Schedula diversarum artium (Essai sur divers arts)

Théophile (moine) · Arts visuels

Texte latin, domaine public · Source : archive.org — éd. l'Escalopier 1843 (OCR)

Aussi en français.

Fiche de l’œuvre dans le savoir

Color qui dicitur membrana , quo pinguntur 3 faciès et nuda corpora , sic componitur. Toile cerosam4, id est album , quod fit ex plumbo , et mitte 5 eam non tritam , sed ita ut est 6 siccam, in vas cupreum 7 vel ferreum , et pone super prunas 8 ardentes,

1 C. C. Incipit primus liber Theopkili monachi de diversis artibus. In K. primi capilis inscriptio adjuncta est. — 2 lri nud. corp. om. ed. R. lncipit liber predictus et primo de temp. colorum faciendo in membrane (sic) C. R. Alterum titulum uterque habet in indice capitum. — 3 Sic codices. Ed. G. pingitur. — 4 Ed. R. ubique cerussam, C. R. cerosam. Ed. R. mel album. — 5 miser C. R. — 6 et addit ed. R. i. (id est) addit C. R. — 7 œreum R- — 8 carbones C. C.

Qui prasinus, est quasi confectio quædam habens10 similitudinem viridis coloris et nigri , cujus natura talis est , quod 11 non teritur super lapidem , sed missus in aquam resolvitur et per pannum diligenter colatur , cujus usus1' in recenti muro pro viridi colore satis utilis habetur.

’ ' vertatur R. — 2 Ex G. L. — 3 album vel ed. R. album id est C. R. ei omittit G. C. — 4 Ex R. id est pro vel C. R. — 5 velis C. R. — 6 candidiores ed. R. — 7 adde R. — 8 vero C. C. — 9 pro cen. omittit ed. R. — 10 habens omittit C. C. — " ut ed. R. — 12 virtus ed. R.

couleur jaune ou verdâtre. Alors broyezla, mêlez-y de la céruse blanche et du cinabre ou du sinople , jusqu’à ce que cela devienne semblable à la chair. Que le mélange de ces couleurs soit à votre disposition : ainsi , voulez-vous avoir des visages rouges, ajoutez plus de cinabre; des visages blancs, ajoutez plus de blanc ; des visages pâles , mettez, au lieu de cinabre, un peu de vert foncé.

Cum 2 vero membranam miscueris et inde faciès et nuda corpora irapleveris , admisce3 prasinum et rubeum , cpii comburitur ex ogra4 , et inodicum cenobrii , et confiée posch , ex quo designabis5 supercilia et oculos , nares et os, mentum et fossulas circa nares, et tempora , rugas in fronte et collo , et rotunditateni faciei , barbas juvenum et articulos manuum et pedum, et omnia membra, quæ distinguuntur in nudo corpore6.

Deinde misce cum simplici membrana modicum cenobrii et8

1 Sic ubique R. Ed. G. pose. C. C. de colore pose, sine primo. M.pose, nisi typographus peccavit. — 2 Quando C. C. — 3 ei addit C. C. — 4 vel ocro addit ed. R., id est ocro C. R. — 5 signabis R. — 6 ul

nudo corp. ornittunt R. — 7 De rosa levi C. C. —

Deinde commisce 5 nigrum cum modico albo , qui color vocatur veneda, et inde impie pupillas oculorum. Adde ei6 etiam de albo amplius, et impie oculos ex utraque parte [pupillæ]7, et album simplex linies inter pupillam et ipsum colorem , et cum aqua lavabis.

1 frontis omittunt R. — 2 Sic R. Cæteri aures. — 3 Sic C. C. Cæteri nihil nisi hæc habent : articulos

manuum et pedum et brachiorum. — 4 De colore ven. C. C. Verba in oc. pon. omittuni R. — 5 misce R.

— 6 eis C. R., ex quo paulo post etaddidimus; in ed. R. eoque. — 7ExC.R.

près des narines et de la bouche, des deux côtés , la partie supérieure du front, un peu entre les rides du front, le milieu du cou, le tour des narines, ainsi que les articulations des mains et des pieds extérieurement, et toute rotondité des mains , des pieds et des bras au milieu.

Postea accipe posch , de quo supra dictum est , et admisce ei amplius de prasino et rubeo ita , ut umbra sit anterioris coloris, et impie medium spatium inter supercilia et oculos, et sub oculis medium , et juxta nasum , et inter os et mentum , et granos 1 seu barbulas adolescentum , et2 palmas dimidias versus pollicem , et pedes supra minores 3 articulos , et faciès puerorum et muliérum a mento usque ad tempora.

Deinde misce cum rosa cenobrium, et linies inde in medio

1 granones R. Paulo postC. C. barbulas, cæteri barbillas. — 2 et omittunt R. — $ et super minutos R. minores omittit C. C.

Ët si faciès tenebrosa 2 fuerit ut ei non sufficiat ur.a lumina, adde ei amplius de albo et super priorem Unies subtiles tractus per omnia 3.

1 Sic ed. R. et C. C. Cæteri pereat, C. R. cum compendio. Paulo post C. C. et in fronte. — 2 nimis ttnebrosa ed. R. tenebrosa nimis C. R. — 3 lumina, uidelicet prima antedicta ; adde ipsi primœ amplius de albo, et fac secundam luminam et superiinies subtiles tractus per omnia convenienlia loca membrorum et nudi corporis C. R.

bouche de manière que la couleur précédente ressorte au-dessus et au-dessous. Faites des traits fins sur le rose dans la face , au cou et au front ; vous en marquerez, les articulations dans les paumes et les jointures de tous les membres, ainsi que les ongles.

Post hæc misce1 modicum nigri’ cum ogra et impie capillos puerorum, et discerne eos cum nigro. Adde amplius nigri cum ogra et impie capillos juvenum, et illumina cum secunda [lumina suprascripta3].

Misce prasinum et rubeum et si vis rosæ modicum , et impie barbas adolescentum4. Misce ogram et nigrum et rubeum, et impie capillos [juvenum5] et illumina ogra modico nigro mixta6, et ex eadem mixtura fac nigros tractus in barba.

■ per omnia addunt ed. G. et R., recte omissum in C. C. et C. L. In tilulo R. oinittunt adol. et juv. — 2 nigrum C. C. — 3 Ex C. R. In ed. G. et C. C. cum secundo. — 4 juvenum R. Totum comma, misce... adolescentum, abest a C. C. — 5 Ex R. Deinde C. R. et postea illumina ex ogra, deinde modico. — 6 mixto R. Pergit C. R. dictœ mixturœ ex.

Misce modicum nigri cum cerosa , et impie capillos et barbas decrepitorum. Adde eidem colori amplius nigri et modicum rubei,etfac indetractus, et illuminabis simplici cerosa. Commisce rursum cerosæ2 amplius nigri, et impie capillos et barbas senum, et fac tractus ex eodem colore , admixto ei nigro amplius3 et modico rubeo , et illumina eo unde decrepitos impleveras. Eo ordine , si vis , adhuc nigriores capillos et barbas compone [addendo nigrum4].

1 et juvenitm vitiose C. R., qui recte scripsit in indice capituin. — * cerosæ omitlit C. C. Omnia quie inter utramque vocem nigri leguntur, omissa in R. — 3 amplius omittunt R. — 4 Ex C. R.

DE EXECRA ET CETERIS COLORIEES VULTCCM [ET NVfrORUjU CORPORtJM 1 }.

Deinde admisce rubeo modicum nigri , qui color vocatur exedra , et fac inde tractus circa pupillas oculorum , et in medio oris , et subtiles tractus inter os et mentum. Post hæc cum simplici rubeo fac supercilia, et subtiles tractus inter oculos etsupercilia et2 oculos inferius, et in plena 3 facienasum in dextera patte, [si ad dexteram partem respiciens peracta vel fîgurata sit faciès ; aut in sinistra , si ad sinistram vertatur 4] , et supernares ex utraque parte, et os inferius, et circa frontem et maxillas senum interius, et circa digitos manuum et articulos pedum interius, et in conversa facie circa nares in anteriori parte [et foramina narium5]. Supercilia vero senum sive decrepitorum faciès cum veneda , unde pupillas implesti6. Deinde cum simplici nigro ju1 Ex C. R. In ed. G., M. et C. C. ubique legitur exudra , in R. exedra. — 2 in addunt R. — 3 plana

C. R. — 4 Ex C. R. — 5 Ex C. R. — 6 implecte C. C.

DE MIXTURA DIVERSORUM COLORUM IN VEST1MENTIS 1MAGINUM QUÆ FIENT IN PERGAMENO1

Misce menesch 6 cum folio sive cum nigro , et modico7 rubeo, et impie vestimentum. Admisce etiam8 modicum nigri et fac tractus [rugarum et plicationum vestimenti9]. Deinde misce lazur‘“ cum modico menesch , sive cum folio , sive cum eodem colore unde implesti, et illumina primum, et cum puro lazur illumina

1 Ex C. R. — 2 Sic codices. In ed. G. ex omissum. — 3 articulos manus R. — 4 corpora sicut in R.

— 5 sic R. In C. C. de mixtura..., cæteris evanidis. In ed. G. et M. de mixtura -vestimentorum in laqueari. — 6 Sic R. ubique. C. C. hoc loco meseno , in cæteris menesc, ut ed. G. — 7 Sic codices. Ed. G.

modicum. — 8 postea addit C. R. — 9 Ex C. R. — 10 misceatur R.

manière à laisser voir un peu de rouge au-dessus ; les yeux à la partie supérieure dans les paupières, l’ouverture des narines, la bouche des deux côtés, le tour des oreilles , des mains et des doigts à l’extérieur, les articulations et les autres lignes du corps. Pour ce qui est des traits autour des corps nus, faites-les tous avec du rouge 5 vous indiquerez les ongles avec du rose mis en dehors.

In miiro vero impie vestimentum cum ogra , addito ei modico calcis, propter fulgorem , et fac umbras2 ejus sive cum simplici rubro , sive cum prasino, vel ex posch, qui fiat ex ipsa ogra3 et viridi. Membrana in muro miscetur ex ogra et cenobrio et calce, et posch ejus et rosa4 et lumina fiant ut supra. Cum imagines vel aliarum rerum effigies pertrahuntur 5 in muro sicco, statim aspergatur aqua, tam diu donec omnino madidus sit. Et in eodem humore6 liniantur omnes colores, qui supponendi 7 sunt, qui omnes calce misceantur , et cum ipso muro siccentur ut hæreant. In campo sub lazur et viridi , ponatur color , qui dicitur veneda, mixtus ex nigro et calce, super quem , cum siccus fuerit , ponatur in suo loco lazur tenuis cum ovi mediolo8 abun' colorum R. in indice capitum ; in rubrica , quomodo pingatur in muro. — \ tractus R. Deinde rubeo iidem et C. C. — 3 fit ex ogra R. — 4 ejus et rosa omissa in R. — 5 protrahuntu'r C. C. et R. — 6 humore omittunt R. — 7 superponendi R. — 8 modiolo et paulo post mixtœ C. R.

Tractus qui imitatur speciem pluvialis arcus conjungitur diversis2 coloribus, videlicet cenobrio et viridi ; item cenobrio et menesch ; item viridi et ogra ; item viridi et folio ; item folio et ogra ; item menesch 3 et ogra ; item cenobrio et folio ; qui hoc modo componuntur. Fiunt duo tractus æqua latitudine ; unus ex rubeo, calce mixto, in muro, sub cenobrio, ita ut vix quarta pars sit rubei4; in laqueari vero ipsunj cenobrium similitercum

1 R. in rubrica De areu pluviali et quomodo pingendo debemus eum imitari; in indice C. R. de specic

arcus pluvialis et quom., etc., ed. R. ut supra. — 2 multis R. Paulo ante pluralem habet C. C., imitantur...

conjunguntur. — 3 Verba inter hoc menesch et præcedens omissa in ed. R. — 4 Verba in muro ... rubei

omissa in R.

grande quantité d’eau; puis sur cette couche une seconde plus épaisse, pour le rendre plus brillant : mêlez-y aussi du vert avec du succus et du noir.

Tabulæ altarium sive ostiorum [sic componuntur1 2 :] primum particulatim diligenter conjungantur [asseres3] junctorio4 instrumento , que utuntur doliarii5 sive coxinarii6. Deinde componantur glutine casei , quod hoc modo fit. Caseus mollis [de vacea7] minutatim incidatur et aqua calida in mortario8 cum pila tamdiii lavetur , donec aqua multotiens infusa pura inde exeat. Deinde idem caseus attenuatus9 manu mittatur in frigidam aquam donec indurescat. Post hæc teratur minutissime super ligneam tabulam æqualem cum altero ligno , sicque rursum mittatur in mortarium10 et cum pila diligenter tundatur addita aqua cum viva calce mixta, donec sic spissum fiat, ut sunt feces". Hoc glu1 Quomodu ostia et tabulæ pingantur, et de oleo Uni C. K. in indice capitum, quæ in ed. R. ad sequens

caput referuntui', præmisso : Quomodo tabulæ altarium sive ostia prœparentur ad pingendum ; in rubrica ,

De lu b. ait. et ostiorum quomodo pinguntur. — 2 Ex C. R., qui etiam et pro sive. — 3 Ex C. R. — 4 tritorio

C. C. — 5 dolarii R. dolearii C. C. - 6 Sic C. C. I11 ed. <i. tonnarii. In R. lornarii. Deinde ponantur C. C., glutino C. R. — 7 Ex R. — 8 mortariolo R. — 9 attenuatus omittunt R. — 10 mortario/o R.

— "ut confiées C. C.

Quo diligenter exsiccato , [fiat aliud gluten isto modo 9] : toile incisuras ejusdem corii similiter exsiccatas et particulatim incide

1 compaginatæ et strictorio junctæ siccentur ita ut sibi inhœreant C. R. sibi trahent C. C. — 2 ferreo

C. R. — 3 ex omittunt R. — 4 sive bovis omittit C. C. — 5 rasi R. — 6 aliquantulum R. — 7 supponatur

R. Paulo ante C. R. cum dicto glutino. — 8 Hune tilulum addidimus ex C. C. — 9 Ex C. R.

blés assemblées au moyen de cette colle, quand elles sont sèches, adhèi'ent si solidement qu’elles ne peuvent être disjointes, ni par l’humidité ni par la chaleur. Il faut ensuite les aplanir avec un fer destiné à cet usage. Ce fer, courbe et tranchant à la partie intérieure, a deux manches, afin qu’il puisse être tiré à deux mains. Il sert à raboter les tables, les portes et les écus, jusqu’à ce que ces objets deviennent parfaitement unis. Il faut ensuite les couvrir de cuir non encore tanné de cheval , d’àne ou de bœuf. Après l’avoir

mouillé et en avoir raclé les poils , ou en exprimera un peu l’eau : dans cet état d’humidité, on l’appliquera avec la colle de fromage.

Posthæc toile gypsum more calcis combustum , sive cretam, qua pelles dealbantur , et tere diligenter super lapidem cum aqua : deinde mitte in vas testeum 2 , et infundens gluten corii, pone super carbones , ut gluten liquéfiât , sicque finies cum pincello super ipsum corium tenuissime; ac deinde, cum siccum fuerit , aliquantulum finies spissius3 ; et si opus fuerit , finies tertio. Cumque omnino siccum fuerit , [deinde radendo cum ferro adæqua , postea 4] toile herbam , quæ vocatur 5 asperella , quæ crescit in similitudinem junci et est nodosa ; quam cum in æstate collegeris , siccabis in sole, et ex ea6 fricabis ipsam7 dealbaturam , donec omnino plana et lucida fiat8. [Si vero defuerit corium ad cooperiendum tabulas , eodem modo et eodem

1 Hune titulum addidimus ex C. C. — 2 testuum C. C. terreum C. R. qui pergit et infundes deinde gl.

cor. et pone. — ^ fuerit, Unies secundo ut sit aliquantulum spissius C. R. Verba aliquantulum usque ad

sequens toile omissa in C. C. — 4 Ex C. R. — 5 Sic codices. Ed. G. appel/atur. — 6 et exinde ed. R. et

ipsa C. R. — 7 ipsam codices. Ed. G. ipsa, et paulo post plane , vitio typographico. — 8 sit C. R.

Si autem volueris ostia rubricare [aut alio colore colorare5], toile oleum lini, quod hoc modo compones. Accipe semen lini, et exsicca illnd in sartagine4 super ignem sine aqua. Deinde mitte in mortarium, et contunde illud pila donec tenuissimus5 pulvis fiat, rursumque mittens illud in sartaginem6, et infundens modicum aquæ, sic calefacies fortiter. Postea involve illud in pannum novum , et pone in pressatorium 7 , in quo solet oleum olivæ , vel nucum, veî papaveris exprimi , ut8 eodem

i Ex C. R. — 2 Vide notam ad titulum capitis xvn. C. R. in rubrica, Quomodo ostia pingantur ei

coloribus oleo temperatis. — 3 Ex C. R. — 4 patella C. R. — 5 minutissimus C. R. — 6 patellam C. R. —

7 prellatorium C. C. — 8 et R.

de force moyenne , et en employant la même colle.

Pone oleum lini in ollam novam parvulam , et adde gummi [Arabici9] quod vocatur fornis, minutissime tritum, quod habet10 speciem lucidissimi thuris, sed cum frangitur fulgorem clariorem” reddit. Quod cum super carbones posueris12, coque diligenter sic ut non13 bulliat, donec tertia pars consumatur, et

1 et illud C. C., M., R. — 2 et exiet oleum lini addit C. R. — 3 C. R. — 4 et prius ea cum C. R. — 5 colorare C. R. — 6 Hæc verba Deinde ... siccabis omittunt R. Caput ita finitur in C. R. : Postea cum coloribus ipso oleo temperatis adhuc pingas imagines et alia quæ 'volueris , et adhuc ad solem siccabis. — 7 Hæc verba, Ad ult. ... conficitur , addidimus ex C. C., in cæteris omnibus omissa. — 8 De vernicio R. quibus addit C. R., quomodo fit. — 9 Ex C. R. — IO habeat C. R. — 11 clariorem omittunt R. — 12 absque aqua addit C. R. — l3 non omittit C. C. In C. R. bulliat et stet donec.

de lin. Avec celle-ci, broyez du vermillon ou du cinabre, ou telle autre couleur que vous voudrez , sur une pierre , sans eau. Avec un pinceau , vous en donnerez une couche aux portes ou aux tables que vous voudrez peindre en rouge , et vous ferez sécher au soleil. Vous donnerez une seconde couche , et ferez encore sécher. Enfin vous y donnerez une couche de colle appelée vernis , que l’on fait de la manière suivante.

Sellas autem 7 equestres et octoforos , item 8 sellas plicatorias,

i juxta omittunt R. — 7 Uni omittit ed. R. — 3 et insimiliter C. R. — 4 diversitatem R. — 5 miscueris C. R. — 6 et octoforis omittunt R. C. R. in rubrica, De pingendis sellis equestribus et aliis operibus quœ sculpuntur et non possunt corio nec panno cooperiri. — 7 vero C. R. — 8 item omittit ed. R. In C. C. v. (vel), in C. R. i. (id est).

pot auprès de vous sur des charbons , dans lequel il y ait de l’huile de lin chaude : lorsque la gomme sera entièrement liquide, de façon qu’en retirant le fer on l’amène comme un fil, versezy l’huile chaude , agitez avec le fer ; et , dans cet état , faites cuire ensemble sans laisser bouillir ; retirez de temps en temps le fer , et étendez une petite couche d’essai sur bois ou sur pierre , pour éprouver la densité du mélange. Relativement à la proportion, faites attention à ce qu’il y ait deux tiers

d’huile et un tiers de gomme. Lorsque, selon votre vouloir , vous aurez fait cuire avec soin , retirez du feu , et , couvrant avec un plat, laissez refroidir.

Toile pergamenam Græcam11, quæ fit ex lana ligni 12 et frica1 Ex C. R. — 2 bene ed. R. — 3 Ex C. R. — 4 Ex R. In C. R. id est pro et. — 3 Ex C. R. — 6 rota ed. R Post metire C. R. addit protrahe. — 7 et bestias et R. Deinde et folia omittit C. C. — 8 protrahere R. et C. C. — 9 Hæc quinque verba omissa sunt in ed. R. In C. R. finis capitis ita scriptus, protrahere volueris et cum coloribus pingere. Deinde operi tuo auri petulam in locis operis in quibus disposuisti ipsam impones, quam tali modo faciès. — '° C. R in rubrica, De auri et argenti petula qucmodo fit. Nullo titulo C. C. — 11 gretam C. C. — 12 Uni (sic) id est papirum C. R.

les et autres ouvrages qui se sculptent et ne peuvent se couvrir de cuir ni d’étoffe , aussitôt après les avoir faits et les avoir raclés avec le fer , vous les frotterez de prêle : dans cet état , vous les blanchirez deux fois. Lorsqu’ils seront secs, vous les unirez encore en les raclant avec le fer , et les frotterez de nouveau de prêle, afin de les polir. Avec le poinçon , le compas et la règle, mesurez et disposez votre travail , c’est-à-dire les images , animaux , oiseaux , feuillages , ou tout ce que vous voudrez y dessiner. Cela fait , si vous voulez orner votre œuvre , vous y appliquerez de la feuille d’or, que vous ferez de la manière suivante.

Imponendo autem aurum [seu argentum1 2] toile clarum, quod3 pereutitur ex4 albugine ovi sine aqua, et inde cum pincello leniter5 Unies locum in quo ponendum est aurum [vel argentum], et cauda ejusdem6 pincelli in ore tuo madefaeta, continges 7 unum cornu 8 incisæ petulæ , et ita elevans cum summa velocitate impones [loco linito 9] , et cum pincello [non madefacto sed sicco I0] æquabis. Ea hora oportet te a vento cavere, et ab halitu11 continere, quia si12 flaveris , petulam perdes et difficile reperies. Quæ cum posita fuerit et siccata, ei, si volueris , eodem modo alteram superpone , et tertiam similiter , si opus fuerit , ut eo lucidius cum dente sive cum 13 lapide polire possis, Hancetiam petulam, si14 volueris, in muro et'5 laqueari

1 Titulus ex C. R. adjectus. — 2 aurum addimus ex R., seu arg. ex C. R. Qui pone habet pro toile. —

3 glaream, quæ ed. R. glaream quod vel quæ C. R. — 4 ab C. C. — 5 leviter C. C., C. R. ■ — 6 alterius

C. R. — 7 contingens R. — 8 Sic codices. C. C. cornum. Ed. G. coru. Deinde C. R. ejusdem pro incisæ.

— 9 Ex C. R. — >° Ex C. R. — 11 anhelitu R. — 12 cum flatu vel anhelitu tuo addit C. R. — 1 8 cum

omittit C. C. — *4 Sic codices. Ed. G. sive. — l5 vel C. C.

Stagnum purissimum attenuabis diligenter super5 incude malleo , quantas6 et quam tenues partes volueris. Et cum aliquantulum attenuari cœperint, purgabis eas in una parte panno 7 laneo, et carbonibus siccis minutissime tritis8, ac iterum percuties malleo , rursumque fricabis panno et carbonibus , sicque singulis vicibus lacies , donec omnino attenuaveris. Post

1 Ex K. Quorum ed. R. ubique scnbit stagni , codex stanni. Iidem omittunt proximum eodem modo.

— '■Si 'oero C. R. — 3 Ex C. R., qui pergit lune stannum puriss., cum ed. R. omiltens verba petulam ...

faciès. — 4 De stanno atlenuando R. In rubrica C. R., De modo attenuandi tabulas stanni, ulipsis un

possit non habendo argentum. — 5 super accessit ex C. C., qui incudem. — & per quantas C. R. — 7 line o hic scriptum delevit librarius C. R. — 8 siccis carbonibus pulverizalis C. R., sequentia omittens usque

ad sicque. Eadem verba et minutissime tritis omiltit ed. R.

voulez, appliquer cette feuille à un plafond ou un mur , de la même façon, sur une doublure de feuille d’étain vernie. Si vous n’avez ni or ni argent, vous emploierez la feuille d’étain, que vous ferez de la sorte.

DE MODO COLORANDI TABULAS STAGNEAS TENUATAS UT TANQÜAM DEAURATÆ VIDEANTUR ,

Deinde conjunges easdem6 partes unam ad alteram super ipsam tabulam6, et adhærebis eas singulas ad lignum7 eum cera, ne possint moveri, et8 superlimes eas9 manu tua ex supradicto glutine vernition atque siccabis ad solem. Postmodum accipe virgas ligni putridi10, quas cum in Aprili incideris, findes11 per medium et siccabis super fumum12. Deinde auferes exteriorem corticem, et interiorem , qui est croceus , rades in patella munda,

1 leviter C. C. — 2 politam C. R. — 3 et clarœ addit G. R. — 4 Ex C. R., in quo vitiose de pro deinde.

Ex eodem codice sequentem litulum addidimus. — 3 cas R. — 6 super ligneam tabulam œqualem R.,

editione œqualem omittente. — 7 tabulam C. R. — 8 ad solem hic addit C. R. — 9 singulas hic addit C. C.,

qui superlinias. C. R. addit leniter. — 10 Sic codices. Ed. G .putidi. — lr scindes C. R. — 12 ad fumum R.

doucement avec une dent de sanglier , sur une table de bois unie , jusqu’à ce qu’elles deviennent luisantes : et vous vous en servirez pour remplacer l’argent .

Omnia généra eolorum eodem genere olei2 teri et poni possunt in opéré ligneo , in his tantum 3 rebus quæ sole siccari possunt, quia quotiescunque unum colorem imposueris4, alterum ei superponere non potes, nisi prior exsiccetur, quod in imaginibus j et aliis picturis 5] diuturnum et tædiosum nimis est. Si autem volueris opus tuum festinare, sume gummi, quod exit de arbore ceraso sive6pruno, et concidens illud [minutissime vei7]minutatim pone in vas fictile, et aquam abundanter8 infunde , et pone ad solem , sive super9 carbones [lenti ignis10] in hieme, donec gummi liquéfiât , et ligno rotundo diligenter 11 commisce. Deindecola per pannum, et inde tere colores et impone. Omnes

r m i',gn0 addit C. C. Rubrica in C. R., De coloribus cum gamma terendis et de modo faciendi aquam gummatam et de quodam generaii documento totius artis. — 2 eodem oleo C. C. eo ordine R. — 3 tamen

ç R 4 posueris C. R. — 5 Ex C. R. — 6 citro val ed. R. cino vel C. R. Ceraso sive etiam Morellii

apogi aphum. — 7 Ex R. — 8 abundantissime R. — 9 ad R. omittit C. C. — 10 Ex C. R. — 11 diligentius C. C.

Omnes colores sive oleo sive gummi tritos in ligno 5 ter debes ponere, et pictura perfecta et siccata , delato opéré ad solem, diligenter linies glutine illud 6 verni tion, et cum defluere cœperit a calore7, leniter manu fricabis, atque tertio sic faciès , et tune8 sine donec penitus exsiccetur.

1 imponi ed. R. — 1 2 Sic codices. Ed. G. miscere vero. — 3 voles C. C. — 4 Sic codices. Ed. G. oniisil

colores. Ed. R. in rubrica très colores. C. R. inrubrica addit et de modo verniciendi opéra depicta. — 5 i;i

ligno omittuut R. — 6 illo translucido glutine C. R. — 7 Sic R., quorum C. R., addit solis. Ed. G.

colore. C. C. colarore (aie) leviter. — 8 tune omittunt R., qui sic : et sine penitus (codex addit ad soient)

donec omnino exsiccetur.

couleurs et posez-les. Toutes les couleurs et leurs nuances peuvent être broyées et posées avec cette gomme , excepté le vermillon , la céruse et le carmin , qui doivent se broyer et s’appliquer avec du clair d’œuf. Le vert d’Espagne ne doit point se mélanger de succus sous la colle , mais il se pose seul avec la gomme; vous pouvez en mélanger un autre , si vous voulez.

Fit etiam pictura in ligno, quæ dicitnr translucida, et apud quosdam vocatur auréola , quam hoc modo compones. Toile petulam stagni non ' linitam glutine nec coloratam croco J , sed ita simplicem et diligenter politam , et inde cooperies locum, quem ita pingere volueris. Deinde [vernitiata petula3] tere colores imponendos diligentissime oleo lini , ac valde tenues trahe eos cum pincello, sicque permitte siccari 4.

Cum pertraxeris imagines vel litteras in libris , toile aurum

1 nec C. C. — 2 Sic codices. Ed. G. coloratam glutine vel croco , et paulo post, item vitiose, politum. — 3 Ex R. — 4 Hic desinit codex R . — 5 Postrema verba quatuor addidimus ex C. C. et indice ed. G. In ed. R., De molendo auro et de molendino ejus.

Postea toile minium purum, et adde ei tertiam partem cenobrii, terens super lapidem G. Quo diligenter trito, percute clarum ex albugine ovi, in æstate cum aqua, in hieme sine aqua, et cum purum fuerit , mitte minium in cornu et infunde clarum, impositoque ligno move modicum, et inde cum pincello

' usa ed. R. — 2 lavabis eam C. C. — 3 Sic ed. R. Ed. G. C. C. et M. parvissimam. — 4 adhœreant C. C. M. - — 5 vel argentum libris imponatur ed. R. in libris ponatur C. C. — 6 cum aqua addit C. C., ex sequentibus errore illatum.

tiède trois fois, coupez-la en petits morceaux et la mettant dans une marmite très-propre avec de l’eau, laissez amollir pendant la nuit, et le lendemain cuisez sur les charbons sans faire bouillir, jusqu à ce que vous reconnaissiez avec vos doigts quelle adhère, et quand elle adhérera fortement, la colle est bonne.

Si vero neutrum habueris, et tamen opus tuum quoquomodo decorare volueris, toile stagnum purum , et raso minutissime, * molei * 3 et lava sicut aurum4, et pone eodem glutine in litteris5 vel aliis locis6, quæ volueris auro vel argento ornare, et cum polieris dente , toile crocum quo sericum coloratur 7 perfundens ilium 8 claro sine aqua, et cum per noctem steterit, sequenti die cum pincello cooperies ea loca, quæ volueris deaurare9; cætera habeto loco argenti io. Deinde faciès subtiles tractus circa

i fabricabis C. C., qui deinde omittit aurum. — 2 et cupro C. C. Quomodo decoratur pictura cum stagno

ed. R. — 3 et tamdiu minutissime mole ed. R. mola non récte legitur in ed. G. et C. C. — 4 coctum addit

ed. R. — 5 tuis addit ed. R. — 6 locis omittit C. C. — 7 Verba et cum pol ... coloratur omittit ed. R. In

C. C. colatur. — 8 illud ed. R. — 9 Ed. R. decorare. — 10 cetera loca argenti habeto ed. R.

nouveau avec la dent ou la pierre. Voilà comment vous poserez et frotterez l’or, l’argent, l’auricalque et le cuivre dans les places convenables.

Si vesicam non habueris, pergamenum2 vituli spissum eodem modo incide, lava, et coque. Follem3 quoque anguillæ diligentissime rasum, incisum et lotum eodem modo coque. Ossa quoque4 capitis lupi piscis sicci diligenter Iota in calida aqua ter, ita coque. Qualecunque5 horum coxeris, adde ei tertiam partem gummi lucidissimi, et modice coque, poterisque servare quamdiu volueris.

His ita peractis fac temperamentum ex gummi lucidissimo et

1 Hic desinit editio Raspii ; sed usque ad finem libri habemus codicem Cantabrigiensem. — 1 P'-rgamen codex. — 3 fellem C. L. Follem habet etiam M. — 4 etiam codex noster. — 5 Qualicunque codex.

Folii tria sunt généra, unura rubeum, aliud purpureum, tertium saphireum, quæ sic temperabis. Toile cineres et cribra eos

1 in vino codex. — 2 colorum accessit ex codice. — 3 bis omittit codex.

d eau , comme plus haut; mêlez-en toutes les couleurs excepté le vert, la céruse , le vermillon et le carmin, le vert salé ne vaut rien sur les livres. Vous étendrez le vert espagnol de vin pur; et, si vous voulez faire des ombres, vous ajouterez un peu de suc diris, de chou ou de poireau. Vous mêlerez le vermillon, la céruse et le carmin avec du clair d’œuf. Préparez dans les livres toutes les nuances de couleurs, si vous en avez besoin pour peindre des images, de la manière indiquée ci-dessus. Donnez deux couches

de chaque couleur, la première trèsfine, la seconde plus épaisse; n’en donnez qu’une seule sur les lettres.

Si desideras cenobrium componere, toile sulphur, cujus tria sunt généra, album, nigrum et croceum, quod frangens super lapidem siccum, adde ei duas partes vivi argenti, æquo pondéré stateræ ; et cum diligentius miscueris , mitte in vitream ampullam, cooperiens eam4 ex omni parte argilla, et os obstrue, ne

1 crastino codex. — 2 quoque additum ex codice. — 3 diu omiltit codex. — 4 eam omittit idem.

chaux, remuez avec du bois; et, lorsque cela aura déposé une nuit, le lendemain employez-le comme vous voudrez, mettant une couche de clair d’œuf par-dessus. Vous donnerez aussi une couche de clair aux draperies et à tout ce que vous aurez peint au folium et au carmin. Pour les cendres cuites qui resteront, vous pourrez les conserver longtemps sèches.

Si autem viridem colorem velis conficere, sume lignum quereinum, quantæ longitudinis et latitudinis volueris, et cava illud in modum scrinii. Deinde toile cuprum, et fac illud attenuari in laminas, quantæ latitudinis volueris2, ut tamen longitudo ejus cooperiat latitudinem cavi ligni. Post hæc accipe scutellam plenam salis , et comprimens eum fortiter mitte in ignem et

1 in ignem ut siccetur codex. — 2 velis codex.

sorte, et placez-le près du feu, pour qu’il sèche. Ensuite mettez-le au milieu de charbons ardents, et aussitôt qu’il commencera à chauffer vous entendrez du bruit à lintérieur, indice que le mercure se mêle au soufre enflammé : quand le son aura cessé, ôtez aussitôt la bouteille, et l’ouvrant prenez la couleur.

Si vero viride Hispanicum componere velis toile cupri tabulas attenuatas et radens eas diligenter ex utraque parte , perfunde aceto puro et calido absque melle et sale, componesque eas in ligno minori 2 cavo , ordine quo supra. Post duas septimanas respice ac rade, sicque faciès 3 donec tibi color suffîciat.

Cerosam autem compositurus fac tibi plumbeas tabulas attenuari , et componens eas siccas in cavo ligno sicut cuprum supra ,

1 volueris codex. — 2 minori ligno codex. — 3 fadas codex. — 4 Postrema verba addidimus ex codice.

Incaustum etiam facturus incide tibi ligna spinarum in aprili , in maio , priusquam producant flores aut folia , et congregans

’ facias codex. — 2 Hic liber primus explicit in ed. G. Novum caput edimus ex codice.

du vinaigre chaud ou de l'urine, et couvrez. Après un mois, levez le couvercle, et enlevant tout ce qui sera blanc , replacez de nouveau comme auparavant. Quand vous en aurez assez et que vous en voudrez faire du vermillon, broyez la même céruse sur une pierre sans eau; mettant dans deux ou trois vases neufs , placez sur les charbons ardents; ayez un fer mince recourbé, adapté par un bout à un bois et large au sommet, avec leauel vous puissiez remuer de temps en temps cette céruse. Vous ferez cela jusqu’à

ce que le vermillon devienne entièrement rouge.

* consirtos codex ; quod possit etiam conserlos esse.

une espèce de peau se former à la surface. Alors enlevant les vases du feu, placez au soleil jusqu’à ce que l’encre se purifie de la lie rouge. Prenez de petits sacs de parchemin cousus avec soin et des vessies; versezy l’encre pure et suspendez au soleil pour quelle sèche entièrement. Après

cette opération , prenez-en quand vous voudrez, faites détremper dans du vin sur des charbons; et, ajoutant un peu de noir, écrivez. S’il arrive par suite de négligence que l’encre ne soit pas assez noire, prenez du noir la grosseur d’un doigt; puis, mettant au feu, laissez chauffer, et jetez aussitôt dans l’encre.

In præcedenti libello , frater carissime , sinceræ dilectionis affectu non me piguit tuæ indoli insinuare , quanti honoris quantumque perfectionis sit, otium declinare, et inertiam desidiamque calcare ; quamque dulce ac delectabile , diversarum utilitatum exercitiis operam dare, juxta vocem oratoris cujusdam dicentis :

Scire aliquid laus est; culpa est, nil discere velle.

Nec pigritetur quispiam, eum, de quo Salomon ait, qui addit scientiam, addit laborem, apprehendere ; quia, quantus ex eo

Si sederit animo tuo ut vitrum componas, primum incide ligna faginea multa et exsicca ea. Deinde combure ea pariter in loco mundo , et cineres diligenter colligens , cave ne quicquam terræ vel lapidis commisceas. Postmodum compone furnum ex lapidibus et argilla, longitudine pedum xv. et latitudine x, in hune modum. Primum pone fundamenta in utroque longituFac et alium furnum, longitudine pedum x et latitudine viii, altitudine vero iv. Hinc faciès in una fronte foramen ad imponenda ligna et ignem, et in latere uno fenestram pedis unius ad imponendum et ejiciendum quod necessarium fuerit , et larem interius firmum et æqualem. Iste furnus dicitur clibanus refrigerii.

puisse placer et prendre les choses nécessaires à l’opération. Ces dispositions achevées, établissez à l’intérieur, contre le mur extérieur, une espèce de fournaise en forme de voûte, dont la hauteur, dans œuvre, soit d’un peu plus d’un demi-pied , de manière à pouvoir établir au-dessus un foyer uni partout, entouré d’un bord de trois doigts de hauteur, pour prévenir la chute des ouvrages et ustensiles qu’on y place. Ce four s’appelle fourneau de travail.

Faciès etiam furnum tertium longitudine pedum sex, latitudine quatuor, altitudine trium, et foramen fenestramque et larem sicut superius. Hic furnus dicitur clibanus dilatandi et æquandi; utensilia vero ad hoc opus necessaria sunt fistula ferrea duarum ulnarum , grossitudine pollicis unius , forcipes duo in una parte ferri percussi, trullæ ferreæ duæ atque alia lignea et ferrea, quæ volueris.

His ita compositis accipe ligna faginea omnino in fumo exsiccata , et accende ignem copiosum in majori furno ex utraque

In quo spatio accipe lutum album, ex quo componuntur ollæ, et exsiecans tere diligenter , et infusa aqua macéra cum ligno fortiter , et compone vasa tua , quæ sint superius lata, inferius vero stricta, habentia circa ora labium parvum interius recurvum. Quæ cum sicca fuerint , accipe cum forcipe ponens ea in

ties des cendres dont nous avons parlé ci-dessus, et une troisième de sable de rivière , soigneusement purgé de terre et de pierres, mélangez dans un lieu propre. Après avoir bien et longtemps mêlé, placez, avec une cuiller de fer, dans le plus petit compartiment du fourneau sur le foyer supérieur, pour faire cuire ; quand le mélange commencera à chauffer, remuez aussitôt de peur qu’il ne se liquéfie à la chaleur et ne se forme en pâte : vous ferez ainsi l’espace d’un jour et d une nuit.

quomodo opkrkxtvr vitre® tabueæ.

Mane hora prima accipe fîstulam ferream , et si tabulas vitreas facere volueris , pone summitatem ejus in vas unum vitro plénum ; cui cum adhæserit, volve ipsam fîstulam in manu tua donec conglomeretur circa eam , quantum volueris ; moxque ejiciens appone ori tuo et suffla modicum, statimque removens ab ore tene juxta maxillam, ne forte, si retraxeris anhelitum , trahas flammam in os tuum. Habeas quoque lapidem æqualem ante fenestram super quem modice percuties ipsum candens vitrum,

ces et les placez dans les ouvertures du four enflammé, préparées pour cela; retirant avec la cuiller les cendres cuites mêlées de sable, remplissez tous les vases le soir; et, pendant toute la nuit, ajoutez du bois sec, afin que le verre , produit de la fusion des cendres et du sable, cuise entièrement.

Quod si viderisvas aliquod in croceum colorem mutari, sine illud coqui usque horam tertiam , et habebis croceum leve, et operare inde quantum volueris ordine quo supra. Si vis permitte coqui usque horam sextam et habebis croceum rubicundum ; fac etiam inde quod libuerit.

1 Sic codex L. Editio , donec tibi sex 'vasa haurias.

refroidissement, qui devra être médiocrement chauffé. L’espèce de verre ainsi fabriqué est pure et blanche. De la même manière et d’après les mêmes procédés, préparez de semblables morceaux de verre jusqu’à ce que vous ayez épuisé vos vases.

Si vero perspexeris quod se forte vas aliquod in fulvum colorera convertat, qui carni similis est, hoc vitrum pro membrana habeto, et auferens inde quantum volueris, reliquum coque per duas horas, videlicet a prima usque ad tertiam, et habebis purpuream levem , et rursum coque a tertia usque ad sextam , erit purpurea rufa et perfecta.

Cum autem ex his coloribus operatus fueris quantum potueris, et vitrum in furno réfrigéra tum fuerit, expone opus tuum universum, et fac ignem copiosum accendi in furno in quo debet

Vasa vero facturus compone vitrum ordine quo supra , et

four où doivent s’opérer la dilatation et le nivellement. Quand il sera brûlant, prenez un fer chaud , et fendant un morceau de verre, placez-le sur le foyer du four embrasé. Dès qu’il commencera à s’amollir, prenez des tenailles de fer et un morceau de bois uni; et, l’ouvrant à l’endroit où il a été fendu , vous l’étendrez et l’ égaliserez avec les tenailles autant qu’il vous plaira. Lorsqu’il sera partout égal , enlevez-le et le mettez dans le fourneau de refroidissement, un peu chauffé, sans qu’il soit posé à plat; mais appuyez une feuille contre le

mur, puis une seconde auprès de celle-là, après l’avoir égalisée de la même manière; et une troisième , et toutes les autres. Quand elles seront froides, servez-vous-en pour composer des fenêtres en coupant des morceaux comme vous voudrez.

Quod si volueris ampullas cum longo collo facere, sic âge. Cum sufflaveris calidum vitrum quasi vesicam magnam, obstrue foramen fistulæ pollice tuo, ne forte ventus exeat, vibrans ipsam fistulam cum vitro, quod ei appendet, ultra caput tuum, eo modo quasi velis eam projicere, et mox extenso collo ejus in longum, elevata manu tua in altum , sine ipsam fîstulam cum vase inferius dependere , ut collum non curvetur, et sic separans cum humido ligno mitte in furnum refrigerii.

vessie, fermez l’ouverture du tube avec votre pouce, de peur que l’air ne s’échappe, agitant le tube avec le verre qui y est suspendu, par derrière votre tête, comme si vous vouliez le jeter au loin. Le col s’étant développé en longueur, levez votre main en haut, et laissez le tube avec le vase pendre au-dessous, de peur que le col ne se courbe; alors séparant avec un bois humide , mettez dans le fourneau de refroidissement.

déposant le vase dans le fourneau de refroidissement. Vous opérerez ainsi , tant que bon vous semblera.

UE DIVEliSIS VITRI COEOKIItliS

Inveniuntur in antiquis ædificiis paganorum in musivo opéré diversa généra vitri; videlicet album, nigrum, viride, croceum, saphireum, rubicundum, purpureum, et non est perspicax, sed densum in modum marmoris , et sunt quasi lapilli quadri, ex quibus fiunt electra in auro, argento et cupro , de quibus in suo loco sufficienter dicemus. Inveniuntur etiam vascula diversa eorundem colorant , quæ colligunt Franci in lioc opéré péritissimi, et sapliireum quidem fundunt in furnis suis, addentes ei modicum vitri clari et albi, et faciunt tabulas sapliiri pretiosas ac satis utiles in fenestris. Faciunt etiam ex purpura et viridi similiter.

Græci vero faciunt ex eisdem saphireis lapidibus pretiosos scyphos ad potandum , décorantes eos auro hoc modo. Accipientes auri petulam, de qua superins diximus, formant ex ea effigies hominum, aut avium, sive bestiarum, vel foliorum , et ponunt eas cum aqua super scyphum in quocumque loco voluerint ; et hæc petula debet aliquantulum spissior esse. Deinde accipiunt vitrum clarissimum , velut crystallum , quod ipsi componunt, quodque mox, ut senserit calorem ignis, solvitur, et terunt diligenter super lapidem porphiriticum 1 cum aqua, ponentes cum pincello tenuissime super petulam per omnia, et cum siccatum fuerit, mittunt in furnum, in quo2 fenestræ vitrum pictum coquitur , de quo postea dicemus , supponentes ignem et ligna faginea in fumo omnino siccata. Cumque viderint flammam scyphum tandiu pertransire donec modicum ru* porphireticum M. — 2 ubi M.

Faciunt etalio modo, accipientes aurum in molendino molitum, cujus usus est in libris, tempérant aqua , et argentum similiter, facientes inde circulos et in eis imagines , sive bestias, aut aves , opéré variato , et liniunt hæc vitro lucidissimo , de quo supra diximus. Deinde accipientes vitrum album et rubicundum ac viride, quorum usus est in electris , terunt super lapidem poiphiriticum unumquodque per se diligenter cum aqua, et inde pingunt flosculos et nodos, abaque minuta, quæ voluerint, opéré vario inter circulos et nodos, et limbum circa oram ; et hoc mediocriter spissum, coquentes in furno ordine quo supra. Faciunt

point quelle prenne une légère rougeur, aussitôt, enlevant le bois, ils bouchent le fourneau jusqu’à ce qu’il se soit refroidi, et l’or ne se détachera jamais.

Vitreas etiam tabulas faciunt opéré fenestrario ex albo vitro lucido, spissas ad mensuram unius digiti, findentes eas calido ferro per quadras particulas minutas, et cooperientes eas in uno latere auri petula, superliniunt vitrum lucidissimum tritum ut supra, et componunt eas conjunctim super ferream tabulam , de quo paulo inferius dicemus, coopertam calce sive cineribus coquentes in furno fenestrarum, ut supra. Hujusmodi vitrum interpositum musivum opus omnino décorât.

pourpre ou de saphir léger, et des fioles à col médiocrement allongé, les entourant de fils faits avec du verre blanc, et y plaçant des anses du même verre. Ils ornent encore à volonté leurs divers travaux d’autres couleurs.

Scutellas quoque fictiles et navicula f'aciunt , aliaque vasa fietilia, pingentes ea hoc modo. Accipiunt omnium généra colorum , terentes ea singillatim cum aqua, et ad unumquemque colorem miscentes ejusdem coloris vitrum per se minutissime tritum cum aqua, quintam partem, inde pingunt circulos sive arcus vel quadrangulos, et in eis bestias, aut aves , sive folia vel aliud quodcumque voluerint. Postquam vero ipsa vasa tali modo depicta fuerint, mittunt ea in furnum fenestrarum , adhibentes inferius ignem atque ligna faginea sicca, donec a flammis circumdata eandescant, sicque extractis lignis furnum obstruunt. Possunt etiam eadem vasa per loca decorare auri petula, sive molito auro et argento, modo quo supra, si voluerint.

Cum volueris fenestras componere vitreas, primum fac tibi tahu lam ligneam æqualem tantæ latitudinis etlongitudinis, ut possis unius cujusque fenestræ duas partes in ea operari, et accipiens cretam atque radens cum cultello per totam tabulam, asperge desuper aquam per onrnia, et frica cum panno per totum. Cumque siccata fuerit, accipe mensuram unius partis in fenestra longitudinem et latitudinem , pingens eam in tabula régula et circino cum plumbo vel stagne , et si vis limbum in ea habere, pertrahe cum latitudine qua tibi placuerit, et opéré quo volueris. Quo facto pertrahe imagines quoi volueris in primis plumbo vel stagno, sicque ruboo colore sive nigro, faciens omnes tractus studiose, quia necessarium erit cum vitrum pinxeris, utsecundum ‘ tabulam conjungens 2 umbras et lumina. Deinde disponens va1 secundam ed. — 2 Conjungas ?

Postea calefacies in foco ferrum divisorium , quod sit per omnia gracile, sed in fine grossius. Quod cum canduerit in grossiori parte, appone vitro , quod dividere volueris , et mox apparebit initium fracturæ. Si vero vitrum durum fuerit, madefac illud digito tuo ex saliva in loco, ubi ferrum posueras; quo statim fisso, secundum quod dividere volueris, trahe ferrum et fissura sequetur. Omnibus vero partibus ita divisis, accipe grosarium ferrum, quod sit longitudine unius palmi, utroque capite recurvum, cum quo æquabis et conjunges omnes partes, unamquamque in suo loco. His ita compositis accipe colorem cum quo vitrum pingere debes, quem tali modo compones.

Toile cuprum tenue percussum , comburens in parvula patella ferrea , donec pulvis omnino sit, et accipe particulas viridis vitri, et saphiri græci, terens singulariter inter duos lapides porfiriticos, et commiscens hæc tria simul , ita ut sit tertia pars pulvis, et tertia viride, tertiaque saphirum, teres pariter super ipsum lapidem cum vino vel urina diligentissime, et mittens in vas ferreum sive plumbeum, pinge vitrum cumomni cautela secundumtractus, qui sunt in tabula. Quod si litteras in vitro facere volueris, partes illas cooperies omnino ipso colore, scribens eas cauda pincelli.

Umbras et lumina vestimentorum , si studiosus fueris in hoc opéré, poteris eodem modo facere, sicut in pictura colorum , tali modo. Cum feceris tractus in vestimentis ex colore prædicto, sparge eum cum pincello ita ut vitrum fiat perspicax in ea parte, qua luminam facere consuevisti in pictura, et idem tractus in una parte sit densus, in altéra levis, atque levior cum tanta diligentia discretus, quasi videantur très colores appositi. Quem ordinem etiam observare debes infra supercilia , et circa oculos atque nares et mentum, ac circa faciès juvenum , circa pedes nudos et manus et reliqua membra nudi corporis, sitque species picturæ composita colorum varietate.

1 Hune titulum, in Ed. vitiose deseriptum, posuimus ex indice capitum.

Sit etiam quidam ornatus in vitro, videlicet in vestibus, in sedibus, et in campis, in saphiro, in viridi et albo, purpureoque colore claro. Cum feceris priores umbrasin hujusmodi vestimentis, et siccæ fuerint, quicquid reliquum est vitri , cooperi levi colore, qui non sit tam densus sicut secunda umbra, nec tam clarus sicut tertia, sed inter lias médius. Quo exsiccato fac cum cauda pincelli juxta priores umbras, quas feceras, subtiles tractus ex utraque parte , ita ut inter hos tractus et priores umbras illius levis 2 coloris subtiles tractus remaneant. In reliquo autem fac circulos et ramos, et in eis flores ac folia eodem modo, quo fiunt in litteris pictis ; sed campos qui coloribus implentur in litteris, debes in vitro subtilissimis ramusculis pingere. Potes etiam in ipsis circulis interdum bestiolas et avicolas et vermiculos ac nudas

1 Ex ind. cap. sicut supra. — 2 Ed. levius.

Accipe virgas flexibiles infîgens eas terræ in angulo domus, utroque capite æqualiter in similitudinem arcuum, qui arcus habeant altitudinem pedis etdimidii, latitudinem quoque similem , longitudinem vero modice amplius duorum pedum. Deinde macerabis argillam fortiter cuni aqua et fimo equi, ita ut très partes sint argilla, et quarta fimus. Qua optime macerata, miscebis ei fœnum siccum, faciens ei pastillos long os et cooperies arcum virgarum interius et exterius ad spissitudinem unius pugni , et in medio superius relinques foramen rotundum per quod possis manum tuam imponere; faciès etiam tibi très trabes ferreos grossitudine unius digiti , et longitudine tanta ut possint transire latitudinem furni, quibus faciès ex utraque parte tria foramina, ut cum volueris possis imponere et eicere. Tune pones in furnum ignem et ligna donec exsiccetur.

1 Ex iud. cap. sicut supra.

Intérim fac tibi tabulam ferream ad mensuram fnrni interius, exceptis duobus digitis in longitudine et duobus in latitudine, super quam cribrabis calcem vivum siccum , sive cineres spissitudine unius festucæ, et cum æquali ligno compones eos ut firmiter jaceant. Habebit eadem tabula caudam ferream, per quam possit portari et imponi ac extrahi. Pones autem super eam vitrum pictum diligenter et conjunctum, ita ut in exteriore parte versus caudam ponas viride et saphirum, ac interius album et croceum et purpureum , quod durius est contra ignem , et sic immissis trabibus pones super eos tabulam. Deinde accipies ligna faginea in fumo valde sicca, et accendes ignem modicum in furno, postea majorem cum omni cautela , donec videas flammam rétro, et ex utraque parte inter furnum et tabulam ascendere, et vitrum transiendo atque quasi lingendo cooperire, tamdiu

Fac tibi duos ferros, qui habeant latitudinem digitorum duorura et spissitudinem unius digiti , longitudinemque unius ulnæ.

> Ed . ferris.

comme en le léchant jusqu’à ce qu’il blanchisse un peu, aussitôt, ôtez le bois. Vous fermerez la porte du fourneau avec soin, ainsi que l’ouverture supérieure par où sortait la fumée , tandis qu’il se refroidira de lui-même. La chaux et la cendre sur la table servent à conserver le verre qui ne peut plus se briser par la chaleur et le contact immédiat avec le fer. En retirant le verre, essayez si vous pouvez gratter la couleur avec votre ongle. Si elle ne s’enlève pas, il suffit. Dans le cas contraire, mettez-le cuire

derechef. Tontes les parties cuites ainsi, replacez sur la table chacune en son lieu , ensuite fondez des verges de plomb pur de la manière suivante.

Post hæc fac tibi larem ubi plumbum fundas, et in lare fossam in quo ponas testam ollæ magnam, quam Unies interius et exterius argilla cum fimo 1 macerato ut firmior sit, et super eam accendes ignem copiosum. Cumque siccata fnerit , pone plumbum super ignem intra testam ita, ut cum liquefactum fuerit fluat in eam. Iterum 2 aperiens ferrum calami pone super carbones, ut calidum fiat, et habeas lignum longitudinis uniusulnæ, quod sit in uno capite, quo manu tenebitur, rotundum, in altero vero planum et latum ad mensuram quatuor digitorum , ubi incidatur in transverso usque in medium secundum latitudinem ferri, in quam incisuram ipsum ferrum calidum et in se clausum pones, et ita in superiori parte manu modicum reflexa tenebis, ut inferiori parte super terram stet, acceptaque parvula patella

i Sic C. L. Ed . fumo. — 2 intérim legendum videtur.

Quod si ferrum non habueris, perquire tibi lignum abietinum vel aliud, quod æqualiter findi possit, longitudinis, latitudinis et spissitudinis ut supra, quod fissum incide exterius rotundum.

puisez le plomb fondu et versez dans le fer. Aussitôt déposez la cuiller sur le feu pour quelle soit toujours chaude; jetez à terre le fer dégagé du bois, ouvrez avec un couteau, ôtez la verge, fermez derechef et replacez dans le bois. Mais, si le plomb ne peut couler jusqu’au fond du fer, ayant mieux chauffé ce fer, versez de nouveau, et vous élèverez ainsi la température jusqu’à ce qu’il se remplisse : car, si elle est égale, avec une seule chaleur vous

pourrez fondre plus de quarante verges.

His ita completis accipe stagnum purum et commisce ei quintam partem plumbi , et funde in supradieto ferro sive ligno quot calamos volueris, cum quibus opus tuum solidabis. Habeas quoque clavos quadraginta longitudine digiti unius, qui sint in uno capite graciles et rotundi, in altero quadri et recurvi penitus,

rainure. Alors vous pourrez verser légèrement autant que vous voudrez. Quand .vous penserez avoir assez de verges, coupez un bois large de deux doigts et épais comme la verge est large intérieurement, le fendant par le milieu pour que d’un bout il soit entier, et présente de l’autre une fente à placer la verge. Après l’y avoir mise, taillez avec un couteau des deux côtés; polissez et raclez, comme il vous plaira.

In imaginibus vero fenestrarum si volueris in crucibus, et in libris, aut in ornatu vestimentorum , super vitrum pictum gemmas facere alterius coloris absque plumbo, videlicet iacinctos1 et smaragdos, hoc modo agas. Cum feceris in suis locis cruces in capite majestatis, aut librum, sive ornamenta in fine vestium, quæ in pictura fiunt ex auro sive ex auripigmento, hæc in fenestris fiant ex croceo vitro claro. Quæ cum pinxeris opéré fabrili , dispone loca in quibus lapides ponere volueris, acceptisque parvée et soudée d’un côté, la tournant de l’autre, vous l’affermirez partout de même, en raclant et en soudant.

Si vero volueris simplices fenestras componere, mensuram longitudinis et latitudinis primum fac in lignea tabula, deinde pertrahe nodos vel aliud quod libuerit , distinctisque coloribus imponendis, findevitrum et grosa conjunge, adhibitisque clavis include plumbo, et solida ex utraque parte, circumpone ligna clavis firmata et confige ubi volueris.

en des hyacinthes en proportion avec le nombre des places auxquelles vous les destinez, puis avec du verre vert des émeraudes; faites en sorte qu’il y ait toujours une émeraude entre deux hyacinthes. Les ayant jointes et consolidées soigneusement à leurs places, entourez-les au moyen du pinceau d’une couleur épaisse, afin que rien ne puisse couler entre deux verres : dans cet état, cuisez avec les autres parties dans le fourneau , et elles adhéreront entre elles au point de ne jamais tomber.

Ex vitro etiam fiunt anuli hoc modo. Compone furnum parvulum ordine quo supra, deinde acquire cineres, sal, pulverem cupri et plumbum. Hisque compositis distingue colores vitri quos volueris, suppositoque igné et lignis coque. Intérim acquire tibi lignum longitudine unius palmi , et grossitudine unius digiti , et in tertia ejus parte pone rotulam ligneam latitudine unius palmæ, ita ut duas partes ligni teneas in manu, et rotula super

ôtez le bois, fermez avec soin la porte du fourneau et l’ouverture supérieure jusqu’à entier refroidissement. Retirez le vase, videz les cendres sans eau : alors vous le laverez et le garderez pour vous en servir à volonté.

que bon vous semblera. Si vous voulez varier les anneaux en couleurs, lorsque vous aurez pris et perforé le verre avec le fer effilé, tirez d’un autre vase du verre d’une autre couleur, appliquez-en comme un fil autour du verre de l’anneau ; l’ayant chauffé à

la flamme comme précédemment , achevez de la même manière. Vous pouvez aussi sur un anneau placer du verre d’espèce différente comme pierre précieuse, et chauffer à la flamme pour qu’il adhère.

Eximius Prophetarum David , quem Dominus Deus præscivit ante tempora secularia et prædestinavit, quemque juxta simplicitatem et humilitatem mentis illius, secundum cor suum elegit, et sibi dilectæ plebi principem præposuit, utque regimen tanti nominis nobiliter et prudenter disponeret , spiritu principali confirmavit, tota mentis intentione se colligens in amorem sui conditoris, hæc inter alia protulit : Domine, dilexi décorent domus tuœ. Et licet vir tantæ auctoritatis tamque capacis intellectus, domum hanc diceret habitationem cœlestis curiæ, in

Ædifica tibi domum spatiosam et altam, cujus longitudo ad orientera tendatur, in cujns pariete meridiano faciès fenestras quot volueris et possis, ita ut inter duas fenestras quinque pedes sint. Divide autem medietatem domus ad opus fusile faciendum , et cuprum ac stagnum et plumbum operandum , uno pariete usque ad summitatem altitudinis , et rursum divide quod reliquum est in duo uno pariete, ad operandum

Deinde fode fossam ante fenestram, a pariete fenestræ pede et dimidio , quæ stabit in transverso , habens longitudinis trium pedum, latitudinis duorum, quam texes lignis in* circuitu, quorum lignorum duo in medio contra fenestram procédant a fossa altitudine dimidii pedis, super quæ jungatur discus unus qui cooperiat genua sedentium in fossa, latitudine duorum pedum , longitudine trium, in transverso super fossam, ita æqualis , ut quicquid minutim auri vel argenti desuper ceciderit , possit diligenter scopari.

Que les fenêtres ne s’élèvent au-dessus du sol que d’un pied , qu’elles n’aient que trois pieds de hauteur sur deux de largeur.

Juxta parietem vero prope fenestram in sinistra parte sedentis, figatur lignum in terram , longitudine trium pedum , latitudine duorum , spissitudine pene duorum digitorum , quod cum fïrmiter steterit, habeat foramen grossitudine unius digiti in medio, a terra altitudine quatuor digitorum. Habeat quoque in anteriore parte lignum strictum sibi conjunctum, et clavis ligneis affixum, latitudine quatuor digitorum, cujus longitudo æquetur majori ligno. Ante quod stabilies aliud lignum æquæ latitudinis et longitudinis , ita ut inter duo hæc ligna sit amplitudo trium digitorum , et affige illud exterius duobus aut tribus paxillis , et accepta argilla non macerata nec aqua mixta, sed noviter effossa, mitte in illud spatium in primis modicum, et compinge cum ligno rotundo fortiter, deinde amplius, et fortiter iterum percute, sicque faciès donec duæ partes ipsius spatii impleantur, et tertiam

Deinde fac tibi folles de pellibus arietum ita. Cum occiduntur arietes, non incidantur pelles sub ventre, sed in posterioribus aperiantur, et ita eversentur ut integræ extrahantur, et impletæ stramine modice exsiccentur. Postea jaceant in confeetione fæcis et salis una die et duabus noctibus , tertia vero trahantur in

enlevez le bois qui est en avant; avec un long couteau taillez également l’argile par-devant et par-dessus; avec un bois mince battez fortement. Ayez de l’argile pétrie et mêlée de fumier de cheval , fabriquez le fourneau et son foyer , couvrant le mur de peur qu’il ne soit brûlé par le feu. Au moyen d’un bois effilé, perforez l’argile à travers l’ouverture qui est derrière le bois : faites ainsi tous les fourneaux d’atelier.

Incudes latæ , æquales et quadræ. Item incudes æquales et cornutæ. Item incodes superins rotundæ in similitudine dimidii pomi, ona major, alia minor, tertia brevis, qui vocantur nodi. Item incudes superius longæ et strictæ quasi duo cornua ab hastili præcedentia, quorum unum .sit rotundum et deductum ita , ut in summitate sit gracile , aliud vero latius et in summitate modice recurvum in rotunda æqualitate ad similitudinem unius pollicis. Hæ sint majores et minores.

Mallei multi, majores, minores et parvi , in una parte lati, in

Forcipes manuales fortes, habentes nodos in summitate, majores et minores. Item forcipes médiocres, quibus iiminanda quoque teneantur, quæ sint in summitate unius caudæ graciles , in altéra pendeat ferrum tenue et latum , ac perforatum, cui cum posueris aliquid parvum liminandum, comprime fortiter, et mitte gracilem caudam in quod foramen volueris. Item forcipes parvuli, in una summitate sibi adbærentes , et in altéra graciles, quibus grana et alia quæque minuta eomponantur. Item forcipes, qui dieuntur carponarii , et majores et minores, quæ sint in una summitate integri et plicati, in altéra aperti et modice curvi.

étroits à l’autre. Item , marteaux longs et minces arrondis au bout , gros et plus petits.

Ferri duo latitudine trium digitorum , superius et inferius stricti, per omnia tenues, et tribus ordinibus aut quatuor perforati, per quæ foramina fila trahantur.

Est autem instrumentum ferreum , quod dieitur organarium , quod constat duobus ferris, uno inferius, altero superius; sed pars inferior habet grossitudinem et longitudinem longioris diouvertes et un peu crochues. Item, tenailles à couper, grandes et petites, composées de deux parties et fixées par un clou.

Fiunt etiam ferri graciles ut festuca, longitudine unius digiti, quadri ; sed in uno latere latiores , quorum caudæ , in quibus manubria ponuntur, sunt sursum curvæ ; inferius autem per longitudinem est tractus fossus et limatus quasi sulcus , et ex utraque ej us parte sunt costæ acutæ limatæ. His ferris limantur fila aurea et argentea grossa et subtilia , ita ut in eis grana appareant.

Fiunt quoque ferri fossorii ad fodiendum hoc modo. Fit ferrum ex chalybe puro, longitudine digiti majoris, et grossum ut

Fiunt etiam ferri rasorii graciles, sed in fine aliquantulum

doigt, gros comme une paille, plus gros au milieu et carré. L’un des bouts se place dans un manche, à l’autre on lime l’un des angles, celui de dessus jusqu’à celui de dessous, mais celui-ci est le plus long, et limé lin en pointe : ce fer se trempe chaud dans l’eau. Sur ce modèle on en fabrique plusieurs grands et petits. On en fait aussi un autre carré, plus large et mince, dont le tranchant soit dans la largeur même afin qu’il y ait deux côtes plus longues et unies par-dessus et deux par-dessous. De cette manière

on en fait aussi plusieurs petits et grands. On établit encore un fer rond et gros comme une paille, dont on lime la pointe de façon que le trait qu’il creuse soit rond.

Fiunt quoque ferri ad exprimendas imagines, aves, bestias, sive flores, ductiles in auro et argento et cupro, longitudine unius palmi, superius lati et capitati, inferius vero graciles, rotundi, tenues, trianguli, quadranguli, recurvi, prout libuerit varietas operis formati , qui malleo debent percuti. Fit vero ferrum eodem modo formatum, sed gracile in fine, in quo est foramen altero ferro graciliore1 inditum, et in circuitu limatum, quod cum percussum fnerit in auro vel argento sive cupro deaurato , apparet quasi subtilissimus circulus.

1 Ed. graciliorem.

d’un côté, petits et grands, quelquesuns recourbés à volonté selon le genre d’ouvrage. On en fabrique d’autres de la même manière , mais émoussés pour polir le travail.

Fiunt quoque ferri incisorii talis magnitudinis , ut plena manu teneantur, et super manum emineant, lati et æquales, inferius etiam manum excedant , lati , tenues et acuti. Horum multi fiunt parvi et magni, quibus inciditur aurum et argentum sive cuprum spissum.

Sunt et ferri tenues et stricti perforati , in quibus capitantur clavi , magni , médiocres et parvi.

Sunt etiam ferri infusôrii, longi, rotundi et quadri, in quibus funditur liquefactum aurum, argentum vel cuprum. Sunt et circini ferrei duabus partibus compositi , majores et minores, recti et curvi.

Limæ vero fiunt ex puro chalybe , magnæ et médiocres , ut quadræ , trium costarum et rotundæ. Fiunt1 2 et aliæ , fortiores sint in medio, intus ex molli ferro, exterius vero cooperiuntur chalybe. Quæ cum percussæ3 fuerint secundum magnitudinem, quam eis auctor earum dare voluerit, æquantur super

1 Hæc ex ind. cap. addid 2 Sic Ëd. Omissa hæc videntur in codice , et infra vocabulum auctor.

— - 3 Sic C. L. Ed. perversœ.

Combure cornu bovis in igné et rade, atque misce ei tertiam partem salis , et tere fortiter. Deinde mitte limam in ignem , et cum canduerit , salies illam confectionem super eam ex omni parte , aptisque carbonibus valde ardentibus cum festinatione sufflabis per omnia sic ut temperamentum non cadat , et statim eiciens extingue æqualiter in aqua, et inde eiciens siccabis modice super ignem. Hoc modo temperabis omnes quæ sunt exchalybe1.

1 Post hæc in Ed. aliud caput incipit, inscriptum Item unde supra , quod non est in indice.

deux tranchants. On en taille aussi d’autres avec le fer à couper dont nous avons parlé plus haut : au moyen de ces limes on doit unir le travail préalablement lime avec de plus grosses. Lorsqu’elles auront été taillées de toutes faces, faites leur trempe de cette manière.

Ferri quoque fossorii temperantur hoc modo. Cum limati fuerint et suis manubriis aptati, summitas eorum mittitur in ignem,

1 Imo lineo.

petites, carrées, demi-rondes, triangulaires , minces, de fer doux, et vous les tremperez ainsi. Après les avoir taillées au marteau, ou avec le fer à couper, ou avec un couteau , vous les oindrez de vieille graisse de porc, vous les entourerez de bandelettes coupées à un cuir de bouc , et vous lierez avec un fil de lin. Vous les couvrirez ensuite une à une d’argile pétrie , laissant les queues à nu. Lorsqu’elles seront sèches , vous les mettrez au feu et soufflerez fortement , afin que le cuir brûle : vous les dégagerez promptement de l’argile , vous éteindrez également dans l’eau et retirant vous sécherez au feu.

Fit etiam ferramentorum aliud temperamentum , quibus vitrum inciditur et molliores lapides hoc modo. Toile hircum triennem , et liga eum intus tribus diebus sine cibo , quarta da ei filicem comedere et nihil aliud. Quem cum diebus duobus comederit, sequenti nocte cooperi eum in dolio inferius perforato , sub quibus foraminibus pone aliud vas integrum , in quo colligas urinam ejus. Qua duabus vel tribus noctibus tali modo sufficienter collecta, emitte hircum, et in ipsa urina ferramenta tua tempera. In urina etiam rufi pueri parvuli temperantur ferramenta , durius quam in aqua simplici.

1 Sic Ed. In ind. cap. item unde supra.

commence à blanchir, on la retire et on l’éteint dans l’eau.

Hæc omnia præ manibus, habeas argillam albam, et tere eam minutissime, acceptisque vasis veteribus1 in quibus aurum vel argentum prius infusum fuit, eomminue singulariter. Quæ si non habeas, accipe partes albæ ollæ, et mitte eas in carbones donec incandescant , et si non resiliunt, sine refrigerari et tere singulariter. Deinde pone duas partes argillæ tritæ et tertiam coctæ testæ, et commisceas cum aqua tepida, macéra fortiter, et inde compone vascula majora et minora, in quibus liquefacies aurum et argentum. Intérim vero, dum siccatur, accepta statera, pondéra aurum vel argentum , quod operari volueris. Quod si argentum purum non fuerit, hoc modo purifica.

1 Sic C. L. Ed. -vitribus.

Gribra cineres , commiscens eos aqua , et accipe testam ollæ in igné probatam, quæ tantæ magnitudinis sit, in qua eredas liquefieri posse argentum , quod purifieari debet , ut non effundatur, et mitte cineres in eam , in medio tenues et circa oram spissos , et sicca ad carbones. Qua siccata 1 amove carbones a fornace modicum, et pone ipsam testam cum cineribus sub foramine ante fornacem , sic ut ventus ex folle in eam flet , superpositisque carbonibus suffla donec candescant. Deinde mitte argentum in eam, et superpone modicum plumbi, superquejectis carbonibus liquefac illud , et habeas juxta te virgam ex sepe vento siccatam, cum qua discooperies diligenter, et purifica ab argento quicquid immunditiæ super illud videris, positoque super illud titione , hoc est ligno igné usto, sufflabis mediocriter longo

1 Ed. quam siccatam.

Quo purificato si calicem fabricare volueris, divide argentum æqualiter in duo , et medietatem serva ad faciendum pedem et patenam; ex altéra vero faciès vas, cui adicies ex portione pax Hæc duo postrema vocabula, in Ed. omissa, ex ind. cap. addid.

plomb, si vous vous apercevez que l’argent n’est pas encore pur, remettez du plomb , et replaçant vos charbons , faites comme déjà. Si l’argent rejaillit en ébullition, sachez que de l’étain ou de l’auricalque s’y trouve mêlé : cassez menu un petit morceau de verre, jetez sur l’argent, ajoutez du plomb, apportez des charbons et soufflez fort. Regardez comme auparavant , enlevez avec la baguette les scories de verre et de plomb, approchez un tison, faites

comme ci-dessus, et cela jusqu’à ce qu’il soit pur.

His ita dispositis mitte argentum in uno vasculorum , et cum liquefactum fuerit, proice modicum salis super illud, moxque effunde in infusorium rotundum quod sit calefactum super ignem, et sit in eo cera liquefacta. Et si per aliquam negligentiam contigerit, ut argentum fusum non sit sanum, iterum funde, donec sanum fiat. Deinde fac tibi eonfectionem ex fecibus claris et sale , in qua extingues argentum quotiens recoxeris.

coupe, en y ajoutant une partie de la portion de la patène. Par exemple, y a-t-il un marc d’argent , ajoutez la moitié , le poids de douze écus que vous limerez ensuite et raclerez pour les rendre à leur part. S’il y a plus ou moins d’argent, vous en ajouterez selon la quantité , et après cela vous rétablirez à chaque portion son poids.

Cumque cœperis percutere, quære meditullium in eo, et fac centrum cum circino, et circa eum faciès caudam quadram , in qua pedem configere debes. Cum vero sic attenuatum fuerit, ut manu plicari possit , fac interius circulos cum circino a centro usque in medium, et exterius a medio usque ad oram; et cum rotundo malleo percute interius secundum circulos , ut inde profunditatem capiat , et exterius cum mediocri super rotundam incudem secundum circulos usque ad oram , ut inde strictius fiat ; et hoc tamdiu fac donec ei formam et amplitudinem secundum argenti quantitatem acquiras. Quo facto rade interius et exterius æque cum lima, et circa oram, donec æquale per omnia fiat. Deinde residuam medietatem argenti sicut supra divide in duo , et ab una parte aufer pondus sex nummorum , et adde alteri , in qua pedem faciès , quod postea inde limando auferes

Quod si calicem magnum argenteum fabricare volueris, quatuor, aut sex, seu decem marcarum, primo igné probabis et purgabistotum argentum, deinde divides ordine quo supra. Posthæc

reste, et frappez une roulette arrondie au compas, aussi large que le calice a de hauteur depuis le bas du pied jusqu’au haut de la coupe et un peu plus ; battez -en la cavité à la partie inférieure selon la largeur du vase à la partie supérieure, afin qu’il puisse y entrer également. Si vous voulez , tracez intérieurement deux cercles avec le compas, avec une alêne émoussée dessinez au milieu l’image d’un agneau ou une main symbolique paraissant descendre du ciel, et des lettres entre ces deux cercles ; au moyen du fer à creuser, fouillez légèrement, donnant le même poli qu’au calice.

Accipe argentum purum , et æquo pondéré divide in duo , addens ei tertiam partem cupri puri. Quas très partes, cum miseris in fusile vasculum, pondéra tantum plumbi, quantum appendit medietas ipsius cupri , quod argento miscuisti , acceptumque sulphur croceum frange minutatim , et mitte plumbum et partem sulphuris ipsius super vasculum cupreum, ac reliquum sulphuris mitte in aliud vas1 fusile. Cumque liquefeceris argentum cum cupro , move pariter cum carbone , statimque infunde ei plumbum et sulphur ex cupreo vasculo, et rursum commisce

cum carbone fortiter, et cum festinatione funde in aliud vas

fusile super sulphur quod in eo miseras, moxque deposito vasculo , cum quo fuderas , accipe illud in quod fudisti , et mitte in ignem donec liquéfiât , iterumque commovens funde in ferrum infusorium. Quod prius quam frigescat, percute modicum, et

1 Ed. fas.

Cumque sic plures pennas impleveris , accipe gummi , quod vocatur barabas, et particulam ejus modicam tere cum aqua in

continuerez jusqu’à ce qu’il s’amincisse tout à fait. Car la nature du niello est telle, que si on le bat à froid, il se liquéfie bientôt, se brise et se réduit : il ne doit pas être chauffé au rouge , parce qu’ aussitôt il se liquéfie et coule en cendres. Quand vous avez aminci le niello , mettezle dans un vase profond et épais , l’arrosant d’eau , et le broyant avec un marteau rond , jusqu’à ce qu’il devienne très-menu : ôtez-le , faites sécher; mettez dans une plume d’oie ce qui est broyé, et bouchez. Quant

à ce qui est plus gros, mettez-le dans le vase et écrasez ; ayant fait sécher de nouveau , mettez dans une autre plume.

Si vero volueris aures calici apponere , mox ut percusseris et raseris, priusquam aliud quid operis in eo facias , accepta cera forma inde aures, et scalpe in eis dracones vel bestias vel aves, sive folia quomodocumque volueris. In summitate vero utriusque auris pone parum ceræ rotundæ, sicut gracilis candela longitudine minimi digiti, sed in summitate sit aliquantulum grossior, quæ cera vocatur infusorium ; quam solidabis ealido ferro. Deinde accipe argillam fortiter inaceralam, et cooperi diligenter utrasque aures singillatim, ita ut omnia foramina sculpturæ impleantur. Quæ cum siccatæ fuerint, iterum cooperi diligenter per omnia, excepta summitate infusorii , et tertio similiter faciès. Postea mitte ipsas formas juxta carbones, et cum calefactæ fuerint, effundes ceram. Quaeffusa pone eas1 omnino ad ignem, convertens

Pondéra duas partes argenti pmi, et tertiam cupri rubri, et eonfunde atque subtiliter lima in vase mundo, et mitte in pennam. Deinde toile vini petram, cjuæ crescit interius circa vasa, in quibus optimum vinum diu jacet, et particulas ejus liga in panno, et mitte in ignem ut comburatur tamdiu donec nullus inde fumus procédât. Quo ab igné levato et refrigerato exsuffla cineres 1 panni et illud ustum tere in cupreo vase cum rotundo malleo , admixta aqua et sale ut sit spissum sicut fex ; quod cum ligno tenui linies circa clavos interius et exterius, et excuties cum brevi ferro limatum argentum desuper, sicque siccabis. Iterum linies mixturam illam desuper spissius quam ante, et mittes in ignem, adhibitisque carbonibus diligenter cooperies leniterque sufflabis longo flatu, donec solidatura liquéfiât suffîcienter, eductumque

1 Ed. cinere.

Cum miscueris et fuderis nigellum, partem unam inde toiles

1 Vel mdebis addendum, ut vertinius, vel legeiidum et sic. 2 Ed. appositosque.

vous ôterez le vase du feu, vous le laisrez refroidir un peu, vous le laverez , et vous regarderez si les clous sont solides; s'ils ne le sont pas, faites-y comme auparavant. Lorsqu’ils seront solides, retouchez -les à la lime intérieurement , raclez également de manière que personne ne puisse reconnaître à quelle place ils sont ; joignez de nouveau soigneusement les oreilles appliquées à l’extérieur. Faites dans leur milieu contre les clous des trous fins, et à la même place au-delà des clous de semblables, dans lesquels vous les ficherez tout le travail étant

achevé , de telle façon que personne ne s’aperçoive comment ils adhèrent. Après cela , ciselez et creusez ces oreilles attentivement avec des limes et des instruments en fer ; et , si vous voulez y nieller quelque chose , vous ferez ainsi.

Toile aurum qualecunque sit, et percute donec tennis lamina fiat, latitudine trium digitorum et longitudine quantum possit. Deinde incide partes ut sint æque longæ et latæ, et conjunges

la battrez carrée , longue et fine. Ensuite prenez l’oreille avec des tenailles, chauffez au feu jusqu’à ce qu elle rougisse ; avec d’autres tenailles longues et légères tenez le nieilo , et frottez sur toutes les places que vous voudrez nieller jusqu’à ce que tous les traits soient pleins : l’ayant retiré du feu , aplanissez avec soin au moyen d’une lime plate , jusqu’à ce que l’argent paraisse de façon qu’à peine vous puissiez apercevoir les traits. Alors, avec le fer à couper raclez, enlevez soigneusement les rugosités , et vous

dorerez ce qui reste : vous préparerez ainsi cette dorure.

Si vero parum fuerit auri, quod coquere vis, ipsum percute, et compone in testas sicut superius. Postea accipe ollam novam et frange in fundo unum foramen, et circa latus quatuor, et fac

longues, dures, pouvant résister longtemps à la flamme ; sur elles vous poserez les vases avec l’or, et vous couvrirez d’autres têts en abondance. Placez dessous du feu et du bois, et veillez à ce que la chaleur ne cesse d’être active pendant l’espace d’un jour et d’une nuit : le matin , ôtant l’or, refondez, battez, mettez au fourneau comme la première fois. Après un jour et une nuit enlevez derechef, ajoutez un peu de cuivre rouge, fondez comme ci-dessus, remettez au fourneau; lorsque vous aurez ôté une troisième fois, lavez soigneusement, faites

sécher ; pesez , examinez le déchet , enveloppez et gardez.

Coctum vero pleniter si molere volueris, mitte inde in stateram pondus octo nummorum et pondéra octies tantum vivi argenti, cui statim inmitte et frica donec album fiat, atque particulatim confringe. Toile quoque unum vasculum ex his, in quibus aurum vel argentum infunditur, quod tamen ad opus istud spissius illis esse debet, et mitte in ignem donec candescat; ferrum etiam gracile et curvum , in uno capite manubrio infixum , in altero vero habens nodum rotundum , mitte similiter in ignem, et cum utrumque canduerit, cum forcipe tene vasculum super scutellam latam, siccam , et funde in illud vivum argentum cum auro, et festinanter cum f'erro curvo et candente frica illud et mole, donec nihil sentias in vasculo , nisi liumorem ; moxq&e effunde in aquam. Ejecta vero aqua ilia , mitte aurum in manum sinistram, et lava diligenter, probans digito, si bene molitum sit;

Quod si natura auri talis est, ut sic non possis1 molere, accipe lapidem sabuleum, quadrum et æqualem, et in medio ejus fac foramen latitudine trium digitorum et simili profunditate. Deinde para tibi lapidem duriorem iîlo, sic gracilem , ut possit in illo foramine converti, et sic longum, ut possit in lignum fîgi et firmari, quod lignum trium ulnarum et in inferiori parte, in qua lapis jungendus est, sit grossitudine unius tibiæ. Super quem lapidem, altitudine dimidii pedis, transforetur ipsum lignum, cui jungatur aliud lignum tenue latitudine duarum palmarum, in quo cauda fiat, quæ foramen longi ligni pertranseat,

1 Ed. possit.

éprouvant du doigt s’il est bien moulu ; dans ce cas , placez sur une toile de lin propre , et agitez en tout sens jusqu’à ce qu’il soit desséché.

Potes etiam aurum levius molere hoc modo. Accipe testant ollæ capacem igné probatam, et porte in carbones donec omnino candescant, et mitte in eam aurum vivo argento mixtum ac minutatim confractum, tenensque cum forcipe vibra manum æqualiter, et mox videbis quomodo liquéfiât aurum et commisceatur

vivo argento. Cumque omnino

haut , et on posera sur une balance. S’il y a quelque déchet, on lavera le dépôt qui coule de la pierre ; on retrouve ainsi le poids, car c’est par cette raison que l’on place cette pierre dans le vase. De cette manière aussi doit se moudre l’argent pur battu trèsmince et mêlé de vif-argent , parce qu’il ne peut être moulu avec un fer chaud dans un vase chauffé. On le mêle de façon qu’il y ait cinq parties de vif-argent sur une sixième d’argent pur.

liquidum fuerit, mox funde in

Sume vini lapidem , de qua supra diximus , et tere diligenter super lapidem siccum, addesque ei tertiam partem salis, et mitte in testam ollæ capacem, infundens ei aquam illam, in quam projecisti aurum noviter molitum, atque imponens modicum vivi argenti, mitte super carbones donec calidum fiat, et cum ligno commove. Habeas etiam setas porci grossitudine trium digitorum aut quatuor, ferro colligatas in medio, duas mundas, cum qua lavabis aurum et argentum , et duas cum quibus deaurabis , unam siccam et alteram humidam. His omnibus ex hoc ordine compositis, accipe auriculas argenteas ad manus, et panniculum lineum complicatum tinge in confectionem calidam, cum quo fricabis omnia loca , quæ deaurare volueris in eis. Cumque cœperint invivari , calefac eas super carbones et cum setis ipsa confectione humidis frica illas fortiter, donec omnes fossuræ vivo

Toile fila ex auricalco gracilia, complicans ea ita, ut plicaturæ sint ad longitudinem minimi digiti ; et cum quadruplices fuerint, colliga eos filo lineo, ut sit quasi una pars. Ex his partibus fac quatuor aut quinque, vel sex, ita ut una pars habeat très plicaturas, alia quatuor, tertia quinque, et sic ascendendo usque ad octo. Quibus omnibus sigillatim colligatis, fac modicum foramen in ligno , in quod pones ex his particulis unam , et infunde plumbum, ita ut cum frigidum fuerit et extraxeris, adhæreant sibi ipsæ plicaturæ quasi plumbeo nodo infixæ. Hoc

l'instrument en cuivre, étendez avec les soies sèches jusqu’à ce qu’il soit égal partout : ce qu’ayant reconnu mettez dans l’eau, lavez avec des soies propres, et replaçant sur les charbons chauffez jusqu’à ce qu’il devienne tout à fait jaune.

Sume atramentum , et mitte in testam ollæ mundam et igné probatam, ponens super carbones, donec omnino liquéfiât et indurescat. Deinde aufer a testa et mitte sub ipsos carbones, atenlacés dans un nœud de plomb. De cette manière faites de chaque paquet autant de nœuds de plomb ; coupant tous les plis à une extrémité, limez et raclez -en les bouts pour qu’ils deviennent ronds et unis : avec eux vous polirez comme en burinant. Placez sur les charbons jusqu a ce que par la chaleur ils prennent une teinte jaune et perdent le lustre qu’ils avaient reçu du poli; les ayant éteints dans l’eau, vous polirez soigneusement derechef en burinant jusqu’à ce qu’ils acquièrent un éclat brillant, et vous les colorerez avec la préparation suivante.

Tenensveroillud ineodem panno, rade diligenter omnia loca,

tivez avec un soufflet jusqu’à ce qu’il brûle et se change en couleur rouge. Dès que retiré du feu il sera refroidi , broyez dans une écuelle en bois avec un marteau de fer, y ajoutant le tiers de sel et détrempant de vin ou d’urine, derechef broyez fortement jusqu’à ce qu’il épaississe comme de la lie. De cette préparation, à l’aide d’une plume, couvrez ce qui a été doré de façon qu’il ne se découvre plus d’or; placez sur les charbons pour faire sécher, et que de la fumée paraisse un peu partout; enlevez alors du feu, mettez dans l’eau , lavez attentivement avec des soies de porc propres, séchez encore sur les charbons , enveloppez d’un linge propre jusqu’à refroidissement.

Deinde quicquid residui fuerit argenti , funde : unde faciès patenam. Quam cum attenuaveris , fac in medio ejus circulum secundum latitudinem calicis, et infra hune circulum metire octo spatia æqu aliter divisa, et in unoquoque spatio fac circulum dimidium , ut sint quasi octo arcus , quos cum rotundo malleo percuties donec cavi fiant, et inferius ductili opéré percuties anen fabriquerez le pied avec le nœud comme le pied du petit calice, excepté que dans ce plus grand vous ferez monter les côtes depuis le bas de la partie large du pied jusqu’au nœud ; vous en niellerez la moitié , et les autres vous les creuserez, dorerez et décorerez de toute sorte d’ornements de même que sur la coupe. Cela achevé, vous dorerez, vous ajusterez aussi l’anneau qui doit être entre la coupe et le nœud , et vous assujettirez comme au petit calice.

Fistulam quoque faciès in calice hoc modo. Fac tibi ferrum longitudine palmi unius et quatuor digitorum , quod in una summitate valde sit gracile, et inde procédât grossius et grossius usque ad alteram summitatem , quæ sit sicut festuca ; sitque ferrum rotundum et æqualiter limatum. Cumque attenuaveris argentum purum , complica illud circa hoc ferrum , conjungens summitates æqualiter cum linea, ejectoque ferro mitte in ignem et solida. Rursum imposito ferro percute cum malleo æqualiter per omnia tamdiu, donec junctura non appareat. Deinde fac

vous battrez des angles entre les arcs , et autour un bord de la largeur d’un petit ongle, qui s’élève au-dessus du plat de toute la patène ; vous le creuserez délicatement, vous le niellerez; vous dorerez le reste de la patène, et polirez le tout comme précédemment.

ÏYüv.

sies dont la rupture laisse voir l’argent, et l’ouvrage défiguré ne peut être réparé qu’en raclant toute la dorure pour dorer de nouveau.

Il y a un grand nombre d’espèces d’or, entre lesquelles la meilleure naît dans la terre de Hevilath, qu entoure le fleuve Gehon , suivant la Genèse. Après en avoir découvert les veines sous terre, les hommes habiles dans cet art l’extraient, le purifient au feu, l’éprouvent au fourneau et le préparent à leurs usages.

Est et aurum arabicum pretiosissimum et eximii ruboris, cujus usus in antiquissimis vasis frequenter reperitur, cujus specie1 modérai operarii utuntur, dum pallido auro quintam partem rubei cupri addunt, et multos incautos decipiunt. Quod hoc modo caveri potest, ut mittatur in ignem, et si purum aurum est, non amittit fulgorem, si vero ammixtum, omnino amittit fulgorem.

Est etiam aurum, quod dicitur Hispanicum a, quod conficitur ex rubeo cupro et pulvere basilisci et sanguine humano atque

1 M. Ed. disco operiunt. — 2 M. acro.

cela , ils découvrent et allument auprès un grand feu jusqu’à ce que les animaux soient dedans entièrement brûlés. Lorsque c’est refroidi, ils retirent et broient soigneusement , y ajoutant un tiers de sang d’un homme roux : ce sang desséché sera trituré. Ces deux choses réunies sont détrempées de vinaigre fort dans un vase propre. Ensuite on prend des lames trèsminces de cuivre rouge très-pur , on y pose de chaque côté une couche de cette préparation , et l’on met au feu. Quand elles ont chauffé, on retire, on

éteint et on lave dans la même préparation 5 on fait ainsi jusqu’à ce que la préparation ronge le cuivre de part en part , et prenne de là le poids et la couleur de l’or. Cet or est propre à tous les ouvrages.

Igitur cujuscunque generis aurum habueris, si calicem inde componere volueris et ornare lapidibus et electris atque margaritis , hoc modo ineipias. Primum proba singulas partes auri , si possint cum malleo percuti sic ut non findantur, et quicquid non finditur singulariter pone ; quod vero finditur, singulariter

manière. On tire du sable dans les endroits où il y a espoir de trouver, on le pose sur des tables en bois. On répand dessus de l’eau fréquemment et avec soin; le sable s’écoulant, il reste de l’or très-fin qu’on met à part dans un petit vase. Lorsqu’il est à moitié rempli, on ajoute du vif-argent, on triture fortement avec la main jusqu’à parfait mélange , on distille le vif-argent qu’on a mis : on dépose le résidu dans un creuset et l’on fond.

Deinde compone solidaturam hoc modo. Toile cineres fagineos, et fac inde laxivam , quam rursum colabis per eosdem cineres, ut spissa fiat. Rursum mitte in patellam et coque usque ad tertiam partem, et impone ei modicum smigmatis et parum arvinæ suillæ veteris. Cumque frigidum fuerit et resederit, cola diligenter per pannum et mitte in vas cupreum, quod sit ex omni solidum, excepto modico foramine, quod superius emineat, rotundum, ut possit digito obstrui. Post hæc toile partem cupri tenuem , quem madefacies aqua , et fricabis super eum salem ex utraque parte, mittesque in ignem, et cum canduerit extingue in pelvi munda et aqua pura , in qua servetur quicquid ex cupro comburitur. Rursumque frica salem supra cuprum et fac sicut prius, et hoc tamdiu donec sufficiat. Deinde effunde aquam et exsicca pulverem in cupreo vase, et tere eum in eodem vase

His ita compositis accipe illas duas partes auri, in quibus auriculam formasti, et pone coram te, gemmasque quas imponere volueris, colloca super eas, et margaritas, unamquamque in suo loco. Deinde percute aurum gracile et longum, et tralie inde fila grossa, mediocria et subtilia, et lima ea ferro supradicto , ita ut in eis grana formentur. Quibus recoctis, repositis et colligatis singulariter gemmis , partem ma joris fdi aptabis cum forcipe subtili circa oram auris in superficie in utrisque partibus illis , et cum forcipe incisorio faciès subtilissimas incisuras in circuitu, quibus confirmabis ipsa fda ne cadant, donec solidentur. Postmodum accipe partem auri tenuem et ligneo malleo æquatam , et colloca super eam fila mediocria multa ordinatim, ita ut non sibi adhæreant, sed habeant spatia inter se; in summitatibus eorum fiant subtiles incisuræ in tenui auro , quibus ligentur.

Hoc modo omnibus electris compositis et solidatis, accipe omnia généra vitri, quod ad hoc opus aptaveris, et de singulis partibus parum confringens, colloea omnes fracturas simul super unam partem cupri , unamquamque tamen partem per se ; mittens in ignem compone carbones in circuitu et desuper, sufflansque diligenter considerabis si æqualiter liquéfiant : si sic, omnibus utere; si vero aliqua particula durior est, singulariter repone. Accipiensque singulas probati vitri , mitte in ignem singillatim ,

1 In ind. cap. De electro.

souderez avec la plus grande précaution, de peur que le travail délicat et l’or mince ne se détachent ou ne se liquéfient; vous ferez ainsi deux ou trois fois, jusqu’à ce que chacune des pièces adhère un peu.

Quo facto toile partem ceræ ad longitudinem dimidii pollicis , in quam aptabis electrum ita, ut cera ex omni parte sit, per quam tenebis, et fricabis ipsum electrum super lapidem sabuleum æqualem diligenter cum aqua, donec aurum æqualiter appareat per omnia. Deinde super duram cotem et æqualem fricabis diutissime donec claritatem accipiat; sicque super eandem cotem saliva humidam fricabis partem lateris, quæ ex antiquis vasculis

soit tout à fait refroidi. Ouvrant vous ôterez le cabochon, vous laverez, vous emplirez derechef et fondrez comme auparavant; vous ferez ainsi jusqu’à ce que liquéfié également partout il soit rempli. Vous disposerez de la même façon les autres parties.

Deinde funde aurum in quo formabis pedem cum nodo , in cujus nodi medio atque in ora pedis in circuitu dispones limbum cum lapidibus et electris ut supra. Patenam quoque cum for1 la ind. cap. De pede calicis, de et patena et.

vienne épaisse et rouge : vous en enduirez une tablette de plomb unie, sur laquelle vous frotterez doucement le cabochon jusqu’à ce que les couleurs en deviennent transparentes et claires. Derechef vous frotterez le têt avec la salive sur la pierre , vous étendrez sur un cuir de bouc attaché également à une table de bois : là-dessus vous polirez le cabochon jusqu’à ce qu’il brille tout à fait, en sorte que si une moitié en était humide et l’autre sèche, personne ne pût distinguer quel est le côté sec ou le côté mouillé.

Faciès quoque colatorium aureum sive argenteum hoc modo. Percute vas parvulum ad similitudinem modicæ pelvis, latitudinem modice amplius palmæ manus , cui impones caudam longitudinis unius ulnæ et latitudine unius pollicis , quæ cauda habebit in summitate caput leonis fusiîe et decentissime sculptum, quod caput tenebit pelviculam in ore suo. Habebit etiam

ci-dessus. Lorsque vous aurez aussi fabriqué la patène de la dimension et de la forme voulues, que vous aurez autour de son bord façonné une bordure du même travail et par le même procédé, vous ferez encore un chalumeau en or, exactement comme plus haut celui d’argent.

Les croix , les missels, les châsses des saintes reliques, vous les ornerez semblablement de pierreries, de perles et de cabochons.

Si autem volueris componere1 ad fundendum vinum, percute argentum eodem modo, quo percutitur nodus pedis in calice,

1 A scriba omissum videtur ampullam.

même, dans sa gueule sera suspendu un anneau à l’aide duquel, en y introduisant le doigt, on pourra porter l’instrument. Le reste de la queue entre les deux têtes doit être orné de niello partout, et çà et là sillonné d’un travail de fonte, de points, de lettres de versets où il convient. La coupe qui est au bout sera au milieu du fond , sur une largeur circulaire de deux doigts, perforée de trous trèsfins , pour couler le vin et l’eau à

mettre dans le calice , par lesquels s’accomplit le sacrement du sang du Seigneur.

Tere partem lateris sive tegulæ minutissime, et liquefac picem in testa ollæ, modicumque ceræ adde. Quibus pariter liquefactis commisce pulverem tegulæ et fortiter commove atque in aquam effunde. Cumque cœperit refrigerari, intinge nianus utrasque in aquam et macéra diu , donec possis ipsam confectionem extendere et trahere sicut pellem. Hanc confectionem statim liquefacies et implebis ampullam usque ad summum. Cumque refrigerata fuerit, pertrahe in ventre et in collo quodcumque volueris , tollensque ferros ductorios graciles et parvulum malleum , et tu tene in sinistra manu ampullam , et dextera ferros unumquodque in suo loco , et fac puerum desuper percutere quocumque modo volueris, leniter aut fortiter, ac depone campos, ut cavi sint, et opus elevetur. Cutuque per omnia semel percusseris , apposita ampulla igni eice confectionem , recoctaque ampulla ejectaque

Si vero thuribula ductili opéré componere volueris in auro vel argento sive cupro, primum purificabis ordine quo supra, atque funde in fusoriis ferreis duas marcas vel très sive quatuor, secundum quantitatem quam vis habere superiorem partem thuribuli. Deinde attenuabis in rotulam eo ordine quo superms calicem argenteum majorera, excepto quod hoc opus spissius et profundius ducendum est interius , ut altius sit exterius, ita ut altitudo in se ipsius latitudinem totara habeat et ejus medietatem. Cujus altitudinem cura produxeris , priusquam latitudinem constringas , pertrahe in eo turres , videlicet ut supremo unam octoangulatam, in qua fiant ejusdem numeri fenestræ, sub qua fiant quatuor quadratæ , quibus singulis imponantur très columnellæ, et inter eas duæ fenestræ productæ , in quarum medio super

1 In ind. cap. ducto.

Toile argillam fimo mixtain et bene maceratam, et fac siccari ad solem, siccatamque comminue et diligenter cribra. Deinde cribratam aqua commisce et fortiter macéra, et exinde compone tibi duas massas ad magnitudinem quam vis thuribulum habere, imam inferiorem, alteram superiorem, quæ altior erit; quæ massæ vocantur nuclei. Quos statim perforabis ligno in longitudine in quatuor costis æqualiter inciso, sicque siccabis ad solem. Post hæc transduces eis ferrum, quod dicitur tornatile , longum et mediocriter gracile, quod sit in una summitate grossius et in très costas percussum æqualiter, ac magis magisque gracile deductim usque in finem, in cujus grossiori parte imponetur aliud ferrum breve et curvum , sive lignum , cum quo possit circumverti. Deinde habebis duas columnellas ligneas super scannium fixas et ab invicem sejunctas secundum longitudinem ferri , quæ

Catenas facturus primam trahe fila subtilia sive grossiora in cupro sive argento , et circumflecte cum subula in tribus auriculis , aut quatuor, vel quinque , sive sex , secundum grossitudinem quam volueris , ad mensuram uniuscujusque thuribuli minoris sive majoris. Et cum omnes catenas unius thuribuli in unam partem plexueris, toile lignum tenue ex quercu sive fagineo, et fac in eo multa foramina cum gracili ferro rotundo et calido , per quæ foramina catenam igné recoctam et refrigeratam transduces et denuo recoques , rursumque per aliud foramen transduces et recoques , sicque tam diu faciès , donec per omnia æqualiter sit grossum et rotundum. Deinde incide ipsam catenam per partes ad quantitatem thuribuli, mediam partem breviorem , et reliquas longiores , aptatisque foraminibus in summitatibus utrisque catenarum , obfirmabis eas , quæ longiores

Cuprum in terra nascitur. Cujus vena cum invenitur, summo labore fodiendo et frangendo acquiritur. Est enim lapis colore viridis ac durissimus et plumbo naturaliter rnixtus. Qui lapis abundanter effossus imponitur rogo et comburitur in modum calcis, nec tamen mutât colorem, sed duritiam amittit ut confrangi possit. Deinde minutatim confractus imponitur fornaci, et follibus atque carbonibus adhibitis incessanter die ac nocte conflatur. Quod ipsum diligenter et caute fieri debet; id est1 ut in primo carbones imponantur, deinde lapidis ininutiæ superfundantur, rursumque carbones et denuo lapides1; sic fiat donec ad capacitatem fornacis sufficiat. Cumque lapis cœperit liquefieri, per cavernulas quasdam plumbum effluit et cuprum intro remanet. Quod cum diutissime conflatum fuerit, refrigeratur et

1 Ed. idem. — 2 Ed. lapidis.

Deinde ab ipso lare sursum fiat murus cum minutis lapidibus, et eadem argilla in modum ollæ , ita ut a medietate superius aliquantulum strictior sit , et fiat altior quam latitudo sit , atque

sur ces fers en travers on en place aussi d’autres de même forme et de même dimension que ceux de dessous , en sorte que les jours paraissent carrés. Ainsi croisés, on appliquera sur ces fers de l’argile fortement pétrie, mêlée de fumier de cheval, de l’épaisseur de trois doigts , de façon qu elle adhère aux fers et aux pierres de tous côtés, et que, en espèce de foyers, elle repose circulairement sur les pierres. Avec un bois rond dans les espaces entre les fers on ouvrira des trous

partout, les plus abondants possible; on séchera soigneusement.

Toile fragmina veterum vasorum, in quibus ante cuprum sive auricalcum fusum fuerat , et super lapidem minutatim confringe. Deinde terram , ex qua fiunt ollæ, cujus généra sunt duo; unum album, aliud grisium; ex qüibus album valet ad colorandum aurum , aliud vero ad hæc vasa componenda ; et cum diutissime

et devienne plus haut qu’il n’y a de largeur ; on le liera avec quatre ou cinq cercles de fer, on crépira avec soin de la même argile le dedans et le dehors. Cela fait, on mettra des charbons ardents mêlés d’autres éteints : bientôt , le vent pénétrant par les ouvertures de dessous, sans le secours du soufflet, fait jaillir les flammes, et tout ce qu’on y place de métal se liquéfie sur-le-champ de lui-même. On fabrique de la manière suivante les petits vases nécessaires au travail.

Cumque canduerint, toile calaminam , de qua supra dixi , cum carbonibus minutissime tritam, et in singulis vasculis quasi ad sextam partem pone, et eam penitus cupro supradicto impie et carbonibus operi. Interdum etiam cum ligno gracili et recurvo foramina inferius inpinge, ne forte obstruantur, ut et favillæ exeant ventusque magis ingrediatur. Cum vero cuprum omnino liquefactum fuerit , toile ferrum gracile , longum et curvum , ligneoque manubrio infixum, et diligenter commove, ut calamina cupro commisceatur. Deinde forcipe longo vascula singula modieum eleva et a locis suis paululum remove, ne forte lari adhæreant, rursumque in omnibus ut prius calaminam pone, et cupro repie atque carbonibus operi. Cumque denuo penitus liquefactum fuerit, rursumque diligentissime commove, et cum forcipe vas unum eiciens, sulcis in terra fossis totum effunde,

Toile patellam ferream cujus magnitudinis volueris, et lini

dans des sillons creusés en terre, et remettez le vase à sa place. Aussitôt mettez de la calamine comme auparavant, placez dessus le cuivre que vous avez versé en aussi grande quantité que le vase en pourra tenir. Etant comme la première fois liquéfié , remuez, remettez de la calamine; ayant versé le cuivre , remplissez , laissez liquéfier : faites ainsi pour chaque vase. Quand partout il y aura liquéfaction parfaite , quand vous aurez très-longtemps remué, versez comme déjà, et gardez jusqu’à ce que vous ayez besoin. Ce mélange s’appelle airain : on en fond les chaudières, les plats, les bassins; mais il ne peut se dorer lorsque, avant le mélange, le cuivre n’a pas été à fond purgé de plomb. Ensuite, pour faire de l’auricalque qui puisse se dorer, procédez ainsi.

Deauraturus igitur thuribulum ex auricalco, fac eodem modo sicut superius deaurasti auriculas argentei calicis, sed cum majori

faudra le refondre comme auparavant : s’il reste en bon état , vous le refroidirez dans l’eau , et en cuirez d’autre de la même façon . Ce cuivre s’appelle torréfié. Tout ce que vous voudrez en faire au moyen de la ductilité, en images, animaux, oiseaux, sur les encensoirs, sur les divers vases, sur les bordures de tables, sur les fils, sur les chaînes, vous pourrez le travailler pour être doré. De ce cuivre , fabriquez de l auricalque avec un alliage de calamine , de la manière que vous avez précédemment composé l’airain des chaudières. Quand

vous l’aurez recuit quatre ou cinq fois dans des vases mis au fourneau, tout çe que vous en aurez fondu dans la variété de divers ouvrages, vous pourrez très-bien le dorer.

Quod si aliquando vasa cuprea seu argentea deaurata fregeris, vel aliud quodlibet opus, hoc ordine adquirere poteris. Toile ossa cujuscumque animalis, quæ per plateam inveneris, et conbure, quæ refrigerata minutatim tere, et tertiam partem cinerum ex phago commisce, et fac testas sicut in purificando argento superius diximus ; quas igné sive sole siccabis. Deinde aurum a

redorerez à cause de la chaleur des charbons qu’on y met si souvent, de peur que par hasard si l’on a doré mince , l’or ne se brûle : vous polirez de nouveau avec les fils ; remettant sur les charbons vous chaufferez plus longtemps , jusqu’à la couleur rouge ; aussitôt vous refroidirez dans l’eau; à l’aide de fers unis et propres a cela , vous polirez ; vous colorerez alors avec du noir brûlé, comme nous avons dit précédemment.

Cum raseris aurum de argento , imponas ipsam rursum rasuram in vasculum , in quo solet aurum et argentum liquefieri , et superinprime panniculum lineum, ne forte quid inde eiciatur

leil. Vous raclerez soigneusement l’or du cuivre, cette raclure vous l’envelopperez dans du plomb battu mince ; ayant mis un de vos vases devant le fourneau sur la braise, vous y placerez l’enveloppe de plomb déjà chauffée avec la raclure , et mettant par-dessus des charbons vous ferez fondre. Quand ce sera liquéfié , de la même manière que l’argent se purifie ordinairement, éloignant quelquefois les charbons et ajoutant du plomb, quelquefois découvrant et soufflant avec précaution vous brûlerez, jusqu’à ce

que, le cuivre complètement absorbé, l’or se montre pur.

De cupro supradicto, quod rubeum dicitur, fac tibi laminas attenuari , quantæ longitudinis et latitudinis velis. Quas cum incideris et aptaveris operi tuo, pertrahe in illis flosculos, sive bestiolas , aut aliud quod 1 volueris , et fode cum gracili ferro fossorio. Deinde toile oleum , quod fit de semine fini , et cum digito superlinies per omnia tenue , atque cum penna anseris æquabis, et tenens cum forcipe pones super prunas ardentes. Cumque modicum incaluerit, et oleum liquefactum fuerit, denuo cum penna æquabis rursumque impones prunis, sicque faciès donec exsiccetur. Quod si videris per omnia æqualiter esse, mitte super carbones valde ignitos, et tam diu jaceat, donec omnino cesset fumare. Et si satis nigrum fuerit, bene ; sin autem, valde parum olei cum penna super calidum ita finies, æquatum1 quod omitt. M.

Âttenuato1 tibi laminas ex eodem cupro sicut superius, sed spissius , quas pertractas quoeumque volueris opéré fodies, ut supra.

M. Atténua.

d’huile, et ayant égalisé, vous remettrez sur les charbons allumés, faisant comme ci-dessus. Lorsqu’il sera refroidi, non dans l’eau, mais de luimême , avec des racloirs bien affilés raclez soigneusement les petites fleurs, de façon que les champs restent noirs. S il y a des lettres , ce sera à vous de choisir si vous voulez qu’elles soient noires ou dorées. Quand une lame aura été attentivement raclée, aussitôt vous la raviverez au moyen de la composition de pierre de vin et du vifargent , vous dorerez, vous ne l’éteindrez pas alors dans l’eau, mais elle se refroidira d’elle-même, vous polirez comme il a été indiqué, et vous colorerez de la même manière.

Fiunt etiam laminæ de cupro, modo quo superius, et fodiuntur gracili opéré imaginum , florum sive bestiarum , et ita disponitur opus, ut campi parvuli sint, deinde purgantur cum subtili sabulo, et cum ferris ad hoc opus aptis poliuntur et incolorantur. Post hæc ferro punctorio punctatur, quod hoc modo formatur. Ex chalybe fit ferrum ad mensuram digiti longum , in una summitate gracile, in altéra grossius. Quod cum in graciliori parte æqualiter limatum fuerit, cum subtilissimo ferro et malleolo percutitur in medio ejus subtile foramen , deinde circa ipsum foramen diligenter limatur, donec ora ejns in circuitu æqualiter acuta fiat , ita ut quocunque percutiatur brevissimus circulus appareat. Post hæc ipsum ferrum modice calefactum , ut vtx candescat, temperetur in aqua. Deinde tene ipsum ferrum sinistra manu et malleolum dextra, sedeatque puer ante te qui

Percute tabulam auream sive argenteam quantæ longitudinb et latitudinis velis ad elevandas imagines. Quod aurum vel argentum, cum primo fuderis, diligenter cireumradendo et fo~ diendo inspice , ne forte aliqua vesica sive fissura in eo sit , quæ sæpe eontingunt ex incuria , sive negligentia vel ignorantia aut inscitia fundentis, cum aut nimis calidum , aut nimis festinato,

dans les endroits où vous devez frapper. Alors battant doucement sur le fer avec le petit marteau, remplissez un champ de très-petits cercles le plus près que vous pourrez les joindre l’un à l’autre. Tous les champs remplis de cette manière, placez la lame sur des charbons ardents, jusqu’à ce que vos coups prennent une teinte jaune.

Fiant ferri ad mensuram unius digiti spissi, tribus digitis et quatuor lati , longitudine pedis unius , qui sanissimi debent esse, ut in eis nulla sit macula, nulla fissura in superiori latere. In his sculpantur in similitudine sigillorum limbi graciles et latiores, in quibus sint flores , bestiæ , et aviculæ sive dracones concatenati collis et caudis, et non sculpantur profunde nimis, sed mediocriter ac studiose. Deinde attenuabis argentum multo tenuius quam ad elevandum quantæ longitudinis volueris , atque purgabis cura carbonibus subtiliter tritis et panno , ac polies cura creta desuper rasa. Quo facto conjunge argentum cuicunque limbo, positoque ferro super incudem ita ut sculptura superius sit , ac superlocato ei argento desuper pone plumbum spissum , percutiesque cum malleo fortiter, ita ut plumbum impingat argentum tenue in sculpturam tam valide, ut omnes tractus in eo

Parificatar argentum pondéré dnodecim nummorum , et percutitur strictim longitudine dimidii digiti minoris , deinde perçu titur aurum coctum pondéré unius nummi eadem latitudine et longitudine, atque consolidantur hæc duo præscripta solidatura auri, donec omnino sibi invicem adhæreant, sicque insimul percutiantur usque dum tenuissima lamina fiat. Hoc opus videtur, quasi argentum in una parte deauratum sit, nec posset cum duobus aut tribus nummis auri tantæ longitudinis lamina tam fulgide deaurari. Ex bac lamina fiunt limbi, modo quo superius impressi ferro. Inde etiam inciduntur subtiles corrigiæ, et in serico filando circumtorquentur, unde texuntur aurifrigia apud pauperes eodem modo quo apud divites ex auro puro.

Percute tabulam cupream quantæ latitudinis et longitudinis volueris, sic spissam ut vix plicari possit, et sit sanissima ab omni fissura et macula, et pertrahe in ea imaginem, quam volueris. Deinde percute in loco capitis fossam cum medioc.ri malleo rotundo in inferiori parte, et ex superiori parte cum tenui malleo in circuitu, sicque recoques in prunis. Qua refrigerata per se, faciès per totam imaginem cum malleis sicut fecisti in tenui cupro cum curvis ferris 1 et æqualibus , semper ex utraque parte diligenter deducendo et fréquenter recoquendo. Cumque elevaveris imaginem quam alte volueris, accipe ferros ad mensuram palmi longos , in una summitate grossiores , super quos possit cum malleo percuti , et in altéra graciliores , tenues et rotundos atque subtiles , quos ad hoc opus aptaveris, et sedente coram te puero

' Ed . ferreis.

Toile smigma et pone in pelve, sive in alio vase mundo, et superfunde ei aquam, atque digitis tuis commisce donec sit sicut fex spissum, ita ut ubicumque superponatur non possit fluere. Deinde cum setis porci linies illud diligenter super vetustam deauraturam in cupro sive argento , quæ fulgorem suum perdiderit , sic ut omnino cooperietur, et sines ita permanere per diem et noctem. Secunda vero die aqua lavabis cum eisdem setis semel et iterum , ac tertio perfundas limpida aqua, videbisque fulgere eam sic ut placuerit oculis tuis.

Si aurum et argentum laminis attenuatum atque clavis alicubi confixum denigratum vetustate fuerit, toile carbones nigros et minutissime tere eos atque per pannum cribra , sumensque pannum lineum sive laneum madefactum in aqua, pones super ipsos carbones, elevansque fricabis diligenter per omnia aurum et argentum , donec omnem nigredinem auferas , sicque lavabis aqua, et sole sive igné vel panno siccabis; deinde toile cretam candidam, et minutissime rade in vase , et cum lineo panno ita siccam fricabis super ipsum aurum vel argentum tamdiu, donec pristinum fulgorem recipiat. Eodem modo vasa purgantur.

1 « Hic incipit in noslro Codice manns recentiur. » F.ditor Guelp/t.

Facturas organa primuni habeat lectionem mensuræ, qualiter metiri debeant fîstulæ graves et acutæ et superacutæ; deinde faciat sibi fe rra ni longum et grossum ad raensuram , qua vult esse fîstulas , quod sit rotundum , in circuitu summa diiigentia limatum et politum , in una summitate grossius et modice attenuatum, ita ut possit imponi in alterum ferrum curvum per quod circumducatur, juxta modum ligni in quo volvitur runcina , et in altéra summitate gracile1, secundum mensuram inferioris capitis fîstulæ, quod conflatorio debet imponi. Deinde attenuetur cupruin purum et sanissimum, ita ut unguis impressus ex altéra parte appareat. Quod cum fuerit secundum mensuram ferri limatum et incisum ad longiores fistulas, quæ dicuntur graves, fiat secundum præceptum lectionis foramen , in quo plectrum imponi debet, et circumradatur modice ad mensuram fîstulæ, atque superlineatur

1 Ed. graciii.

nera soigneusement le fer chaud, afin que la soupape ne se déplace pas, mais adhère si bien après la fusion de l’étain, qu’il ne s’échappe aucun air autour, si ce n’est seulement par le trou supérieur. Alors, il approchera le tuyau de sa bouche, il soufflera d’abord doucement , ensuite davantage , puis fortement, et sur ce que lui conseillera l’oreille, il réglera le son; s’il le veut

fort, il élargira l’ouverture; il la rétrécira s’il le veut moins intense. D’après ce procédé se feront tous les tuyaux : quant à leur dimension particulière, à partir de la soupape en haut, on la réglera sur les lois de la proportion; mais depuis la soupape en bas, ils seront tous d’une seule mesure et de même grosseur.

Tous les livres