penetraret ad hospitis urbem.

Graia quis Italicis auctor posuisset in oris

moenia, quaerenti sic e senioribus unus 10

rettulit indigenis, veteris non inscius aevi:

'dives ab Oceano bobus Iove natus Hiberis

litora felici tenuisse Lacinia cursu

fertur, et armento teneras errante per herbas

ipse domum magni nec inhospita tecta Crotonis 15

intrasse et requie longum relevasse laborem

atque ita discedens, "aevo" dixisse "nepotum

hic locus urbis erit," promissaque vera fuerunt.

nam fuit Argolico generatus Alemone quidam

Myscelus, illius dis acceptissimus aevi. 20

hunc super incumbens pressum gravitate soporis

claviger adloquitur: 22a

"patrias, age, desere sedes; 23b

i, pete diversi 23a

lapidosas Aesaris undas!" 22b

et, nisi paruerit, multa ac metuenda minatur; 24

post ea discedunt pariter somnusque deusque

surgit Alemonides tacitaque recentia mente

visa refert, pugnatque diu sententia secum:

numen abire iubet, prohibent discedere leges,

poenaque mors posita est patriam mutare volenti.

candidus Oceano nitidum caput abdiderat Sol, 30

et caput extulerat densissima sidereum Nox:

visus adesse idem deus est eademque monere

et, nisi paruerit, plura et graviora minari.

pertimuit patriumque simul transferre parabat

in sedes penetrale novas: fit murmur in urbe, 35

spretarumque agitur legum reus, utque peracta est

causa prior, crimenque patet sine teste probatum,

squalidus ad superos tollens reus ora manusque

"o cui ius caeli bis sex fecere labores,

fer, precor" inquit "opem! nam tu mihi criminis auctor." 40

mos erat antiquus niveis atrisque lapillis,

his damnare reos, illis absolvere culpa;

tunc quoque sic lata est sententia tristis, et omnis

calculus inmitem demittitur ater in urnam:

quae simul effudit numerandos versa lapillos, 45

omnibus e nigro color est mutatus in album,

candidaque Herculeo sententia numine facta

solvit Alemoniden: grates agit ille parenti

Amphitryoniadae ventisque faventibus aequor

navigat Ionium Sallentinumque Neretum 50

praeterit et Sybarin Lacedaemoniumque Tarentum

Sirinosque sinus Crimisenque et Iapygis arva,

vixque pererratis, quae spectant aequora, terris,

invenit Aesarei fatalia fluminis ora

nec procul hinc tumulum, sub quo sacrata Crotonis 55

ossa tegebat humus, iussaque ibi moenia terra

condidit et nomen tumulati traxit in urbem.'

talia constabat certa primordia fama

esse loci positaeque Italis in finibus urbis.

Vir fuit hic ortu Samius, sed fugerat una 60

et Samon et dominos odioque tyrannidis exul

sponte erat isque licet caeli regione remotos

mente deos adiit et, quae natura negabat

visibus humanis, oculis ea pectoris hausit,

cumque animo et vigili perspexerat omnia cura, 65

in medium discenda dabat coetusque silentum

dictaque mirantum magni primordia mundi

et rerum causas et, quid natura, docebat,

quid deus, unde nives, quae fulminis esset origo,

Iuppiter an venti discussa nube tonarent, 70

quid quateret terras, qua sidera lege mearent,

et quodcumque latet, primusque animalia mensis

arguit inponi, primus quoque talibus ora

docta quidem solvit, sed non et credita, verbis:

'Parcite, mortales, dapibus temerare nefandis 75

corpora! sunt fruges, sunt deducentia ramos

pondere poma suo tumidaeque in vitibus uvae,

sunt herbae dulces, sunt quae mitescere flamma

mollirique queant; nec vobis lacteus umor

eripitur, nec mella thymi redolentia florem: 80

prodiga divitias alimentaque mitia tellus

suggerit atque epulas sine caede et sanguine praebet.

carne ferae sedant ieiunia, nec tamen omnes:

quippe equus et pecudes armentaque gramine vivunt;

at quibus ingenium est inmansuetumque ferumque, 85

Armeniae tigres iracundique leones

cumque lupis ursi, dapibus cum sanguine gaudent.

heu quantum scelus est in viscera viscera condi

ingestoque avidum pinguescere corpore corpus

alteriusque animans animantis vivere leto! 90

scilicet in tantis opibus, quas, optima matrum,

terra parit, nil te nisi tristia mandere saevo

vulnera dente iuvat ritusque referre Cyclopum,

nec, nisi perdideris alium, placare voracis

et male morati poteris ieiunia ventris! 95

'At vetus illa aetas, cui fecimus aurea nomen,

fetibus arboreis et, quas humus educat, herbis

fortunata fuit nec polluit ora cruore.

tunc et aves tutae movere per aera pennas,

et lepus inpavidus mediis erravit in arvis, 100

nec sua credulitas piscem suspenderat hamo:

cuncta sine insidiis nullamque timentia fraudem

plenaque pacis erant.

postquam non utilis auctor

victibus invidit, quisquis fuit ille, leonum

corporeasque dapes avidum demersit in alvum, 105

fecit iter sceleri, primoque e caede ferarum

incaluisse potest maculatum sanguine ferrum

(idque satis fuerat) nostrumque petentia letum

corpora missa neci salva pietate fatemur:

sed quam danda neci, tam non epulanda fuerunt. 110

'Longius inde nefas abiit, et prima putatur

hostia sus meruisse mori, quia semina pando

eruerit rostro spemque interceperit anni;

vite caper morsa Bacchi mactandus ad aras

ducitur ultoris: nocuit sua culpa duobus! 115

quid meruistis oves, placidum pecus inque tuendos

natum homines, pleno quae fertis in ubere nectar,

mollia quae nobis vestras velamina lanas

praebetis vitaque magis quam morte iuvatis?

quid meruere boves, animal sine fraude dolisque, 120

innocuum, simplex, natum tolerare labores?

inmemor est demum nec frugum munere dignus,

qui potuit curvi dempto modo pondere aratri

ruricolam mactare suum, qui trita labore

illa, quibus totiens durum renovaverat arvum, 125

quot dederat messes, percussit colla securi.

nec satis est, quod tale nefas committitur: ipsos

inscripsere deos sceleri numenque supernum

caede laboriferi credunt gaudere iuvenci!

victima labe carens et praestantissima forma 130

(nam placuisse nocet) vittis insignis et auro

sistitur ante aras auditque ignara precantem

inponique suae videt inter cornua fronti,

quas coluit, fruges percussaque sanguine cultros

inficit in liquida praevisos forsitan unda. 135

protinus ereptas viventi pectore fibras

inspiciunt mentesque deum scrutantur in illis;

inde (fames homini vetitorum tanta ciborum)

audetis vesci, genus o mortale! quod, oro,

ne facite, et monitis animos advertite nostris! 140

cumque boum dabitis caesorum membra palato,

mandere vos vestros scite et sentite colonos.

'Et quoniam deus ora movet, sequar ora moventem

rite deum Delphosque meos ipsumque recludam

aethera et augustae reserabo oracula mentis: 145

magna nec ingeniis investigata priorum

quaeque diu latuere, canam; iuvat ire per alta

astra, iuvat terris et inerti sede relicta

nube vehi validique umeris insistere Atlantis

palantesque homines passim et rationis egentes 150

despectare procul trepidosque obitumque timentes

sic exhortari seriemque evolvere fati!

'O genus attonitum gelidae formidine mortis,

quid Styga, quid tenebras et nomina vana timetis,

materiem vatum, falsi terricula mundi? 155

corpora, sive rogus flamma seu tabe vetustas

abstulerit, mala posse pati non ulla putetis!

morte carent animae semperque priore relicta

sede novis domibus vivunt habitantque receptae:

ipse ego (nam memini) Troiani tempore belli 160

Panthoides Euphorbus eram, cui pectore quondam

haesit in adverso gravis hasta minoris Atridae;

cognovi clipeum, laevae gestamina nostrae,

nuper Abanteis templo Iunonis in Argis!

omnia mutantur, nihil interit: errat et illinc 165

huc venit, hinc illuc, et quoslibet occupat artus

spiritus eque feris humana in corpora transit

inque feras noster, nec tempore deperit ullo,

utque novis facilis signatur cera figuris

nec manet ut fuerat nec formam servat eandem, 170

sed tamen ipsa eadem est, animam sic semper eandem

esse, sed in varias doceo migrare figuras.

ergo, ne pietas sit victa cupidine ventris,

parcite, vaticinor, cognatas caede nefanda

exturbare animas, nec sanguine sanguis alatur! 175

'Et quoniam magno feror aequore plenaque ventis

vela dedi: nihil est toto, quod perstet, in orbe.

cuncta fluunt, omnisque vagans formatur imago;

ipsa quoque adsiduo labuntur tempora motu,

non secus ac flumen; neque enim consistere flumen 180

nec levis hora potest: sed ut unda inpellitur unda

urgeturque prior veniente urgetque priorem,

tempora sic fugiunt pariter pariterque sequuntur

et nova sunt semper; nam quod fuit ante, relictum est,

fitque, quod haut fuerat, momentaque cuncta novantur. 185

'Cernis et emensas in lucem tendere noctes,

et iubar hoc nitidum nigrae succedere nocti;

nec color est idem caelo, cum lassa quiete

cuncta iacent media cumque albo Lucifer exit

clarus equo rursusque alius, cum praevia lucis 190

tradendum Phoebo Pallantias inficit orbem.

ipse dei clipeus, terra cum tollitur ima,

mane rubet, terraque rubet cum conditur ima,

candidus in summo est, melior natura quod illic

aetheris est terraeque procul contagia fugit.

195

nec par aut eadem nocturnae forma Dianae

esse potest umquam semperque hodierna sequente,

si crescit, minor est, maior, si contrahit orbem.

'Quid? non in species succedere quattuor annum

adspicis, aetatis peragentem imitamina nostrae? 200

nam tener et lactens puerique simillimus aevo

vere novo est: tunc herba recens et roboris expers

turget et insolida est et spe delectat agrestes;

omnia tunc florent, florumque coloribus almus

ludit ager, neque adhuc virtus in frondibus ulla est. 205

transit in aestatem post ver robustior annus

fitque valens iuvenis: neque enim robustior aetas

ulla nec uberior, nec quae magis ardeat, ulla est.

excipit autumnus, posito fervore iuventae

maturus mitisque inter iuvenemque senemque 210

temperie medius, sparsus quoque tempora canis.

inde senilis hiems tremulo venit horrida passu,

aut spoliata suos, aut, quos habet, alba capillos.

'Nostra quoque ipsorum semper requieque sine ulla

corpora vertuntur, nec quod fuimusve sumusve, 215

cras erimus; fuit illa dies, qua semina tantum

spesque hominum primae matris latitavimus alvo:

artifices natura manus admovit et angi

corpora visceribus distentae condita matris

noluit eque domo vacuas emisit in auras. 220

editus in lucem iacuit sine viribus infans;

mox quadrupes rituque tulit sua membra ferarum,

paulatimque tremens et nondum poplite firmo

constitit adiutis aliquo conamine nervis.

inde valens veloxque fuit spatiumque iuventae 225

transit et emeritis medii quoque temporis annis

labitur occiduae per iter declive senectae.

subruit haec aevi demoliturque prioris

robora: fletque Milon senior, cum spectat inanes

illos, qui fuerant solidorum mole tororum 230

Herculeis similes, fluidos pendere lacertos;

flet quoque, ut in speculo rugas adspexit aniles,

Tyndaris et secum, cur sit bis rapta, requirit.

tempus edax rerum, tuque, invidiosa vetustas,

omnia destruitis vitiataque dentibus aevi 235

paulatim lenta consumitis omnia morte!

'Haec quoque non perstant, quae nos elementa vocamus,

quasque vices peragant, animos adhibete: docebo.

quattuor aeternus genitalia corpora mundus

continet; ex illis duo sunt onerosa suoque 240

pondere in inferius, tellus atque unda, feruntur,

et totidem gravitate carent nulloque premente

alta petunt, aer atque aere purior ignis.

quae quamquam spatio distent, tamen omnia fiunt

ex ipsis et in ipsa cadunt: resolutaque tellus 245

in liquidas rarescit aquas, tenuatus in auras

aeraque umor abit, dempto quoque pondere rursus

in superos aer tenuissimus emicat ignes;

inde retro redeunt, idemque retexitur ordo.

ignis enim densum spissatus in aera transit, 250

hic in aquas, tellus glomerata cogitur unda.

'Nec species sua cuique manet, rerumque novatrix

ex aliis alias reparat natura figuras:

nec perit in toto quicquam, mihi credite, mundo,

sed variat faciemque novat, nascique vocatur 255

incipere esse aliud, quam quod fuit ante, morique

desinere illud idem. cum sint huc forsitan illa,

haec translata illuc, summa tamen omnia constant.

'Nil equidem durare diu sub imagine eadem

crediderim: sic ad ferrum venistis ab auro, 260

saecula, sic totiens versa est fortuna locorum.

vidi ego, quod fuerat quondam solidissima tellus,

esse fretum, vidi factas ex aequore terras;

et procul a pelago conchae iacuere marinae,

et vetus inventa est in montibus ancora summis; 265

quodque fuit campus, vallem decursus aquarum

fecit, et eluvie mons est deductus in aequor,

eque paludosa siccis humus aret harenis,

quaeque sitim tulerant, stagnata paludibus ument.

hic fontes natura novos emisit, at illic 270

clausit, et aut imis commota tremoribus orbis

flumina prosiliunt, aut exsiccata residunt.

sic ubi terreno Lycus est epotus hiatu,

existit procul hinc alioque renascitur ore;

sic modo conbibitur, tecto modo gurgite lapsus 275

redditur Argolicis ingens Erasinus in arvis,

et Mysum capitisque sui ripaeque prioris

paenituisse ferunt, alia nunc ire Caicum;

nec non Sicanias volvens Amenanus harenas

nunc fluit, interdum suppressis fontibus aret. 280

ante bibebatur, nunc, quas contingere nolis,

fundit Anigrus aquas, postquam, nisi vatibus omnis

eripienda fides, illic lavere bimembres

vulnera, clavigeri quae fecerat Herculis arcus.

quid? non et Scythicis Hypanis de montibus ortus, 285

qui fuerat dulcis, salibus vitiatur amaris?

'Fluctibus ambitae fuerant Antissa Pharosque

et Phoenissa Tyros: quarum nunc insula nulla est.

Leucada continuam veteres habuere coloni:

nunc freta circueunt; Zancle quoque iuncta fuisse 290

dicitur Italiae, donec confinia pontus

abstulit et media tellurem reppulit unda;

si quaeras Helicen et Burin, Achaidas urbes,

invenies sub aquis, et adhuc ostendere nautae

inclinata solent cum moenibus oppida mersis. 295

est prope Pittheam tumulus Troezena, sine ullis

arduus arboribus, quondam planissima campi

area, nunc tumulus; nam (res horrenda relatu)

vis fera ventorum, caecis inclusa cavernis,

exspirare aliqua cupiens luctataque frustra 300

liberiore frui caelo, cum carcere rima

nulla foret toto nec pervia flatibus esset,

extentam tumefecit humum, ceu spiritus oris

tendere vesicam solet aut derepta bicorni

terga capro; tumor ille loci permansit et alti 305

collis habet speciem longoque induruit aevo.

'Plurima cum subeant audita et cognita nobis,

pauca super referam. quid? non et lympha figuras

datque capitque novas? medio tua, corniger Ammon,

unda die gelida est, ortuque obituque calescit, 310

admotis Athamanas aquis accendere lignum

narratur, minimos cum luna recessit in orbes.

flumen habent Cicones, quod potum saxea reddit

viscera, quod tactis inducit marmora rebus;

Crathis et huic Subaris nostris conterminus oris 315

electro similes faciunt auroque capillos;

quodque magis mirum est, sunt, qui non corpora tantum,

verum animos etiam valeant mutare liquores:

cui non audita est obscenae Salmacis undae

Aethiopesque lacus? quos si quis faucibus hausit, 320

aut furit aut patitur mirum gravitate soporem;

Clitorio quicumque sitim de fonte levavit,

vina fugit gaudetque meris abstemius undis,

seu vis est in aqua calido contraria vino,

sive, quod indigenae memorant, Amythaone natus, 325

Proetidas attonitas postquam per carmen et herbas

eripuit furiis, purgamina mentis in illas

misit aquas, odiumque meri permansit in undis.

huic fluit effectu dispar Lyncestius amnis,

quem quicumque parum moderato gutture traxit, 330

haut aliter titubat, quam si mera vina bibisset.

est locus Arcadiae, Pheneon dixere priores,

ambiguis suspectus aquis, quas nocte timeto:

nocte nocent potae, sine noxa luce bibuntur;

sic alias aliasque lacus et flumina vires 335

concipiunt.++tempusque fuit, quo navit in undis,

nunc sedet Ortygie; timuit concursibus Argo

undarum sparsas Symplegadas elisarum,

quae nunc inmotae perstant ventisque resistunt.

nec quae sulphureis ardet fornacibus Aetne, 340

ignea semper erit, neque enim fuit ignea semper.

nam sive est animal tellus et vivit habetque

spiramenta locis flammam exhalantia multis,

spirandi mutare vias, quotiensque movetur,

has finire potest, illas aperire cavernas; 345

sive leves imis venti cohibentur in antris

saxaque cum saxis et habentem semina flammae

materiam iactant, ea concipit ictibus ignem,

antra relinquentur sedatis frigida ventis;

sive bitumineae rapiunt incendia vires, 350

luteave exiguis ardescunt sulphura fumis,

nempe, ubi terra cibos alimentaque pinguia flammae

non dabit absumptis per longum viribus aevum,

naturaeque suum nutrimen deerit edaci,

non feret illa famem desertaque deseret ignis. 355

'Esse viros fama est in Hyperborea Pallene,

qui soleant levibus velari corpora plumis,

cum Tritoniacam noviens subiere paludem;

haut equidem credo: sparsae quoque membra venenis

exercere artes Scythides memorantur easdem. 360

'Siqua fides rebus tamen est addenda probatis,

nonne vides, quaecumque mora fluidove calore

corpora tabuerint, in parva animalia verti?

in scrobe deiecto mactatos obrue tauros

(cognita res usu): de putri viscere passim 365

florilegae nascuntur apes, quae more parentum

rura colunt operique favent in spemque laborant.

pressus humo bellator equus crabronis origo est;

concava litoreo si demas bracchia cancro,

cetera supponas terrae, de parte sepulta 370

scorpius exibit caudaque minabitur unca;

quaeque solent canis frondes intexere filis

agrestes tineae (res observata colonis)

ferali mutant cum papilione figuram.

'Semina limus habet virides generantia ranas, 375

et generat truncas pedibus, mox apta natando

crura dat, utque eadem sint longis saltibus apta,

posterior partes superat mensura priores.

nec catulus, partu quem reddidit ursa recenti,

sed male viva caro est; lambendo mater in artus 380

fingit et in formam, quantam capit ipse, reducit.

nonne vides, quos cera tegit sexangula fetus

melliferarum apium sine membris corpora nasci

et serosque pedes serasque adsumere pennas?

Iunonis volucrem, quae cauda sidera portat, 385

armigerumque Iovis Cythereiadasque columbas

et genus omne avium mediis e partibus ovi,

ni sciret fieri, fieri quis posse putaret?

sunt qui, cum clauso putrefacta est spina sepulcro,

mutari credant humanas angue medullas. 390

'Haec tamen ex aliis generis primordia ducunt,

una est, quae reparet seque ipsa reseminet, ales:

Assyrii phoenica vocant; non fruge neque herbis,

sed turis lacrimis et suco vivit amomi.

haec ubi quinque suae conplevit saecula vitae, 395

ilicet in ramis tremulaeque cacumine palmae

unguibus et puro nidum sibi construit ore,

quo simul ac casias et nardi lenis aristas

quassaque cum fulva substravit cinnama murra,

se super inponit finitque in odoribus aevum. 400

inde ferunt, totidem qui vivere debeat annos,

corpore de patrio parvum phoenica renasci;

cum dedit huic aetas vires, onerique ferendo est,

ponderibus nidi ramos levat arboris altae

fertque pius cunasque suas patriumque sepulcrum 405

perque leves auras Hyperionis urbe potitus

ante fores sacras Hyperionis aede reponit.

'Si tamen est aliquid mirae novitatis in istis,

alternare vices et, quae modo femina tergo

passa marem est, nunc esse marem miremur hyaenam; 410

id quoque, quod ventis animal nutritur et aura,

protinus adsimulat, tetigit quoscumque colores.

victa racemifero lyncas dedit India Baccho:

e quibus, ut memorant, quicquid vesica remisit,

vertitur in lapides et congelat aere tacto. 415

sic et curalium quo primum contigit auras

tempore, durescit: mollis fuit herba sub undis.