Carmina (page 2)

AUSONIO PAULINUS. (suite)

Primus supplicii de carcere texitur ordo.

Ferrea junguntur tenebrosis vincula claustris;

Stat manibus colloque chalybs, nervoque rigescunt

Diducente pedes: sternuntur fragmina testae, 185

Arceat ut somnum poenalis acumine lectus.

Nec requie tamen est vacuus, nec luminis expers

Confessor, cui jam sociatus in omnia Christus

Compatitur, virides gravior cui poena coronas

Multiplicat; spatiante polum qui mente peragrat. 190

Seque ipsum, vincto quamvis in corpore, liber

Spiritus antevolat summi in penetralia Christi,

Praemeditante anima certis sua praemia votis.

Ergo beata sacris Felicem passio poenis

Urgebat gravibus vinclis et carcere caeco: 195

Quantasque ex homine induerat caro subdita poenas,

Tantas a Christo recipit patientia palmas.

Maximus interea solis in montibus aeger,

Contentus fugisse manus feraliaque ora

Carnificum, diversa, at non leviore, ferebat 200

Martyrium cruce, quam si ferro colla dedisset,

Membraque tormentis, aut ignibus: acrior illum

Cura sui gregis urit et afficit; uritur igne

Frigoris, et gelido coeli de rore rigescit,

Panis inops tectique simul, noctemque diemque 205

Pervigil intenta jungit prece tempus utrumque.

Dumosa dum stratus humo compungitur artus

Sentibus, et mentem curis, intusque forisque

Dimicat, et ruris spinas in corpore perfert,

Tristitiae patitur spinas in pectore maesto. 210

Duris dura tegens, cruciatu mentis acerbo

Membrorum tormenta levat, sensumque doloris

Corporei excludit cordis dolor. Attamen aegra

Materies terrae (licet inconcussa maneret

Vis animae, spernente fide labentia carnis), 215

Victa hieme atque fame, duroque attrita cubili,

Deficiente suam linquebat corpore mentem,

Altius e vacuis fessi senis hausta medullis

Frigora pellebant glaciato sanguine vitam.

Mota Patris summi pietas antistite tanto, 220

Non tulit obscuro consumi funere corpus.

Quanquam et ut Eliam, sic istum pascere posset,

Esciferas volucres jejuna per avia mittens;

Posset et ut Mosen secreto operire sepulcro.

Sed soli hoc dederat Deus uni munus amico, 225

Arcana tellure tegit, quia jure decebat.

Tantus honos illud corpus, quod comminus ore

Fulserat, et sermone Dei ut mortalia functus

Jura, Deo tantum frueretur teste sepulcri.

Ergo sacerdotem confessoremque sereno 230

Lumine respiciens, tacitis tabescere silvis

Non tulit ulterius mitis Pater; et quia digno

Condignum comitem meritis sociare parabat,

Felicem numero de carceris eligit omni,

Cujus id apponat meritis opus, ut senis almi 235

Membra levet, revocetque animam, revehatque refotum,

Attonitisque ovibus cari solatia reddat

Pastoris. Venit ergo micans jam nocte silenti

Angelus, et tota vinctorum in plebe reorum

Felicem solum, pietas cui sancta reatum 240

Fecerat, alloquitur: fugit atri carceris horror.

Voce simul sacri Felix et luce ministri

Excussus tremit, et verbum trahit aure fideli.

Ac primum, velut eludentis imagine somni

Accipiat mandata Dei, stupet anxius: et se 245

Causatur non posse sequi prohibente catena,

Insuper et claustro simul et custode teneri

Carceris obsessi. Sed vox divina morantem

Increpitans, jubet excussis assurgere vinclis.

Et subito, ut molles manibus fluxere catenae, 250

Sponte jugo cervix ferrato exuta levatur,

Prosiliuntque pedes laxato caudice nervi.

Mira fides! salvis reserato carcere claustris,

Sopito custode, fores interritus exit,

Perque ipsos via fit, per quos via clauditur; ibat 255

Angelus, et tacitae per amica silentia noctis

Lux et iter Felicis erat. Nonne unus in omni

Christus adest sancto? sicut viget omnibus idem

Spiritus in Christo genitis, sic ipsa piorum

Gratia concordat. Veterem remeare recenti 260

Historia video speciem, qua jussus abire

Bisseno sublimis in agmine discipulorum

Petrus, sponte sua vinclis labentibus, eque

Carcere processit clauso, qua praevius illum

Angelus, Herodi praedam furatus, agebat. 265

Sic meus, educente Deo, geminata per atra

Carceris et noctis, reliquis obscura, sed uni

Illustrata sibi, Felix impune per ipsos

Custodes, constante premens vestigia passu,

Callibus ignotis directus, jussa petebat.

270

Et postquam emensus secretos avia saltus

Rura, locum fessi senis invenit; aegra trahentem

Jam tenui cernit maestus suspiria flatu.

Et primo ut cari cognovit membra parentis,

Fusus in amplexum, dat vultibus oscula notis, 275

Et tentat gelidis revocare fovendo calorem

Artubus, et crebris adflatibus oris anheli

Reddere viventes tepefacto corpore sensus.

Sed neque clamatu est neque pulsu mobile corpus.

Jam simile exanimo: modicus tamen ultima vitae 280

Flatus, et internae prodit trepidatio fibrae.

Anxius intuitu tali pia pectora Felix,

Distrahit exsangues artus, et lurida cernens

Ora fame, nec habens quidquam quo rebus egenis

Ferret opem, non igne procul, neque comminus esca. 285

Ut dape tabentem recrearet et igne rigentem.

Quaerenti, et multa Christum prece convenienti,

Quanam ope, quave via jussum complere valeret

Servitium, subitam omnipotens de sentibus uvam

Edidit, et capiti jussit pendere propinquam, 290

Ut facile attiguo posset decerpere ramo

Natum sponte cibum. Divinitus ergo refectus,

Mente pia oblato laetatur munere Felix;

Decerptumque manu morientis ad ora racemum

Admovet: et quoniam strictis jam dentibus ille 295

Et sentire negat dulces et sumere victus,

Exprimit humentes acinos, succumque liquentem

Instillat, digito diducens arida labra;

Donec et adspirante Deo conatibus aegris,

Et luctante manu, rigidos paulisper hiatus 300

Laxavit, tenuemque aditum dedit oris aperti,

Quo rorem exiguum resoluta infunderet uva.

Hinc animae sensus, calor ossibus, atque oculis lux,

Vitaque tota redit: quaeque haeserat obsita siccis

Faucibus, exercet solitas jam lingua loquelas, 305

Postquam vocis iter patefecit lubricus humor.

Ergo reviviscens, notissima comminus ora,

Felicis videt ora sui, amplexusque vicissim,

Conqueritur tardum: Nam te promiserat, inquit,

Adfore jamdudum Dominus mihi, pars mea Felix; 310

Praecipuum, Felix, pignus mihi, quae rogo tantae

Aut ubi te tenuere morae? Si corpore cessi

Ad tempus fragili, solido tamen esse fidelis

Pectore duravi.

Docet et locus et status ipse,

In quo me cernis vitae istius ima trahentem, 315

Non mortis fugisse metu, Christoque meam me

Praeposuisse animam: fugi, non lucis amore,

Sed fragile hoc metuens infirmi corporis; atqui

Tecta petens, alia vixissem tutus in urbe,

Si mihi vile fides, et cara haec vita fuisset. 320

Ignotos montes, desertaque nuda petivi,

In gremio Domini dulcis mea colla reponens,

Ipso ut deficerem teste, aut ut pascerer ipso.

Nec frustra, ecce vides, fuit haec fiducia nobis:

Adfuit Omnipotens, et te mihi mittere legit, 325

Per quem dona mihi sua redderet: utere, fili,

Praeceptis pietatis opus mandantibus, et me

Suscipiens humeris, commune ad ovile reporta.

Impiger optato gavisus munere Felix,

Carum onus, ut Christi pondus leve, sumit, et adfert 330

Tam volucri cursu, tamquam magis ipse feratur,

Nec ferat; et vere Christus fert ipse ferentem,

Et pedibus pietate citis Deus addidit alas.

Nocte eadem pariter tot munera percipit unus,

Et simul exsequitur Felix; sua rumpere jussus 335

Vincla, sacerdotem reficit, revehitque refectum,

Deponitque sui tutum sub culmine tecti,

Unica quod servabat anus; tam celsus et isto

Maximus exstabat merito Confessor, ut illi

Turba domus, summa et census, anus una maneret. 340

Pulsatis foribus Felix hanc excitat; illa

Ad primos pavefacta sonos, vix nota renoscit

Alloquia, et dominum tectis assumit apertis,

Voce graduque tremens, quatiente timore senectam.

Cui Felix: Cape depositum hoc, quod conscia mecum 345

Sidera noctis, et angelicae sub principe Christo,

Me tradente, manus tradunt tibi; sume fideli

Hanc Domini gemmam gremio, quam tempore summo

Incolumem nobis Domino sub judice reddas,

Quo nunc teste capis. Subit istis Maximus orsis, 350

Felicemque suum revocans: Cape tu quoque, dixit,

Muneris, o mi nate, vicem, quam me tibi jussit

Reddere compositum, qui te mihi jussit adesse

Deposito. Tum deinde sacram Felicis amati

Imponit capiti dextram, simul omnia Christi 355

Dona petens: velut ille patrum venerabilis Isac

Rore poli natum, et terrae benedixit opimo;

Felicem Christo sic Maximus ore paterno

Ore et apostolico benedicens et locupletans,

Immarcescibilis redimivit honore coronae 360

Perpetuisque opibus, quas et modo cernimus, auxit.

Tempora temporibus subeunt; abit, et venit aestas;

Cuncta dies trudendo diem fugit, et rotat orbem:

Omnia praetereunt, sanctorum gloria durat

In Christo, qui cuncta novat, dum permanet in se.

Tandem igitur revoluta dies mihi nascere, toto 5

Exoptata dies anno, quae dulcia festa,

Et mea vota novas; quae me sollemnia poscis

Munera, natalem referens, quo millia gaudent

Innumeri populi; quo me specialia tangunt

Gaudia, quo famulae rata debeo munera linguae 10

Felici libare meo, cui mente dicata

In Domino Christo sum deditus: hunc et amoris

Obsequio celebrare per annua carmina sanctum

Fas mihi. Dicam igitur merita, et causas meritorum,

E quibus obtinuit coelestum praemia laudum, 15

Aeternosque dies, et magni nomen honoris.

Jam prior hoc primos vobis liber edidit actus

Martyris, unde domo, vel qui genus, et quibus altus

In studiis, quo deinde gradu per sancta vocatus

Munia maluerit Christo servire perenni, 20

Quam patrias errare vias per devia mundi:

Nam pater emeritis sub Caesare vixerat armis,

Diximus et tetro toleratas carcere poenas,

Quas confessor obit, mortem quoque ferre paratus,

Ni Deus anticipans gladios, solvisset iniquis 25

Emissum vinclis, aliosque vocasset ad actus;

Ut prius ad sacram remearet episcopus aulam

Maximus, in solis qui saltibus ultima vitae

Aeger anhelabat, grassante fugatus ab hoste:

Quem jussus proprio subvexit corpore Felix 30,

Pauperis et tecti delatum in sede locavit;

Pensatisque sibi, sancto senis ore beati,

Officiis benedictus abit; paucisque diebus

Delituit proprii tacitus sub culmine tecti,

Non tacita Dominum coelestem mente fatigans, 35

Quem prece directa, penetrans super astra, propinquo

Pulsabat merito, pacem procedere poscens.

Interea fluxere dies, pax visa reverti.

Deseruit latebram Felix, tandemque sereno

Confisus coelo, laetis se reddere laetum 40

Fratribus, et placidae committere coeperat urbi.

Gratabantur oves Christi, pastore recepto.

Ille gregem pavidum de tempestate recenti

Mulcebat monitis coelestibus, et duce verbo

Anxia corda regens, firmabat amore fidei; 45

Contemnenda docens et amara et dulcia mundi;

Nec concedendum terroribus; obviaque ipsis

Ignibus aut gladiis promptos inferre monebat

Pectora; et ipse suis addebat pondera verbis,

Confessor passus, quae perpetienda docebat; 50

Omnibus eloquio simul exemploque magister.

Non tulit haec Malus ille diu: sed inhorruit atris

Crinibus, et rabidis inflavit colla venenis;

Immisitque suum scelerata in pectora virus,

Ureret ut nigras Felicis gratia mentes. 55

Inseruit stimulos, et mentibus arsit iniquis

Vipereae furor invidiae; petit improba primam

Ira domum; cunctis amor impius in scelus ardet.

Felicem sitit impietas: sed ab aedibus absens

Forte suis media steterat securus in urbe, 60

Fraternis de more suo vallatus amicis,

Et pia verba serens populi credentis in aures.

Ecce ad eum, strictis quaerentes ensibus, adsunt.

Cum subito, aut illis corda hostibus, aut huic ora

Vertuntur, notum non agnovere furentes, 65

Felicemque rogant, Felix ubi cernitur, et non

Cernitur; ipse, nec ipse vir est; cum sit prope, longe est.

Ignotus notusque suis fit civibus idem,

Discernente fide vultum credentibus, ipse

Hostibus alter erat: persensit et ipse faventis 70

Consilium Christi; ridensque rogantibus infit:

Nescio Felicem quem quaeritis. Illicet illi

Praetereunt ipsum; discedit at ille platea,

Illudente canes Domino frustratus hiantes.

Nec longum emensis spatium, et scitantibus illis, 75

Qua Felix regione foret, quidam increpat, et dat

Indicium, ignarus causae, credensque furore

Dementes, qui non vidissent comminus ipsum,

Ad quem contiguis fecissent verba loquelis.

Perculsi novitate doli, graviusque furentes 80

Mox redeunt, perque ipsa viri vestigia currunt.

Jamque propinquabant, sed praecurrente tumultu

Urbis, et attoniti clamoribus undique vulgi

Admonitus Felix, instantia vulnera flexu

Declinat, medioque procul se devius aufert. 85

Namque locum nanctus, spatio qui forte patenti

Panditur effugium, celebri seductus ab urbe,

Sic quoque non longinquus erat sectoribus atris,

Qui prope conspicuo subductus ab ore sequentum,

Infestos utcumque timens vitaverat enses; 90

Et capiendus erat, quia nullius obice claustri,

Ille repellendis locus obsistebat iniquis.

Nam foribus nullis, in publica rostra patebat

Semiruti paries malefidus fragmine muri.

Sed divina manus sese sanctum inter et hostes 95

Opposuit, miroque locum munimine sepsit.

Non strue saxorum, neque ferratis data valvis

Claustra, per humanas quibus atria claudimus artes:

Rudere sed subito concrevit sordidus agger,

Jussaque nutantes intendit aranea telas, 100

Et sinibus tremulis in totum struxit apertum,

Desertaeque dedit faciem sordere ruinae.

Quae simul occurrit minitantibus, obstupuerunt,

Defixoque gradu, sibimet dixere vicissim:

Nonne furor tentare aditus, aut credere quemquam 105

Hac intrasse hominem, minimi qua signa dedissent

Vermiculi? modicae rumpunt haec retia muscae,

Nos penetrasse virum per clausa putamus inepti,

Et tenerum tanto non ruptum corpore textum?

Ille magis nostris manibus modo debitus index, 110

Qui nos in deserta doloso callidus astu

Induxit, versumque alio, mentitus in isto

Felicem latitare situ, quo nostra maligno

Verteret arma dolo, capiti fugientis amicus.

Ergo recedamus: nam stare diutius istic, 115

Risus erit vulgi, demensque notabitur error,

Scrutatum hac hominis latebras contendere gressum,

Qua vel mole putri, vel araneolis obductis,

Monstrat inaccessos humus incalcata recessus.

Nec mora, discedunt propere in diversa frementes: 120

Sed Deus, ut Scriptura canit, vesana minantes

Irridebat eos coelesti Christus ab arce;

Felicemque suum sacris velaverat alis.

Qui Domini tutus gremio candentia tela

Discutiebat ovans galea, scutoque fidei, 125

Et gladium verbi confessor in ore gerebat.

Armatus pietate manus, et pectora plenus

Casta Deo, insignis meriti thorace tegebat.

O multis divina modis Sapientia dives,

Semper ab infirmis confundens fortia mundi! 130

Vix populos altis defendunt moenia muris,

Et fretos valido munimine saepius hostis

Opprimit, adversisque expugnat montibus urbes.

Nunc et ab armatis protexit aranea sanctum

Defensante Deo; teneris stetit hostis abactus 135

Cassibus; aerio cessit vis ferrea filo.

Vana salus hominum, virtus mea non mihi virtus,

Si caream virtute Dei.

Quo vasta gigantum

Robora? Quo Pharii reges? Ubi magna Hiericus?

Omnibus exitio sua gloria, qua tumuerunt, 140

Cassa fuit. Neque vero suis virtutibus ista,

Sed magis infirmis divina potentia fregit.

Ille gigas pueri funda pastoris obivit,

Ut canis; illam urbem sonitus solvere tubarum;

Littorea jacuit rex ille superbus arena, 145

Divitias regni pendens in funere nudo.

Sic ubi Christus adest nobis, et aranea muro est:

At cui Christus abest, et murus aranea fiet.

Digressis igitur cum facta silentia turbis,

Secretoque fugae fidas nox alta tenebras 150

Praebuit, egreditur Felix, mutatque latebram:

Illa canens Domino: Media si mortis in umbra

Ingrediar, mala non metuam, quoniam tua mecum

Dextra, per infernum non expers luminis ibo.

Ergo Dei ductu capit in regione remota 155

Compluvium, angusto brevia inter tecta cubili,

Quo vetus arebat tecto cisterna profundo.

Propter in attiguis habitabat femina tignis

Sancta Deo mulier, quae confessoris operti

Nescia, Felicem Christo quasi conscia pavit. 160

Mira canam, ingenium Domini pascentis alumnum,

Ignara pascente suum. Nunc sedula panes,

Nunc alias de more, sibi quas coxerat escas,

Mentis in excessu divino facta paratu

Importabat eo, Felix ubi teste latebat 165

Velatus Domino; sed nec cum tenderet illo

Noverat ingressum; nec cum discederet inde,

Introitus erat illa sui memor: utque paratos

Intulerat victus, propriis licet illa cibando

Serviret manibus sancto, tamen inscia tanti 170

Muneris, hoc de corde suo novisse nequibat,

Quod non mente sua, sed Christi numine agebat,

Proque loco latebrae, et strictae super ora lacunae,

Appositos ingressa cibos linquebat, eosque

Se posuisse domi credens, ita semper abibat, 175

Ponendae memor, et positae mox immemor escae.

O mulier benedicta Deo, velut una volucrum,

Quae quondam mundo abductum pavere prophetam.

Tu quoque secreto pavisti martyra tecto,

Sicut avis Domino parens, et nescia sancti, 180

Conscia servitii: quid gesseris, et cui tandem

Servieris, gaudens illo sub tempore nosces,

Cum Deus ipse suo pro confessore coronam

Justitiae Christus reddet tibi, tunc tua Felix

Ipse tibi referet sub judice prandia Christo, 185

Quae Deus ad dulces sacrati martyris usus

Transtulit, ut quondam coctas messoribus escas,

Angelica per inane manu pendente propheta

Misit jejuno rabida inter monstra prophetae;

Non fera monstra, fides quia vicerat alma leones, 190

Sanctaque frenabant avidos jejunia rictus.

Sex illum totos perhibent ex ordine menses

Expertem coetus hominum vixisse sub illa

Culminis obscuri simul angustique latebra,

Nil opis humanae indiguum, solamine Christi 195

Semper abundantem: qui tempore fertur in illo

Saepe illum sermone suo dignatus adisse:

Saepe sua pavisse manu, coeloque dedisse

Pocula, non pluvialis aquae; quam nubila passim

Omnibus effundunt; sed quem specialiter uni 200

Gratia Felici mittebat ab aethere rorem,

Nam nimiis, ut fit, tunc torrida solibus aestas,

Et puteum quoque siccarat, qui parta latenti

Pocula praebuerat. Sed ne sitis ureret illum

Carnea, qui Christum sitiendo, ferebat et istam 205

Corporis afflicti poenam, delata sereno

Inque globum tenuis nubes collecta, per arctum

Impluvii, dulcem sitientis in ora liquorem

Infudit, quasi pressa manu; coeloque vocandum,

Velleris aetherei succo lactante refecit. 210

Quid mirum, si nunc terrena labe solutum

Christus alat, positum quem in corpore sanctus alebat

Spiritus; et cui panis erat, Verbum Deus ipse

Coelestum panis, quo vescitur angelus omnis?

Tempus ut hoc abiit, pax reddita condidit enses, 215

Felicemque Deus monuit prodire latebra,

Qui dudum placidas mundi clamoribus aures

Struxerat, humanis ducens oblivia rebus.

Ut novus in lucem jam desperantibus exit,

Et patria tamquam redivivus in urbe videtur. 220

Et multi dubitant agnoscere, et ante rogantes,

Verane te facies? (Aiunt) tunc ille beatus

Redderis heu tanto nobis post tempore Felix?

Qua regione venis? Coelo datus, an paradiso?

Redditus in terras habitacula nostra revisis? 225

Ille fidem firmat, coram se corpore adesse,

Servatum vixisse Deo; dat gaudia cunctis;

Laudibus et meritis populo celebratur ab omni.

Functus erat, longum perfunctus episcopus aevum

Maximus, et numerus ductu pastoris egebat. 230

Felicis nomen totum balabat ovile,

Quem confessoris redimibat adorea Christo;

Quemque salutiferum spondebat lingua magstrum,

Vitaque doctrinae concors; sed ut hoc quoque palmam

Justitiae ferret, meritum sublime quieto 235

Corde premens, velut indignus, non audet honore

Crescere, testaturque seni mage debita Quinto;

Quod prior ille gradum socii meruisset honoris

Presbyter: haec septem di tabat summa diebus.

Ergo sub hoc etiam Felix antistite vixit 240

Presbyter, et crevit meritis, qui crescere sede

Noluit: ipse illum tamquam minor omnia Quintus

Observabat, et os linguam Felicis habebat.

Ille gregem officio, Felix sermone regebat,

Multa aliis sanctum Christi virtutibus auxit 245

Gratia Felicem, nec pace minora subegit

Praelia, quam validis confessor gesserat armis.

Corpoream tristi sub tempestate salutem

Spreverat, idem et opum simul et contemtor honorum

Secura sub pace fuit. Non ille tenendi 250

Securus meriti, sed cautior ut bona vitae

Parta tueretur, postquam discrimina mortis

Vicerat, et scopulos inter tranquilla timebat.

Diximus ut mortem calcarit, et ambitionem;

Nunc aliam confessoris cognoscite palmam. 255

Vicit avaritiam: nam praedia multa domosque

Divitiis locuples patriis possederat heres;

Confessor proscriptus erat, sed pace reducta,

Et sua, si vellet, deposcere jura licebat:

Maluit ille tamen verbum curare Magistri, 260

Cuncta licent, non cuncta juvant: licito utile praefert;

Et quasi terrenae contagia ducere labis,

Horruit amissos in jura reposcere fundos.

Multi obtundebant, prae cunctis nomine prisco

Archelais, tam sancta fide, quam stemmate clara, 265

Dives opum vidua, et sanctum pietate fideli

Felicem venerans, atque illi cara vicissim.

Haec illum juxta meritum venerata colebat,

Utque ferunt, junctum sibimet pro jure sodali

Usurpans animum, crebris pia corda querelis 270

Saepe fatigabat, cur debita promptaque reddi

Jura recusaret, quae dispensare recepta,

Mercedis magnae cum foenore posset egenis.

Plurima de propriis quoque rebus munera saepe

Obtulit; ille pio contentus ad omnia sensu 275

Femineam placido ridebat pectore curam,

Coelestum sibimet sat conscius ipse bonorum,

Quae pro terrenis sibi compensata tenebat.

Unde potens, caris instantibus haec referebat:

Cogitis ut repetam terrena, perennia perdam? 280

Praestat, opes salvo desint, quam vita opulento:

Dives egebo Deo, nam Christum pauper habebo.

Divitiis inopem ditabit gratia Christi.

Hunc retinens animum, tria macri jugera ruris,

Nec proprio sub jure tenens, conducta colonus 285

Ipse manu coluit, famulo sine, pauperis horti

Possessor: sed et has de cespite dives egeno

In Dominum confudit opes; cum paupere semper

Collectum divisit olus, cum paupere mensa

Una dies illi curam consumsit habendi. 290

Unica vestis eum, saepe et vix unica texit.

Si geminas habuit, nudum meliore refovit.

Saepe novo miseros vertit velamine pannos.

Felicisque habitu pauper mutatus ab atro

Enituit; contra mendici tegmine Felix 295

Sorduit, exornans inculto corpore mentem.

Hac vivens pietate Deo maturus, et aevi

Et meriti plenis clausit sua secla diebus,

Mutavitque piae, non clausit, secula vitae.

Jamne abis, et nos properans relinquis?

Quos tamen sola regione linquis,

Semper adnexa sine fine tecum

Mente futuros? 4

Jamne discedis revocante longe

Quam colis, terra? sed et hic resistis

Sancte Niceta: quoniam et profectum

Corde tenemus. 8

I, memor nostri, remaneque vadens

Spiritu praesens, animis vicissim

Insitus nostris, trahe, ferque tecum

Quos geris in te. 12

O nimis terra et populi beati!

Quos modo a nobis remeans adibis;

Quos tuo accedens pede visitabit

Christus et ore. 16

Ibis Arctoos procul usque Dacos,

Ibis Epiro gemina videndus,

Et per Aegeos penetrabis aestus

Thessalonicen. 20

Appulis sed nunc via prima terris

Te vehet, longo spatiosa plano,

Qua Canusino medicata flagrant

Vellera fuco. 24

Ast ubi paulum via proferetur,

Det, precor, mites tibi Christus aestus,

Et levis spiret sine nube siccis

Aura Calabris. 28

Sicut antiqui manibus prophetae

Per sacramentum crucis, unda misso

Dulcuit ligno, posuitque tristes

Merra liquores; 32

Sic tibi coelum modo temperetur,

Et levi sudo tenuatus aer,

Flatibus puris placide salubres

Spiret in auras. 36

Qui solet flatu gravis e palustri,

Anguium tetros referens odores,

Solvere in morbos tumefacta crasso

Corpora vento. 40

Quem potens rerum Dominus fugari,

Sive mutari jubeat: suoque

Nunc sacerdoti bona sanitatis

Flabra ministret.

44

Sicut Aegypto pereunte quondam

Noctis et densae tenebris operta,

Qua Dei vivi sacra gens agebat,

Lux erat orbi. 48

Quae modo in toto species probatur

Orbe, cum sanctae pia pars fidei

Fulgeat Christo; reliquos tenebris

Obruat error. 52

Sic meo, qua se feret actus ora,

Cuncta Nicetae Dominus secundet:

Donec optato patriam vehatur

Laetus ad urbem. 56

Perge, Niceta, bene qua recurris,

Prosperos Christo comitante cursus,

Quem tui dudum populi fatigant

Nocte dieque. 60

Te reposcentes, ut ager levandis

Cum satis imbrem sitit, utque molles

Cum suas matres vituli represso

Lacte requirunt. 64

Unde nos justis precibus tuorum,

Qui suum recte repetunt parentem,

Cogimur victo, licet inrepleti,

Cedere voto. 68

Et quia spes jam rapitur tenendi,

Urget affectus placitis favere:

Jam vias illas licet oderimus

Quae rapiunt te: 72

Odimus quamvis, sed easdem amamus.

Odimus quod te retrahunt: amamus

Quod tuum nobis procul attulerunt

Cernere vultum. 76

Quas prius stringi superante amore,

Nunc tibi sterni faciles precamur

Praevio terris pelagoque summi

Nomine Christi. 80

Qui tibi factis iter omne campis,

Arduos montes reprimat, cavasque

Impleat valles, salebras adaequet,

Jungat hiatus. 84

Te per Hydruntum Lupiasque vectum,

Innubae fratrum simul et sororum

Ambient, uno Dominum canentes

Ore catervae. 88

Quis mihi pennas daret ut columbae,

Ut choris illis citus interessem:

Qui Deum Christum duce te canentes

Sidera pulsant? 92

Sed licet pigro teneamur aegri

Corporis nexu, tamen evolamus

Mentibus post te, Dominoque tecum

Dicimus hymnos. 96

Nam tuis intus simul implicati

Sensibus, vel cum canis, ac precaris:

Cum tua de te prece cumque voce

Promimur et nos. 100

Inde jam terris subeunte ponto

Adriae stratus sinus obsequetur,

Unde procumbet, zephyroque leni

Vela tumescent. 104

Ibis illabens pelago jacenti,

Et rate amata titulo salutis, armata

Victor antemna crucis ibis, undis

Tutus, et austris. 108

Navitae laeti solitum celeusma

Concinent versis modulis in hymnos,

Et piis ducent comites in aequor

Vocibus auras.

112

Praecinet cunctis, tuba ceu resultans,

Lingua Nicetae modulata Christum,

Psallet aeternus citharista toto

Aequore David 116

Audient Amen tremefacta cete,

Et sacerdotem Domino canentem

Laeta lascivo procul admeabunt.

Monstra natatu. 120

Undique alludent patulo verentes

Ore delphines, sine voce quamquam,

Aemula humanis tamen eloquentur

Gaudia linguis. 124

Nam Deo quid non sapit atque vivit,

Cujus et verbo sata cuncta rerum?

Hinc Dei laudem maris ima noscunt

Mutaque clamant. 128

Testis est nobis veteris prophetae

Bellua, ad nutum Domini profundo

Excita, ut mersum caperet, deinque

Redderet haustum. 132

Sed modo ad nostrum ferus ipse vatem

Auribus tantum pia devorabit

Cantica: impastam saturabit alvum

Carmine pastus. 136

Qua libet pergas iter, et per undas,

Perque tellurem, licet, et per hostes,

Ibis armatus galea salutis,

Vertice Christo. 140

Advolet missus Raphael, ut olim

Tobiae Medis; ita prosequendo

Ipse Nicetae comes usque Dacos

Angelus adsit. 144

Ducat hunc aeque famulum suum dux

Ille, qui quondam profugum minacis

Fratris a vultu Deus in salutem

Duxit Iacob. 148

Namque Niceta fugitivus aeque est;

Quod semel fecit patriarcha, semper

Hic facit, mundo fugiens ad alti

Moenia coeli: 152

Et gradus illos, quibus ille vidit

Angelos versa vice commeantes,

Iste contendit superante nubes

Scandere vita: 156

Per crucis scalas properans in astra

Qua Deus nitens ad humum coruscis

E thronis spectat varios labores,

Bellaque mentis. 160

Tuque, Niceta, bene nominatus

Corporis victor, velut ille dictus

Israel, summum quia vidit alto

Corde satorem, 164

Unde Nicetes meus approbatur

Israelites sine fraude verus,

Qui Deum cernit solidae fidei

Lumine Christum. 168

Hic Deus noster, via nostra semper,

Sit comes nobis, sit et antecessor:

Semitis lumen, pedibusque nostris

Sermo lucerna. 172

Qua per obscuri vada caeca secli,

Luminis veri face dirigamur,

Donec optatos liceat salutis

Tangere portus, 176

Quos modo undosum petimus per aequor,

Dum vagae mentis fluitamus aestu:

Terreo, tamquam fragili carina,

Corpore vecti.

180

Sed gubernaclo crucis hanc regente

Nunc ratem, in nobis pia vela cordis

Pandimus, Christo referente littus

Flamine dextro. 184

Ergo dux idem modo prosequatur

Te via, qua nunc properas revertens

Ire Niceta, patrioque reddat

Limine tutum. 188

Sed freto emenso superest viarum

Rursus in terra labor, ut veharis

Usque felices, quibus es sacerdos

Praestitus oras. 192

Tu Philippaeos Macedum per agros

Per Tomitanam gradieris urbem,

Ibis et Scupos patriae propinquos

Dardanus hospes. 196

O quibus jam tunc resonabit illa

Gaudiis tellus ubi tu rigentes

Edoces Christo fera colla miti

Subdere gentes! 200

Quaque Riphaeis Boreas in oris

Alligat densis fluvios pruinis,

Hic gelu mentes rigidas superno

Igne resolves. 204

Nam simul terris animisque duri,

Et sua Bessi nive duriores,

Nunc oves facti duce te gregantur

Pacis in aulam. 208

Quasque cervices dare servituti,

Semper a bello indomiti negarunt,

Nunc jugo veri domini subactas

Sternere gaudent. 212

Nunc magis dives pretio laboris

Bessus exsultat: quod humi manuque

Ante quaerebat, modo mente coelo

Colligit aurum. 216

O vices rerum! Bene versa forma!

Invii montes prius, et cruenti,

Nunc tegunt versos monachis latrones

Pacis alumnos. 220

Sanguinis quondam, modo terra vitae est,

Vertitur coelo pia vis latronum,

Et favet Christus supera occupanti

Regna rapinae. 224

Mos ubi quondam fuerat ferarum,

Nunc ibi ritus viget angelorum:

Et latet justus, quibus ipse latro

Vixit in antris. 228

Praeda fit Sanctis vetus ille praedo,

Et gamit versis homicida damnis:

Jure nudatus, spoliante Christo,

Criminis armis. 232

Interit casu satanae vicissim

Invidus Cain, redivivus Abel

Pascit effusi pretio redemtos

Sanguinis agnos 236

Euge, Niceta, bone serve Christi,

Qui tibi donat lapides in astra

Vertere, et vivis sacra templa saxis.

Aedificare. 240

Avios saltus, juga vasta lustras,

Dum viam quaeris, sterilemque silvam

Mentis incultae superans in agros

Vertis opimos. 244

Te patrem dicit plaga tota Borrae

Ad tuos fatus Scytha mitigatur,

Et sui discors fera te magistro

Pectora ponit.

248

Et Getae currunt, et uterque Dacus:

Qui colit terrae medio, vel ille

Divitis multo bove pilleatus

Accola ripae. 252

De lupis hoc est vitulos creare,

Et bovi junctum palea leonem

Pascere, et tutis cava viperarum

Pandere parvis. 256

Namque mansueto pecori coire

Bestias pulsa feritate suades,

Qui feras mentes hominum polito

Imbuis ore. 260

Orbis in muta regione per te

Barbari discunt resonare Christum

Corde Romano, placidamque casti

Vivere pacem. 264

Sic tuo mitis lupus est ovili,

Pascitur concors vitulas leoni,

Parvus extracto trucibus cavernis

Aspide ludit. 268

Callidos auri legulos in aurum

Vertis, et Bessos imitaris ipse,

E quibus vivum fodiente verbo

Eruis aurum: 272

Has opes condens Domino parenni,

His sacrum lucris cumulans talentum,

Audies: Intra Domini perennis

Gaudia laetus. 276

His, precor, cum te domus alma sancto

Ceperit fratrum numerosa coetu

In choris, et nos pietate cari

Pectoris abde. 280

Nam Deo grates, quod amore tanto

Nos tibi adstrinxit per operta vincla,

Vis ut internam valeat catenam

Rumpere nulla. 284

Unde complexi sine fine carum

Pectus, haeremus laqueo fideli;

Quaque contendas, comites erimus

Mente sequaci. 288

Caritas Christi bene fusa coelo,

Cordibus nostris ita nectit intus,

Ut nec abjuncto procul auferamur

Orbe remoti: 292

Nulla nos aetas tibi labis unquam,

Orbis aut alter, neque mors revellet;

Corporis vita moriente, vita

Vivet amoris. 296

Dum graves istos habitamus artus,

Mente te semper memori colemus:

Tu petes simus simul in perenni

Tempore tecum. 300

Namque te celsum meritis, in altum

Culmen imponet pretiosa virtus:

Inque viventum super urbe magnis

Turribus addet. 304

Nos locis, quantum meritis diremti,

Eminus celsis humiles patronis,

Te procul sacris socium catervis

Suspiciemus. 308

Quis die nobis dabit hoc in illa,

Ut tui stemus lateris sub umbra,

Et tuae nobis requietis aura

Temperet ignem? 312

Tunc, precor, nostri nimium memento

Et patris sancti gremio recumbens,

Roscido nobis digito furentem

Discute flammam.

316

Nunc abi felix tamen et recedens

Semper huc ad nos animo recurre;

Esto nobiscum, licet ad paternam

Veneris urbem. 320

Non enim unius populi magistrum,

Sed nec unius dedit esse civem

Te Deus terrae, patria ecce nostra

Te sibi sumit. 324

Nunc tuos aequa pietate utrisque

Divide affectus, et amore nobis,

Civibus vultu, gemina morare

Civis in ora. 328

Forsan et major patria haec habenda,

Non manufactis ubi contineris

Pectorum tectis; hominesque vivam

Incolis urbem. 332

Sicut antistes, ita dignus almi

Hospes es Christi, quia Christianis

Mentibus consors, habitas herile

Accola templum. 336

Jam vale nobis, et in omne nostri

Diligens aevum, bonus usque finem

Duc bonum cursum, positamque justis

Sume coronam. 340

Lex mihi jure pio posita hunc celebrare quotannis

Eloquio famulante diem, sollenne reposcit

Munus ab ore meo, Felicem dicere versu,

Laetitiamque meam modulari carmine voto,

Et magnum cari meritum cantare Patroni, 5

Quo per iter durum, qua fert via pervia paucis

Alta per arcta petens superas penetravit ad arces.

Concordate meis, precor, et complaudite fratres

Carminibus, castoque animos effundite luxu.

Gaudia sancta decent et carmina casta fideles: 10

Nam cui fas hominum, cui Christus amorque timorque,

Non gaudere hodie? et vacuum procedere voti?

Qua quis possit ope, ingenii, linguaeque, reique;

Coelicolas Christo quando adgandere ministros,

Ipsa etiam festo produnt elementa colore? 15

Cernite laetitiam mundi in splendore diei

Elucere sacris insignibus; omnia laetus

Candor habet, siccus teneris a nubibus imber

Ponitur, et niveo tellus velatur amictu.

Quae nive tecta, solum nive, silvae, et culmina, colles: 20

Cuncta senis sancti canos testantur honores;

Angelicaque docent et luce et pace potiri

Felicem placida clarum in regione piorum,

Lactea quae tacito labuntur vellera coelo.

Christe, Deus Felicis, ades; da nunc mihi verbum 25

Sermo Deus, da perspicuam Sapientia mentem.

Non opis humanae facundia dicere laudes

Posse tuas: tua namque tui sunt gaudia sancti.

Cedo, alii pretiosa ferant donaria meque

Oflicii sumtu superent, qui pulcra tegendis 30

Vela ferant foribus, seu puro splendida lino,

Sive coloratis textum fucata figuris.

Hi laeves titulos lento poliant argento,

Sanctaque praefixis obducant limina lamnis.

Ast alii pictis accendant lumina ceris, 35

Multiforesque cavis lychnos laquearibus aptent,

Ut vibrent tremulas funalia pendula flammas.

Martyris hi tumulum studeant perfundere nardo,

Et medicata pio referant unguenta sepulcro.

Cedo equidem et vacuo multis potioribus auro, 40

Queis gravis aere sinus relevatur, egente repleto,

Qui locuplete manu promptaria ditia laxant,

Et variis animam sponsantes dotibus adstant,

Mente pares, ope diversi; nec segnius illi

Fercula opima cibis, cervis aulaea ferisque 45

Larga quidem, sed mutua dicant: ego munere linguae,

Nudus opum famulor, de me mea debita solvens,

Meque ipsum pro me, vilis licet hostia, pendo.

Nec metuam sperni, quoniam non vilia Christo

Pauperis obsequii libamina, qui duo laetus 50

Aera piae censum viduae laudata recepit.

Tunc quoque multa Deo locupletes dona ferebant,

Implentes magnis aeraria sancta talentis.

Sed Christus spectator erat, qui corda ferentum

Inspiciens viduae palmam dedit; illa diurni 55

Rem victus, geminos (quod ei substantia ) nummos

Miserat in sacram, nil anxia corporis, arcam.

Propterea ex ipso venturi Judicis ore

Ante diem meruit facti praecerpere laudem,

Praeferrique illis, quorum stipe vicerat aurum, 60

Munere pauper anus, sed prodiga corde fideli.

Ergo, boni fratres, quibus haec dignatio, et iste

Consensus, placidis advertite mentibus aures,

Nec qui, sed de quo loquar, exaudite libenter.

Despicienda quidem, tamen et miranda profabor, 63

Despicienda meo ingenio, miranda beati

Felicis merito; quod dicere non sine Christi

Laude licet: quia quidquid in hoc miramur, ab illo est,

Unde piis virtus, et per quem vita sepultis.

Praeteritis cecini patriam, genus, acta, libellis, 70

Et tota sanctum repetens ab origine dixi

Felicem, donec perfectae tempora vitae

Clauderet, et posito desertis corpore terris,

Tenderet aeterni merita ad consortia regni.

Sed quia non iidem tumuli, qui membra piorum 75

Et merita occultant; animarum vita superstes

Corporibus functis, quaesitos corpore fructus,

Et post corporeos obitus non mortua, sentit

Laeta bonos, cruciata malos, quos rursus in ipsum

Tempore venturo corpus revocata, remixto 80

Corpore, communi metet indiscreta receptu.

Longa igitur mihi materies; quantumque erit aevi,

Tantum erit et verbi super. O si dicere gesta

Felicis liceat, totumque efferre per orbem

- Nomina sic meriti, o si copia tanta sit oris, 85

Quanta operum meritique manet. Nam tempore ab illo,

Quo primum ista dies Felicem fine beato

Condidit, et carnem teris, animam dedit astris;

Ex illo prope cuncta dies operante videtur

Confessore Dei, probat et sine corpore vivum 90

Christus, ut ostendat majorem in morte piorum

Virtutem, quam vim in vita superesse malorum.

Ecce vides tumulum sacra Martyris ossa tegentem,

Et tacitum obtento servari marmore corpus:

Nemo oculis hominum qua corpore cernimus exstat 95

Membra latent positi, placida caro morte quiescit,

In spem non vacuam redivivae condita vitae.

Unde igitur tantus circumstat limina terror?

Quis tantos agit huc populos? Quaenam manus urget

Daemonas? Invitosque rapit? Frustraque rebelli 100

Voce reclamantes compellit adusque sepulcrum

Martyris, et sancto quasi fixos limine sistit?

Respicio hanc aliquando diem, quam moesta relicto

Orbe fuit, quam laeta polo, cum Christus amicam

Assumens animam casto Deus hausit ab ore! 105

Addidit ornatum coelis, nec pignore terras

Orbavit: superi Felicis mente fruuntur,

Corpore nos; animaeque potentis spiritus illic

Vivit, et hic meritum; sed totum funeris almi

Praesentare juvat, quem Nola impendit, honorem. 110

Namque sacerdotem sacris, annisque parentem

Perdiderat, sed eum coelis habitura patronum

Urbs devota pium: spe solabatur amorem.

Totis ergo quibus stipatur conflua turbis,

Currit in obsequium, populos effusa fideles. 115

Tunc dolor et pietas coeunt in pectora cunctis;

Admixta pietate fides gaudetque doletque.

Et licet accitum Christo super aethera tolli

Felicem credat, tanto tamen ipsa relinqui

Praeceptore dolet; quodque unum in funere sancto 120

Inter et exsequias restat solamen amoris,

Postquam depositum tumulandi in sede feretrum,

Certatim populus pietatis circumfusus

Undique densato coetu sita membra coronat,

Relligiosa pie pugna exercetur amantum: 125

Quisque alium premere, et proprior consistere certat

Relliquiis, corpusque manu contingere gaudet.

Nec satis est vidisse semel, juvat usque morari,

Luminaque expositis, et qua datur, oscula membris

Figere; dat meritam Christo plebs consona laudem, 130

Moliturque sacrum solii Felicis honorem.

Qua muris regio et tectis longinqua vacabat,

Fusus ibi laeto ridebat cespite campus,

Uberius florente loco, quasi praescia jam tunc

Semper honorandi mundo venerante sepulcri 135

Gaudebat sacro benedici corpore, seque

Veris amoena habitu, quo dignior esset humando

Martyre, graminibus tellus sternebat odoris.

Ast illum placido scandentem celsa volatu,

Et casto assumtum de corpore, laeta piorum 140

Turba per aethereas susceperat obvia nubes;

Angelicique chori septemplicis agmina coeli,

Totis, qua coelum patet, occurrentia portis,

Regis in adspectum, summique parentis ad ora,

Sidereo volucrem laeti vexere triumpho. 145

Tu nivea sacrum caput ornavere corona:

Sed tamen et roseam Pater addidit indice Christo,

Purpureoque habitu niveos duplicavit amictus;

Quod meritis utrumque decus. Nam lucida sumsit

Serta, quasi placido translatus in aethera leto 150

Sed meruit pariter quasi caesi martyris ostrum

Qui confessor obit. Tenet ergo et praemia passi,

Quod promta virtute fuit; nec pacis honore

Ornatuque caret, quia non congressus obivit.

Facta igitur rata justa pium texere sepulcro 155

Funus; at in sanctis divinitus insita membris

Gratia non potuit cum carne morique tegique:

Illico sed positis ex ossibus ecce micat lux,

Quae medicis opibus meriti dare signa potentis

Hactenus ex illo non umquam tempore parcit.

160

Et toto, quo mundus erit, fulgebit in aevo

Lux eadem, sancti cineris per secula custos.

Martyris haec functi vitam probat; et bona Christi

Ad tumulum Felicis agens, diffundit in omnes

Felicis late terras mirabile nomen. 165

Dignatam tanto prae cunctis urbibus unam

Hospite nobilitat Nolam; quam gratia Christi

Felicis meritis ita dilatavit, ut aucta

Civibus ecce novis; et moenibus hic etiam urbs sit

Pauper ubi primum tumulus, quem tempore saevo 170

(Relligio quo crimen erat) minitante profano

Struxerat anguste, gladios trepida inter et ignes

Plebs Domini, ut seris antiqua minoribus aetas

Tradidit, ingentem parvo sub culmine lucem

Clauserat; et tanti tantum sacer angulus olim 175

Depositi possessor erat, qui lucis opertae

Conscius, ut quidam fons aedibus exstitit amplis,

Et manet in mediis quasi gemma intersita tectis,

Basilicas per quinque sacri spatiosa sepulcri

Atria diffundens, quarum fastigia longe 180

Adspectata instar magnae dant visibus urbis.

Quae tamen, ampla licet, vincuntur culmina turbis;

Quod crescente fide, superundat gratia Christi,

Quae populis medico Felicem munere praestat

Vivere. Qui perstans etiam post corporis aevum 185

Praesidet ipse suis sacer ossibus; ossaque sancti

Corporis in tumulo non obsita pulvere mortis,

Arcano aeternae sed praedita semine vitae,

Vivificum spirant animae victricis odorem;

Quo medicina potens datur exorantibus aegris. 190

Quanta resurgentes virtus et gloria cinget,

Conjectare licet, cum gratia tanta sepultos

Ambiat; et quanto rediviva decore micabunt

Corpora, in obscuris cum sit lux tanta favillis?

Quid nobis minimis horum praestare coronae 195

Sufficient, quorum, et cineres dant commoda vivis?

Cernere saepe juvat variis spectacula formis

Mira salutantum, et sibi quaeque accommoda votis

Poscentum; videas etiam de rure colonos

Non solum gremio sua pignora ferre paterno, 200

Sed pecora aegra manu saepe introducere secum,

Et Sancto quasi conspicuo mandare licenter.

Moxque datam sua confisos ad vota medelam

Experto gaudere Deo, et jam credere sana,

Et vere plerumque brevi sanata sub ipso 205

Limine laeta suis jumenta reducere tectis.

Sed quia prolixum et vacuum percurrere cuncta,

Quanta gerit Felix miracula nomine Christi,

Unum de multis opus admirabile promam

Innumeris paribus, sed ab uno pende relicta, 210

Quae virtus eadem gessit, distantia causis.

Pandite corda, precor, brevis est injuria vobis,

Dum paucis magnum exiguisque opus eloquor orsis.

Et memores viduae primo sermone relatae,

Quam Deus e pretio mentis, non munere cernens, 215

Antetulit multum mittentibus, omnia dantem:

Me quoque ferte levi dicentem magna relatu.

Et mea namque illis sunt aemula verba minutis,

Queis pretium pietas pervilibus aurea fecit.

Quidam homo re tenuis, plebeius origine, cultu 220

Rusticus, e geminis angustam bubus alebat

Pauperiem mercede jugi; nunc subdere plaustris

Suetus eos, oneri pacta regione vehendo,

Nunc operae pretium sub aratra aliena locatis

Paupertatis habens reditum; spes anxia resque 225

Tota inopi par illud erat. Non carior illi

Progenies, aut ipse sibi: sed pignora et ipsos

Ducebat; neque cura minor saturare juvencos,

Quam dulces natos educere; parcior immo

Natis, quam pecori caro; non gramine vili 230

Illos, aut sterili palea, sed tegmine aprico

Algidus, et de farre sibi natisque negato

Esuriens pascebat, egens sibi, dives in illis,

Quorum fecundus labor exsaturabat egentem.

Hos igitur tam cara suae solamina vitae, 235

Nocte miser quadam somno graviore sepultus,

Amisit taciti furto praedonis abactos;

Exsurgensque die reduci, de more jugandos

Infelix primo in vacuis praesepibus intus,

Moxque foris frustra notis quaesivit in agris: 240

Illico sed fessus cassis erroribus ultro

Atque citro, postquam nullis vestigia signis

Certa videt, spebus frustrata indage peremtis,

Humanam desperat opem, et pietate repletus,

Adspirante Deo depressam in pectore fracto 245

Erigit in coelum mentem; et mox corde refecto,

Praesumente fide spem voti compotis haurit,

Sanctaque Felicis rapido petit atria cursu,

Ingressusque sacram magnis cum fletibus aulam,

Sternitur ante fores, et postibus oscula figit, 250

Et lacrymis rigat omne solum, pro limine sancto

Fusus humi, et raptos nocturna fraude juvencos

A Felice pio, velut a custode reposcit,

Increpitans, miscetque precantia verba querelis:

Sancte Deo Felix, inopum substantia, semper 255

Pro miseris felix, et semper dives egenis,

Te requiem fessis Deus, afflictisque levamen,

Te posuit moestis ad saucia corda medelam,

Propterea tamquam gremio confisa paterno,

In te pauperies caput inclinata recumbit.

260

Felix sancte meos semper miserate labores,

Nunc oblite mei, cur me rogo, vel cui nudum

Deseris? Amisi caros tua dona juvencos,

Saepe tibi supplex quos commendare solebam;

Quos tua perpetuo servabat cura favore, 265

Pascebatque mihi. Tua nam custodia salvos,

Dextraque sufficiens illos praestabat opimos,

Quos misero mihi nox haec abstulit. Heu quid agam nunc?

Quo deceptus eam? Quem criminer? An tibi de te

Conquerar? Immemoremque mei accusabo patronum? 270

Qui mihi sopito tam densum irrepere somnum,

Ne mea sentirem perfringere claustra latrones,

Passus es? Et nullo fregisti dura pavore

Pectora? Nec lucem tenebris furtoque dedisti?

Aut ullis profugos curasti prodere signis? 275

Quo modo discurram? Quo deferar? Omnia caecis

Structa mihi latebris; nunc et mea tecta videntur

Clausa mihi, abductis ubi desolatus alumnis

Nil habeo, quod habere velim; quod dulce videnti,

Dulce laboranti non irrita gratia praestet, 280

Oblectans inopem censu fructuque peculi.

Hos ubi nunc quaeram miserandus? Quando vel usquam

Inveniam tales? Aut unde parabo repertos?

Qui solos habui contentae rusticus illos

Paupertatis opes? Ipsos igitur mihi redde, 285

Nolo alios. Nec eos ulla regione requiram,

Hic mihi debentur: haec illos limina reddent,

In quibus ipsum te supplex adstringo, tibique

Haereo; cur quaeram, aut ubi, quos ignoro latrones?

Debitor hic meus est; ipsum pro fure tenebo 290

Custodem: tu, sancte, reus mihi, conscius illis:

Te teneo; tu scis ubi sint, qui lumine Christi

Cuncta et operta vides, longeque absentia cernis,

Et capis, includente Deo, quo cuncta tenentur.

Atque ideo occulti fures, quacumque latebra 295

Non tibi celantur, nec de te evadere possunt,

Quos et jam manus una tenet. Deus unus ubique,

Christi blanda piis, sed iniquis dextera vindex.

Redde igitur mihi, redde boves et corripe fures.

Sed non quaero reos, abeant, non nescio mores 300

Sancte tuos, nescis male facta rependere, mavis

Emendare malos venia, quam perdere poena.

Conveniat nobis igitur: sic divide mecum

Quae tua, quae mea sunt; indemnis stet mea per te

Utilitas, justeque tuas clementia partes 305

Vindicet; aequatoque tuum libramine constet

Judicium: tibi solve reos, mihi redde juvencos.

Ecce tenes pactum, famuli jam nulla morandi

Causa tibi; accelera tantis me solvere curis.

Nam mihi certa manet sententia cedere nusquam 310

Donec subvenias, nec ab isto poste refigi;

Ni properas, isto deponam in limine vitam,

Nec jam repperies, cui reddas sero reductos.

Talia voce quidem querula, sed mente fideli

Plorantem, totoque die sine fine precantem, 315

Audivit laetus non blando supplice martyr,

Et sua cum Domino ludens convitia risit;

Poscentisque fide, non libertate dolentis

Motus, opem properat; paucis mora ducitur horis.

Interea labente die, jam vespere ducto, 320

Nec precibus dabat ille modum, nec fletibus; una

Vox erat affixi foribus, Non eruar istinc:

Hic moriar, vitae nisi causam protinus istic

Accipiam: tandem tamen, ut jam plurima tutum

Nox secretum adytis fieri cogebat; et ille 325

Temporis oblitus, damni memor, ostia prono

Ore premens, toto prohibebat corpore claustra.

Sed multis frustra pulsatum vocibus aures

Aggreditur violenta manus; tandemque revellit

Turba reluctantem, et sancta procul exigit aula. 330

Pulsus ab aedituis flet amarius, et sua lugens

Tecta petit, resonant plangore silentia noctis,

Questibus et magnis late loca sola resultant:

Donec et invitus pervenit, et atra silentis

Ingrediens tuguri penetralia, rursus ab ipso 335

Culminis introitu taciti, ut praesepia vidit

Nuda boum, et nullos dare tintinnabula pulsus,

Excussa ut cervice boum crepitare solebant,

Mollius aut lentis cava linguis aera ferire,

Armentum reduces dum gutture ruminat escas: 340

His gravius tamquam rescisso vulnere, planctum

Integrat: et quamquam neget aegro cura quietem,

Pervigili tamen haec dat solamenta dolori,

Ut bubus stabulata suis loca corpore fuso

Pressa superjaceat; nec duro fracta cubili 345

Membra dolent, juvat ipsa injuria; nec situs horret

Sordentis stabuli, quia notum reddit odorem

Dilecti pecoris, nec foetor foetet amanti.

Si qua illi extremo tulerant vestigia gressu

Aspicit, et palpante manu calcata retractans 350

Ingemit, et refricat totis jam frigida membris

Signa pedum; mentemque suam, licet eminus absit

Corpore, sacratam Felicis mittit ad aulam,

Felicem fletu, Felicem nomine clamans:

Nec desperat opem, nec parcit fundere vota.

355

Nox medium transvecta polum perfuderat orbem

Pace soporifera, reticebant omnia somno,

Solum illum sua pervigilem spes curaque habebat.

Ecce repente suis strepitum pro postibus audit,

Et pulsas resonare fores; quo territus amens 360

Exclamat, rursum sibi fures adfore credens:

Quid vacua incassum crudeles ostia vultis

Frangere? Jam nullus mihi bos; quid quaeritis ultra?

Praevenere alii, mea tantum vita superstes

Quae sociis vestris ut praeda cassa remansit. 365

Dixerat haec metuens: sed nullo fine manebat

Liminibus sonitus; quo crebescente, nec ulla

Respondente sibi pulsantum voce, propinquat

Suspensus cunctante gradu, et dat postibus aurem

Sollicitam, et rimis acies per hiantia claustra, 370

Qua tenebris albus coeli color interlucet,

Inserit, exploratque diu; nec adhuc sibi credit,

Quid videat: nec enim sublustri lumine noctis

Pura fides oculis, dubio tamen ipsa per umbras

Corpora pulsantum trepidos auferre pavores, 375

Spemque boni coepere novis promittere formis.

Non homines pulsare videt; sed quod videt esse

Verum, non audet sibi credere. Magna profabor,

Quamquam parva Deo miracula, cui sapit omne

Rerum animal sensu, quo jusserit ipse Creator 380

Omnigenum pecus. Ecce gerens duce Numine mentem

Par insigne boum, non nota per avia nocte

Venerat ad notas nullis rectoribus aedes,

Sponte quasi, non sponte tamen, quia Numinis actu

Ereptos potiore manu praedonibus illos 385

Egerat occultis Felix moderatus habenis.

Et postquam attigerant assueti culmea tecti

Culmina; gaudentes reditu, expertasque timentes

Sat memori terrore manus, quasi sponte timerent

Instantem sibi raptorem, quatere ostia junctis 390

Frontibus, et tamquam manibus sic cornibus uti,

Ut dominum excirent sonitu. Sed territus ille,

Rursus ut hostili circum sua claustra tumultu,

Tuta etiam timuit; cursus sapientia bruto

Adspirat pecori causam sentire morantis, 395

Atque intellectum domini reserare timentis.

Edere mugitum, de quo formidine pulsa

Panderet exclusis aditum securus alumnis.

Ille inopina videns divini insignia doni,

Haeret adhuc, trepidumque etiam sua gaudiaturbant, 400

Credere non audet; metuit non credere; cernit

Coram, et caligare putat; dum respicit ad se,

Diffidit tantum sese potuisse mereri:

Sed contra reputans, a quo speraverit, audet

Credere, cognoscens Felicis gesta patroni. 405

Jamque rubescebant rumpente crepuscula mane,

Noctis et extremae fuga rarescentibus astris,

Luce subobscura vel sublucentibus umbris,

Coeperat ambiguos rerum reserare colores.

Tunc demum nota specie sibi bubus apertis, 410

Ut primum coepere oculis clarescere setae,

Certior exsultat, removens et pessula claustris,

Ostia laxato stridentia cardine solvit.

Dum facit hoc, juncti simul irrupere juvenci,

Et reserantis adhuc molimina praevenerunt. 415

Dimoto faciles cesserunt obice postes,

Oblatumque sibi mox ipso in limine regem

Cognoscunt hilares laetum, lambuntque vicissim

Mulcentem, labrisque manus palpantis inundant,

Atque habitum totum spumosa per oscula foedant, 420

Dum complectentis domini juga cara benignum

Molliter obnixi blanda vice pectus adulant

Illum dilecti pecoris nec cornua laedunt,

Et collata quasi molles ad pectora frontes

Admovet, et manibus non aspera lingua videtur, 425

Quae lambens etiam silvestria pabula radit.

Sed tamen haec inter, non vano corde, fidelis

Rusticus officii meminit, neque curat anhelos

- Ante boves stabulis inducere, postque laborem

Atque famem, recreare cibo, quam ducere secum 430

Illuc, unde suos meruit. Venit ergo reductos

Ducens, nec tacitis celat sua gaudia votis:

Et referens densas trahit ad sua verba catervas;

Ingrediturque sacras cunctis mirantibus aedes.

Quos miser hesterno amissos deflerat, eosdem 435

Praesentes hodie ducit; sanctique triumphum

Martyris ostentat populis; ducuntur et ipsi

Per medios coetus, modo furum praeda, juvenci,

Et modo Felicis spolium; dat euntibus ingens

Turba locum, et muto celebratur gloria Christi 440

In pecore. Ille autem, qui tanti muneris alto

Causa fuit Domino, mediis in liminibus stans

Flensque iterum, sed laetitia, modo debita Sancto

Vota refert, non aere gravi, nec munere surdo,

Munere sed vivo linguae mentisque profusus, 445

Voce pia largum testatur pauper honorem:

Debitor et Christo satis isto pignore solvit,

Immaculata suae cui sufficit hostia laudis.

Captivos en, Sancte, tuos tibi plebe sub omni

Victor ago, et supplex iterum tibi mando ludendos: 450

Conserva reduces, dignatus reddere raptos.

Sed tamen in me nunc ipsum bone respice Martyr:

Namque vides quod agas tibi adhuc superesse sed in me,

Qui prope caecatis oculis tua comminus adsto

Limina; nam multo mersi mea lumina fletu; 455

Non solum damno, sed et inter gaudia plorans.

Demsisti causam lacrymarum, tolle modo orta

Vulnera de lacrymis; miseratus, Sancte, meorum

Damna boum, miserare itidem modo damna oculorum.

Donasti reduces pecudes mihi, rursus et illis 460

Redde meos oculos. Nam quid juvat esse reductos,

Si languente acie praesens praesentibus absim?

Talia praesentes populi riseri querentem.

Sed procul admotae secreti Martyris aures

Suscepere pias ab inepto supplice voces, 465

Moxque refecta sacram senserunt lumina dextram.

Inde domum gaudens oculis bubusque receptis,

Collaudante Deum populo, remeabat, et illum

Laeta sequebatur gemini victoria voti

Sidera si caelo, si possunt gramina terris

Defore, mella favis, aqua fontibus, uberibus lac:

Sic poterunt linguis laudes cessare piorum,

In quibus et vitae virtus, et gloria mortis

Ipse Deus pro quo vitam voluere pacisci, 5

Et moriendo piam sancire fidem populorum,

Mercarique sacrum pretioso sanguine regnum,

Sanguine, quo totum spargentes martyres orbem

Gentibus innumeris semen caeleste fuerunt.

Horum de numero procerum confessor in ista 10

Urbe datus Felix longe lateque per orbem

Nominis emicuit titulo. Sed Nola sepulti

Facta domus tamquam proprio sibi sidere plaudit.

Omnis enim, quacumque manet mandatus in ora

Martyr, stella loci simul, et medicina colentum est. 15

Namque tenebrosum veteri caligine mundum,

Languentesque animas miseratus in orbe creator

Sic sacra disposuit terris monumenta piorum,

Sparsit ut astrorum nocturno lumina caelo.

Et licet una fides, par gratia, et aemula virtus 20

Martyribus cunctis maneat, tamen omnibus iisdem

Dissimiles operum formas exstare videmus.

Atque alibi tacitis meritum sublime sepulcris

Excolimus memores, alibi clamantia signa

Conspicuas miramur opes. Ubi credo mali plus 25

Durior impietas retinet, majorem ibi morbus

Poscit opem gravior, vel adhuc ubi caecior altam

Perfidiae noctem trahit error, et aegra laborat

In populo titubante fides, ibi lumina prorsus

Accendi majora decet, mundique tenebras 30

Illustrante Deo perimi, mentesque retusis

Attonitas oculis, trepidasque intendere ad ipsos

Divini veri radios, caligine tetra

Solvere, collyrioque medentis inungere Christi.

Quod per apostolicas curandis sensibus artes 35

Cote pia teritur, quia lene jugum, et leve Christi

Est onus ad Christum puro jam lumine versis,

Atque evangelico suffusis pectora succo.

Quo bene purgantur nebulae, quibus interiorem

Obducunt aciem mundi fallentis amores, 40

Qui magnum per inane vagos sine remige sensus

Circumagunt, hebetantque gravi caligine captos

Mollibus illecebris, ut frangant robora vitae,

Sectenturque vagas per gaudia lubrica pompas.

Hos igitur nobis cupiens avertere morbos 45

Omnimedens Dominus, sanctos mortalibus aegris

Per varias gentes medicos pietate salubri

Edidit; utque suam divina potentia curam

Clarius exereret, potioribus intulit illos

Urbibus, et quosdam licet oppida parva retentent 50

Martyras: at proceres Deus ipsos moenibus amplis

Intulit, et paucas functos divisit in oras,

Quos tamen ante obitum toto dedit orbe magistros.

Inde Petrum, et Paulum Romana fixit in urbe,

Principibus quoniam medicis caput orbis egebat 55

Multis insanum vitiis, caecumque tenebris.

Sed potiore Deo nostram reparare salutem,

Quam Satanae captos etiam nunc fraude tenere:

Rarescunt tenebrae mundi, et jam pene per omnes

Praevaluit pietas, et mortem vita subegit. 60

Crebrescente fide victus delabitur error,

Et prope jam nullis sceleri, mortique relictis

Tota pio Christi censetur nomine Roma,

Irridens figmenta Numae, vel fata Sibyllae.

Cumque sacris pia turba refert pastoribus Amen 65

Per numerosa Dei regnantis ovilia laetum.

Laudibus aeterni Domini ferit aethera clamor

Sanctus, et incusso Capitolia culmine nutant.

In vacuis simulacra tremunt squalentia templis

Vocibus icta piis, impulsaque nomine Christi. 70

Diffugiunt trepidi desertas daemones aedes.

Lividus incassum serpens fremit ore cruento

Lugens humanam jejuna fauce salutem.

Seque simul pecudum jam sanguine defraudatum

Praedo gemens frustra siccas circumvolat aras. 75

Sic Deus et reliquis tribuens pia munera terris

Sparsit ubique loci magnas sua membra per urbes.

Sic dedit Andream Patris, Ephesoque Johannem,

Ut simul Europam, atque Asiam curaret in illis,

Discuteretque graves per lumina tanta tenebras. 80

Parthia Matthaeum complectitur, India Thomam

Lebbaeum Libyes, Phryges accepere Philippum,

Creta Titum sumpsit, medicum Boetia Lucam.

Marcus, Alexandrea, tibi datus, ut bove pulso

Cum Jove, nec pecudes Aegyptus in Apide demens, 85

In Jove nec civem coleret male Creta sepultum,

Nec Phryges exsectis agerent Cybeleia Gallis

Impuram foedo solantes vulnere matrem,

Et tandem castis fronderet montibus Ida

Intactas referens securo vertice pinus: 90

Vana nec ulterius mutos jam Graecia Delphos

Consuleret, spernensque suum calcaret Olympum

Altius in Sion gradiens, ubi collis alumni

Lene jugum celso fastigat vertice Christus.

Fugit et ex Epheso trudente Diana Johanne 95

Germanum comitata suum, quem nomine Christi

Imperitans Paulus pulso Pythone fugavit.

Fugit ab Aegypto Satanas, ubi mille figuras,

Nomina mille sibi variis accommoda monstris

- Sumpserat; ut Serapi sanctum formaret Ioseph, 100

Nomine ferali abscondens venerabile nomen,

Cum tamen ipsa fidem simulacri forma doceret,

Qua modius capiti superest, quia frugibus olim

Ante famem Domino sic inspirante coactis

Innumeras gentes Aegypti ex ubere pavit, 105

Et steriles annos annis saturavit opimis.

Sed ne ultra sanctus coleretur honore profano,

Mens arcana Dei devotae pectora plebis

Immissis acuit stimulis, cultumque nefandi

Daemonis everso, fractoque Serapide clausit.

110

Non Pelusiacis vaga saltibus Isis Osirim

Quaerit aruspicibus calvis, qui pectore tunso

Deplorant aliena suo lamenta dolore,

Moxque itidem insani sopito gaudia luctu

Vana gerunt eadem mentiti fraude repertum, 115

Qua non amissum sibi quaesivere vagantes.

Heu quo stultitiae merguntur gurgite mentes

Luce Dei vacuae! nam quid, rogo, caecius illis,

Qui non amissum quaerunt, nusquamque manentem

Inveniunt, planguntque alii quod non dolet ipsis? 120

Elige quid facias miser error. Quid colis? Aut quid

Plangis non coeunt quae jungis: luctus honorem

Non sequitur: lamenta colis, lugendaque credis,

Quae divina putas. Si dii sunt, nec miseri sunt;

Aut si sunt miseri, dii non sunt, atque homines sunt, 125

Et miseri: miserare igitur mortalia passos,

Aut laetus venerare deos: nam caecus aperte est

Hic furor, aut miseros colere, aut lugere beatos.

Ergo dea est Isis? Mulier dea? Si dea, corpus

Non habet, et sexus sine corpore, vel sine sexu 130

Partus abest. Unde ergo illi quem quaerit Osirim?

Atque ubi quaerat eum, nescit dea. Sed dea numquam

Esse potest mater, nec femina. Nam Deus unus,

Virtus trina Deus, Pater unus, et unus in ipso

Filius: ex ipso simul unus cum Patre Verbi 135

Spiritus: haec tria sunt Deus unus nomina semper.

Sola Dei natura Deus: quod Filius, et quod

Spiritus, et Pater est: sed Filius ex Patre natus,

Spiritus ex Patre procedens. Nihil hic habet ulla

Commune, aut simile in rebus natura creatis. 140

Ast Carthago potens Cypriano martyre floret,

Cujus et ore simul profusi, et sanguine fontes

Fecundaverunt Libyae sitientis arenas.

Nec procul inde Uticam collatis Candida Massa

Martyribus magno venerandae caedis acervo 145

Extulit; unus enim benedicti cespitis agger

Corpora multa tegens alte caput extulit arvis,

Et meritis altos testatur monte sepulcri.

Inde Deo dudum jam fertilis Africa Christo

Multiplicat largas tanto de semine fruges, 150

Et parit egregios verboque, fideque magistros.

Nec minor Occiduis effulsit gratia terris.

Ambrosius Latio, Vincentius exstat Iberis.

Gallia Martinum, Delphinum Aquitania sumpsit.

Multaque praeterea per easdem largiter oras 155

Semina sanctorum positis diffusa sepulcris

Illustrant totum superis virtutibus orbem,

Et toto antiquum detrudunt orbe draconem,

Qui genus humanum per nomina mille deorum,

Quae tamen ex obitis mortalibus et sibi sumpsit 160

Ipse, suisque dedit coluber, quibus arte nocendi

Princeps in vacuo tetrum gerit aere regnum,

Daemonibusque caput nobis inimicus oberrat.

Sic itaque et nostra haec Christi miserantis amore

Felicis meruit muniri Nola sepulcro, 165

Purgarique simul, quia caecis mixta ruinis

Orbis, et ipsa simul moriens in nocte jacebat

Saxicolis polluta diu cultoribus, in qua

Prostibulum Veneris simul, et dementia Bacchi

Numina erant miseris, foedoque nefaria ritu 170

Sacra celebrabat sociata libido furori.

Et quis erat vitae locus hic, ubi nec pudor usquam,

Nec metus ullus erat? Quis enim peccare timeret,

Hic ubi sanguineus furor, atque incesta libido

Relligionis erant, et erat pro numine crimen 175

His qui crediderant esse ullum in crimine numen?

Atque erat in toto quasi sanctior agmine cultor,

Qui Veneris sacris pollutius incaluisset.

Plenus et ille Deo, reliquisque beatior esset,

Qui magis infuso sibi daemone saevius in se 180

Desipiens, propriisque litans furialia sacra

Vulneribus sanam meruisset perdere mentem.

O caecis mens digna animis, et numina digna

Aversis servire Deo. Venus, et nemus illis

Sit Deus: ebrietas demens, amor impius illos 185

Sanctificent: abscissa colant, miserique pudorem

Erroris foedi Matris mysteria dicant.

Digna fides illis, quibus almo in lumine veri,

Legibus et castis, et magno nomine Christi

Nulla fides, et nullus amor, ideoque nec ullum 190

Indignae pretium vitae est in sanguine Christi.

Sit Deus his venter, vel cetera gaudia carnis,

Queis Deus ipse Deus non est, quibus in cruce Christi

Gloria nulla subest, quia non dignatur adire

Degeneres animos virtus crucis.