Capitularia regum Francorum
CAPITULARE GENERALE * .
Editum a Baluzio ex Codice Sancti Vincentii Laudunensis publici juris factum, atque anno 769 ascriptum, prout ex capite 18 conjicere licet, certe primis Caroli annis et fratre superstite promulgatum est.
Singula ejus praecepta ex Capitulari Carlomanni an.
742 aliisque constitutionibus ecclesiasticis fluxisse videntur * Benedicti libro tertio capp.
123-140 tota constitutio, praeter tamen caput 16, indoctis clericis periculosius, repetita est.
Cujus quidem ope textum Baluzianum recensui, cum in codice olim Laudunensi Sancti Vincentii, jam inter regios Parisienses n. 4788 insignito, capitulare nostrum non reperissem.
Karolus, gratia Dei rex regnique Francorum rector, et devotus sanctae Ecclesiae defensor, atque adjutor
in omnibus apostolicae sedis.
Hortatu omnium fidelium nostrorum, et maxime episcoporum ac reliquorum
sacerdotum consultu, servis Dei per omnia omnibus armaturam portare vel pugnare, aut in exercitum et in hostem pergere, omnino prohibemus, nisi illi [ Al.
, illis] tantummodo qui propter divinum ministerium, missarum scilicet solemnia adimplenda et sanctorum patrocinia portanda, ad hoc electi sunt; id est, unum vel duos episcopos cum capellanis presbyteris princeps secum habeat, et unusquisque praefectus unum presbyterum qui hominibus peccata confitentibus judicare et indicare poenitentiam possit.
2.
Ut sacerdotes neque Christianorum neque paganorum sanguinem fundant.
3.
Omnibus servis Dei venationes et sylvaticas vagationes cum canibus, et ut accipitres et falcones non habeant, interdicimus.
4.
Statuimus ut secundum canonicam cautelam omnes undecunque supervenientes ignotos episcopos, vel presbyteros, ante probationem synodalem in ecclesiasticum ministerium non admitteremus.
5.
Si sacerdotes plures uxores habuerint, vel sanguinem Christianorum vel paganorum fuderint, aut canonibus obviaverint, sacerdotio priventur, quia deteriores sunt secularibus.
6.
Decrevimus ut secundum canones unusquisque episcopus in sua parrochia sollicitudinem adhibeat, adjuvante grafione qui defensor Ecclesiae est, ut populus Dei paganias non faciat; sed ut omnes spurcitias gentilitatis abiciat et respuat, sive profana sacrificia mortuorum, sive sortilegos vel divinos, sive phylacteria et auguria, sive incantationes, sive hostias
immolatitias, quas stulti homines juxta ecclesias ritu pagano faciunt sub nomine sanctorum martyrum vel confessorum Domini; qui potius quam ad misericordiam sanctos suos ad iracundiam provocant.
7.
Statuimus ut singulis annis unusquisque episcopus parrochiam suam sollicite circumeat, et populum confirmare et plebes docere et investigare, et prohibere paganas observationes, divinosque vel sortilegos, aut auguria, phylacteria, incantationes, vel omnes spurcitias gentilium, studeat.
8.
Decrevimus quoque juxta sanctorum canones, ut unusquisque presbyter in parrochia habitans episcopo subjectus sit illi in cujus parrochia habitat, et semper in quadragesima rationem et ordinem ministerii sui, sive de baptismo, sive de fide catholica, sive de precibus,
et ordine missarum episcopo reddat.
Et quandocunque iure canonico episcopus circumeat parrochiam
ad populos confirmandos, presbyter semper paratus sit ad suscipiendum episcopum, cum collectione et adiutorio populi qui ibi confirmari debet.
Et in coena Domini semper novum chrisma ab episcopo suo quaerat.
Et de vetere nullus baptizare praesumat, sed ardere in luminaribus ecclesiae faciat.
9.
Ut nemo accipiat ecclesiam infra parrochiam sine consensu episcopi sui, nec de una ad aliam transeat.
10.
Ut de incestis et criminosis magnam curam habeant sacerdotes, ne in suis pereant sceleribus, et animae eorum a districto iudice Christo eis requirantur.
Similiter de infirmis et poenitentibus, ut morientes sine sacrati olei unctione et reconciliatione et
viatico non deficiant.
11.
Ut ieiunium quatuor temporum et ipsi sacerdotes observent, et plebi denuntient observandum.
12.
Ut ad mallum venire nemo tardet, primum circa aestatem, secundo circa autumnum.
Ad alia vero placita, si necessitas fuerit, vel denuntiatio regis urgeat, vocatus venire nemo tardet.
13.
Ut quando denuntiatum fuerit pro rege vel pro fidelibus suis qualibet causa orationes facere, nemo ex hoc neglegens appareat.
14.
Nullus sacerdos nisi in locis Deo dicatis, vel in itinere positus in tabernaculis et mensis lapideis ab episcopo consecratis, missas celebrare praesumat.
Quod si praesumpserit, gradus sui periculo subiacebit.
15.
Sacerdotes qui rite non sapiunt adimplere ministerium suum, nec discere iuxta praeceptum episcoporum suorum pro viribus satagunt, vel contemptores canonum existunt, ab officio proprio sunt submovendi quousque haec pleniter emendata habeant.
16.
Quicunque autem a suo episcopo frequenter admonitus de sua scientia, ut discere curet, facere neglexerit, procul dubio et ab officio removeatur, et ecclesiam quam tenet, amittat; quia ignorantes legem Dei eam aliis annuntiare et praedicare non possunt.
17.
Ut nullus iudex neque presbyterum neque diaconum aut clericum, aut iuniorem ecclesiae, extra conscientiam pontificis per se distringat aut condemnare praesumat.
Quod si quis hoc fecerit, ab ecclesia cui iniuriam inrogare dinoscitur, tamdiu sit
sequestratus, quamdiu reatum suum cognoscat et emendet.
18.
Ut nullus episcoporum vel secularium cuiuscunque alterius episcopi sive ecclesiae sive privati res, aut regnorum divisione aut provinciarum sequestratione, competere aut retinere praesumat.
Quod
si quis hoc facere tentaverit, tamdiu sit ab omnium caritate suspensus, et a communionis gratia sequestratus, quoadusque es ablatas cum fructuum satisfactione restituat.
CAPITULARE DE BANNO DOMINICO * .
Constitutionem in Ortloffii viri cl. libello de Lege Salica, pag. 30, latentem, iterum publici juris fecimus ex codice bibliothecae regiae Babenbergensis, leges Salicam, Ribuariorum et Alamannorum continenti membranaceo saeculi IX, in-8º longiori, in cujus pagina 306 et 307 repertam anno superiori exscripsi.
Data esse videtur primis Caroli annis, certe ante ea capitularia quibus annis 797 et 803 easdem leges Baioariis atque Saxonibus superatis imposuit.
De illos octo bannus unde domnus noster vult quod exeant sol.
60.
1.
Cap. Dishonoratio sanctae ecclesiae.
2.
Qui iniuste agit contra viduas.
3.
De orfanis.
4.
Contra pauperinus qui se ipsus defendere non possunt, qui dicuntur ur uer magon.
5.
Qui raptum facit, hoc est qui feminam ingenuam
trahit contra voluntatem parentum suorum.
6.
Qui incendium facit infra patriam, hoc est qui incendit alterius casam aut scuriam.
7.
Qui harizhut facit, hoc est qui frangit alterius sepem aut portam aut casam cum virtute.
8.
Qui in hoste non vadit.
Isti sunt octo banni domino regis unde exire debent de unoquisque solido 60.
CAPITULARE. An. 779 * .
Editioni nostrae capitularis antea ab Amerpachio, Sirmondo et Baluzio vulgati, codices hi inservierunt:
1.
C. monasterii Sangallensis n. 733, initio saeculi IX exaratus, quem plerumque sequitur editio nostra.
Contulerunt eum Baluzius, et in nostrae editionis usum viri cl.
Wechelinus.
2.
C. monasterii Sancti Pauli in Carinthia, initio saeculi IX exaratus atque a me exscriptus, cui in pluribus congruit:
3.
C. bibl. regiae Parisiensis n. 4613 m., saec.
X, olim Thuaneus, primum a Baluzio, et iterum a me collatus.
4.
C. bibl. Guelferbytanae Blankenburgensis saec.
X.
5.
C. bibl. ducalis Gothanae saec.
XI, proxime sequitur codices 2, 3, 4.
6.
C. bibl. regiae Parisiensis n. 4628 A. saec. X, ubi Capitulare inscribitur: Incipit decretum Karoli preciosi regis Francorum.
Eadem fere inscriptio reperitur in
6*. C. bibl. ejusdem n. 4626 m., saec.
X.: Incipit decretum Karoli preciosissimo rege.
Liber olim bibliothecae Bigotianae, primum a Baluzio, tum a me collatus est.
7.
C. bibl. reg. Monacensis olim Tegernseensis, ab Amerpachio editus.
8.
Editio Sirmondi in Conciliis Galliarum, vel potius Codex quem ipse vocat Aquitanicus
9.
C. bibl. regiae Parisiensis inter supplementa latina n. 75 signatus, atque a me collatus cum editis, saec.
X, idem esse videtur quem Baluzius Parisiensem et Claromontensem vocavit.
Quam maxime cum eo congruunt.
10.
C. S. Vincentii Mettensis et 11.
C. Palatinus, a Baluzio adhibiti.
Ejusdem capitularis editionem pro regno Langobardorum recens conquisito comparatam, hic primum vulgamus auctoritate codicum:
1.
Chisiani, saec.
X,
2.
Cavensis, saec.
XI, quibus
3.
Gothanus et 4 Mutinensis apud Muratorium plurimum congruunt; collatis quoque codicibus Ambrosiano, Londinensi, Florentino, Vindobonensi, Veronensi et Estensi apud Muratorium.
CAPITULARE FRANCICUM.
In Christi nomine.
Anno feliciter undecimo regni domini nostri Karoli, regis gloriosissimi, in mense
Martio, factum capitulare, qualiter congregatis in unum synodali concilio episcopis, abbatibus, virisque inlustribus comitibus, una cum piissimo domino nostro, secundum Dei voluntatem, pro causis oportunis consenserunt decretum.
1.
De metropolitanis episcopis, ut suffraganii episcopi eis secundum canones subiecti sint; et ea quae erga ministerium illorum emendanda cognoscunt, libenti animo emendent atque corrigant.
2.
De episcopis.
Ubi praesens episcopi ordinati non sunt, ut sine tarditate ordinentur
3.
De monasteriis qui regulares fuerunt, ut secundum regulam vivant; necnon et monasteria puellarum ordinem sanctum custodiant, et unaquaeque
abbatissa in suo monasterio sine intermissione resedeat.
4.
Ut episcopi de presbiteris diaconibus et clericis infra illorum parrochia potestatem habeant secundum canones.
5.
Ut episcopi de incestuosis hominibus emendandi licentiam habeant; seu et de viduis infra suam parrochiam potestatem habeant ad corrigendum.
6.
Ut nulli liceat alterius clericum recipere aut ordinare in aliquo gradu.
7.
De decimis.
Ut unusquisque suam decimam donet, adque per iussionem episcopi dispensentur.
8.
Ut homicidas aut caeteros reos qui legibus mori debent, si ad ecclesiam confugerint, non excusentur, neque eis ibidem victus detur.
9. Ut latrones de infra inmunitatem illi iudicis ad comitum placita praesentetur; et qui hoc non fecerit, beneficium et honorem perdat.
Similiter et vassus noster, si hoc non adimpleverit, beneficium et honorem perdat.
Et qui beneficium non habuerit, bannum solvat.
10.
De eo qui periurium fecerit, nullam redemptionem, nisi manum perdat.
Quod si accusator contendere voluerit de ipso periurio, stent ad crucem.
Et si iurator vicerit, legem suam accusator emendet.
Haec vero de minoribus causis observandum.
De maioribus vero rebus, aut de statu ingenuitatis, secundum legem custodiant.
[10 bis.
De latronibus in custodiam missis.
De latronibus qui in custodiam missi sunt, ut nullus iudex publicus pretium pendat.
Et si hoc fecerit, honorem suum perdat.
Et qui ecclesiam infregerit moriatur.
]
11.
De vindicta et iudicio in latrones.
Factum testimonium episcoporum, absque peccato comitis esse dicunt, ita tamen ut absque invidia aut absque occansione mala, et nihil aliud ibi interponatur nisi vera iustitia ad perficiendum.
Et si per odium aut
malo ingenio, nisi per iustitiam factendam, hominem disfecerit, honorem suum perdat, et legibus contra quem iniuste fecit, secundum penam quam intulit, emendetur.
12.
Capitula vero quae bonae memoriae genitor noster in sua placita constituit et in synodis, conservare volumus.
13.
De rebus vero ecclesiarum, unde nunc census exeunt, decima et nona cum ipso censu sit soluta; et unde antea non exierunt, similiter nona et decima detur; atque de casatis quinquaginta, solidum unum; et de casatis tringinta, dimidium solidum, et de viginti, trimisse uno.
Et de precariis: ubi modo sunt, renoventur; et ubi non sunt, scribantur.
Et sit discretio inter precarias de verbo nostro factas, et
inter eas quae spontanea voluntate de ipsis rebus ecclesiarum faciunt.
14.
De truste faciendo nemo praesumat.
15.
De cerariis et tabulariis atque cartulariis, sicut a longo tempore fuit, observetur.
16.
De sacramentis per gildonia invicem coniurantibus, ut nemo facere praesumat.
Alio vero modo de illorum elemosinis, aut de incendio, aut de naufragio, quamvis convenentias faciant, nemo in hoc iurare praesumat.
17.
De itinerantibus.
Qui ad palatium aut aliubi
pergunt, ut eos cum collecta nemo sit ausus adsalire.
Et nemo alterius erbam defensionis tempore tollere praesumat, nisi in hoste pergendum, aut missus noster sit.
Et qui aliter facere praesumit, emendet.
18.
De teloneis qui iam antea forbanniti fuerunt, nemo tollat nisi ibi ubi antiquo tempore fuerunt.
[18 bis.
Item placuit de sanctimonialibus mulieribus qui se copulaverunt viris aut adulterio se polluerunt, ut disiungantur, et intrent in monasteria, tam viri quamque et feminae, cum rebus suis et cum illa compositione quam in publico dare debuerunt
vel mundoaldo eius.
De illis vero viris paupertinis qui nihil habent, ut supra et ipsi disiungantur, et si res non habent qualiter in monasterio vivant, parentes proximi eos nutriant, et caveant iterum non peccent.
Quod si amplius in ipso mala accesserint, mundoaldo eius sit culpabilis solidos 30, et ipsa intret in monasterium cum poena quae mundoaldo eius obligaverat, et cum illa compositione adulterii sui.
Ancilla vero quae cum voluntate domini sui vestem religiosam susceperit, et postmodum adulteraverit aut maritum duxerit, sit dominus eius culpabilis sol.
1.]
19.
De mancipia quae vendunt, ut in praesentia episcopi vel comitis sit, aut in praesentia archidiaconi, aut centenarii, aut in praesentia vicedomini,
aut iudicis comitis, aut ante bene nota testimonia.
Et foras marca nemo mancipium vendat.
Et qui hoc fecerit, tantas vices bannos solvat quanta mancipias vendidit.
Et si non habet pretium, in wadio pro servo semetipsum comiti donet, usque dum ipsum bannum solvat.
20.
De brunias.
Ut nullus foras nostro regno vendere praesumat.
21.
Si comis in suo ministerio iustitias non fecerit, missos nostros de sua casa soniare faciat usque dum iustitiae ibidem factae fuerint.
Et si vassus noster iustitiam non fecerit, tunc et comis et missus ad ipsius casa sedeant, et de suo vivant quousque iustitiam faciat.
22.
Si quis pro faida precium recipere non vult, tunc ad nos sit transmissus, et nos eum dirigamus ubi damnum minime facere possit.
Simili modo et qui pro faida pretium solvere noluerit, nec iustitiam exinde facere, in tali loco eum mittere volumus ut pro eodem maius damnum non crescat.
23.
De latronibus.
Ita praecipimus observandum, ut pro prima culpa non moriatur, set oculum perdat; de secunda vero culpa nasus ipsius latronis abscidatur ; de tertia vero culpa, si non emendaverit, moriatur.
Explicit decretum Karoli regis.
CAPITULARE LANGOBARDICUM.
Anno feliciter undecimo regni domini nostri Caroli gloriosissimi regis in mense Martio.
Facto capitulare,
qualiter congregatis in unum sinodale concilium episcopis, abbatibus virisque illustribus comitibus, una cum piissimo domino nostro secundum Dei voluntatem pro causis oportunis consenserunt decretum.
Primo kapitulo.
De metropolitanis episcopis, ut eorum suffragani episcopi eis secundum canones subiecti sint, et ea quae erga ministerium illorum emendanda cognoscunt, libenti animo emendent atque corrigant.
2.
De episcopatis.
Ubi praesens episcopi ordinati non sunt, sine tarditate ordinentur.
3.
De monasteriis qui regulares fuerunt, ut secundum regulam vivant; necnon et monasteria puellarum
ordinem sanctum custodiant, et unaquaeque abbatissa in suo monasterio sine intermissione resedeat.
4.
Ut episcopi de presbiteris diaconibus, et clericis infra illorum parrochia vel de suo ministerio potestatem habeant secundum canones facere.
5.
Ut episcopi de incestuosis hominibus emendandi licentiam habeant, seu et de viduis infra suam parrochiam potestatem habeant ad corrigendum.
Et si de ipsis incestuosis aliquis post iudicium episcopi in ipso incestu se iterum miserit, si alodem habuerit, ipso fisco regis recipiat.
6.
Ut nulli liceat alterius clericum recipere nec ordinare in aliquo gradu, sine dimissoria sui episcopi de cuius parrochia est.
7.
De decimis, ut unusquisque homo sua decima
donet, et per iussionem et consilium episcopi in cuius parrochia fuerit dispensentur.
8.
De homicidis et ceteris malefactoribus, qui legibus aut pro pace facienda morire debent.
Nemo eos ad excusationem in aecclesia sua introire permittat;
et si absque voluntate pastoris ibidem introierit, tunc ipse in cuius ecclesia est, nullum victum ei donet nec alio dare permittat.
9.
De latronibus.
Ut latrones de infra emunitate illos iudices et advocati ad comitum placitum quando eis annuntiatum fuerit, praesententur .
Et si dixerit, quod illo latrone praesentare non potuisset, iurare debet, quod illos praesentare non potuisset, postquam ei denuntiatum fuerit, nec pro nulla iustitia dilatando illi latroni non consentisset, nec pro causa dilatationis de sua potestate, vel de suo ministerio ipsum latronem non iactasset.
Et hoc iuret, ut per sua voluntate, si potest, ipsum latronem praesentare debeat ad iustitias faciendum.
Et qui hoc non fecerit,
beneficium et honorem perdat.
Similiter et vassi dominici ipsum exemplum exinde sustineant.
Et qui suprascripto sacramento sine periurio iurare non potuerit, si beneficium habuerit aut actum per ipsum perdat, et si beneficium non habuerit, bannum dominicum solvat.
10.
De periurio.
Si quis periurium fecerit, nullam redemptionem ei facere liceat, nisi manum perdat.
Et si ille qui prius illum sacramentum iurat, de illo periurio probatus fuerit, et aliquis de suos iuratores dixerit quod nesciens se periurasset, aut hoc apud iudicium Dei adprobet verum esse aut similiter manum perdat.
De cuius causa periurium fecerit, sicut lex loci illius, ubi periurium factum est, a longo
tempore fuit, de eorum pretium emendare studeat.
11.
De furto, vel de minoribus causis instituimus:
si ille homo cuius causa iurata fuerit, discere voluerit, quod ille, qui iuravit, se sciens periurasset stent ad crucem.
Et si ille, qui iuravit, victus fuerit, quod se sciens periurasset, suprascripta sentientia subiaceat.
Et si ille, qui criminavit, alium periurium non approbaverit, legem suam, qui periuratum esse dixerit, persolvat.
De maioribus vero causis legem, quam a longo tempore habuerunt, observentur.
Mentio enim facta est a nonnullis in placito quod habuimus in anno praeterito, et dictum est ibi, quia ubi palam apparet, quod aut ille, qui crimen iniecerit, aut ille qui se defendere vult, periurare se debeant, ut in campo cum fustibus pariter contendant quam periurium absconse perpetrent.
12.
De vindicta et indicium in latronibus factum.
Testimonium episcoporum absque peccato comites facere possint, si ibi nec invidia nec alia occasio mala nec iniusta non interposuerit nisi vera iustitia ad perficiendum et pacem confirmandum.
Ut si quis latro de uno furto probatus fuerit, unum oculum perdat, et si de duos furtos probatus fuerit oculum perdat et nasum ei cappiletur; et si de tres furtos probatus fuerit, moriatur.
Et de his duabus furtis unde oculum unum et nasum perdere debet constituimus, ut dominus servi illius secundum legem cui furta facta fuerint solvere debeat.
De tres vero furtis unde morire debetur, mors illius furtas illas excludatur.
Et si comis sine culpa per invidia aut iniusta occasione nisi per iustitia et pacem
faciendam hominem disfecerit, honorem suum perdat et legibus contra quem iniuste fecit secundum poenam quam intulit emendet.
13.
De causa vero quas bonae memoriae genitor noster Pippinus in sua placita et sinodos constituit, conservare volumus.
14.
De rebus vero aecclesiarum que usque nunc per verbo domni regis homines seculares in beneficium habuerunt, ut in antea sic habeant, nisi per verbo domni regis ad ipsas ecclesias fuerint revocatas.
Et si inde usque nunc ad partem aecclesiae decima et nona exivit, et nunc in antea faciat; et insuper ad illas aecclesias de 50 casatos solido uno reddat;
de triginta medio solido, de 20 tremisse uno; et qui usque nunc alium censum dedit, in antea sicut prius fecit ita faciat.
Et unde usque nunc nullum censum exivit, et ipsa res aecclesiae sunt, censeantur, et ubi non sunt, scribantur.
Et sit discretio inter precarias de verbo dominico factas, et inter eas quas episcopi et abbates et abbatisse eorum arbitrio vel dispositione faciunt, ut liceat eis quandoquidem eis placuerit, res quas beneficiaverint, ad partes ipsius aecclesiae recipere, facientes ut unusquisque homo ad casa Dei in honore Deo fideliter et firmiter deserviat.
CAPITULARE EPISCOPORUM * .
Anno 779 ut annales Alamannici referunt « fames magna et mortalitas in Francia evenit, et post cladem a Wasconibus anno superiori acceptam Francorum exercitui bellum Saxonicum imminebat.
Quae cum ita essent, episcopi a rege convocati, preces pro eo Francisque et pro praesenti tribulatione suscipiendas edixerunt.
Quorum quidem capitulare a Sirmondo, t. II Concil.
Galliae, editum, a Baluzio cum codd.
2 Palatino et 3 Mettensi collatum, auctoritate codicis 1 Parisiensis inter Suppl. lat. n. 75 emendatum hic iterum sistimus.
Qualiter pro rege et exercitu eius hac instanti tribulatione a fidelibus in orationibus et eleemosynis Deo supplicandum sit.
Capitulare qualiter institutum est in episcoporum
conventu; id est, ut unusquisque episcopus tres missas et psalteria tria cantet, unum pro domno rege, alterum pro exercitu Francorum, tertium pro praesenti tribulatione.
Presbiteri vero unusquisque missas tres, monachi et monachae et canonici psalteria tria.
Et biduanam omnes faciant, atque eorum infra casati homines, vel qui potentes sunt.
Et unusquisque episcopus, aut abbas, vel abbatissa, qui hoc facere possunt, libram de argento in elemosinam donet; mediocres vero mediam libram, minores solidos quinque.
Episcopi et abbates atque abbatissae pauperes famelicos quatuor pro ista striccitate
nutrire debent usque tempore messium.
Et qui tantum non possunt, iuxta quod possibilitas est, aut duos, aut unum.
Comites vero fortiores libram unam de argento aut valentem, mediocres mediam
libram.
Vassus dominicus de casatis ducentis mediam libram, de casatis centum solidos quinque, de casatis quinquaginta aut triginta unciam unam: et faciant biduanas, atque eorum homines in eorum casatis; vel qui hoc facere possunt et qui redimere voluerit, fortiores comites uncias tres, mediocres unciam et dimidiam, minores solidum unum; et de pauperes famelicos, sicut supra scriptum est, et ipsi faciant.
Haec omnia, si Deo placuerit, pro domno rege et pro exercitu Francorum et praesente tribulatione missa sancti Iohannis sit completum.
CAPITULARE MANTUANUM * .
Constitutionem hanc edimus ex codicibus 1 Sancti Pauli, saec.
IX ineuntis; 2 Chisiano, s. x; 3 Cavensi, s. XI, cum anno 1687 Mabillonius Musei Italici t. I, , Chisiani Codicis lectionem typis vulgasset.
Cum nec in prima regis expeditione ann.
773 et 774 datam fuisse facile quis putet, anno 781 potius quam 776 vel 786 assignavi, quod haud longe antea rex de venditione mancipiorum ad Sarracenos ab Italis facta Adriano papae conquestus fuerat, ideoque lex in talium perpetratores necessaria esse videri poterat.
De singulis capitulis, qualiter Mantua ad placitum generale omnibus notum fecimus.
1.
De iustitiis ecclesiarum Dei, viduarum, orfanorum, maius minusve potentes, volumus adque omnimodis precipimus ut omnes episcopi abbates comites secundum lege pleniter iustitiam faciatis et recipiant.
2.
Hec statuimus, ut unusquisque clamator tertiam vicem ad comites suus se proclamat, et inde idoneus homines habeat qui hoc veraciter faciant quod proclamasset et nulla exinde iustitia habere potuisset; et si qui aliter fecerit et antea ad palacium se proclamaverit, legem suam conponat.
3.
Comites vero de illorum parte per testes adfirmant quod eis iustitiam facere voluisset, et omnia notarium suum et scribere faciat quanti ad se
proclamassent vel quantas iustitia factas habent, ut cum proclamaverint nulla excusationem habere possint, nisi veritas clara sit ut iustitiam facere voluisset, et hoc ipse comis aut eius advocatus per sagramentum firmare possit, quod de illorum iustitias nulla neglegentia habeat, et per ipsa brebe cognoscere valeat utrum ad se proclamasset aut non.
4.
Hoc omnibus notum sit, si quislibet post causam legibus fenita se proclameverit, aut quin decim accipiat camactos aut solidos 15 conponere cogatur.
5.
Ut nullus alterius presbiterum recipiat antequam ab episcopo loci illius examinatur vel inquisitum sit, neque liceat ei inivi missa celebrare.
6.
Ut quando episcopus per sua parrochia circata fecerit, comite vel sculdaz adiutorium preveat,
qualeter ministerium suum pleniter perficere valeat secundum canonicam institutionem.
7.
Ut nullus mancipia christiana vel pagana nec qualibet arma vel amissario foras regno nostro vindat.
Et qui hoc fecerit, bannum regis componere cogatur; et si ea mancipia minime revocare potuerit, widrigild suum componat.
8.
De tolonariis: ut nullus aliter tolloneum presumat tollere nisi secundum antiqua consuetudinem, et alivi non tollatur nisi ad locis antiquis legitimis; et cui iniuste tollitur, secundum lege conponat, et
insuper vannum nostrum ad missi nostri conponat.
9.
De moneta; ut nullus post Kalendas Augustas istos dinarios quos modo habere visi sumus dare audeat aut recipere; si quis hoc fecerit, vannum nostrum conponat.
10.
De latronibus qui ante missi nostri menime venerunt, ut comites eos perquirant, et ipsos aut per fidiiussore aut sub custodia serventur, donec missi ividem revertunt.
11.
Ut nullus quilibet hominem Languvardiscum in vassatico vel in casa sua recipiat, antequam sciat, unde sit vel comodo natus est; et qui aliter fecerit, vannum nostrum conponat.
12.
De sinodochiis volumus adque precipimus, ut restaurata fiant.
13.
De vassis regalis, de iustitiis illorum: ut ante
comitem suum recipiant et reddant.
IN CODICE SANCTI PAULI HAEC SUBJICIUNTUR.
ISTA LEX CANONICA.
--Capitul. apostolorum episcoporum presbyterorum aut diaconus nequaquam seculares curas adsumant; sin aliter fecerit, deponatur.
CAP. 35, aera 15.
--Ut episcopus rebus ecclesie tanquam commendatis, non tanquam propriis, utantur.
CANON AFRICANA, aera 50.
--Inrita erit episcopis donatio vel vinditio vel commutatio rei ecclesiastice absque convenentia vel scriptionem clericorum.
CAN. ARILIANENSIS, aera 14.
--Episcopi presbiteris vel diaconis aut tutelam curam nequaquam inplicent.
CAN. 54, aera 3.--Ut episcopus nulla rei familiares curam ad se revocet; set ut lectiones et orationi
verbo Dei ut predicationem tantummodo vacet.
ITEM DE VENATIONIBUS CAP.
45. CAN. MATICENSES, aera 20.
--Volumus igitur episcopales domum que ad hoc instituta est, ut sine personarum actionem in omni ospitaliter recipiantur, canes non haberent, ne forte qui in ea miseriarum suarum levamen habere confidunt, infertorum canum morsibus lanientur.
Custodienda igitur episcopalis habitatio ymnis, non latrantibus, operibus bonis, non morsibus venenosis.
Hubi igitur debet esse assiduitas cantalene, monstrum est et decoris nota canes sibi vel accipitres non habitari.
CAN. EPANENSES, aera 4.--Episcopis presbiteris
vel diaconibus canes ad venandum vel accipitres habere non liceat: si episcopus hec presumpserit, tribus mensibus a communione suspendat, duabus
presbiter se abstineat, unum diaconus, ac communionem et officio cesset.
PIPPINI REGIS CAPITULARE LANGOBARDICUM * .
Postquam Pippinus, secundus Caroli ex Hildegarde filius, an.
781 Langobardorum rex constitutus erat, leges vel a Carolo absente ex placitis suis in Francia habitis filio transmissae vel filii jussu a proceribus Francis Langobardisque in Italia editae, Pippini regis nomine et auctoritate promulgatae sunt.
Cujus rei exempla cum huc usque pauca tantum nota essent, plura ex Codicibus antiquissimis in sequentibus sunt proponenda, unde capitularia Caroli generalia et in Italia vim legis obtinuisse patebit.
Primum capitulare sub nomine Pippini editum anno 782 assignandum putavi, cum quae illud excipiunt, haud ante annum 783 promulgata sint, nec anno 781 adscribi possit, cum paulo ante pascha editum, et Pippinus in festo paschali anni 781 Romae in regem Langobardorum consecratus sit.
Prodit hic auctoritate codicum 1 Chisiani, 2 Cavensis, et Codicum quibus leges Langobardorum exhibentur, Ambrosiani, Florentini, Londinensis, Vindobonensis, Veronensis, Estensis apud Muratorium; quorum inter se collatione, solos Chisianum et Cavensem legis ipsius textum referre, reliquos vero Codices textum aevo posteriore in usum jurisconsultorum comparatum sistere evidentissime probabitur.
In nomine Domini nostri Iesu Christi.
Qualiter complacuit nobis Pippino excellentissimo regi gentis Langobardorum, cum adessent nobiscum singulis episcopis abbatibus et comitibus seu et reliqui fideles nostros Francos et Langobardos qui nobiscum sunt, vel in Italia commorantibus.
Kap. 1. Ut aecclesias baptismales seu oraculas qui eas a longo tempore restauraverunt mox iterum restaurare debeant, et tam curtis regia quam et Langobardos talem inibi habeant dominatione, qualem illorum a longo tempore fuit consuetudo.
2.
Ut pontifex unusquisque ordinet et disponat ecclesias suas canonico ordine, et sacerdotes suos vel clericos constringant canonico ordine vivere.
Et si quis pontifex clericos suos canonice vivendo ordine
distringere noluerit, et ad secularem pertraxerit habitum, quod canones clericos facere prohibent, comis qui in loco fuerit ordinatus, distringat illos in omnibus ad suam partem sicut et alios exercitales.
3.
Monasteria virorum et puellarum, tam quae in mundio palatii esse noscuntur vel etiam in mundio episcopale seu et de reliquis hominibus esse inveniuntur, distringat unusquisque in cuius mundio sunt, ut regulariter vivant.
Similiter et sinodochia cuiuslibet sint.
Fratres in omnibus pascantur iuxta illorum possibilitatem.
4.
Ut de restauratione ecclesiarum vel pontes faciendum
aut stratas restaurandum omnino generaliter
faciant, sicut antiqua fuit consuetudo, et non anteponatur emunitas, nec pro hac re ulla occasio proveniat.
5.
Ut viduae et orfani tutorem habeant iuxta illorum legem qui illos defensent et adiuvent, et per malorum hominum oppressiones suam iustitiam non perdant.
Et si tutor aliquis illorum esse noluerit, iudex praevideat Deum timentem hominem iuxta ut lex ipsorum est, qui per nostra praeceptione illorum peragere debeant causa.
6.
Ut qui se reclamaverit super pontificem quod iustitiam habeat ad requirendum, dirigat illum comis aut per missum suum aut per epistolam suam ad ipsum pontificem.
Et si episcopus ipse, Francus aut Langobardus distulerit iustitiam faciendum,
tunc iuxta ut ipsi episcopi eligerunt, ubi consuetudo fuerit pignerandi a longo tempore, ut et in antea in eo modo sit pro ipsas iustitias faciendas.
Et hoc statuimus, ubicumque pontifex substantiam habuerit, advocatum habeat in ipso comitatu, qui absque tarditate iustitias faciat et suscipiat.
Et talis sit ipse advocatus, liber homo et bonae opinionis, laicus aut clericus, qui sacramentum pro causa ecclesiae, quam peregerit, deducere possit [iuxta qualitatem substantiae], sicut lex ipsorum est.
7.
De universali quidem populo, quis ubique iustitias quaesierit, suscipiat, tam a comitibus suis, quam etiam a castaldiis, seu ab sculdaissihis, vel loci positis
iuxta ipsorum legem absque tarditate.
Et si comis
Franciscus distulerit iustitias faciendum et probatum fuerit, iuxta ut eorum fuit electio, ita poenae subiaceat, et de illorum honore fiat sicut Francorum est consuetudo.
Et de Langubardiscos comites qui ex ipsis neglectum posuerit iustitias faciendum, sicut ipsorum lex est ita componat.
Et si forsitan attenderit ad gasindios vel parentes et amicos suos, seu premium et legem non iudicaverit, et probatum fuerit, componat et honorem suum amittat sicut lex ipsorum est.
Et si castaldius et sculdais seu loci positus de qualibet iudicaria tam suos pagenses quamque alios qui iustitias quaesierint, non fecerit, componat sicut lex ipsorum est.
Et si forsitan Francus aut Langobardus habens beneficium iustitias facere noluerit, iudex ille in cuius ministerio manserit,
contradicat illi beneficium illum, interim quod ipse aut missus eius iustitias faciant.
8.
Iudex unusquisque per civitatem faciat iurare ad Dei iudicia homines credentes iuxta quantos praeviderit, seu foris per curtes vel vicoras mansuros; ut cui ex ipsis cognitum fuerit id est homicidia furta adulteria et de inlicitas coniunctiones, ut nemo eas concelet.
Et hoc damus in mandatis, ut si quis venerit iustitiam reclamare super quempiam hominem, dicendo de homicidia furta aut de praeda, et ille super quem dixerit, denegare voluerit, tunc ille qui reclamat si potuerit approbet illud, et si forsitan ipse non potuerit approbare, et ipse super quem dicit negaverit quod malum ipsum nec ipse nec homines ipsius perpetrassent, et
posuerit excusationem et dixerit: Nomina mihi homines meos qui tibi malum illum fecerunt.
Ego tibi de illos iustitias facio.
Et ille incognitus qui reclamat et nomina de illos homines non scit et nec approbare potest, et ipsi qui exinde sic veritatem sciunt denegare voluerint et ille qui reclamat, dixerit quia homo ille exinde veritatem sciverunt, tunc iudex ille qui in loco ipso est, faciat iurare homines illos, quilibet sint, Francos aut Langobardos quos ipse nominative dixerit, ut dicant veritatem.
Et si credentes homines fuerint, in manu comitis sui dextras
dent.
Et si latrocinia vel furta aut praeda ipsa inventa fuerit, emendetur iuxta ut eorum est lex ut populus hic habitantibus aut advenientibus in pace vivere valeant.
9.
De servis et ancillis fugitivis unusquisque iudex studium ponat ad perquirendum iuxta ut edictus continet.
Et hoc damus in mandatis, ut tam Austria, Neustria, Emilia et Tuscia, seu littoraria maris, ut super omnia loca perquirantur superscriptos fugaces; et apud locum coniurent scultasios, decanos, saltarios vel loco positos, ut nullos concelent, et ubicumque inventi fuerint, ipse apud quem fuerint una cum misso de comite vel de ipso loco nobis adducantur sic, ita ut iurare valeant, ut neminem concelent.
Et positum est constitutum die quintodecimo
post sanctum pascha; et si qui servos aut ancillas fugaces habuerit tam aecclesiastici seu curtis vel populo, in constituto ipsum qui suum cognoverit suscipiat.
10.
De advenis et peregrinis qui in Dei servitio Roma vel per alia sanctorum festinant corpora, ut salvi vadant et revertantur sub nostra defensione.
Et qui ex ipsis peregrinis ausus fuerit occidere, 60 solidos componat in palatio nostro.
Insuper compositio illa de ipso homicidio componatur, cui legibus leudo ipso pertinuerit.
Et hoc damus in mandatis cunctis episcopis, abbatibus, comitibus, seu actionariis nostris, ut haec omnis suprascripta iustitia de praesenti absque ulla tarditate adimpleta fieri debeat, ut qui in tantos annos
iustitiam habere non potuerit, vel modo pro Dei omnipotentis misericordia et per praeceptione domino et genitore meo Caroli regis gentis Francorum et Langobardorum ac patricius Romanorum, simul et per nostram praeceptionem, unusquisque iustitia sua accipiat.
Ita tamen, ut quindecim dies post sanctum pascha omnia adimpleta esse debeant.
Et tunc unusquisque iudex noster dirigat missum suum ad nos, ponendum nobis rationem, si nostram adimpleverint iussionem.
Postea habemus disponere cum Dei adiutorio, qualiter melius previderimus.
CAPITULARE GENERALE * .
Ildegardis regina, Caroli uxor, II Kal. Maii anni 783 obiit.
Cujus de rebus inbreviandis cum in edicto mentio fiat, legem aut mense Maio in Theodonis villa, aut autumno tandem post Caroli e Saxonia reditum, in conventu Wormatiensi promulgatam esse oportet.
Occurrit bis tantum inter leges Caroli, in Codice scilicet 1
olim Tegernseensi jam regio Monacensi, unde Amerpachius col.
41-44 primus publici juris fecit, atque 2 in ducali Gothano fol.
220. Utroque diligenter collato, editionem nostram ita instituimus, ut quam proxime fieri posset, utriusque libri, sed praecipue Tegernseensis, unde omnes editiones anteriores fluxerunt, vestigia premeremus: quo evenit, ut textum jam habeamus Capitulari secundo Pippini Italiae regis simillimum, quemque exinde locis nonnullis emendare possis.
Editionem capitularis Langobardicam a Pippino rege promulgatam, sistimus ope Codicum 1 Sancti Pauli saec.
IX; 2 regii Parisiensis n. 4613; 3 bibl. ducalis Guelferbytanae Blankenburgici; 4 Chisiani; 5 Cavensis, et Codicum qui capitularia legibus Langobardicis addita exhibent, Mutinensis apud Muratorium, Ambrosiani, Florentini, Londinensis, Vindobonensis, Veronensis, Estensis apud Muratorium.
CAPITULARE FRANCICUM
Incipit capitulare qualiter praecepit domnus rex de quibusdam causis.
Primo capitulo de senedochia iussit ut quicumque senedochia habent, si ita pauperes pascere voluerint et concilio facere quomodo ab antea fuit, habeant ipsa senedochia, et regant ordinabiliter.
Et si hoc facere noluerint, ipsas dimittant; et per tales homines in antea sint gubernatae, qualiter Deo et nobis exinde placeant.
2.
De ecclesiis baptismalibus, ut nullatenus eas laici homines tenere debeant, sed per sacerdotes fiant, sicut ordo est, gubernatas.
Et neque illi pagenses neglegentiam habeant de hoc quod ibidem facere debeant.
Et illi sacerdotes eas sic regant quomodo
ordo canonicus exposcit.
3.
De advocatis sacerdotum, volumus pro ecclesiastico honore et pro illorum reverentia, advocatos habeant.
4.
De diversis generationibus hominum qui in Italia commanent, volumus ut ubicumque culpa contigerit unde faida crescere potest, pro eas fatigationes hominis illius contra quem culpavit, secundum ipsius legem cui neglegentiam commisit, emendet.
De vero statu ingenuitatis aut aliis quaerelis, unusquisque secundum suam legem se ipsum defendat.
5.
De compositionibus quae ad palatium pertinent.
Si comites ipsas causas commoverint ad requirendum, illam tertiam partem ad eorum recipiant opus,
duas vero ad palatium.
Et si per suam negligentiam remanserint, et missus dominicus ipsas causas coeperit inquirere, tunc volumus ut ipse comes illam tertiam partem non habeat, sed cum integritate ad palatium veniat.
6.
De monasteria et senedochia qui per diversos comites esse videntur, ut regales sint; et quicumque eas habere voluerit, per beneficium dono regis habeant.
7.
De rebus per diversos comites, volumus ut ad palatium pertineant.
8.
Si cui res in elymosina datae sunt, et ipse mortuus fuerit antequam eas dispenset, tunc missus dominicus una cum episcopo parrochiae ipsius consideret, qualiter in domni regis mercede ipsa aelymosina
fiat facta, et infra triginta noctes impleta esse debeant.
9.
De filia cuius pater per manum arrogatoris omnes servos suos iussit fieri liberos, et quia contra legem esse videntur, instituimus quod ipsa filia in tertia portione de praefatis servis iterum introire possit
10.
Placuit inserere ubi lex erit, praecellere consuetudine, et nulla consuetudo superponatur legi.
11.
Placuit etiam nobis, ut quaecumque femina potestatem habet per commeatum viri sui vendere, habeat potestatem et donare.
12.
De mancipiis palatii nostri et ecclesiarum nostrarum nolumus mundium recipere, sed nostras ipsas mancipias habere.
13.
Placuit nobis, ut illos liberos homines comites nostri ad eorum opus servile non opprimant; et quicumque hoc fecerit, sicut iudicatum habemus emendet.
14.
De rebus quae Hildegardae reginae traditae fuerunt, volumus ut fiant descriptae breves. et ipsae breves ad nos fiant adductae.
15.
Non est nostra voluntas ut homines Placentini per eorum praeceptum de curte palatii nostri illos aldiones recipiant.
16.
De fugitivis partibus Beneventi et Spoleti sive Romaniae vel Pentapoli, qui confugium faciunt, ut reddantur, et sint reversi ad proprium locum.
17.
Sicut consuetudo fuit sigillum et epistula prendere, et vias vel portas custodire, ita nunc sit factum.
CAPITULARE LANGOBARDICUM.
Capitulare quem domnus rex praecepit de quibusdam causis.
De sinodochia.
Iussit ut quicumque sinodochia habent, si ita pauperes pascere voluerunt et consilio facerent quomodo ab antea fuit, habeant ipsa sinodochia, et regant ordinaliter.
Si hoc facere noluerint, ipsas dimittant, et per tales homines in antea sint gubernatas, qualiter Deo et nobis exinde placeat.
2.
De ecclesia babtismalis.
Ut nullatenus eas laici homines tenere debeant, set per sacerdotes fiant, sicut ordo est, gubernatae.
Et neque illi pagensis neglegentiam habeant de hoc quod ibidem facere debent; et illi sacerdotes eas sic regant quomodo ordo canonicus exposcit.
3.
De advocatis ecclesiarum.
Volumus ut pro ecclesiastico honore et pro sacerdotum reverentia advocatos habeant.
4.
De culpa unde faida crescent.
De diversarum generationum hominibus qui in Italia commanent, volumus ut ubicumque culpa contigerit unde faida crescere potest, per satisfactionem hominis illius contra quem culpavit, secundum ipsius legem cui negligentiam commisit, emendet.
De vero statu ingenuitatis aut aliis querellis, uniusquisque secundum suam legem se ipsum defendat.
5.
De compositionibus qui ad palatium pertinet.
Si comites ipsas causas commoverint ad requirendum, illam tertiam partem ad eorum recipiant opus, duas
vero ad palatium.
Et si per eius negligentiam remanserit, et missus dominicus ipsas causas ceperit at requirere, tunc volumus ut ipsi comites ut illam tertiam partem non habeant, sed cum integritatem in palatio veniant.
6.
De monasteriis et sinodochiis regalibus.
De monasteria et sinodochia qui per diversos comites esse videntur, ut regales sint; ut quicumque eas habere voluerint, per beneficio domni nostri regis habeant.
7.
De rebus forfactis.
De rebus forfactis per diversos comites, volumus ut at palatium pertineat.
8.
De eo cuius in eleemosyna datae sunt.
Si cui res in elemosina datae sunt, et ipse mortuus fuerit antequam eas dispenset, tunc missus dominicus una cum episcopo parrochiae illius consideret, qualiter
in domni regis mercede ipsa elemosina fiat facta et infra triginta noctes impleta esse debeant.
9.
De iure filiae in res servorum quos pater fecit liberos.
De filia cuius pater per manus erogatoris omnes servos suos iussit fieri liberos, et quia contra legem esse videtur, instituimus ut ipsa filia in talem portionem de praefactis servis iterum introire possit, quale portionem de aliis rebus genitoris sui.
10.
De auctoritate legis et consuetudinis.
Placuit nobis inserere, ubi lex est, praecellat consuetudinem, ut nulla consuetudo nec superponatur legem.
11.
De potestate vendendi et donandi in femina.
Placuit etiam nobis quaecumque femina potestatem habet per comiatum viri sui vendere, habeat potestatem donare.
12.
De mancipiis palatii et ecclesiarum.
De mancipiis
palatinis et ecclesiarum nostrarum nolumus mundio recipere, set nostras ipsa mancipias habere.
13.
De liberis hominibus ad servilia opera non cogendis.
Placuit nobis, ut illos liberos homines comites nostri ad eorum opus servile non obpremant; et quicumque hoc facere praesumpserit, secundum iudicatum quod habemus emendet.
14.
De rebus reginae.
De rebus qui Ildicardae reginae traditae fuerunt, volumus ut fiant scripta per brebes, et ipsa brebes ad nos fiant adductae.
15.
De aldionibus palatii.
Non est nostra voluntas, ut homines Placentinos per eorum praecepto de curte palatii nostri illos aldiones recipiant.
16.
De fugitivis.
De fugitivis qui in partibus Benebenti
aut Spoleti, sive Romaniae vel Pentapoli, confugium faciunt, ut reddantur, et sint reversi ad propria loca.
17.
De sigillis et epistolis, et de porturis custodiendis.
Sicut consuetudo fuit sigillum et epistola prindere, et vias vel portoras custodire, ita nunc sit factum.
CAPITULARE PADERBRUNNENSE * .
Exstat unicus horum capitulorum codex in bibliotheca Vaticana inter codices Palatinos n. 289, mbr.
, saec.
IX, quem post Holstenii, Furstenbergii, Conringii et Baluzii curas, Romae anno 1822 praesens iterum exscripsi.
Ejus itaque ad fidem editionem novam institui.
De tempore et loco edicti hujus non constat.
At neminem fugiet, sanguineas leges nec anno 777 quo primum totius Saxoniae senatus et populus Paderbrunnae conveniens, « ingenuitatem et alodem manibus dulgtum fecerunt nisi conservarent christianitatem et fidelitatem domni Caroli regis et Francorum, » nec anno 780, quo in synodo ad Lippibrunnon ecclesiae constructae et tota Saxonia inter episcopos presbyteros abbates et comites divisa est, nec demum anno 782 quo in conventu ad eumdem locum generali ex nobilissimo Saxonum genere comites constituti sunt, sed tunc demum imponi et consentiri potuisse, cum, triennio post caedem Adalgisi et Geilonis exacto, tota Saxonia supplicio Ferdensi, pugnis ad Theotmelli, ad Hasam et ad Lippiam, et continuis Francorum caedibus, rapinis et vastationibus ad internecionem usque deleta esset.
Tunc enim Carolus an.
785 publicum populi sui conventum habuit ad Paderbrunnon « cum Francis et Saxonibus » , ubi iis quae ad illius conventus rationem pertinebant peractis, ecclesiis per Saxoniam restauratis et paulo post Widokindo et Abbione ad christianitatem conversis, tota Saxonia et in religione et in fidelitate regis per annos septem perstitit.
Ad illud igitur potissimum tempus et locum edictum hocce pertinere censeo.
Capitula quae de partibus Saxonie constituta sunt.
Primum de majoribus capitulis hoc placuit omnibus, ut ecclesiae Christi, quo modo construuntur in Saxonia, et Deo sacratae sunt, non minorem habeant honorem, sed maiorem et excellentiorem, quam vana habuissent idolorum.
2.
Si quis confugia fecerit in ecclesiam, nullus eum de ecclesia per violentiam expellere praesumat, sed pacem habeat usque dum ad placitum praesentetur; et propter honorem Dei sanctorumque ecclesiae ipsius reverentiam, concedatur ei vita et omnia membra.
Emendat autem causam in quantum potuerit, et ei fuerit iudicatum; et sic ducatur ad praesentiam domni regis; et ipse eum mittat ubi clementiae ipsius placuerit.
3.
Si quis ecclesiam per violentiam intraverit, et in ea per vim vel furtu aliquid abstulerit, vel ipsam ecclesiam igne cremaverit, morte moriatur.
4.
Si quis sanctum quadragensimale ieiunium pro despectu christianitatis contempserit, et carnem comederit, morte moriatur.
Sed tamen consideretur a sacerdote, ne forte causa necessitatis hoc cuilibet proveniat ut carnem commedat.
5.
Si quis episcopum aut presbyterum sive diaconum interficerit, similiter capite punietur.
6.
Si quis a diabulo deceptus crediderit, secundum morem paganorum, virum aliquem aut feminam strigam esse et homines commedere, et propter hoc ipsam incenderit, vel carnem eius ad commedendum dederit, vel ipsam commederit, capitis sententiae
punietur.
7.
Si quis corpus defuncti hominis secundum ritum paganorum flamma consumi fecerit, et ossa eius ad cinerem redierit, capitae punietur.
8.
Si quis deinceps in gente Saxonorum inter eos latens non baptizatus se abscondere voluerit, et ad baptismum venire contempserit, paganusque permanere voluerit, morte moriatur.
9.
Si quis hominem diabulo sacrificaverit, et in
hostiam more paganorum daemonibus obtulerit, morte moriatur.
10.
Si quis cum paganis consilium adversus christianos inierit, vel cum illis in adversitate christianorum perdurare voluerit, morte moriatur.
Et quicumque hoc idem fraude contra regem vel gentem christianorum consenserit, morte moriatur.
11.
Si quis domino regi infidelis apparuerit, capitali sententia punietur.
12.
Si quis filiam domini sui rapuerit, morte moriatur.
13.
Si quis dominum suum vel dominam suam interficerit, simili modo punietur.
14.
Si vero pro his mortalibus criminibus latenter commissis aliquis sponte ad sacerdotem confugerit,
et confessione data ageri poenitentiam voluerit, testimonio sacerdotis de morte excusetur.
15.
De minoribus capitulis consenserunt omnes, ad unamquamque ecclesiam, curte et duos mansos terrae, pagenses ad ecclesiam recurrentes condonant, et inter centum viginti homines, nobiles et ingenuis similiter et litos, servum et ancillam eidem ecclesiae tribuant.
16.
Et hoc Christo propitio placuit, ut undecumque census aliquid ad fiscum pervenerit, sive in frido, sive in qualecumque banno, et in omni redibutione ad regem pertinente, decima pars ecclesiis et sacerdotibus reddatur.
17.
Similiter secundum Dei mandatum praecipimus ut omnes decimam partem substantiae et laboris
suis ecclesiis et sacerdotibus donent, tam nobiles quam ingenui similiter et liti, iuxta quod Deus unicuique dederit christiano, partem Deo reddant.
18.
Ut in dominicis diebus conventus et placita publica non faciant, nisi forte pro magna necessitate aut hostilitate cogente; sed omnes ad ecclesiam recurrant ad audiendum verbum Dei, et orationibus vel iustis operibus vacent.
Similiter et in festivitatibus praeclaris Deo et ecclesiae conventui deserviant, et secularia placita demittant.
19.
Similiter placuit his decretis inserere, quod omnes infantes infra annum baptizantur.
Et hoc statuimus, ut si quis infantem intra circulum anni ad baptismum offerre contempserit, sine consilio vel licentia sacerdotis, si de nobile generi fuerit, centum viginti solidos fisco componant; si ingenuus, sexaginta; si litus, triginta.
20.
Si quis prohibitum vel inlicitum coniugium sibi sortitus fuerit, si nobilis, solidos sexaginta; si ingenuus, triginta; si litus, quindecim.
21.
Si quis ad fontes aut arbores vel lucos votum fecerit, aut aliquit more gentilium obtulerit, et ad honorem daemonum commederet; si nobilis fuerit, solidos sexaginta; si ingenuus, triginta; si litus, quindecim.
Si vero non habuerint unde praesentaliter
persolvant, ad ecclesiae servitium donentur usque dum ipsi solidi solvantur.
22.
Iubemus ut corpora christianorum Saxanorum ad cimiteria ecclesiae deferantur, et non ad tumulus paganorum.
23.
Divinos et sortilegos ecclesiis et sacerdotibus dare constituimus.
24.
De latronibus et malefactoribus, qui de una comitatu ad alium confugium fecerint, si quis eos receperit in suam potestate, et septem noctibus secum detenuerit, nisi ad praesentandum, nostrum bannum solvat.
Similiter si comis eum absconderit, et ad iustitiam faciendam praesentare noluerit, et ad hoc excusare non potest, honorem suum perdat.
25.
De pignore, ut nullatenus alterum aliquis pignorare praesumat.
Et qui hoc fecerit, bannum persolvat.
26.
Ut nulli hominum contradicere viam ad nos veniendo pro iustitia reclamandi aliquis praesumat.
Et si aliquis hoc facere conaverit, nostrum bannum persolvat.
27.
Si quis homo fideiussorem invenire non potuerit,
res illius in forbanno mittantur usque dum fide iussorem praesentet.
Si vero super bannum in domum suum intrare praesumpserit, aut solidos decem aut unum bovem pro emendatione ipsius banni conponat; et insuper unde debitor exstitit, persolvat.
Si vero fideiussor diem statutum non observaberit, tunc ipse tantum damni incurrat quantum manus sua fideiussoris exstitit.
Ille autem qui debitor fideiussori exstitit, duplum restituat pro eo quod fideiussorem in damnum cadere permisit.
28.
De praemiis et muneribus, ut munera super innocente nullus accipiat.
Et si quis hoc facere praesumpserit, nostrum bannum solvat.
Et si, quod absit, forte comis hoc fecerit, honorem suum perdat.
29.
Ut universi comites pacem et concordiam ad
invicem habere studeant.
Et si forte inter eos aliqua discordia aut conturbium ortum fuerit, aut nostrum solatium vel perfectum pro hoc non demittant.
30.
Si quis comitem interficerit, vel de eius morte consilium dederit, hereditas illius ad partem regis eveniat, et in ius eius redicatur
31.
Dedimus potestatem comitibus bannum mittere infra suo ministerio de faida vel maioribus causis in solid.
60. De minoribus vero causis comitis bannum in solid.
15 constituimus.
32.
Si cuilibet homini sacramentum debet aliquis, aframeat illum ad ecclesiam sacramenta ad diem statutum.
Et si iurare contempserit, fidem faciat, et solidos quindecim componat qui inactivus apparuit,
et deinceps causam pleniter emendare faciat.
33.
De periuris, secundum legem Saxonorum sit.
34.
Interdiximus ut omnes Saxones generaliter conventus publicos nec faciant, nisi forte missus noster de verbo nostro eos congregare fecerit.
Sed unusquisque comes in suo ministerio placita et iustitias faciat.
Et hoc a sacerdotibus consideretur, ne aliter faciat.
CAPITULARE LANGOBARDICUM * .
Anno 786 post Hardradi comitis et Thuringorum rebellionem, quae magnum in Caroli regno « conturbium » generaverat, compressam, cum rex populos sibi subjectos sacramenti vinculo astringendos judicaret, atque expeditionem Beneventanam meditaretur, edictum hocce a Pippino rege promulgatum esse ex capitibus ejus 6, 7 et 9, conjicio.
Textum ex unico codice bibl.
Paris. n. 4613 restituere studui, atque ultimi capitis lacunas, quantum conjectura assequi mihi licuit, explere conatus sum.
1.
De his feminis qui se Deo voverant, et se monachica veste induerant, et postea se maritis copulaverunt, ut inquiratur unusquisque in iudiciariam sibi commissas ubi eas invenerint, ut sine dilatatione eas ab ipsis illicitas coniunctionibus separare debeant, ut ipsas de supra memorata inlicita coniunctione ad poenitentiae recurrant medicamentum.
2.
De illos homines qui aliquam incantationem vel divinationem agent, vel his similia quae in conspectu Dei abhominatione esse videntur, similiter inquirat
unusquisque, ubi eos invenerint, non dimittat illos sine disciplina correptionis, et faciant eos penitentiam agerent de has inlicitas presumtiones.
3.
De pravos illos homines qui brunaticus colunt, et de hominibus suis subtus maida cerias incendunt, et votos vovent, ad ( id est a) tale vero iniquitas eos faciant unusquisque; nisi voluerint ad aecclesia panem offerre, simpliciter offerant, non cum aliqua de ipsa iniqua commixtione.
4.
Similiter inquirat unusquisque homines sibi
commissos, ubi forsitan invenitur, ubi factae sunt inlicitas coniunctiones, ita ut qui uxorem consobrino aut insobrino suo uxorem duxisset, aut etiam qualibet parentem suam sibimetipsos uxorem copulasset, sine omnem moderatione eos ab invicem separentur, et eos ad penitentiae remedium faciant destinari.
5.
Et hoc etiam scribimus, ut cuncti diligentes inquirat, ut si est homo uxorem habens, ut supra ipsa cum alia adulterans, et concubinam habuerit, a tali igitur inlicita perpetratione faciat eos cum omni sollicitudine separari.
Sic placuit domni regi, ut qui has nefandas criminas emendare de terminibus sibi commissis, ut diximus, emendare neglexerit, ut in sacro palatio widrigildum suum componat.
6.
De singulis capitulis quibus domnus rex missis
suis praecepit, qui nulla sacramenta debeant audire et facere, quam ob rem istam sacramenta sunt necessaria, per ordine ex antiqua consuetudine explicare faciunt, et quia modo isti infideles homines magnum conturbium in regnum domni Karoli regi voluerint terminare, et in eius vita consiliati sunt, et inquisiti dixerunt quod fidelitatem ei non iurasset.
7.
Quomodo illum sacramentum iuratum esse debeat ab episcopis et abbatis, sive comitibus vel bassis regalibus, necnon vicedominis, archidiaconibus, adque canonicis.
Clerici qui monachorum nomine non pleniter conservare videntur, et ubi regula sancti Benedicti secundum ordinem tenent, ipsi in verbum tantum et in veritate promittant, de quibus specialiter abbas adducant domno nostro; deinde
advocatis et vicariis, centenariis, sive fore censiti presbiteri, atque cunctas generalitas populi, tam puerilitate annorum 12 quamque de senili, qui ad placita venissent, et iussionem adimplere seniorum et conservare possunt, sive pagenses, sive episcoporum et abbatissuarum vel comitum hominum, et reliquorum hominum, fiscilini quoque et coloni, et ecclesiasticis adque servi, qui honorati beneficia et ministeria tenent, vel in bassallatico honorati sunt
cum domini sui, et caballos, arma, et scuto, et lancea, spata et senespasio habere possunt, omnes iurent, et nomina vel numerum de ipsis qui iuraverunt ipsis missis in brebem secum adportent.
Et comites similiter de singulis centini esse noti, tam de illos qui infra pago nati sunt, pagensales fuerint, quamque et de illis qui aliunde in bassallatico commendati sunt.
Et si fuerint aliquis qui per ingenio fugitando de comitatu ad aliud comitatu se propter ipsum sacramentum distulerit, aut per superbia iurare noluerint, semoti per brebem renuntiare sciant, et tales aut per fideiussores mittant; et ipsi fideiussores non habuerint qui in praesentia domni regis illos abducant, sub custodia servetur.
Aut si in illo vicinio habitare voluerint, sicut caeteri iurent.
Et si fugitivum quis
devenerint, domno regi nuntiatum fiant per ipsos missos.
8.
Explicare debent ipsi missi, qualiter domni regi dictum est, quod multi se conplangunt legem non habere conservatam, et quia omnino voluntas domni regis est, ut unusquisque homo suam legem pleniter habeat conservatam.
Et si alicui contra legem factum est, non est voluntas nec sua iussio.
Verumtamen si comis aut missus vel quilibet homo hoc fecit, fiat annuntiatum domni regi, quia ipse plenissime haec emendare vult.
Et per singulos inquirant, quale habeant legem ex nomine; et nullatenus sine comite de ipso pago istam legationem perficiant.
Excepto si ille comis in alia utilitate domni regis non fuerit, aut aliqua infirmitas eum non detenuerit, quod
ibi esset, non habeat.
9.
Ut parata serv itia habeant ipsi missi una cum comitibus qui in eo rum ministeriis fuerint, ut omnes generaliter hoc anno veniant hostiliter in solatio domni regis sicut sua fuerit iussio, et pacem in tran situ custodia nt infra patria; qui per epistolas suas de voluntate sua il lis significare vult, quando vel ubi debeant in ter se coniungi.
Expliciunt capitula.
ENCYCLICA DE LITTERIS COLENDIS.
*
CAPITULARE ECCLESIASTICUM.
An. 789 * .
In edendo capitulari codices hi ad manus fuerunt: 1. Cod. bibl. Guelferbytanae olim Helmstadiensis, Ms.
, in-8º majori, littera Anglosaxonica exaratus, saeculi VIII exeuntis vel IX.
2. C. bibl. Sangallensis n. 733 membr. saec. IX ineuntis.
3. C. bibl. Palatinae Vindobonensis in catalogo juris canonici n. 128 signatus, membr. saec. IX, in 8º maj.
3 b. C. bibl. regiae Monacensis inter libros sancti Emmerammi Ratisponenses E. 91 signatus, qui anno 821 exaratus, a me tamen cum editis non est collatus.
3 c. C. bibl. regiae Monacensis inter libros Tegernseenses membr. saec. IX, unde editio princeps Amerpachii fluxit.
4. C. bibl. Guelferbytanae Blankenburgensis saec.
X. 5. C. bibliothecae ducalis Gothanae saec.
XI. Praecipuas Baluzii lectiones sigla B. notavi.
Regnante domino nostro Iesu Christo in perpetuum.
Ego Carolus, gratia Dei eiusque misericordia donante, rex et rector regni Francorum, et devotus sanctae aecclesiae defensor humilisque adiutor, omnibus ecclesiasticae pietatis ordinibus, seu saecularis potentiae dignitatibus, in Christo domino deo aeterno, perpetuae pacis et beatitudinis salutem.
Considerans pacifico piae mentis intuitu, una cum sacerdotibus et consiliariis nostris, abundantem in nos nostrumque populum Christi regis clementiam, et quam necessarium est non solum toto corde et ore eius pietate agere gratias incessanter, sed etiam continua bonorum operum exercitatione eius insistere laudibus, quatenus qui nostro regno tantos contulit honores, sua protectione nos nostrumque regnum
in aeternum conservare dignetur.
Quapropter placuit nobis vestram rogare solertiam, o pastores aeclesiarum Christi, et ductores gregis eius, et clarissima mundi luminaria, ut vigili cura et sedula ammonitione populum Dei per pascua vitae aeternae ducere studeatis, et errantes oves, bonorum exemplorum seu adhortationum humeris intra aeclesiasticae firmitatis muros reportare satagimini; ne lupus insidians aliquem canonicas sanctiones transgredientem, vel paternas traditiones universalium conciliorum excedentem, quod absit, inveniens devoret.
Ideo magno devotionis studio ammonendi et adhortandi sunt, immo conpellendi, ut firma fide et infatigabili
perseverantia intra paternas sanctiones se conteneant: in quo opere et studio sciat certissime sanctitas vestra nostram vobis cooperare diligentiam.
Quapropter et nostros ad vos direximus missos, qui
ex nostri nominis auctoritate una vobiscum corrigerent quae corrigenda essent.
Sed et aliqua capitula ex canonicis institutionibus, quae magis nobis necessaria videbantur, subiunximus.
Ne aliquis, quaeso, huius pietatis ammonitionem esse praesumtiosam iudicet, qua nos errata corrigere, superflua abscidere, recta cohartare studemus, sed magis benivolo caritatis animo suscipiat.
Nam legimus in regnorum libris, quomodo sanctus Iosias regnum sibi a Deo datum circumeundo, corrigendo, ammonendo, ad cultum veri Dei studuit revocare.
Non ut me eius sanctitate aequiperabilem faciam, sed quod nobis sunt ubique sanctorum semper exempla sequenda, et quoscumque poterimus, ad studium bonae vitae, in laudem et in gloriam domini nostri Iesu Christi,
congregare necesse est.
Quapropter, ut praediximus, aliqua capitula notare iussimus, ut simul haec eadem vos ammonere studeatis, et quaecumque vobis alia necessaria esse sciatis, ut et ista et illa aequali intentione praedicetis.
Nec aliquid quod vestrae sanctitati et populo Dei utile videatur, amittite ut pio studio non ammoneatis; quatenus ut et vestra sollertia et subiectorum oboedientia aeterna felicitate ab omnipotente Deo remuneretur.
OMNIBUS.--1. Sunt enim aliqui, qui culpis exigentibus ab episcopo proprio excommunicantur, et ab aliis ecclesiasticis vel laicis praesumptiose in communionem accipiuntur: quod omnino sanctum
Nicenum concilium, simul et Calcidonense, necnon et Antiochenum atque Sardicense, fieri prohibent .
EPISCOPIS.--2. Item enim habet in eodem concilio,
ut eorum qui ad ordinandum veniunt, fides et vita prius ab episcopo diligenter discutiatur, et sic ordinentur.
OMNIBUS.--3. Item in eodem concilio, necnon et in Antiocheno, simul et in Calcidonense, ut fugitivi clerici et peregrini a nullo recipiantur, nec ordinentur, sine commendaticiis litteris, et sui episcopi vel abbatis licentia.
OMNIBUS.--4. Item in eodem sinodo interdictum est praesbiteris et diaconibus, vel omnibus qui in clero sunt, mulierem habere in domo sua propter suspicionem, nisi matrem, aut sororem, vel
eas tantum personas quae suspiciones effugiunt.
OMNIBUS.--5 Item in eodem concilio, seu in decretis papae Leonis, necnon et in canonibus quae dicuntur apostolorum, sicut et in lege ipse Dominus praecipit, omnino omnibus interdictum est ad usuram aliquid dare.
EPISCOPIS.--6. Auditum est aliquos presbiteros missam celebrare, et non communicare: quod omnino in canonibus apostolorum interdictum esse legitur.
Vel quomodo dicere recte potest, si non communicaverit, sumpsimus, Domine, sacramenta?
Haec vero per singula capitula in statutis
Nicaeni concilii legere potestis, seu in aliis sanctorum patrum sinodalibus edictis.
OMNIBUS.--7. In Antiocheno concilio, quod his qui damnati sunt a sinodo vel a suo episcopo, et postea ministrare praesumunt, praecipitur ut nullus audeat ei communicare.
Si quis vero eo communicat, simili sententia subiaceat sicut et damnatus .
EPISCOPIS.--8. Item in eodem concilio, ut ad metropolitanum episcopum, suffragani episcopi respiciant, et nil novae audeant facere in suis parrochiis sine conscientia et consilio sui metropolitani et metropolitanus sine eorum consilio.
SACERDOTIBUS.--9. Item in eodem concilio, simul
et Acyronense, ut corepiscopi cognoscant modum suum, et nihil faciant absquae licentia episcopi in cuius parrochia habitant.
OMNI CLERO.
10. Item in eodem concilio, ut episcopus vel quilibet ex clero sine consilio vel litteris episcoporum, vel metropolitani, non audeant regalem dignitatem pro suis causis clamare, sed in commune episcoporum concilio causa eius examinetur .
EPISCOPIS.--11. Item in eodem concilio, simul et in Sardicense, necnon et in decretis Innocenti papae, ut nullus episcopus in alterius parrochia ordinationes aliquas audeat efficere vel negotia peragere quae ad eum non pertinent.
EPISCOPIS.--12. Item in eodem concilio, ut episcopus eius ecclesiae curam habeat ad quam ordinatus est.
EPISCOPIS.--13. Item in eodem concilio, necnon et in Calcidonense, ut provinciales episcopi cum suo metropolitano bis in anno propter causas ecclesiae concilia celebrent.
EPISCOPIS.--14. In concilio Laodicense, necnon et in Affricano, praecipitur, ut monachi et clerici tabernas non ingrediantur edendi vel bibendi causa.
AD OMNES.
--15. Item in eodem concilio, ut a vespera usque ad vesperam dies dominica servetur.
OMNIBUS.--16. Item in eodem concilio, ut ignota angelorum nomina nec fingantur, nec nominentur, nisi illos quos habemus in auctoritate: id sunt Michahel, Gabrihel, Raphahel.
CLERICIS ET NONNANIS.
--17. Item in eodem concilio, quod non oporteat mulieres ad altare ingredi .
SACERDOTIBUS.--18. Item in eodem concilio,
ut cauclearii, malefici, incantatores, vel incantatrices fieri non sinantur.
OMNIBUS.--19. Item in eodem concilio, necnon et in Sardicense, quod non oporteat in villolis vel in agris episcopos constitui .
SACERDOTIBUS.--20. Item in eodem concilio, ut canonici libri tantum legantur in aeclesia.
CLERICIS ET MONACHIS.
--21. In concilio Calcidonense, ut non oporteat episcopos aut quemlibet ex clero per pecunias ordinari: quia utrique deponendi sunt, et qui ordinat, et qui ordinatur, necnon et qui mediator est inter eos.
OMNIBUS.--22. Item de eadem re in canonibus apostolorum legitur; quam heresim iam ipse princeps apostolorum in Simone mago terribiliter damnavit .
OMNIBUS.--23. Item in eodem concilio infra duo capitula, necnon et in decretis Leonis papae, ut nec monachus nec clericus in secularia negotia transeat.
Et ut servum alterius nullus sollicitet ad clericalem vel monachicum ordinem sine voluntate et licentia domini sui.
SACERDOTIBUS.--24. Item in eodem concilio infra duo capitula, necnon et in Sardicense, ut nec
episcopi nec clerici transmigrentur de civitate in civitatem .
OMNIBUS.--25. Item in eodem synodo, ut nullus absolute ordinetur, sine pronuntiatione et stabilitate loci ad quem ordinatur .
MONACHIS ET OMNI CLERO.
--26. Item in eodem concilio, ut clerici et monachi in suo proposito et voto quod Deo promiserunt, permaneant.
SACERDOTIBUS.--27. Item in decretis Innocenti papae de eadem re, ut monachus, si ad clericatum proveatur, propositum monachicae professionis non ammittat.
OMNIBUS.--28. Item in eodem concilio, ut si clerici inter se negotium aliquod habuerint, a suo episcopo diiudicentur, non a secularibus.
OMNIBUS.--29. Item in eodem concilio, ut nec clerici nec monachi conspirationes vel insidias contra pastorem suum faciant.
OMNIBUS.--30. Item in eodem concilio, ut laici episcopos aut clericos non accusent, nisi prius eorum discutiatur existimationis opinio.
OMNIBUS.--31. Item in eodem, ut loca quae semel Deo dedicata sunt ut monasteria sint, maneant perpetuo monasteria, nec possunt ultra fieri saecularia habitacula.
OMNIBUS.--32. In concilio Cartaginense.
Primo omnium ut fides sanctae Trinitatis et incarnationis Christi, passionis, et resurrectionis, et ascensionis in celos, diligenter omnibus predicetur.
OMNIBUS.--33. Item in eodem, de prohibenda
avaritia, ut nullus alienos fines usurpet, vel terminos patrum transcendat.
OMNIBUS.--34. Item in eodem, de his qui in periculo constituti sunt, et convertunt se ad Deum, ut canonice inquirant reconciliacionem, et canonice reconcilientur.
OMNIBUS.--35. Item in eodem, ut illi qui non sunt bonae conversationis, et eorum vita est accusabilis, ut non audeant episcopos vel maiores natu accusare.
OMNIBUS.--36. Item in eodem, ut qui excommunicato
praesumtiose communicaverit, excommunicetur et ipse.
SACERDOTIBUS.--37. Item in eodem concilio infra duo capitula, ut nullus presbyter contra suum episcopum superbire audeat
OMNIBUS.--38. Item in eodem, ut clerici et eclesiastici ordines, si culpam incurrerint, ut apud ecclesiasticos iudicentur, non apud saeculares.
OMNIBUS.--39. Item in eodem, ut qui commodaverit pecuniam, pecuniam accipiat.
Si speciem aliam, eandem speciem quantum dederit accipiet .
OMNIBUS.--40. In concilio Africano, ut virgines Deo sacratae a gravioribus personis diligenti custodia serventur
EPISCOPIS.--41. Item in eodem, ut non liceat episcopo principalem cathedram suae parrochia neglegere, et ad aliquam aeclesiam in suo diocese magis frequentare.
EPISCOPIS.--42. Item in eodem, ut falsa nomina martyrum et incertae sanctorum memoriae non venerentur.
OMNIBUS.--43. Item in eodem, ut nec uxor a viro dimissa alium accipiat virum, vivente viro suo, nec vir aliam accipiat vivente uxori priore.
EPISCOPIS.--44 Item in eodem, ut probati a metropolitano iudices non spernantur.
OMNIBUS.--45. Item in eodem infra duo capitula, ut viles personae non habeant potestatem accusandi.
Et si in primo crimine victi sunt falsum dicere, in secundo non habeant potestatem dicendi.
OMNIBUS.--46. Item in eodem, ut virgines non velentur ante viginti quinque annos, nisi rationabili necessitate cogente.
OMNIBUS.--47. In concilio Gangarense, ut nulli liceat oblata, quae ad pauperes pertineant rapere vel fraudare .
OMNIBUS SACERDOTIBUS--48.
Item in eodem, ut aeclesiastica ieiunia sine necessitate rationabili non solvantur .
SACERDOTIBUS.--49. In concilio Acironense inventum est in eos qui cum quadrupedibus vel masculis contra naturam peccant, dura et districta penitentia.
Quapropter episcopi et presbiteri, quibus iudicium penitentiae iniunctum est, conentur omnimodis hoc
malum a consuetudine prohibere vel abscidere.
EPISCOPIS.--50. In concilio Neocaesariense, ut nullatenus presbiter ordinetur ante trigesimum aetatis suae annum, quia dominus Iesus non praedicavit ante trigesimum annum.
OMNIBUS.--51. In decretalibus Siricii papae, ut alterius sponsam nemo accipiat.
EPISCOPIS, MONACHIS, VIRGINIBUS.
--52. Item eiusdem, ut monachi et virgines suum propositum omnimodis observent.
OMNIBUS.--53. In decretalibus Innocenti papae, ut pax detur ab omnibus, confectis Christi sacramentis .
SACERDOTIBUS.--54. Item eiusdem, ut nomina
puplice non recitentur ante precem sacerdotalem.
EPISCOPIS, SACERDOTIBUS.
--55. Item eiusdem ut nulli sacerdotum liceat ignorare sanctorum canonum instituta.
EPISCOPIS.--56. In decretis Leonis papae, sicut et in Sardicense concilio, ut episcopi alterius clericum ad se non sollicitent, nec ordinent.
EPISCOPIS.--57. Item eiusdem, ut nullus episcopus servum alterius ad clericatus officium sine domini sui voluntate promovere praesumat.
Et hoc Gangarense concilium prohibet.
EPISCOPIS.--58. Item eiusdem, ut si quis sacerdotum contra constituta decretalia praesumptiose agat, et corrigi nolens, ab officio suo submoveatur .
EPISCOPIS.--59. In decretis Gelasii papae, ut nullus episcopus viduas velare praesumat .
EPISCOPIS.--Haec enim, dilectissimi, pio studio et magna dilectionis intentione vestram unianimitatem ammonere studuimus, quae magis necessaria videbantur, ut sanctorum patrum canonicis institutis inhaerentes, praemia cum illis aeternae felicitatis
accipere mereamini.
Scit namque prudentia vestra quam terribili anathematis censura feriuntur qui praesumptiose contra statuta universalium conciliorum venire audeant.
Quapropter et vos diligentius ammonemus, ut omni intentione illud orribile execrationis iudicium vobis cavere studeatis, sed magis canonica statuta sequentes, et pacifica unitate nitentes, ad aeterna pacis gaudia pervenire digni efficiamini.
Sunt quoque aliqua capitula quae nobis utilia huic praecedenti ammonitione subiungere visa sunt.
OMNIBUS.--60. Primo omnium, ut fides catholica ab episcopis, presbyteris, diligenter legatur, et omni populo praedicetur; quia hoc primum praeceptum est domini Dei omnipotentis in lege:
Audi, Israel, quia Dominus Deus tuus Deus unus est.
Et ut ille diligatur ex toto corde, et ex tota mente, et ex tota anima, et ex tota virtute nostra.
OMNIBUS.
--61. Ut pax sit et concordia et unianimitas cum omni populo christiano, inter episcopos, abbates, comites, iudices, et omnes ubique seu maiores, seu minores personas; quia nihil Deo sine pace placet, nec munus sanctae oblationis ad altare, sicut in euangelio ipso Domino praecipiente legimus; quia et illud secundum mandatum est in lege: Diliges proximum tuum sicut te ipsum.
Item in Euangelio: Beati pacifici, quoniam filii Dei vocabuntur.
Et iterum: In hoc cognoscent omnes quia mei discipuli estis, si dilectionem habueritis ad invicem.
In hoc enim praecepto discernuntur filii Dei et filii
diaboli; quia filii diaboli semper dissensiones et discordias movere satagunt: filii autem Dei semper paci et dilectioni student.
OMNIBUS.--62. Ut quibus data est potestas iudicandi, iuste iudicent, sicut scriptum est: Iuste iudicate, filii hominum.
Non in muneribus, quia munera excecant corda prudentium, et subvertunt verba iustorum.
Non in adolatione, nec in consideratione personae, sicut in deuteronomio dictum est: Quod iustum est iudicate.
Sive cives sit ille, sive peregrinus, nulla sit
distantia personarum, quia Dei iudicium est.
Primo namque iudici diligenter discenda est lex a sapientibus populo conposita, ne per ignorantiam a via veritatis erret.
Et dum ille rectum intellegat iudicium, caveat ne declinet, aut per adolationem aliquorum, aut per amorem cuiuslibet amici, aut per timorem alicuius potentis, aut propter praemium a recto iudicio declinet; et honestum nobis videtur, ut iudices ieiuni causas audiant et discernant.
OMNIBUS.--63. Item habemus in lege, Domino praecipiente: Non periurabis in nomine meo, nec pollues nomen domini Dei tui, et nec adsumes nomen Domini Dei tui in vanum.
Ideo omnino ammonendi sunt omnes diligenter, ut caveant periurium, non solum in sancto euangelio, vel in altare, seu in sanctorum reliquiis, sed et in communi loquella; quia sunt aliqui
qui per caritatem et veritatem iurant, et caveant se a iuramento nominis Dei, et nesciunt quia idem Deus quod est caritas et veritas, dicente Iohanne apostolo, quia Deus caritas est.
Item ipse Dominus in Evangelio: Ego sum via et veritas.
Ideo qui in veritate et caritate iurat, in Deo iurat.
Item cavendum est ne farisaica superstitione aliquis plus aurum honoret quam altare; ne dicat ei Dominus: Stulte et caece, quid est maius, aurum vel altare quod sanctificat aurum?
Set et nobis honestum videtur, ut qui in sanctis habeat iurare, hoc ieiunus faciat, cum omni honestate et timore Dei.
Et sciat se rationem redditurum Deo uniuscuiusque iuramenti, ubicumque sit, sive intra aeclesiam, sive
extra aeclesiam.
Et ut parvuli, qui sine rationabili aetate sunt non cogantur iurare, sicut Guntbodingi faciunt.
Et qui semel periuratus fuerit, nec testis sit posthaec, nec ad sacramentum accedat, nec in sua causa vel alterius iurator existat.
OMNIBUS.--64. Item habemus in lege Domini mandatum: Non auguriamini; et in deuteronomio: Nemo sit qui ariolos sciscitetur, vel somnia observet, vel ad auguria intendat.
Item: Ne sit maleficus, nec incantator, nec pithones consultor.
Ideo
praecipimus ut cauculatores nec incantatores, nec tempestarii vel obligatores non fiant; et ubicumque sunt emendentur, vel damnentur.
Item de arboribus vel petris vel fontibus, ubi aliqui stulti luminaria vel alias observationes faciunt, omnino mandamus, ut iste pessimus usus et Deo execrabilis, ubicumque inveniatur, tollatur et distruatur.
OMNIBUS.--65. Item praedicari necesse est, quantum malum sit odium vel invidia; quia in lege scriptum est: Non oderis fratrem tuum in corde tuo, sed publice argues eum.
Item Iohannes evangelista: Qui odit fratrem suum, homicida est.
Item in Euangelio: Si peccaverit in te frater tuus, vade et corripe eum inter te et ipsum solum: et cetera quae ibi leguntur.
De
avaritia autem apostolum legimus dicentem: Avaritia, quae est idolorum servitus, cavenda est.
Item de concupiscentia legitur, quod radix sit omnium malorum.
Et in lege: Non concupisces rem proximi tui.
EPISCOPIS, OMNIBUS.
--66. Item ut homicidia infra patriam, sicut in lege Domini interdictum est, nec causa ultionis nec avaritiae nec latrocinandi non fiant.
Et ubicumque inventa fuerint, a iudicibus nostris secundum legem ex nostro mandato vindicentur.
Et non occidatur homo, nisi lege iubente.
OMNIBUS.--67. Item et furta et iniusta conubia, necnon et falsa testimonia, sicut saepe rogavimus, prohibete diligenter, sicut et lex Domini prohibet.
OMNIBUS.--68. Et hoc cum magno studio ammonete, ut filii honorent parentes suos; quia ipse Dominus dicit: Honora patrem tuum et matrem tuam, ut sis longaevus super terram quam Dominus Deus tuus dabit tibi.
SACERDOTIBUS.--69. Ut episcopi diligenter discutiant per suas parrochias praesbiteros, eorum fidem, baptisma, et missarum celebrationes, ut et fidem rectam teneant, et baptisma catholicum observent, et missarum praeces bene intellegant, et ut
psalmi digne secundum divisiones versuum modulentur, et Dominicam orationem ipsi intellegant, et omnibus praedicent intellegendam, ut quisque sciat quid petat a Deo: et ut Gloria Patri cum omni honore apud omnes cantetur; et ipse sacerdos cum sanctis angelis et populo Dei communi voce Sanctus, Sanctus, Sanctus decantet.
Et omnimodis dicendum est presbiteris et diaconibus ut arma non portent, sed magis se confidant in defensione Dei quam in armis.
ALIQUID SACERDOS, ALIQUID POPULUS.
--70. Item placuit nobis ammonere reverentiam vestram, ut unusquisque vestrum videat per suam parrochiam, ut aecclesia Dei suum habeat honorem, simul et altaria secundum suam dignitatem venerentur, et non sit domus Dei et altaria sacrata pervia canibus, et ut vasa sacrata Deo cum magna veneratione habeantur, et ut sacrificia sanctificata cum magna diligentia ab eis colligentur qui digni sunt, vel cum
honore serventur; et ut secularia negotia vel vaniloquia in ecclesiis non agantur, quia domus Dei domus orationis debet esse, non spelunca latronum; et ut intentos habeant animos ad Deum quando veniunt ad missarum sollempnia, et ut non exeant ante conpletionem benedictionis sacerdotalis.
SACERDOTIBUS.--71. Sed et hoc flagitamus vestram almitatem, ut ministri altaris Dei suum ministerium bonis moribus ornent, seu alii canonici observantiae ordines, vel monachici propositi congregationes obsecramus, ut bonam et probabilem habeant conversationem, sicut ipse Dominus in Euangelio praecipit: Sic luceat lux vestra coram hominibus, ut videant opera vestra bona, et glorificent Patrem vestrum qui in celis est; ut eorum bona conversatione multi protrahantur ad servitium Dei.
Et non solum servilis conditionis infantes, sed etiam ingenuorum filios adgregant sibique sociant.
Et ut scolae legentium puerorum fiant.
Psalmos, notas, cantus, compotum, grammaticam per singula monasteria vel episcopia, et libros catholicos bene emendatos; quia saepe dum bene aliqui Deum rogare cupiunt, sed per inemendatos libros male rogant.
Et pueros vestros non sinite eos vel legendo vel scribendo corrumpere.
Et si opus est euangelium psalterium et missale scribere, perfectae aetatis homines scribant cum omni diligentia.
SACERDOTIBUS.--72. Simul et hoc rogare curavimus, ut omnes ubicumque qui se voto monachicae vitae constrinxerunt, monachice et regulariter omnimodis secundum votum suum vivant, secundum quod scriptum est: Vota vestra reddite domino Deo vestro.
Et iterum: Melius est non vovere, quam non
reddere.
Et ut ad monasteria venientes, secundum regularem ordinem primo in pulsatorio probentur, et sic accipiantur.
Et qui ex seculari habitu in monasterio
veniunt, non statim foras ad ministeria monasterii mittantur antequam intus bene erudiantur.
Et ut monachi ad saecularia placita non vadant.
Similiter qui ad clericatum accedunt, quod nos nominamus canonicam vitam, volumus ut illi canonice secundum suam regulam omnimodis vivant, et episcopus eorum regat vitam, sicut abbas monachorum.
OMNIBUS.--73. Ut aequales mensuras et rectas, et pondera iusta et aequalia omnes habeant, sive in civitatibus, sive in monasteriis, sive ad dandum in illis, sive ad accipiendum, sicut et in lege Domini praeceptum habemus.
Item in Salamone, Domino dicente: Pondus et pondus, mensuram et mensuram odit anima mea.
OMNIBUS.--74. Et hoc nobis conpetens et venerabile
videtur, ut hospites, peregrini, et pauperes, susceptiones regulares et canonicas per loca diversa habeant: quia ipse Dominus dicturus erit in remuneratione
magni diei: Hospis eram, et suscepistis me.
Et apostolus hospitalitatem laudans, dixit: Per hanc quidam placuerunt Deo, angelis hospitio susceptis.
EPISCOPIS, ABBATIBUS.
--75. Auditum est aliquas abbatissas, contra morem sanctae Dei aeclesiae, benedictiones cum manus inpositione et signaculo sanctae crucis super capita virorum dare, necnon et velare virgines cum benedictione sacerdotali.
Quod omnino vobis, sanctissimi patres, in vestris parrochiis interdicendum esse scitote.
CLERICIS.--76. Ut illi clerici qui se fingunt habitu vel nomine monachos esse, et non sunt, omnimodis videtur corrigendos atque emendandos esse, ut vel veri monachi sint, vel veri canonici sint.
OMNIBUS.--77. Item et pseudografia et dubiae narrationes,
vel quae omnino contra fidem catholicam sunt, et epistula pessima et falsissima, quam transacto anno dicebant aliqui errantes et in errorem
alios mittentes quod de celo cecidisset, nec credantur nec legantur, sed conburentur, ne in errorem per talia scripta populus mittatur.
Sed soli canonici libri et catholici tractatus et sanctorum auctorem dicta legantur et tradantur.
ALIQUID SACERDOTIBUS, ALIQUID OMNIBUS.
--78. Item ut isti mangones et cotiones qui sine omni lege vagabundi vadunt per istam terram, non sinantur vagare et deceptiones hominibus agere.
Nec isti nudi cum ferro, qui dicunt se data sibi poenitentia ire vagantes.
Melius videtur, ut si aliquid in consuetum et capitale crimen conmiserint, ut in uno loco permaneant laborantes et servientes et paenitentiam agentes secundum quod sibi canonice inpositum sit.
OMNI CLERO.
--79. Ut cantum Romanum pleniter
discant, et ordinabiliter per nocturnale vel gradale officium peragatur, secundum quod beatae memoriae genitor noster Pippinus rex decertavit ut
fieret, quando Gallicanum tulit ob unanimitatem apostolicae sedis, et sanctae Dei aeclesiae pacificam concordiam
EPISCOPIS OMNIBUS.
--80. Statuimus quoque, secundum quod et in lege Dominus praecipit, ut opera servilia diebus Dominicis non agantur, sicut et bonae memoriae genitor meus in suis synodalibus edictis mandavit, id est, quod nec viri ruralia opera exerceant, nec in vinea colenda, nec in campis arando, metendo, vel foenum secando, vel sepem ponendo, nec in silvis stirpare, vel arbores caedere, vel in petris laborare, nec domos construere; nec in orto laborent, nec ad placita conveniant, nec venationes exerceant.
Et tria carraria opera licet
fieri in die Dominico; id est, ostilia carra, vel victualia, vel si forte necesse erit corpus cuiuslibet ducere ad sepulchrum.
Item feminae opera textrilia non faciant, nec capulent vestitos, nec consuent, vel acupictile faciant; nec lanam carpere, nec linum battare, nec in publico vestimenta lavare, nec berbices tundere habeant licitum; ut omnimodis honor et requies diei Dominicae servetur.
Sed ad missarum sollempnia ad aeclesiam undique conveniant, et laudent Deum in omnibus bonis quae nobis in illa die fecit.
OMNIBUS.--81. Sed et vestrum videndum est, dilectissimi et venerabiles pastores et rectores aeclesiarum Dei, ut presbiteros quos mittitis per parrochias
vestras ad regendum, et ad praedicandum per aeclesias populum Deo servientem, ut recte et honeste praedicent; et non sinatis nova vel non canonica aliquos ex suo sensu, et non secundum scripturas sacras, fingere et praedicare populo.
Sed et vosmetipsi utilia honesta et recta, et quae ad vitam ducunt aeternam, praedicate, aliosque instruite ut haec eadem praedicent.
Primo omnium praedicandum est omnibus generaliter, ut credant Patrem et Filium et Spiritum sanctum unum esse Deum omnipotentem, aeternum, invisibilem, qui creavit caelum et terram, mare et omnia quae in eis sunt, et unam esse deitatem, substantiam, et maiestatem in tribus personis Patris et Filii et Spiritus sancti.
Item praedicandum est quomodo Dei filius incarnatus est de Spiritu sancto et ex Maria semper virgine pro salute et reparatione humani generis, passus, sepultus, et tertia die resurrexit, et ascendit in celis; et quomodo iterum venturus sit in maiestate divina iudicare omnes homines secundum merita propria; et quomodo impii propter scelera sua cum diabulo in ignem aeternum mittentur, et iusti cum Christo et sanctis angelis suis in vitam aeternam.
Item diligenter praedicandum est de resurrectione mortuorum, ut sciant et credant in isdem corporibus premia meritorum accepturos.
Item cum omni diligentia cunctis praedicandum est, pro quibus criminibus deputentur cum diabulo
in aeternum supplicium.
Legimus enim, apostolo dicente: Manifesta autem sunt opera carnis, quae sunt fornicatio, immunditia, luxoria, idolorum servitus,
veneficia, inimicitiae, contentiones, aemulationes, animositates, irae, rixae, dissensiones, haereses, sectae, invidiae, homicidia, ebrietates, comessationes, et his similia: quae praedico vobis, sicut praedixi, quoniam qui talia agunt, regnum Dei non possidebunt.
Ideo haec eadem quae magnus praedicator aeclesiae Dei singillatim nominavit, cum omni studio prohibete, intellegentes quam sit terribile illud quod dixit: Qui talia agunt, regnum Dei non consequentur.
Sed omni instantia ammonete eos de dilectione Dei et proximi, de fide et spe in Deo, de humilitate et patientia, de castitate et continentia, de benignitate et misericordia, de elimosinis et confessione peccatorum suorum, et ut debitoribus suis, secundum Dominicam orationem, sua debita dimittant: scientes
certissime quod qui talia agunt, regnum Dei possidebunt
Et hoc ideo diligentius iniungimus vestrae caritati, quia scimus temporibus novissimis pseudodoctores esse venturos, sicut ipse Dominus in Euangelio praedixit, et apostolus Paulus ad Timotheum testatur.
Ideo, dilectissimi, toto corde praeparemus nos in scientia veritatis, ut possimus contradicentibus veritati resistere, et divina donante gratia verbum Dei crescat et currat et multiplicetur in profectum sanctae Dei aeclesiae, et salutem animarum nostrarum, et laudem et gloriam nominis Domini nostri Iesu Christi.
Pax praedicantibus, gratia oboedientibus, gloria Domino nostro Iesu Christo.
Amen.
Anno dominicae incarnationis 789º, indictione 12ª,
anno 21 regni nostri, actum est huius legationis edictum in Aquis palatio publico.
Data est haec carta die 10.
Kalendas Aprelis.
CAPITULARE MONASTICUM * .
Capitularia duo sequentia primum ab Amerpachio vulgata, jam ope Codicum sex denuo prodeunt, scilicet:--1.
C. bibl. S. Galli n. 733 membr.
, saec.
IX.--2. C. bibl. reg. Monacensis inter libros S. Emmerammi Ratisponensis, E. 91-signati, qui anno 821 exaratus est.
--3. C. bibl. reg. Monacensis inter libros Tegernseenses
m., saec.
IX, unde Amerpachii editio manavit.
--4. C. bibl. regiae Paris. n. 4613 membr.
, saec.
X.--5. C. bibl. ducalis Gothanae m., saec.
XI. 6.--C. bibl. reg. Paris. inter Suppl. lat., n. 75 m., s. X, quocum Mettensis Sancti Vincentii congruit.
Codices 1 et 4 Baluzius quoque inspexerat.
1.
De monachis gyrovagis vel sarabaitis.
2.
De anachoritis, melius est ut hortentur in congregatione permanere, quam animus eorum aliubi ambulare temptet.
3.
Ut non parvipendentes sint pastores animarum sibi commissarum; nec maiorem curam habeant de lucris terrenis, quam de animabus sibi commissis.
4.
De abbatum oboedientia quae exhibere debent, et ut absque murmuratione faciant.
5.
De decanis et praepositis, ut eorum mutatio secundum regulam fiat.
6.
De cellarariis monasterii, ut non avari mittantur, sed tales quales regula praecipit.
7.
Ut ubi corpora sanctorum requiescunt, aliud oratorium habeatur ubi fratres secrete possint orare.
8.
De eulogiis.
9.
De susceptione hospitum, sicut regula continet.
10.
De vestimentis monachorum, ubi superfluum est, abscidatur; et ubi minus, augeatur.
11.
De noviter venientibus ad conversationem, ut secundum regulam probentur, et non antea suscipiantur nisi sicut regula iubet.
Et nullus cogatur invitus promittere.
Et de oboedientia et de stabilitate permanendi, sicut regula habet.
12.
De filiis nobilium qui offeruntur.
13.
De ordinandis abbatibus.
14.
De fratribus in via directis.
15.
Ut nullus abbas pro susceptione monachi praemium non quaerat.
16.
Ut disciplina monachi regularis imponatur, non secularis, id est, non orbentur, nec mancationes
alias habeant, nisi ex auctoritate regulae.
CAPITULARE GENERALE * .
Codicibus usus sum iisdem ac in Capitulari anteriore.
1.
Ut comites pupillorum et orfanorum causas primum audiant.
Et in venationem non vadant illo die quando placitum debent custodire, nec ad pastum.
2.
De sacramentis fidelitatis causa, quod nobis et filiis nostris iurare debent, quod his verbis contestari
debet: Sic promitto ego ille partibus domini mei Caroli regis, et filiorum eius, quia fidelis sum et ero diebus vitae meae, sine fraude et malo ingenio.
3.
De monasteriis minutis, ubi nonnanes sine regula sedent, volumus ut in unum locum congregatio
fiat regularis, et episcopus praevideat ubi fieri possint; et ut nulla abbatissa foras monasterio exire non praesumat sine nostra iussione, nec sibi subditas facere permittat; et earum claustra sit bene firmata, et nullatenus ibi winileudos scribere vel mittere praesumat: et de pallore earum propter sanguinem novationem.
4.
De tabulis vel codicibus requirendis.
Et ut nullus in psalterio vel in euangelio, vel in aliis rebus, sortire praesumat, nec divinationes aliquas observare.
5.
Ut nullus glorietur per iniustam rationem aut conquirere aliquid aut continere.
6.
Ut illae disciplinae quae propter regem conservandam sunt constitutae, propter praemium non
dimittantur.
7.
Ut audiant episcopi baptisterium presbyterorum, ut secundum morem Romanum baptizent.
8.
De calciamentis secundum Romanum usum.
9.
Ut in diebus festis vel dominicis omnes ad ecclesiam veniant; et non invitent presbyteros ad domos suas ad missam faciendam.
10.
Omnino prohibendum est omnibus ebrietatis malum.
Et istas coniurationes quas faciunt per sanctum Stephanum, aut per nos, aut per filios nostros, prohibemus.
Et praecipimus ut episcopi vel abbates non vadant per casas miscendo.
11.
De eo quod missi nostri provideri debent, ne forte aliquis clamor super episcopum vel abbatem
seu abbatissam, vel comitem, seu super qualemcumque gradum sit, et nobis renuntiare.
12.
De iniustis teloneis.
13.
De manu leprosi.
14.
Ut monachi, et qui in sacerdotali gradu constituti sunt, ad secularia negotia non transeant.
De
reliquis tonsoratis detur spatium usque in synodum nostrum.
15.
Ut episcopi et abbates et abbatissae cuppla canum non habeant, nec falcones, nec accipitres, nec ioculatores.
16.
De pauperibus in plateis vel in quadruviis iacentibus, ut ad ecclesiam veniant, et illorum confessiones donent.
17.
Ut super altaria teguria fiant vel laquearia.
18.
Ut clocas non baptizent, nec cartas per perticas appendant propter grandinem.
19.
Ut missi nostri provideant beneficia nostra quomodo sunt condirecta, et nobis renuntiare sciant.
20.
De leprosis, ut se non intermisceant alio populo.
21.
Et omnino missis nostris praecipimus, ut bona quae aliis per verbum nostrum docent facere, factis in se ipsis ostendant.
Post superiora capitula sequuntur in Codice 4 duo sequentia Langobardis proposita.
1.
Item de rebus ecclesiarum.
Volumus ut qui aliqui per testes exinde qualemcumque rem tollere voluerit, per quinque vel septem testimonia dicant suum testimonium, et sic tollantur qualecumque rem.
Quia testamento quod Romani faciunt firmum non posset, nisi per quinque aut per septem confirmatur.
2.
Item de thesauro quod subtus terra invenitur: inventus fuerit in terra aecclesiarum, tertia
ad parte episcopi revocetur.
Et si aliquod Langobardus aut qualibet homo propria expontanea voluntate cavaverit, et aliquit ei dominus dederit in propria, sua quarta portione exinde tollantur, et ille vero tres portiones ad nos perveniat, et de verbo nostro ut nullus praesumat aliter facere.
CAPITULARE QUEM PIPPINUS REX INSTITUIT CUM SUIS IUDICIBUS IN PAPIA. *
Singula edicti hujus capita jam antea inter leges Langobardorum erant edita.
Recognovimus illud ope Codicum 1 Sangallensis saec.
IX, qui tamen nonnisi capp.
5-9, 12-14, habet.
2. Sancti Pauli saec.
IX. 3. Parisiensis, n. 4613, saec.
X, unde Baluzius ediderat.
4. Chislani saec.
X. 5. Cavensis saec.
XI. 6. Gothani saec.
XI. b. Mutinensis apud Muratorium, et Codicum Ambrosiani, Florentini, Londinensis.
Vindobonensis, Veronensis, Estensis apud Muratorium.
Capitulare in Codicibus Langobardicis necnon sancti Pauli, Parisiensi et Chisiano constitutionem anni 783 praecedit; nihilominus tamen tempori subsequenti assignandum existimavi, tum quod caput 10, De feminis quarum mariti in Francia esse videntur nonnisi post annum 787, quo Carolus nobiles Langobardos in Franciam abduxit, datum esse appareret, tum quod capp.
1, 2, 7, ad capitularia annorum 783 et 789 referri viderentur.
In nomine Domini.
Incipit capitula de diversas iustitias secundum sceda domni Caroli genitoris nostri.
1.
Placuit nobis atque convenit, ut omnes iustitiae pleniter factae esse debeant infra regnum nostrum absque ulla dilatione tam de ecclesiis, quam de sinodochiis, seu pauperibus et viduis, vel orfanis, atque de reliquis hominibus, secundum iussionem domini nostri Caroli regis.
2.
Instituimus enim, ut sicut domnus rex Carolus demandavit de illis monachis qui de Frantia vel aliunde venerunt, et eorum monasteria dimiserunt, ut praesentaliter illis partibus revertantur ad monasteria, et nemo ex vobis secum destineat ipsos.
3.
De presbiteris qui de alia parrochia veniunt, ut
nullus eos debeat recipere sine dimissoria episcopi sui.
4.
De episcopis, presbiteris, abbatibus, comitibus, vel vassis dominicis, seu caeteris hominibus qui ad palatium veniunt aut inde vadunt, vel ubicumque per regnum nostrum pergunt, ut non praesumant ipsi nec homines eorum alicui homini suam causam tollere, nec suum laboratum, in tantum si non comparaverint, aut ipse homo eis per suam spontaneam voluntatem non dederit.
Et quando hybernum tempus fuerit, nullus debeat mansionem vetare ad ipsos iterantes, in tantum quod ipsi iniuste nullam causam tollant.
Et si aliquis hoc facere praesumpserit, tam seniores quam et vassalli, et ipse homo ibidem ad eos proclamaverit, tunc volumus ut praesentaliter ille homo qui hoc malum fecit, hoc
quod ad ipsum hominem tulit qui proclamat, secundum suam legem emendet, et ad palatium exinde bannum nostrum componat.
5.
Stetit nobis de illos homines qui hic intra
Italia eorum seniores dimittunt, ut nullus eos debeat recipere in vassatico sine comiato senioris sui, antequam sciat veraciter pro qua causa aut culpa ipse suum seniorem dimisit.
Et ille homo qui eum recipere voluerit, et ipsum secum habuerit, debeat eum in nostra praesentia praesentare, aut ipse aut missus suus intra quadraginta noctes postquam ipse homo ad eum venerit, si nos intra Italia sumus.
Et si nos intra Italia non fuerimus, tunc postquam in Dei nomine fuerimus reversi, ipse intra quadraginta noctes eum in nostra praesentia debeat praesentare, sicut supra diximus.
Et si quis super hoc facere praesumpserit, et sic non adimpleverit, exinde bannum nostrum ad partem nostram componat.
6.
Stetit nobis de hominibus libellariis, ut nullus
comis nec iuniores eorum eos amplius non distringant nec inquietent, nisi sicut a tempore Langobardorum eorum fuit consuetudo.
7.
Placuit nobis de ecclesias baptismalibus, ut in omnibus ita debeant esse ordinatae et conservatae, quomodo domnus rex Carolus demandavit et in suo Capitulare continet.
8.
Et hoc instituimus, ut emunitates a iamdicto domno nostro firmatas, in omnibus sic conservatas esse debeant, sicut est iussio ipsius domni nostri Caroli regis.
9.
Consideravimus ut vias et portoras vel pontes infra regnum nostrum, in omnibus pleniter emendatae esse debeant per illa loca ubi antea semper fuerunt.
Nam per alia loca super ipsa flumina nullatenus portoras esse debeant.
10.
Placuit nobis de illis feminis quarum mariti in Frantia esse videntur, ut missi nostri per regnum nostrum hoc debeant inquirere, si eorum iustitias sic pleniter habeant, sicut fuit iussio domni nostri,
an non.
Et qui sic habuerit, bene.
Sin autem, tunc volumus ut ipsi missi nostri ita compleant, sicut domnus noster demandavit.
11.
Stetit nobis ut missos nostros, unum monacum et unum capellanum, direxissemus infra regnum nostrum praevidendum et inquirendum per monasteria virorum et puellarum quae sub sancta regula vivere debent, quomodo est eorum habitatio, vel qualis est vita aut conversatio eorum, et quomodo unumquodque monasterium de res habere videntur unde vivere possunt.
12.
Placuit nobis ut nullus comis nec iuniores eorum nullatenus praesumant alicui homini sua testimonia tollere aut abstrahere, nisi permittantur ei ipsa testimonia habere qui eas potest conquirere atque rogare.
Et si aliquis contra hoc facere praesumpserit, nostra est voluntas ut ipse in nostra praesentia veniat, et ibidem talem exinde accipiat sententiam, quomodo nostra fuerit voluntas ad indicandum.
13.
Stetit nobis de illos liberos Langobardos, ut licentiam habeant se commendandi ubi voluerint, si seniorem non habuerit, sicut a tempore Langobardorum fecerunt, in tantum quod ad partem comiti sui faciat rationabiliter quod debet.
14.
Ut nullus praesumat alteri res suas aut alia causa sine iudicium tollere aut invadere; et qui hoc facere praesumpserit, ad partem nostram bannum nostrum componat.
*
CAPITULARE FRANCOFURTENSE * .
Textum hujus constitutionis ope Codicum bibl. reg. Parisiensis:
1.
n. 164 bis inter Supplementa latina, unde Sirmondus inter Concilia Galliae t. II, sqq.
, primus evulgaverat;--2. n. 4628 A., atque exscripti inde 3, n. 4631, emendatum sistere conatus sum.
Monendum restat, Baluzium in editione sua capita 1 et 2 resecasse, sed contra auctoritatem Codicum.
1.
Coniungentibus, Deo favente, apostolica auctoritate atque piissimi domni nostri Karoli regis iussionem anno 26 principatus sui cunctis regni Francorum seu Italiae, Aquitaniae, Provintiae, episcopis ac sacerdotibus synodali concilio, inter quos ipse mitissimus sancto interfuit convento.
Ubi in primordia capitulorum exortum de impia ac nefanda erese Elipandi Toletane sedis episcopi et Felicis Orgellitanae, eorumque sequacibus qui male sentientes in Dei filio adserebant adoptionem, quam omnes qui supra sanctissimi patres et respuentes una voce contradixerunt, atque hanc eresi funditus a sancta ecclesia eradicandum statuerunt.
2.
Adlata est in medio quaestio de novo Grecorum synodo quam adorandis imaginibus Constantinopolim fecerunt, in qua scriptum habebatur, ut qui imagines sanctorum ita ut deificam Trinitatem servitio aut adorationem non impenderent, anathema iudicaverunt: qui supra sanctissimi patres nostri omnimodis et orationem et servitutem rennuentes contempserunt, atque consentientes condempnaverunt.
His peragratis.
3.
De Tasiloni definitum est capitulum, qui dudum Baioariae dux fuerat, sobrinus videlicet domni Karoli regis.
In medio sanctissimi adstetit concilio, veniam rogans pro commissis culpis, tam quam tempore
domni Pippini regis adversus eum et regni Francorum commiserat, quam et quas postea sub domni nostri piissimi Karoli regis, in quibus fraudator fidei suae extiterat, indulgentiam ut ab eo mereretur accipere humili petitione visus est postulasse, demittens videlicet puro animo iram atque omnem scandalum de parte sua, quaeque in eo perpetrata fuisset, et sciebat, necnon omnem iustitiam et res proprietatis, quantum illi aut filiis vel filiabus suis in ducato Baioariorum legitime pertinere debuerant, gurpivit atque proiecit, et in postmodum omni lite calcanda, sine ulla repetitione indulsit, et filiis ac filiabus suis in illius misericordia commendavit.
Et idcirco domnus noster misericordia motus, praefato Tasiloni gratuitu animo et culpas perpetratas indulsit,
et gratia pleniter concessit, et in sua aelemosina eum in amore dilectionis visus est suscepisse, ut securus Dei misericordia existeret inantea.
Unde tres breves ex hoc capitulo uno tenore conscriptos fieri praecepit, unum in palatio retinendum, alium praefato Tasiloni, ut secum haberet in monasterio, dandum; tertium vero in sacri palacii capella recondendum fieri iussit.
4.
Statuit piissimus domnus noster rex, consentienti sancta synodo, ut nullus homo, sive ecclesiasticus, sive laicus sit, ut nunquam carius vendat annonam, sive tempore abundantiae sive tempore caritatis, quam modium publicum et noviter statutum.
De modio de avena denario uno, modio ordii denarius duo, modio siglo denarii tres, modio frumenti denarii
quatuor.
Si vero in pane vendere voluerit, duodecim panes de frumento, habentes singuli libras duas, pro denario dare debeat, sigalatius quindecim aequo pondere pro denario, ordeaceos viginti similiter pensantes. avenatios viginti quinque similiter pensantes.
De vero anona publica domni regis, si venundata fuerit, de avena modius 2 pro denario, ordeo den.
1, sigalo den.
2, frumento mod. denar. 3. Et qui nostrum habet beneficium, diligentissime praevideat, quantum potest Deo donante, ut nullus ex mancipiis ad illum pertinentes beneficium famen moriatur, et quod superest illius familiae necessitatem, hoc libere vendat iure praescripto.
5.
De denarius autem certissime sciatis nostrum edictum, quod in omni loco, in omni civitate, et in omni ompturio similiter vadant isti novi denarii, et accipiantur ab omnibus.
Si autem nominis nostri nomisma habent, et mero sunt argento, pleniter pensantes, si quis contradicit eos in ullo loco, in aliquo negotio emptionis vel venditionis, si ingenuus est homo, quindecim solidos componat ad opus regis; si servilis conditionis, si suum est illud negotium proprium, perdat illud negotium, aut flagelletur nudus ad palam coram populo.
Si autem ex iussione sui domini fecerit, tunc ille dominus solidos quindecim componat, si ei adprobatum fuerit.
6.
Statutum est a domno rege et sancta synodo, ut episcopi iustitias faciant in suas parrochias.
Si non
oboedierit aliqua persona episcopo suo de abbatibus, presbiteris, diaconibus, subdiaconibus, monachis, et caeteris clericis, vel etiam aliis in eius parrochia, venient ad metropolitanum suum, et ille diiudicet causam cum suffraganeis suis.
Comites quoque nostri veniant ad iudicium episcoporum.
Et si aliquid est quod episcopus metropolitanus non possit corrigere vel pacificare, tunc tandem veniant accusatores cum accusatu cum litteris metropolitano, ut sciamus veritatem rei.
7.
Definitum est a domno rege et sancta synodo, ut episcopus non migret de civitate in civitate, sed curam habeat ecclesiae suae.
Similiter presbyter et diaconus maneat in suas ecclesias canonicae
8.
De altercatione Ursione Viennensis episcopi et advocato Elifanto Arlatensis episcopi lectae sunt epistolae beati Gregorii, Zozimi, Leonis et Simmachi, quae difinierunt eo quod Viennensis ecclesia quattuor suffraganeas habere sedes deberet, quibus illa quinta praemineret; ad Arlatensis ecclesia novem suffraganeas habere deberet, quibus ipsa praemineret.
De Tarentasia vero et Eberduno sive Aquis, legatio facta est ad sedem apostolicam; et quicquid per pontificem Romanae ecclesiae definitum fuerit, hoc teneatur.
9.
Definitum est etiam ab eodem domno rege, sive a sancta synodo, ut Petrus episcopus contestans
coram Deo et angelis eius iuraret cum duobus aut tribus sicut sacrationem suscepit, aut certe cum suo archiepiscopo, quod ille in mortem regis sive in regno eius non consiliasset, nec ei infidelis fuisset.
Qui dum episcopus cum quibus iuraret non invenisset, elegit sibi ipse ut suus homo ad Dei iudicium iret, et ille testaretur absque reliquiis et absque sanctis euangeliis, solummodo coram Deo, quod ille innocens exinde esset, et secundum eius innocentiam Deus adiuvaret illum suum hominem, qui ad illum iudicium exiturus erat et exivit.
Tamen eius homo ad iudicium Dei, neque per regis ordinationem, neque per sancta synodo censuram, sed spontanea voluntate, qui etiam a Domino liberatus, idoneus exivit.
Clementia tamen regis nostri praefato episcopo gratiam
suam contulit, et pristinis honoribus eum ditavit, nec passus eum esse sine honore quem prospexit de composito crimine nihil male meruisse.
10.
Definitum est quidem a domno rege, et sancta synodo esse dinoscitur, ut Gaerbodus, qui se episcopum esse dicebat, et sui ordinationis testes non habuit, qui tamen episcopalia a Magnardo metropolitano episcopo coniunctus est, qui etiam professus est diaconus et presbiterum non secundum canonicam ordinationem ordinatum esse, ut ab eodem gradu episcopatus quod de se habere dicebat, deponeretur a praedicto metropolitano sive a conprovincialibus episcopis.
11.
[789. Gen. 14.] Ut monachi ad saecularia negotia neque ad placita exercendi non exeant, nisi
ita faciant sicut ipsa regula praecepit.
12.
Ut reclusi non faciant nisi quos ante episcopus provintiae atque abbas comprobaverint, et secundum eorum dispositionem in reclusionis loco ingrediantur.
13.
Ut abbas cum suis dormiat monachis secundum regulam sancti Benedicti.
14.
[789. Mon. c. 6.] Ut cellarii in monasteriis avari non elegantur, sed tales electi sint quales regula sancti Benedicti docet.
15.
[Cap. 7.] De monasteria ubi corpora sanctorum sunt, ut habeat oratorium intra claustra, ubi peculiare officium et diuturnum fiat.
16.
[Cap. 15.] Audivimus enim ut quidam abbates cupiditate ducti praemia pro introeuntibus in monasterio requirunt.
Ideo placuit nobis et sancta synodo, pro suscipiendis in sancto ordine fratribus nequaquam pecunia requirantur; sed secundum regulam sancti Benedicti suscipiantur.
17.
[Cap. 13.] Ut abba in congregatione non elegatur, ubi iussio regis fuerit, nisi per consensu episcopi loci illius.
18.
[Cap. 16.] Ut abbates, qualibet culpa a monachis commissa, nequaquam permittimus coecari, aut menbrorum debilitate ingerere, nisi regularis
disciplina subiaceat.
19.
[789. Eccl. cap. 14.] Ut presbyteri, diaconi, monachi, et clerici tabernis ad bibendum non ingrediantur.
20.
[Cap. 55.] Ut episcopum canonum et regulam non liceat ignorare.
21.
[Cap. 15.] Ut dies dominica a vespera usque ad vesperum servetur.
22.
[Cap. 19.] Quod non oporteat in villolis nec in vicis episcopos ordinare.
23.
[Cap. 23.] De servis alienis, ut a nemine recipiantur, neque ab episcopis sacrentur, sine licentia dominorum.
24.
[Cap. 27.] De clericis et monachis, ut in suo proposito permaneant.
25.
[779. Cap. 13.] Ut decimas et nonas sive census omnes generaliter donent qui debitores sunt ex beneficia et rebus ecclesiarum, secundum priorum capitularum domni regis.
Et omnis homo ex sua proprietate legitimam decimam ad ecclesiam conferat.
Experimento didicimus in anno * * quo illa valida famis inrepsit, ebullire vacuas anonas a daemonibus devoratas, et voces exprobrationis auditas.
26.
Ut domus ecclesiarum et tegumenta ab eis fiant
emendata vel restaurata qui beneficia exinde habent.
Et ubi repertum fuerit per veraces homines quod lignamen et petras, sive tegulas, qui in domus ecclesiarum fuerint, et modo in domo sua habeat, omnia in ecclesia fiant restaurate unde abstracte fuerunt.
27.
[789. Eccl. c. 24.] De clericis, nequaquam de ecclesia ad aliam ecclesiam transmigrentur, neque recipiantur sine conscientia episcopi et litteras commendatitias de cuius diocesia fuerunt; ne forte discordia exinde veniat in ecclesia.
Et ubi modo tales reperti fuerint, omnes ad eorum ecclesiam redeant, et nullus eum post se retinere audeat postquam episcopus aut abbas suus eum recipere voluerit.
Et si forte senior ignorat ubi suum requirere debet clericum, cum quo fuerit, ipse eum sub
custodia retineat, et non permittat eum vacare aliubi, usque dum domino suo restituatur.
28.
[Cap. 25.] Ut non absolute ordinentur.
29.
Ut unusquisque episcopus sibi subditos bene doceant et instruant; ita ut in domo Dei semper digni inveniantur qui canonice possint fieri electi.
30.
[Cap. 28.] De clericis ad invicem altercantibus, aut contra episcopum suum agentibus, sicut canones docent, ita omnimodis peragant.
Et si forte inter clericum et laicum fuerit orta altercatio, episcopus et comes simul conveniant, et unanimiter inter eos causam diffiniant secundum rectitudinem.
31.
[Cap. 29.] De coniurationibus et conspirationibus, ne fiant; et ubi sunt inventae, destruantur.
32.
[Cap. 31.] Ut monasteria secundum canonicam
institutionem fiant custodita.
33.
[Cap. 32.] Ut fides catholica sanctae Trinitatis et oratio dominica atque symbolum fidei omnibus praedicetur et tradatur.
34.
[Cap. 33.] De avaricia et cupiditate calcanda.
35.
[Cap. 74.] De hospitalitate sectanda.
36.
[Cap. 35.] De criminosis, ut non habeant vocem accusandi maiores natu aut episcopos suos.
37.
[Cap. 34.] De reconciliatione tempore necessitatis.
38.
De presbyteris qui contumaces fuerint contra episcopos suos, nequaquam communicentur cum clericis qui in capella regis habitant, nisi reconciliati fuerint ab episcopo suo, ne forte canonica excommunicatio
super eos exinde veniat.
39.
Si presbyter in criminale opere fuerit deprehensus, ad episcopum suum dueatur, et secundum canonicam institutionem constringatur.
Et si forte negare voluerit, et accusator comprobationem dare non potuerit, et coram episcopo definitum esse nequiverit, tunc ad universali concilio illorum ratio deferatur.
40.
[Cap. 40.] De puellis quae a parentibus privatae fuerint, sub episcoporum et presbyterorum praevidentia gravioribus feminis commendentur, sicut canonica docet auctoritas.
41.
[Cap. 41.] Ut nullus episcopus propriam sedem amittat aliubi frequentando, aut in propriis rebus suis manere audeat, amplius quam tres ebdomadas.
Et propinqui vel heredes episcopi res quae ab episcopo sunt adquisitae, aut per comparationes, aut per traditiones, postquam episcopus fuerit ordinatus, nequaquam post eius obitum hereditare debeant, sed ad suam ecclesiam catholice.
Illas autem quam prius habuit, nisi traditionem ad ecclesiam ex eis fecerit, heredibus et propinquis succedant.
42.
[Cap. 42.] Ut nulli novi sancti colantur, aut
invocentur, nec memoria eorum per vias erigantur; sed hii soli in ecclesia venerandi sint qui ex auctoritate passionum aut vitae merito electi sint.
43.
[Cap. 64.] De arboribus et lucis destruendis canonica observetur auctoritas.
44.
[Cap. 44.] Ut electi iudices de utriusque partibus non spernantur.
45.
[Cap. 63.] De eorum testibus canonica sit observatio.
Et parvuli non trahantur ad sacramentum, sicut Guntbadingi faciunt.
46.
[Cap. 46.] De virginibus, quo tempore velandi sint, vel quibus occupationibus ante annos viginti quinque; si necessitas compellit, ea quaerantur quae in canone scripta sunt.
47.
De abbatissis quae canonice aut regulariter non vivunt, episcopi requirant, ut regi adnuntient, ut ab honore priventur.
48.
[Cap. 47.] De oblationibus quae in ecclesia vel in usus pauperum conferuntur, canonica observetur norma; et non ab aliis dispensentur nisi cui episcopus ordinaverit.
49.
De presbyteris ante tricesimo aetatis anno non ordinandis.
50.
[Cap. 50.] Ut confecta sacra mysteria, in missarum solemniis omnes generaliter pacem ad invicem praebeant.
51.
[Cap. 53.] De non recitandis nominibus antequam oblatio offeratur.
52.
[Cap. 54.] Ut nullus credatur quod nonnisi in tribus linguis Deus orandus sit; quia in omni lingua Deus adoratur, et homo exauditur, si iusta petierit.
53.
[Cap. 55.] Ut nulli episcoporum et sacerdotum liceat sacris canonis ignorare.
54.
De ecclesiis quae ab ingenuis hominibus construuntur, licet eas tradere, vendere, tantum modo
ut ecclesia non destruatur, sed serviuntur cotidie honores.
55.
Dixit etiam domnus rex in eadem sinodo, ut a sede apostolica, id est ab Adriano pontifici, licentiam habuisse, ut Angilramnum archiepiscopum in suo palatio assidue haberet propter utilitates ecclesiasticas.
Deprecatus est eamdem synodum, ut eo modo sicut Angilramnum habuerat, ita etiam Hildeboldum episcopum habere debuisset; quia et de eodem, sicut et de Angilramnum, apostolicam licentiam
habebat.
Omnis synodus consensit, et placuit eis eum in palatium esse debere propter utilitates ecclesiasticas.
56.
Commonuit etiam ut Aliquinum ipsa sancta synodus in suo consortio sive in orationibus recipere dignaretur, eo quod esset vir in ecclesiasticis doctrinis eruditus.
Omnis namque synodus secundum ammonitionem domni regis consensit, et eum in eorum consortio sive in orationibus reciperunt.
CAPITULARE SAXONICUM * .
Constitutionem ab Holstenio ex Codice Romano publici juris factam ope, 1. Codicis ejusdem, inter Palatinos bibl.
Vaticanae n. 289, in-fol.
62-64, saec.
IX et 2. Codicis Corbeiensis m. saec. IX, vel X, pag. 28-33, integritati suae restitui.
Anno ab incarnatione domini nostri Iesu Christi 797º, et 30º ac 22º, regnante domno Carolo praecellentissimo rege, convenientibus in unum
Aquis palatio in eius obsequio venerabilibus episcopis et abbatibus, seu inlustris viris comitibus, 5. Kalendas Novembris, simulque congregatis Saxonibus
de diversis pagis, tam de Westfalahis et Angrariis, quam et de Oostfalahis , omnes unianimiter consenserunt et aptificaverunt, ut de illis capitulis pro quibus Franci, si regis bannum transgressi sunt, solidus sexaginta conponunt, similiter Saxones solvent, si alicubi contra ipsos bannos fecerint.
HEC SUNT CAPITULA.
1.
Ut ecclesiae, viduae, orfani, et minus potentes iustam et quietam pacem habeant.
Et ut raptum et fortiam nec incendium infra patriam quis facere audeat praesumptive.
Et de exercitu nullus super bannum domini regis remanere praesumat.
2.
Si quis supradicta octo capitula transgressus fuerit, omnes statuerunt et aptificaverunt, ut Saxones similiter sicut et Franci sexaginta solidos
conponant.
3.
Item placuit omnibus Saxonibus, ut ubicumque Franci secundum legem solidos 15 solvere debent, ibi nobiliores Saxones solidos 12, ingenui 5, liti 4 conponant.
4.
Hoc etiam statuerunt, ut qualiscumque causa infra patriam cum propriis vicinantibus pacificata fuerit, ibi solito more ipsi pagenses solidos duodecim pro districtione recipiant, et pro wargida, quae iuxta consuetudinem eorum solebant facere, hoc concessum habeant.
Si autem in praesentia missorum regalium causae definitae fuerint, pro iamdicta wargida suprascriptos solidos duodecim ipsis pagenses habeant concessos.
Et pro hoc quia missus regalis ex hac re fatigatus fuerit, alios duodecim solidos inde recipiat
ad partem regis.
Si autem ipsa causa ad palatium in praesentia regis ad definiendum fuerit producta, tunc utrique solidi duodecim, id est, pro wargida, et quod vicinis debuit conponere, eo quod infra patriam diffinita ratio non fuerit, ad partem regis faciant conponere, quod sunt solidi viginti quatuor.
Nam si fuerit aliquis qui in patria, iuxta quod sui convicini iudicaverint, seque pacificare noluerit, et ad palatium pro huius rei causa venerit, et ibi ei fuerit iudicatum quod iustum iudicium iudicassent, in prima vice, ut supra dictum est, solidos viginti quatuor ad partem regis conponat.
Et si tunc inde rediens se pacificare et iustitiam facere rennuerit, et iterum pro ista causa ad palatium fuerit convocatus et deiudicatus, bis viginti quatuor solidos conponat.
Si vero necdum
correptus tertia vice pro eadem re ad palatium remeaverit, triplam conpositionem exinde faciat ad partem regis.
5.
Si quis de nobilioribus ad placitum mannitus venire contempserit, solidos quatuor conponat, ingenui duos, liti unum.
6.
De presbyteris statuerunt, quod si aliquid eis aut eorum hominibus quis contrarium facere aut tollere praesumpserit contra iustitiam, omnia in duplum restituat eis et conponat.
7.
De missis regis statuerunt, ut si ab eis aliquis interfectus evenerit, in triplum eum conponere debeat qui hoc facere praesumpserit.
Similiter quicquid aut eorum hominibus factum fuerit, omnia tripliciter faciant restaurare et secundum eorum ewa conponere.
8.
De incendio convenit, quod nullus infra patriam praesumat facere propter iram aut inimicitiam, aut qualibet malivola cupiditate; excepto si talis fuerit rebellis qui iustitiam facere noluerit, et aliter districtus esse non poterit, et ad nos, ut in
praesentia nostra iustitiam reddat, venire dispexerit, condicto commune placito simul ipsi pagenses veniant; et si unianimiter consenserint, pro districtione illius causa incendatur, tunc de ipso placito commune consilio facto secundum eorum ewafiat peractum, et non pro qualibet iracundia aut malivola intentione, nisi pro districtione nostra.
Si aliter facere ausus fuerit, sicut superius dictum est, solidos sexaginta conponat
9.
Item placuit ut quandoquidem voluit domnus rex propter pacem, et propter faidam et propter maiores causas, bannum fortiorem statuere, una cum consensu Francorum et fidelium Saxonum, secundum quod ei placuerit, iuxta quod causa exigit et oportunitas fuerit, solidos sexaginta multiplicare
in duplum, et solidos centum sive usque ad mille conponere faciat qui eius mandatum transgressus fuerit.
10.
De malefactoribus qui vitae periculum secundum ewa Saxonum incurrere debent, placuit omnibus ut qualiscumque ex ipsis ad regiam potestatem confugium fecerit, aut in illius sit potestate utrum interficiendum illis reddatur, aut una cum consensu eorum habeat licentiam ipsum malefactorem cum uxore et familia, et omnia sua foris patriam infra sua regna aut in marcu, ubi sua fuerit voluntas, collocare, et habeant ipsum quasi mortuum.
11.
Illud notandum est quales debent solidi esse Saxonum; id est, bovem annoticum utrisque sexus autumnali tempore, sicut in stabulum mittitur, pro
uno solido; similiter et vernum tempus, quando de stabulo exiit; et deinceps, quantum aetatem auxerit, tantum in pretio crescat.
De annona vero bortrinis pro solido uno scapilos quadraginta donant, et de sigule viginti.
Septemtrionales autem pro solidum scapilos triginta de avena et sigule quindecim.
Mel
vero pro solido bortrensi sigla una et medio donant; Septemtrionales autem duos siclos de melle pro uno solido donent.
Item ordeum mundum sicut et sigale
pro uno solido donent.
In argento duodecim denarios solidum faciant.
Et in aliis speciebus ad istum pretium omnem aestimationem conpositionis sunt.
STATUTA RHISPACENSIA ET FRISINGENSIA * .
Bernardus Pez in Codice diplomatico, , col.
74, encyclicam Arnonis Saliburgensis episcopi ediderat, qua episcopo Bajoariae ad synodum a. d. XIII Kal. Sept. Rhispaci in dioecesi Ratisponensi celebranda invitat.
Nomina eorum qui adfuerunt exstant in Historia Frisingensi, apud Meichelbeck, t. I, , decreta vero nunc primum prodeunt ex Codice bibl. ducalis Guelferbytanae Blankenburgico saec.
X, quo fol.
83-85 leguntur.
Annus quo synodus habita est haud aperte constat, eam vero annum 801 praecedere, contra Mansii argumenta ex capite 5, quo pro regis salute orandum sit, liquet.
Subjicimus quae in Codice proxime sequitur, fol.
85, 86, synodum Salisburgensem, aeque ineditam.
DECRETUM SINODALE EPISCOPORUM EX IUSSIONE DOMNI KAROLI.
1.
Ideoque convenit supradictam congregationem sanctam domini Dei omnipotentis auxilio statuere in invicem indissolubili vinculo caritatis, ut unanimes uno ore honorificare Deum patrem in celis et concordiam pacis inter se perpetuo iure firmare quod universo populo christiano indesinenter conservare oportet, maxime tamen his qui eclesiastici ordinis officio mancipantur, qui pro se et pro totius christianitatis salute immaculatas hostias domino Christo debent offerere.
2.
Admonebant enim in ipso concilio, ut nullus eorum sive episcopus, sive abbas, vel presbyter, aut monachus, vel etiam ceteri ministri sanctae Dei ecclesiae,
seu sanctaemoniales, a recto tramite deviare praesumeret, et hic qui in canonica vita degere debuisset, recte et secundum ordinem absque ulla transgressione vitam conservasset canonicam, aut hi qui sub voto monachicam vitam observare vovissent.
3.
Statuerunt ut nullus inter aeclesiasticos ordines pro qualibet causa absque iuditio episcopi sui vel etiam metropolitani consensu ad iuditia secularia minime audeat accedere.
Sed si qualibet causa intra sanctas ecclesias contigisset adquirere, cum omni caritate et concordia in invicem conservata requiratur; si episcopus vel abbas vel etiam presbyter inter se aliquam habuissent secularis rei altercationem, cum moderamine caritatis et insolubili vinculo pacis cum consilio episcopi sui in invicem sibi ea quae in
causa essent absque iniuria vel damnatis iuramentis fideliter et devote, iustitia inter eos peracta, cum timore Domini essent consentientes.
Si vero cum consilio episcopi iustitia inter eos minime potuisset peragi, tunc ad metropolitanum episcopum causa deferatur, et cum ipsius consilio vel voluntate necnon et iussu omnia perficerentur.
4.
Statuerunt etiam, ut cum consilio vel voluntate omnium pro remedio animarum elemosinas esse faciendas quater in anno, id est, sabbato ante palmas, et sabbato sancto pentecosten, et tertia sabbati septimi
mensis, et in sabbato proximo nativitatis Domini, et hoc publice non propter laudem humanam vel vane gloriae mercedem, sed pro aeterna retributione et in exemplum populi christiani, unde ipse Dominus in euangelio ait: Sic luceat lux vestra coram hominibus, ut videant vestra bona opera et glorificent patrem vestrum qui in coelis est.
Et hoc invitus neque coactus nemo faciat, sed spontaneo iuditio unusquisque iuxta vires suas inpertire studeat, quia non requiret Deus quantum, sed quanta voluntate proferatur.
Quia voluntas bona pro opere facti reputabitur
5.
Item placuit sancto concilio quarta et sexta feria a carne et vino cuncto clero abstinendum et ad nonam letaniam faciendam cum missarum sollemniis pro incolomitate et prosperitate vel firmitate totius
sanctae Dei eclesiae vel pro aeterna salute christiani populi et animarum suarum vita perpetua, vel pro vita et salute et stabilitate imperii domni regis vel filiorum eius, exceptis tamen diebus a nativitate Domini usque in octavas epyphaniae, et a pascha usque ad sanctam pentecosten, et praecipuis festivitatibus, id est sanctae Mariae, sancti Iohannis baptistae, duodecim apostolorum, sancti archangeli Michahelis, et sancti Martini, vel veneranda festivitate illius parrochie; vel etiam caritatis officium inplendum in adventu fratrum supervenientium, et his qui in hoste vel in itinere sunt constituti, vel ad palatium domni regis veniunt, vel infirmitate etiam detenti, indulgentiam concedimus.
Cibos vero quadragesimales vel potus in arbitrio uniuscuiusque esse utendos.
Hoc
tamen maxime cavendum, ut non usque satietatem cibum et potum sumamus, sed partius.
Qui vero plus abstinuerit, plus se mercedem habere sciat.
Si quis vero in ecclesiastico ordine vel clericatus officium hoc sponte adinplere studuerit, hortatur ut semper in melius proficiat.
Si quis vero ex his neglegens et desidiosus fuerit, corripiatur, et invitus per admonitionem nostram et correptionem etiam coactus hoc faciat.
Et hoc admonemus, ut praedicetur in populis, ut per exortationem et persuasionem vel per quamlibet occasionem hoc populis persuadere
possimus, cum omni studio fideliter et devote faciamus.
Similiter decrevimus reliqua capitula conventionis nostrae per singula quaeque breviter praenotari.
6.
Ut bis in anno concilia celebrentur, sicut in concilio Calcidonensi continetur kapit.
19.
7.
De non ordinandis presbyteris et diaconibus, nisi in legitimis temporibus, sicut in decretis Zosimi papae continetur kapitulo 3 necnon et in decretis Gelasii papae capit.
11.
8.
Ut pacem omnibus inperetur custodiri in eclesia, sicut in capitulo 1 continetur regulae Innocentii papae.
9.
Ut nullus communibus vestimentis spretis, nova et insolita assumat, id est quod vulgo nominatur
cotzos vel trembilos, sicut in praefatione Gangrensis sinodi prohibetur, et in decretis Gelasii habetur.
10.
Ut nullus presbyter aut alius ex clero usuram exigat, sicut in decretis papae Leonis cap. 3, similiter et in decretis Gelasii papae cap. 15.
11.
Ut nullus episcopus vel abbas attrahere audeat res nobilium causa ambitionis sicut in canone Cartaginensi continetur cap. 5.
12.
Ut si quis sacerdotum contra statuta decretalia praesumptiose agit, et converti nolens, ab officio suo moveatur, noteturque omnibus, ut nullus eum in consortio recipiat; et si quis hoc fecerit, simili sententiae subiacebit.
Similiter et de laicis eandem constituimus regulam, sicut in decretis papae
Leonis continetur kap. 5.
13.
Ut decimae populi dividantur in quattuor partes, id est una pars episcopo, alia clericis, tertia pauperibus, quarta in ecclesiae fabricis applicetur, sicut in decretis pape Gelasii continetur cap. 27.
14.
Ut viduis et pupillis, orfanis, caecis et claudis tuitionem atque adminiculum inpertiamus iuxta possibilitatem nostram vel vires, sicut in praecepto domni regis continetur.
15.
De incantationibus, auguriis vel divinationibus, et de his qui tempestates vel alia maleficia faciunt, placuit sancto concilio, ut ubicumque depraehensi fuerint, videat archipresbyter diocesis illius, ut diligentissima
examinatione constringantur, si forte confiteantur malorum quae gesserunt; sed sub tali moderatione fiat eadem districtio, ne vitam perdant, sed ut salventur in carcere adflicti, usque dum Deo inspirante spondeant emendationem peccatorum.
Et ut nullatenus per aliqua praemia a comitibus vel centenariis absque districta examinatione remittantur; et hoc si fecerint, archipresbyteri cum hoc cognoverint, nequaquam episcopos celare audeant, et
ab episcopis, ut dignum est, pro hoc corripiantur.
16.
Ut omnes presbyteri doceant populum devitare nefarium iuramenti usum, sicut in Calcidonensi continetur concilio cap. 19.
17.
Ut nullus ex clero feminam secum in domo habitare permittat propter suspitionis causam, nisi matrem et sororem aut amitam, sive eas quae suspiciones malas effugiunt, sicut in Niceno concilio continentur.
Si quis post istam convenientiam mulieres in domo sua habuerit, deponatur.
Si clericus hoc perpetratus fuerit, vapulet.
18.
Ut claustra monachorum laici non intrent, nec inquietent fratres degentes sub silentio, nisi forte si maiores personae fuerint, quod omnino vitare
non possumus.
19.
Ut novatiani qui veniunt in monasterio, non recipiantur in ordine congregationis, antequam secundum regulam pleniter examinentur, et non preponantur ceteris in monasterio, antequam regularis vitae ordinem pleniter et doceantur, sicut in regula sancti Benedicti continetur.
20.
Ut nemo utatur cuculla, nisi qui se monachi voto constrinxerit, aut si necessitas poposcerit propter frigorem, religiosus sacerdos utatur.
21.
Et ut monasterium puellarum non intrent clerici neque laici, nisi tantum presbyter missam cantans vel visitationem infirmorum faciens horis competentibus statim exeat.
22.
Ut liceat sanctimonialem signum eclesiae pulsare,
et lumen accendere.
23.
Admonemus omnino omnem populum christianum, ab inlicitis et sceleratis nuptiis abstinere.
24.
Ut monachi ad convivia laicorum minime accedere praesumant.
Ut qui monachico voto est constitutus, nullo modo parrochiam teneat, nec ad iuditia secularia accedere praesummat.
25.
Ut nullus ex clero domnum regem inquietare audeat, antequam notetur causa episcopo suo.
Et si ille minime potuerit definire, tunc dirigat eum ad metropolitanum episcopum.
Et si ipse non potuerit causam ipsius deliberare cum consilio metropolitani, cum litteris commendatitiis dirigere eum studeat ad regem.
26.
Ut abbatissae nullatenus exeant de monasteriis
suis nisi per consensum atque licentiam episcoporum suorum, ipsique episcopi prevideantur eis non negentur quando egredi debent de monasteriis pro utilitate sua.
Talesque ipse abbatissae secum assumant, de quibus nullatenus redeuntes recitare praesummant ceteris sanctimonialibus, quia plurima destructio est, sicut in sancta regula continetur.
27.
Ut sanctaemoniales non induantur virilia indumenta,
id est rocho vel fanones, nisi tantum feminea vestimenta.
28.
Ut abbates vel monachi vel monachae ipsorum abstineant se de quadrupedia carne, sicut in sancta regula continetur, nisi infirmi ad reparationem corporis restaurandam.
Hoc vero non denegamus, si contigerit, ut caritatis officium persolvere debeant, aut si evenerit ex qualicumque necessitate aut famis inopia, et hoc cum magna consideratione atque consilio episcoporum fieri debeat.
Nullusque sibi reputetur haec observare non posse propter varia itinera, quia Dominus missis in praedicationem discipulis, iussit non peram sumere neque calciamenta neque duas tunicas, quanto magis nos qui sumptus atque vestimenta sufficienter habemus.
29.
Ut nullus episcopus neque abbas sibi atrahere
audeat res tributalium domni regis, id est basilicas eorum benedicere, vel quicquid a tali conditione pertinere videtur, antequam domnus rex hoc pleniter definiatur.
30.
Ut nemo praesummat servus alterius ministrum eclesiae constituere vel benedicere, antequam a domino suo tradatur in manus pontificis in libertate integra persistendum omnibus diebus; et sciat dominus eius post illum diem nullo dominationis iure in eum exercere; et tunc si dignum est ad sacrum ordinem accedat.
Haec vero quae superius compraehensa sunt, observare statuimus primo in loco qui dicitur Rhispao, secundo ad Frigisingas, tertio quae nunc subsecuntur, in monasterio Saliburch adaugere curavimus.
STATUTA SALISBURGENSIA * .
1.
Ut per omnes dioceses legalia baptisteria constituantur, et sacra fons ibidem honorifice aedificetur.
2.
Ut infra quadragesimam singulis ebdomadibus ternas faciant laetanias, id est 2. fer. 4. fer. 6. fer.
3.
Ut omnis populus honorifice cum omnis supplicationibus devotione, humiliter et cum reverentia absque praetiosarum vestium ornatu vel etiam inlecebroso cantico et lusu saeculari cum laetaniis procedant, et discant Kyrieleyson clamare, ut non tam rustice ut nunc usque, sed melius discant.
4.
Ut Deo opitulante eiusque consilio gubernante perpendamus, quid de his agendum sit quos ad sacrum ministerium ordinare cupimus, quod iudicio
examinentur, si promoveri digni sint.
5.
Ut hi qui ad sacrum ministerium ordinati sunt presbyteri, nullatenus praetermittere audeant indesinenter missarum sollemnia celebrare, nisi certis ex causis quae nostra sunt definire, pro quibus abstinere magis oportet usque ad tempus.
6.
Ut episcopi abbates, presbyteri res sanctae eclesiae sibi commissas inter parentes et proximos suos non amplius quam canonica sancit licentia dividant, ut ad cetera plebe vel his qui res suas ibidem offerunt, murmur vel detractio auferatur.
7.
Ut admoneantur * archipresbyteri qui perquirere ac perscrutari ceteros presbyteros solent, diligenter considerare semetipsos, et ceteros quibus praesunt minime neglegant, sed solerter
recogitent, se ad hoc constitutos, ut in ipsis episcopi sui partiantur onera sua.
8.
Diaconi sobrie caste atque cum pudicitia vivant, ebrietatem nullatenus sequantur; sed quasi ministri Dei, humilitatis in se semper exempla demonstrent
9.
Ut monachi in monasterio qui vicibus ordinantur praepositi, decani, portarii, cellerarii, ceterique
ministri, non audeant sibi aliqua peculiaria usurpare nec collegere, quod anathema esse novimus.
10.
Ut missa sanctae Dei genetricis Mariae quater in anno sollemniter celebretur, id est purificatio 4. Non. Febr. et conceptio quod est 8. Kalendarum Aprilium et assumptio quod est 19.
Kal. September, et nativitas quod est 6. Id. Septemb.
11.
Ut feria 4. ante initium quadragesime, quam Romani caput ieiunii nuncupant, sollemniter celebretur cum laetania et missa post horam nonam.
12.
Ut si vobis videtur usum Romanum habere velle, feria 4. ante cenam Domini orationes quae scripta sunt ad feriam 6. parasceue, ab episcopis vel presbyteris hora tertia diei supradictae feriae 4. dicantur
in eclesia cum genuflexione, nisi tantum pro Iudaeis, similiter et in parasceue hora nona, ut Romani faciunt; sicut in missale habet orationem ad collectam secundum Romanam consuetudinem faciamus
13.
Ut nullus de nobilibus neque abbas neque presbyter tonderi audeat, antequam in praesentia episcopi examinentur eius causa, ad cuius diocesim pertinet.
Et si aliquas res vel ad monasterium vel ad ecclesiam tradiderit ubi tonsuratus est, ibi sub canonica vel regulari maneat vita.
Si autem postea in propria sua residere vult, faciat hostem ut ceteri laici.
14.
Notetur abbatibus, ut nullus de fratribus in monasterio plus ametur quam alius, nisi qui in bonis
actibus melior invenitur, ut murmur auferatur a ceteris.
Et ut nullatenus alii cui consentiat aliquid peculiaris colligere vel habere; et ut omnino litis et contentio diligentissime tollatur in monasterio; et quisquis in eo litem commoverit, tali disciplina corripiatur, ut ceteri metum habeant talia perpetrandi.
15.
Si altercatio horta fuerit inter virum et feminam de coniugali copulatione, ut inter se negent de
carnali commixtione, decrevit sancta synodus, ut si vir negaverit eam fecisse ad uxorem, ut stet cum illa ad iudicium crucis, aut si ipse noluerit, inquirat aliam feminam quae cum illa stet, et si vir eandem copulationem dicit super eam, et illa negaverit, tunc ipsa femina purget se secundum legem.
16.
Convenit igitur sancta synodo, ut quando quis Deo iubente de hoc saeculo migraverit, sive episcopus,
sive abbas seu monachus, sive presbyter seu sanctismonialis femina, de ipso loco vel monasterio dirigantur litterae ad singulas domos episcopales, et ipse episcopus in diocesi * sua habeat commendatum, qui ipsas litteras suscipiat, et ceteris abbatibus vel abbatissis, necnon et omnibus presbyteris, pro ipsa anima orandum litteris suis notum faciant nomen et tempus.
EDICTUM PRO EPISCOPIS * .
Primum ab Amerpachio ex Codice Tegernseensi editum, ope Codicum 1 Sancti Galli n. 733 m., saec.
IX ineuntis; 2 c. bibl. ducalis Guelferbytanae Blankenburgici m., saec.
X; 3 bibl. ducalis Gothanae m., saec.
XI; 4 c. olim Tegernseensis, jam vero bibl. regiae Monacensis, saec.
X, recognovi.
Ante annum 801 promulgatum fuisse patet.
Karolus, gratia Dei rex Francorum et Langobardorum, ac patricius Romanorum, dilectis comitibus seu iudicibus et vassis nostris, vicariis, centenariis, vel omnibus missis nostris et agentibus.
Cognoscat utilitas vestra quia resonavit in auribus nostris quorumdam praesumptio non modica, quod non ita obtemperetis pontificibus vestris seu sacerdotibus, quemadmodum canonum et legum continetur auctoritas, ita ut presbyteros nescio qua temeritate praesentari episcopis denegetis, insuper et aliorum clericos usurpare non pertimescatis, et absque consensu episcopi in vestras ecclesias mittere audeatis; necnon et in vestris ministeriis pontifices nostros talem potestatem habere non permittatis, qualem rectitudo ecclesiastica docet.
Insuper nonas et decimas,
vel census, inproba cupiditate de ecclesiis unde ipsa beneficia sunt abstrahere nitimini, et precariis de ipsis rebus, sicut a nobis dudum in nostro capitulare institutum est, accipere neglegitis, et ipsam sanctam Dei ecclesiam una cum ipsis episcopis vel abbatibus emendare iuxta vires vestras denegatis.
Quapropter nos una cum consensu episcoporum nostrorum, abbatum, necnon et aliorum sacerdotum, haec instituta partibus vestris direximus.
Praecipientes enim iubemus, ut nullus quilibet ex fidelibus nostris, a minimo usque ad maximum, in his quae ad Deum pertinent episcopo suo inoboedientia parare audeat de supradictis capitulis, seu aliis eruditionibus ad illorum ministerium pertinentibus; sed cum bona voluntate et omni mansuetudine subiectionum unusquisque sacerdoti suo propter Deum et pacis studio obtemperare studeat.
Si quis autem, quod absit, unus ex vobis de nonis et decimis censibusque reddendis, atque precariis renovandis, neglegens apparuerit, et importunus episcopis nostris de his quae ad ministerium illorum pertinere
noscuntur, vel sicut in capitulare dudum a nobis factum continetur, contradicere praesumpserit, sciat se procul dubio, nisi se cito correxerit, in conspectu nostro exinde dicere rationem.
Et ut has litteras certius credatis, de anulo nostro subter eas decrevimus roborare.
CAPITULUM PRO PAGO CENOMANICO * .
Exscripsi illud ex Codice Parisiensi bibl. reg. n. 5577, olim Colbert. n. 4167, regio 4382. membranaceo in octavo longiori, saec.
X, ubi post aliquot Alcuini epistolas et tractatus habetur.
Legitur et apud Benedictum libro Capitularium I, cap. 303; atque post Caroli reditum ex itinere Cenomanico et Turonensi promulgatum fuisse patet.
CAPITULUM DOMNI CAROLI.
Pro nimia reclamatione quae ad nos venit de hominibus ecclesiasticis seu fiscalinis qui non erant adiurnati quando in Caenomanico pago fuimus, visum est nobis una cum consultu fidelium nostrorum statuere, ut quicumque de praedictis hominibus quartam facti teneret, cum suis animalibus seniori suo
pleniter unum diem cum suo aratro in campo dominico araret, et post ea nullum servicium ei annuale in ipsa ebdomada a seniore suo requireretur.
Et qui tanta animalia non haberet ut in uno die hoc explere valeret, perficeret praedictum opus in duobus diebus.
Et qui solummodo invalida ita ut per se non possent arare quattuor animalia haberet, cum eis sociatis aliis araret uno die in campo senioris, et unum
diem postmodum in ipsa ebdomadae opera manuum faceret.
Et qui nihil ex his facere poterat neque animalia haberet, per tres dies seniori suo manibus a mane usque ad vesperum operaretur, et senior suus ei amplius non requireret.
Diversis namque modis hec agebantur; a quibusdam tota ebdomada operabatur, a quibusdam dimidia, et a quibusdam duo dies.
Idcirco haec statuimus, ut ne familia se
a praedictis operibus subtrahere posset, neque a senioribus amplius eis exquireretur.
Et qui minus quartae obtime de terra haberet, secundum estimationem sui telluris opera faceret.
Haec Adalardo comiti palatio nostro ad eorum satisfactionem una cum aliis fidelibus nostris praecipere nostra vice et publice adnuntiare iussimus.
CAPITULARE TICINENSE * .
Notae historicae in praefatione obviae, additionem hanc ad leges Langobardorum mense Junio, quo imperator Roma rediens Papiae commoratus est, promulgatam esse probant.
Sistimus eam ope Codicum: 1. S. Pauli membr.
, saec.
IX ineuntis; 2. bibl. regiae Paris. n. 4613; 3. Blankenburgensis; 4. Gothani; 4. b. Tegernseensis, unde prima capitularis editio, auctore Amerpachio fluxit; 5. Chisiani; 6. Cavensis, adjecta etiam lectione reliquorum Codicum qui capitularia Caroli Langobardica exhibent, scilicet * Ambrosiani, * Florentini, * Londinensis, * Vindobonensis, * Veronensis, * Estensis apud Muratorium laudati.
Subjecimus additionem duplicem.
Prior prodit ex Codice sancti Pauli, cujus capita, ultimo excepto, etiam Codices Chisianus et Cavensis inter Ludovici leges, et Ansegisus, capp.
74 et 75 libri IV, referunt; sed Codicis omnium antiquissimi auctoritas eo quoque adjuvatur, quod capita alia quae leges eas in Chisiano et Cavensi excipiunt * ejusdem fere argumenti sunt, ita ut eadem constitutione vix ac ne vix quidem ita efferri potuissent.
Additionem alteram ex Codice Blankenburgensi proferimus.
CAPITULA QUAE ADDITA SUNT AD LEGEM LANGOBARDORUM .
In nomine domini nostri Iesu Christi.
Karolus, divino nutu coronatus, Romanum regens imperium, serenissimus augustus, omnibus ducibus, comitibus, gastaldiis, seu cunctis rei publicae per provincias Italiae a nostra mansuetudine praepositis.
Anno ab incarnatione domini nostri Iesu Christi 801, indictione nona, anno vero regni nostri in Frantia 33, in Italia 28, consulatus autem nostri primo, cum Italiam propter utilitatem sanctae Dei ecclesiae ac provinciarum disponendarum venissemus, et multae adque diversae per urbes singulas ante conspectum nostrum quaestiones tam de ecclesiasticis quam publicis ac privatis rebus discuterentur, pleraque statim
recitata ex Romana seu Langobardica lege competenti sententia terminata sunt, quaedam vero in nostri examinis arbitrium ad tempus dilata, quorum iudicialis sententia a legislatoribus aut penitus omissa est, aut a posteris oblivioni tradita.
Quodcirca
nos considerantes utilitatem nostram et populi a Deo nobis concessi, ea quae ab antecessoribus nostris regibus Italiae in edictis legis Langobardicae ab ipsis editae praetermissa sunt, iuxta rerum et temporis considerationem addere curavimus, silicet ut necessaria quae legi defuerant supplerentur, et in rebus dubiis non quorumlibet iudicium arbitrium, set nostrae regiae auctoritatis sanctio praevaleret.
Capitula autem quae nobis addere placuit, haec sunt.
1.
De cartis donationum faciendum.
Si quis Langobardus statum humanae fragilitatis praecogitans, pro salutem animae suae de rebus suis cartam donationis cuilibet facere voluerit, non sicut actenus fieri solebat, ius sibi vendendi, commutandi, et per aliam cartam easdem res alienandi reservet; set absolute
faciat unusquisque de rebus suis quod vellit, et noverit sibi a nostra autoritate penitus interdictum duas de eadem rem facere donationis.
Set postquam unam de rebus suis traditionem fecerit, aliam de ipsis faciendi nullam habeat potestatem.
Ita tamen,
ut usumfructum si voluerit habere, per precariam res traditas usque in tempus diffinitum possidendi sit concessa facultas.
2.
De herivanno.
Si quis liber, contemta iussione nostra, caeteris in exercitum pergentibus, domi residere praesumserit, plenum aribannum secundum lege Francorum, id est solidos sexaginta, sciat se debere conponere.
Similiter et pro contemtu singulorum capitulorum quae per nostrae regiae auctoritatis bannum promulgavimus, id est qui pacem ecclesiarum Dei, viduarum, orfanorum, et pupillorum ac minus potentium inrumperit, sexaginta solidorum multam exsolvat.
3.
De desertoribus.
Si quis adeo contumax aut superbus extiterit, ut, dimisso exercitu, absque
iussio vel licentiam regis domum revertatur, et quod nos Teudisca lingua dicimus herisliz fecerit, ipse ut reus maiestatis vitae periculum incurrat, et res eius in fisco nostro socientur.
4.
De latronibus.
Si quis latronem morte dignum sibi ad occidendum traditum servaverit, et vitam indigno concesserit, medietatem damni propter quod traditus est, componat.
Et idem latro, si rursum in latrocinio fuerit conprehensus, quod prius debuerat, capitalis sententiae debitum exsolvat.
5.
De mancationem qualibet.
Si quis alterum praesumtive sua sponte castraverit, et ei ambos testiculos amputaverit, integrum widrigildum suum iuxta conditionem personae conponat.
Si virgam absciderit, similiter.
Si unum testiculum, medietatem solvat.
Hoc de oculis, manibus, et pedibus, vel de lingua sancimus, ut si unum eorum abscisum fuerit, medietas widrigildi; si ambo, integritas pro facti emendatione conponatur.
6.
De aldiones publicis ad ius publicum pertinentibus.
Aldiones vel aldianae ad ius publicum pertinentes ea lege vivant in Italia in servitutem dominorum suorum, qua fiscalini vel lites vivunt in Francia.
7.
De latronibus.
Si quis furem vel latronem comprehenderit, et eum indemnem dimiserit, neque illum ad praesentia ducis aut comitis vel loci servatoris, qui missus comitis est, adduxerit, et de hoc facto vel nequitia posthac in praesentia iudicum
convictus fuerit, ipse damni aestimationem pro quo
fur vel latro comprehensus est, conponere cogatur.
8.
De servis fugacibus.
Ubicumque intra Italia sive regius, sive ecclesiasticus, vel cuiuslibet alterius hominis servus, fugitivus inventus fuerit, a domino suo sine ulla annorum praescriptione vindicetur; ea tamen ratione, si dominus Francus sive Alamannus aut alterius cuiuslibet nationis sit.
Si vero Langovardus aut Romanus fuerit, ea lege servos suos vel adquirat vel amittat, sicut inter eos antiquitus est constituta.
CAPITULA ADDITA IN CODICE SANCTI PAULI
9.
De qualibet causa.
Si quis cum altero de qualibet causa contentionem habuerit, et testes contra eum per iudicium producti fuerint, si ille falsos eos esse suspicatur, liceat ei alios testes, quos meliores
potuerit, contra eos opponere, ut veracium testimonio falsorum testium perversitas superetur.
Quod si ambae partes testium ita inter se dissenserint, ut nullatenus una pars alteri cederi vellit, elegantur duos ex ipsis, id est ex utraque parte unus, qui cum excutis et fustibus in campo discernunt utra pars falsitatem, utra veritatem suo testimonio sequatur.
Et canphioni qui victus fuerit, propter periurium quod ante pugna commisit, dextera manu amputetur.
Caeteri vero eiusdem partis testes, qui falsi apparuerint, manus suas redimant; cuius compositionis duae partis eis contra quem testati sunt, dentur, tertia pro fredo solvatur.
Et in seculari quidem causa huiuscemodi testium diversitas
campo comprovetur; in ecclesiasticis autem negotiis crucis iudicio rei veritas * inquiratur.
Hoc et de timidis adque inbecillibus seo infirmis qui pugnare non valent, nec propter hoc iustitiam suam careant, censuimus faciendum.
Testes vero de qualivet causa non aliunde querantur, nisi de ipsum comitatum in quo res unde causa agitur posite sunt, quia non est credevilem, ut vel de statum hominis vel de possessionem cuiuslibet per alios melios rei veritas cognosci * valeat quam per illis qui viciniores sunt.
10.
Si quis in aliena patria hubi vel propter beneficium, vel propter aliam quamlibet occasionem assidue conversari solet, de qualibet causa fuerit interpellatus berbi gratia de conquisito suo vel de mancipiis,
hibi secundum suam legem iustitiam faciat, et cum
talibus coniuratoribus quales in eadem regionem vel provintia secum habere potuerit, legitimum sagramentum iuret; excepto si quis eum de stato suo, id est de livertate sua vel de hereditatem quam ei pater suus moriens derelinquid, appellaverit: de is duobus liceat illis sagramentum in patria, id est in legitimo sui sagramenti sui loco, iurandum offerre; et is qui cum eo litigatur, si vellit, sequatur illum in patriam suam ad recipiendum illum sagramentum.
Ipse tamen primo in eodem loco idem hubi interpellatus est, satisfaciat tam comiti et iudicibus quam aversario suo testibus provando, quod rem queque hab eo requiritur patri suo ei derelinquid.
41.
Ut omnis solutio adque conpositio que in lege Saliga continetur, inter Francos per duodecim dinariorum
solidos conponatur, excepto hubi contentio contra Saxones et Frisones exorta fuit, ibi volumus ut 40 dinariorum quantitatem solidus habeat, quem vel Saxo vel Frisio et partem Salici Franci cum eo litigantis solvere debet.
12.
Ut de stato suo, id est de livertatem, vel de hereditatem, conpellandus iuxta legis constitutionem manniatur.
De ceteris vero causis unde quis rationem est redditurus, si post secundam comitis admunitionem aliquis ad mallum venire noluerit, rebus eius in bannum missis venire et iustitiam facere conpellatur.
13.
Cuiuscumque hominis proprietas ob crimen aliquid hab eo commissum in bannum fuerit commissa, et ille re cognita ne iustitiam faciat venire
distullerit, annumque hac diem in eo banno illum esse permiserit, ulterius eam non adquirat, set ipso fisco regis societur.
Debitum vero, quod his cuius ea fuit solbere debuit, per comitem ac ministros eius iuxta examinationem damni, de rebus movilibus qui in eadem proprietate inventa fuerit, his quibus idem devitor fuit exolvatur.
Quod si rerum movilium ibidem inventarum quantitas ad compositionem non sufficerit, de inmovilibus suppleatur, et quod superfuerit, sicut dictum est, fiscos regis possedeat.
Si nihil super conpositionem remanere potuerit, totum in illam expendatur.
Si autem homo ille nondum cum suis coeredibus proprium suum divisum habuit, convocet eos comes, et cum eis legitimam
divisionem faciat, et tunc sicut iam dictum est partem eius fiscos regis addiciat: et compositionem de eam iuxta modum superius conprehensum hiis ad quos ille legibus pertinet hecsolbat.
CAPITULA ADDITA IN CODICE BLANKENBURGENSI, FOL.
89, 90.
14.
Hoc nobis praecipiendum est omnibus cognitum facere, ut infra regna Christo propitio nostra omnibus iter agentibus nullus hospitium deneget, mansionem et focum, similiter pastum nullus contendere faciat, excepto in prato vel messe.
15.
Ut liberi homines nullum obsequium comitibus faciant nec vicariis, neque in prato neque in messe, neque in aratura aut in vinea, et coniectum ullum vel residuum non solvant, excepto haribannatoribus vel his qui legationem ducunt.
16.
Ut publicum baptisterium in nulla parroechia esse debeat nisi ubi episcopus constituerit cuius parroechia est, nisi tantum si necessitas evenenerit
pro infirmitate aut pro aliqua necessitate.
Illi presbiteri quos episcopus in sua parroechia constituerit, in qualicumque loco evenerit licentiam habeant, ut omnino sine baptismo non moriantur.
17.
De modis excommunicationum tam de clericis quam de laicis.
Si quis presbiter ab episcopo suo degradatus fuerit, et ipse per contemptum postea aliquid de suo officio sine comeatu facere presumpserit, et postea ab episcopo suo correptus vel excommunicatus fuerit, qui cum ipso communicaverit scienter, sciat se esse excommunicatum.
18.
Similiter quicumque clericus aut laicus vel femina incestum commiserit, et ab episcopo suo correptus se emendare noluerit, et ab ipso excommunicatus
scienter, sciat se esse excommunicatum.
Et ut sciatis qualis modus sit istius excommunicationis: in ecclesiam non debet intrare, nec cum ullo christiano cibum vel potum sumere, nec eius munera accipere debet, vel osculum porrigere, nec in oratione se iungere, nec salutare antequam ab episcopo suo fuerit reconciliatus.
Quod si aliquis se clamaverit quod iniuste sit excommunicatus, licentiam habeat ad metropolitanum episcopum venire, et ibidem secundum canonicam institutionem diiudicetur.
; et interim suam excommunicationem custodiat.
Quod si aliquis ista omnia contempserit, et episcopus minime emendare potuerit, regis iuditio damnetur.
19.
Illud preterea per omnia precaventes prohibere decrevimus, ut nullus presummat ante annos
pubertatis, id est infra aetatem, puerum vel puellam in matrimonium sociare, nec in dissimili aetate; sed coaetaneos sibique consencientes.
Multas sepius ex huiuscemodi nuptiale contractu ruinas animarum
factas audivimus, et tales fornicationes perpetratos, quales nec inter gentes: ita plane, ut cum contigerit puerum adultum esse et puellam parvulam, et e contrario si puella maturae aetatis et puer si tenere, et per virum cognata et socrus deprehendantur adultere, et propter puellam frater vel pater pueri tanti peccati flagitio pereant inretiti.
Unde qui haec prohibita de cetero usurpare presumpserit, ab omni aeclesiastico consortio sit alienus, sed nec ad publicis sit inmunis iudiciis.
20.
De coniunctione parentelae, neque in quarto neque in quinto genuculo coniungere presummat aliquis; et si quis presumpserit, a sancta communione sit alienus.
21.
Ecclesiae vero quae aedificantur per singula
loca, nullus episcopus audeat sine dote eclesiam sacrare, queque sacratae fuerint, sint in potestate episcopi.
Quod si quiscumque laicus exinde portionem quaerere presumpserit, ipse eclesiae claudantur, et populus ipse a communione privetur
22.
De servo vero et liberto, nisi tradatur a domino ipsius in manu pontificis, nullus eum presummat ad sacerdotium promovere.
23.
De ecclesia quae antea sacrata fuit, et pro qualibet occasione aut incendio altare eius fuit destructum, licentiam habeat pontifex in eadem iterum altare construere.
Quod si pontifex aut pro senectute, aut pro egritudine ad ipsum sanctum locum ambulare minime potuerit, tunc ille presbiter aut qualiscumque custos per consilium plebis ad suum pontificem altare deferat ad sacrandum; et ipse presbiter per auctoritatem pontificis sui in loco constituto ordinare debeat.
Et si ecclesia noviter aedificata fuerit, nullus episcopus habeat licentiam, sicut superius legitur, presbiterum transmittere, sed ipse pontifex pergat virtutes conlocare vel altaria sacrare.
24.
Ut iudices sive missi fiscales freda non exigant prius quam facinus componatur.
Hoc quoque
iubemus, ut iudices supranominati sive fiscales de quacumquelibet causa freda non exigant prius quam facinus componatur.
Si quis autem per cupiditatem ista transgressus fuerit, legibus componat.
Fredum autem non illi iudici tribuat cui culpam commisit, sed illi qui solutionem recipit; tertiam partem coram testibus fisco tribuat, ut pax perpetua stabilis permaneat.
CAPITULARE AQUISGRANENSE * .
Codicum, in quibus capitulare hoc legitur, antiquissimus est: 1. C. bibl. regiae Monacensis, inter libros S. Eminerammi Ratisbonensis F. 11 signatus, memb.
, saec.
IX. Evolvi praeterea: 2. C. bibl. regiae Parisiensis inter Suppl. lat. n. 75 signatum m. saec. X, cum quo: 3. C. Vincentii Mettensis, quo Sirmondi et Baluzii editiones nituntur, ut supra monuimus convenit.
4. C. Andaginensis monasterii, saeculi X, apud Martene et Durand Vett.
SS. et Monumentorum Coll. t. VII, pag. 26. capitula eadem qua nos inscriptione, sed ordine paululum diverso, scilicet capp.
3, 8, 4, 6, 7, 5, 1, 2, 9, 10-16, 17-21, sistit, subjectis capitulis sex, quae in reliquis Codicibus non exstant.
Capitulare in utroque Codice Parisiensi refertur ad annum imperii primum, quo, secundum annales Juvavenses, Carolus mense Novembri synodum examinationis episcoporum et clericorum fecit.
HAEC SUNT CAPITULA EX DIVINARUM SCRIPTURARUM SCRIPTIS , QUAE ELECTI SACERDOTES CUSTODIENDA ATQUE ADIMPLENDA CENSUERUNT.
1.
Ut cuncti sacerdotes precibus assiduis pro vita et imperio domni imperatoris, et filiorum ac filiarum salute, orent.
2.
Ut unusquisque sacerdos cotidianis adsistat orationibus pro pontifice cuius gubernatur regimine.
3.
Ut unusquisque sacerdos ecclesiam suam cum omni diligentia aedificet; et reliquias sanctorum cum summo studio vigiliarum noctis et divinis officiis conservet.
4.
Ut omnibus festis et diebus dominicis unusquisque
sacerdos euangelium Christi populo praedicet.
5.
Ut unusquisque sacerdos orationem dominicam et symbolum populo sibi commisso curiose insinuet, ac totius religionis studium et christianitatis cultum eorum mentibus ostendat.
6.
Ut unusquisque sacerdos cunctos sibi pertinentes erudiat, ut sciant qualiter decimas totius facultatis aecclesiis divinis debite offerant.
7.
Ut et ipsi sacerdotes populi suscipiant decimas, et nomina eorum et quicumque dederint scripta habeant, et secundum auctoritatem canonicam coram testibus dividant.
Et ad ornamentum
ecclesiae primam elegant partem, secundam autem ad usum pauperum vel peregrinorum per eorum manus misericorditer cum omni humilitate dispensent; tertiam vero partem semetipsis solis sacerdotes reservent.
8.
Ut omnes sacerdotes horis competentibus diei et noctis suarum sonent aecclesiarum signa, et sacra tunc Deo celebrent officia, et populos erudiant, quomodo aut quibus Deus adorandus est horis.
9.
Ut nullus sacerdos in domibus vel in aliis locis, nisi in aecclesiis dedicatis, celebrare missas audeat, nisi necessitas compellit.
10.
Ut a cunctis sacerdotibus ius et tempus baptismatis
temporibus congruis, secundum canonicam institutionem, cautissime observetur
11.
Ut omnes sacerdotes quibuscumque horis omnibus indigentibus baptismum, infirmitatis causa, diligentissime tribuant.
12.
Ut nullus presbyter sacrum officium sive baptismatis sacramentum, aut aliquit donorum spiritualium, pro aliquo praetio vendere praesumat, ne vendentes et ementes in templo columbas imitentur; ut pro his quae adepti sunt, gratiam divinam non praecia concupiscant terrena, sed solam regni coelestis gloriam promereantur accipere.
13.
Ut nullus presbyter a sede propriae sanctae aecclesiae sub cuius titulo ordinatus fuit, ambitionis causa ad alienam pergat aecclesiam, sed in eadem
devotus usque ad vitae permaneat exitum.
14.
Ut nullus ex sacerdotum numero ebrietatis vicium nutriat, nec alios cogat per suam iussionem inebriari.
15.
Ut nullus sacerdos extranearum mulierum habeat familiaritatem; nec in sua domo, in qua ipse habitat, nullam mulierem umquam permittat habitare.
6.
Nulli sacerdotum liceat fideiussorem esse; neque, derelicta propria lege, ad secularium iudicia accedere praesumat.
16 b. Ut qui possessionem aecclesiae vel paroechiam per triginta annos sine alicuius interpellatione tenuerit, iure perpetuo possideat.
Si vero inde
crebro repetitum fuerit, fiat diligens inquisitio.
Et si eum qui repetit, iuste quaerere patuerit, adhibitis veracibus et nobilibus testibus quod repetit confirmando vindicet.
17.
Nemo ex sacerdotum numero arma pugnantium umquam portet, nec litem contra proximum ullam excitet.
18.
Ut nullus presbyterorum edendi aut bibendi causa ingrediatur in tabernis.
19.
Ut nullus sacerdos quicquam cum iuramento iuret, sed simpliciter cum puritate et veritate omnia dicat.
20.
Ut cuncti sacerdotes omnibus illis confitentibus eorum crimina, dignam poenitentiam cum summa vigilantia ipsis indicent; et omnibus infirmis ante exitum vitae viaticum et communionem corporis Christi misericorditer tribuant.
21.
Ut secundum definitionem sanctorum patrum, si quis infirmatur, a sacerdotibus oleo sanctificato cum orationibus diligenter unguatur.
IN CODICE IV HAEC SUBIICIUNTUR
22.
De nonis et decimis.
Volumus atque iubemus,
ut de omni conlaboratu et de vino et foeno fideliter et pleniter ab omnibus nona et decima persolvatur.
De nutrimine vero pro decima sicut hactenus consuetudo fuit ab omnibus observetur.
Si quis tamen episcoporum fuerit qui argentum pro hoc accipere velit, in sua maneat potestate.
23.
De antiquis ecclesiis ut rem suam habeant.
Ut nec decimis nec aliis possessionibus priventur, ita ut oratoriis tribuatur.
24.
De spiritalibus filiolis.
Deinde praecepimus, ut unusquisque compater vel proximi spiritales filios suos catholice instruant.
25.
De sacerdotibus.
Ut iuxta apostoli vocem irreprehensibiles
sint et moribus ornati, et nequaquaquam turpibus lucris deseviant, iuxta illud quod ait scriptura: Nemo militans Deo implicat se negotiis saecularibus, ut ei placeat se cui se probavit.
Et a turpibus lucris et usuris non solum ipsi abstineant, verum etiam plebes sibi subditas abstinere instruant.
26.
De incestuosis.
Ut incestuosi iuxta canonicam sententiam poenitentia multentur.
Qui vero decimas post crebras admonitiones et praedicationes sacerdotum dare neglexerint, excommunicentur; iuramento vero eos constringi nolumus.
27.
De discretione in corporis et sanguinis Domini perceptione.
Cavendum est enim, ne si nimium in longum differatur, ad perniciem animae pertineat,
dicente Domino: Nisi manducaveritis carnem filii hominis et biberitis eius sanguinem, non habebitis vitam in vobis.
--Si vero indiscrete accipiatur, timendum et illud quod ait apostolus: Qui manducat et bibit indigne, iudicium sibi manducat et bibit.
Iuxta ergo apostolici documentum probare se debet homo et sic de pane illo manducare et de calice bibere, ut videlicet abstinens se aliquot diebus ab operibus carnis et purificans corpus animamque suam praeparet se
ad percipiendum tantum sacramentum exemplo David; qui nisi se confessus fuisset abstinuisse se ab
opere coniugali ab heri et nudius tertius, nequaquam panes propositionis a sacerdote accepisset.
MANDATUM DE SAXONIBUS OBSIDIBUS IMPERATORI MOGUNTIAE PRAESENTANDIS. *
Membranam cujus ope b. m. Ussermannus tomo I Prodromi Germaniae sacrae, n. 3 mandatum hoc publici juris fecerat, anno 1820, in monasterio Sancti Pauli in Carinthia constitutus, integram iterum exscripsi.
Constat duobus foliis membranae tenerae, Codici membr. canones ecclesiasticos continenti et saeculo nono exarato, saeculo ut videre est XIV, assutis; scriptura est anni circiter post Christum natum octingentesimi.
Edictum primis anni 802 mensibus, cum imperator Aquisgrani commoraretur ascribendum esse, eo patet, quod Carolus eo tantum anno et anno 794 paschali tempore Francofurti, in suburbanis Moguntiae, moratus sit.
Anno vero 794 minus commode ascriberetur, cum annis posterioribus demum maximus Saxonum obsidum numerus in manus regis incidisset.
Caeterum nomina episcoporum et abbatis, scilicet Basileensis, Constantiensis, Augustini, et Augiensis, hic de iis tantum Saxonibus, qui in Alamannia tenebantur, jamque per episcopum Basileensem Hittonemque comitem imperatori adducendi erant, sermonem esse produnt.
Comitum nomina nonnulla in chartis Alamannicis ejus aevi occurrere Ussermannus animadvertit, scilicet Hittonem an.
809 in Albwinipara circa Danubium, Richoinum an.
817, Wanningum in Nibelgovia an.
802, Unrocum, Ripoinum in Nibelgovia an.
802, Birtilonem in Bertoldesbara.
DE WESTFALAHIS ISTOS RECIPIET HAITO EPISCOPUS ET HITTO COMIS.
Leodac filium Bodoloni
Adalradum filium Marcradi habuit Aino episcopus
Odonem filium Emmoni habuit Ansbertus comis
Eruin filium Rano habuit Richoinus
Crailinc filium Thetmaer habuit Richoinus
Gerimfrid filium Egloin habuit Egeno episcopus
Aichardh filium Fredred habuit Ado de Alamania
Theodoar filium Audradi habuit Winangus comis
Baldricum filium Rotgeri habuit Geremannus comis
Adalgaudum filium Suigaut habuit Unrocus comis
DE OSTFALAHIS:
Gerardum filium Macconis habuit Sinbertus episcopus
Hisi filium Brunardi habuit Agino episcopus
Filium Maingis habuit Lantfredus
Titbaldum filium Sigibaldi habuit Ripoinus comis
Vulferi filium Sieri habuit Audracus comis.
Hernaldum filium Suithardi habuit Waldo abbas
Eriwardum filium Herigildi habuit Erivaldus Alamannus
Isti veniant ad Mogontiam media quadragesima.
Fredeger filium Ermamenarii habuit Birtilo
Filium Macconis habuit Vulfaldus comis
Wendulfum filium Bernulfi habuit Vulfaldus
Dodonem filium Attosti habuit Torro
Sidugath filium Benninc habuit Bertaldus comis
Ricohardum filium Unvani habuit Bertaldus comis
Fredegarium filium Wicharii habuit Walah
Alabernum filium Tutonis habuit * Vulvaldus
DE ANGRARIIS:
Bunun filium Theotaker habuit Wichartus
Altbertum filium Wilberni habuit Sindbert episcopus
Hetti filium Megi habuit Sciltung
Hadamarum filium Sigimari et Hittun filium Fridileih
et Brunherum filium Liutheri habuit Wolfoltus
Ditmannum filium Osmanni habuit Waldo
Fridamundum filium Warmunti habuit Einhartus et Macrinum filium Megitodi
Ruadhartum filium Danctagi habuit Ruadhari
Hadabernum filium Witradi habuit Reccho
Wolfurichum filium Eoriches habuit Egino episcopus
Hi sunt in summa 37.
CAPITULARE AQUISGRANENSE AN.
802 * .
Annales Laureshamenses, Sancti Amandi, Guelferbytani et Juvavenses, Carolum imperatoria dignitate accepta in Francia reducem, mense Martio anni 802 Aquisgrani placitum habuisse referunt, quo et nova sacramenta reciperet, et missos ad exigenda ea ab universo populo et ad justitias per omnia sua regna faciendas transmitteret.
Capitula ea de re edita servavit Codex bibl.
Paris. n. 4613, saec.
X, unde Baluzius orimus vulgavit, cujusque ad fidem diligenter recognita hic iterum prodeunt.
1.
De legatione a domno imperatore directa.
Serenissimus igitur et christianissimus domnus imperator Karolus elegit ex optimatibus suis prudentissimis et sapientissimos viros, tam archiepiscopis, quam et reliquis episcopis, simulque et abbates venerabiles laicosque religiosos, et direxit in universum regnum suum, et per eos cunctis subsequentibus secundum rectam legem vivere concessit.
Ubi autem aliter quam recte et iuste in lege aliquit esse constitutum, hoc diligentissimo animo exquirere iussit et sibi innotescere: quod ipse donante Deo meliorare cupit.
Et nemo per ingenium suum vel astutiam perscriptam legem, ut multi solent, vel sibi suam iustitiam marrire audeat vel prevaleat, neque aecclesiis Dei, neque pauperibus, nec viduis, nec pupillis, nullique homini
christiano.
Sed omnes omnino secundum Dei praeceptum iusta viverent rationem iusto iudicio, et unusquisque in suo proposito vel professione unianimiter permanere; ammonere canonici vita canonica absque turpis lucri negotio pleniter observassent, sanctemoniales sub diligentia custodia vitam suam custodirent, laici et seculares recte legibus suis uterentur absque fraude maligno, omnem in invicem in caritate et pace perfecte viverent; et ut ipsi missi diligenter perquirere, ubicunque aliquis homo sibi iniustitiam factam ab aliquo reclamasset, sicut Dei omnipotentis gratiam sibi cupiant custodire et fidelitate sibi promissa conservare; ita ut omnino in omnibus ubicunque, sive in sanctis ecclesiis Dei, vel etiam pauperibus, pupillis, et viduis, adque cuncto populo, legem
pleniter adque institia exhiberent secundum voluntatem et timorem Dei.
Et si tale aliquit esset quod ipsi per se cum comitibus provincialibus emendare et ad iustitiam reducere nequivissent, hoc absque ulla ambiguitate cum brebitariis suis ad suum reserent iudicium; et per nullius hominis adulationem vel praemium, nullius quoque consanguinitas, defensione, vel timore potentum rectam iustitia via inpediretur ab aliquo.
2.
De fidelitate promittenda domno imperatori.
Praecepitque ut omni homo in toto regno suo, sive ecclesiasticus, sive laicus, unusquisque secundum votum et propositum suum, qui antea fidelitate sibi regis nomine promisissent, nunc ipsum promissum hominis caesaris faciat.
Et hii qui adhuc ipsum promissum non perficerunt, omnes usque ad duodecimo aetatis annum similiter facerent.
Et ut omnes traderetur publice, qualiter unusquisque intellegere posset, quam magna in isto sacramento et quam multa conprehensa sunt, non, ut multi usque nunc extimaverunt, tantum fidelitate domno imperatori usque in uita ipsius, et ne aliquem inimicum in suum regnum causa inimicitiae inducat, et ne alicui infidelitate illius consentiant aut retaciat; sed ut sciant omnes istam in se rationem hoc sacramentum habere.
3.
Primum ut unusquisque et persona propria se in sancto Dei servitio, secundum Dei praeceptum et secundum sponsionem suam, pleniter conservare studeat secundum intellectum et vires suas; quia ipse domnus imperator non omnibus singulariter necessariam potest exhibere curam et disciplinam.
4.
Secundo, ut nullus homo neque cum periuri neque alii ullo ingenio vel fraude, per nullius umquam adolationem vel praemium, neque servum domni imperatoris, neque terminum, neque terram, nihilque quod iure potestativo permaneat, nullatenus contradicat, neque abstrahere audeat vel celare.
Et ut nemo fugitivos fiscales suos, qui se iniuste et cum fraudes liberas dicunt, celare neque abstrahere cum periurio vel alio inienio praesumat.
5.
Ut sanctis ecclesiis Dei, neque viduis, neque orphanis, neque peregrinis, fraude vel rapinam vel aliquit iniuriae quis facere praesumat; quia ipse domnus imperator, post Domini et sanctis eius, eorum et protector et defensor esse constitutus est.
6.
Ut beneficium domni imperatoris desertare nemo audeat, propriam suam exinde construere.
7.
Ut ostile bannum domni imperatori nemo praetermittere praesumat, nullusque comis tam praesumtiosum
sit, ut illum de his qui hostem facere debiti sunt, exinde vel aliqua propinquitatis defensionem, vel cuius muneris adolationem dimittere audeant.
8.
Ut nullum bannum vel praeceptum domni imperatoris nullus omnino in nullo marrire praesumat, neque opus eius tricare vel inpedire, vel minuere, vel in alia contrarius fierit voluntati vel praeceptis eius.
Et ut nemo debitum suum vel censum marrire ausus sit.
9.
Ut nemo in placito pro alio rationare usum habeat defensionem alterius iniuste, sive pro cupiditate aliqua, minus rationare valente, vel pro ingenio rationis suae iustum iudicium marrire, vel rationem suam minus valente opprimendi studio.
Sed unusquisque
pro sua causa vel censum vel debito ratione reddat, nisi aliquis isti infirmus aut rationes nescius, pro quibus missi vel priores qui in ipso placito sunt, vel iudex qui causa huius rationis sciat, rationetur con placito; vel si necessitas sit, talis personae largitur ut rationem, qui omnibus provabilis sit et qui in ipsa bene noverit causa: quod tamen omnino fiat secundum convenientiam priorum vel missum qui praesentem adsunt.
Quod et omnimodis secundum iustitiam legem fiat; adque praemium, mercedem, vel aliquo malae adulationis ingenio, vel defensione propinquitatis, ut nullatenus iustitia quis marrire praevaleat.
Et ut nemo aliquit alicui iniuste consentiat, sed omni studio et voluntate omnes ad iustitia perficiendam praeparati sunt.
Haec enim omnia supradicta imperiali sacramento observari debetur.
10.
Ut episcopis et presbyteris secundum canones vibant, et itaque caeteros doceant.
11.
Ut episcopi, abbates, adque abbatissae, que caeteris praelati sunt, cum summa veneratione hac diligentia subjectis sibi praeesse studeat, non potentiva dominationem vel tyrannide sibi subiectos premant, sed simplici dilectionem cum mansuetudinem et caritatem, vel exemplis bonorum operum, commissa sibi grege sollicite custodiant.
12.
Ut abbate ubi monaci sunt pleniter cum monachis secundum regula vibant, adque canonis diligenter discant et observent.
Similiter abbatissae
faciant.
13.
Ut episcopi, abbates, adque abbatissae advocatos adque vicedomini centenariosque legem scientes, et iustitiam diligentes, pacificosque et mansuetus habeant, qualiter per illosque sanctae Dei ecclesiae magis profectum vel merces adcrescat; quia nullatenus neque praepositos neque advocatos damnosus et cupidus in monasteria habere volumus, a quibus magis nos blasphemia vel detrimenta oriantur.
Sed tales sint, quale eos canonica vel regularis institutio fieri iubet, voluntati Dei subditos, et ad omnes iustitia
perficiendi semper paratos, legem pleniter observantes absque fraude maligno, iustum semper iudicium in omnibus exercentes, praepositos vestros tales, quales sancta regula fieri docet.
Et hoc omnino observent, ut nullatenus a quibus magis nobis a canonica vel regulari norma discendant, sed humilitatem in omnibus habeant.
Si autem aliter praesumserint, regulare disciplina sentiant.
Et si se emendare noluerit, a praepositum removeantur; et qui digni sunt, in loca eorum subrogentur.
14.
Ut episcopi, abbates adque abbatissae comiteque unanimes invicem sint, consentientes legem ad iudicium iustum terminandum cum omni caritate et concordia pacis, et ut fideliter vivant secundum voluntate Dei, ut semper ubique et propter illos et inter illos iustum
iudicium ibique perficiantur; pauperes, viduae, orphani, et peregrini consolationem adque defensionem hab eis habent; ut et nos per eorum bona voluntatem magis praemium vitae aeternae quam supplicium mereamur.
15.
Abbates autem et monachis omnis modis volumus et praecipimus, ut episcopis suis omni humilitate et hobhedientia sint subiecti, sicut canonica constitutione mandat.
Et omnis eclesiae adque basilicae in eclesiastica defensione et potestatem permaneat.
Et de rebus ipse basilicae nemo ausus sit in divisione aut in sorte mittere.
Et quod semel offeritur, non revolvatur, et sanctificat et vindicet.
Et si autem aliter praesumpserit, presolvatur, et bannum nostrum conponat.
Et monachi ab episcopo provinciae
ipsius corripiantur.
Quod si se non emendent, tunc archiepiscopus eos ad sinodum convocet.
Et si neque sic se correxerint, tunc ad nostra praesentiam simul cum episcopo suo veniant.
16.
De ordinatione elegenda, ut domnus imperator iam olim ad Francorum banno concessit ut episcopi abbatibus, ita etiam nunc et firmavit; eo tamen tinore, ut neque episcopus neque abbas in monasterio viliores meliori plus diligit, et eum sibi propter consanguinitatem suam vel aliqua adolationem melioribus suis praeferre studeat, et talem nobis duce ordinandum, cum meliorem eo habet occultato et oppressu: quod nequaquam fieri volumus, quia inrisio et delusio nostra hoc fieri videtur.
Set talis
in monasteriis nutriantur ad ordinandum, in quo et nobis et merces et profectus adcrescat commendatoribus suis.
17.
Monachi autem ut firmiter ac fortiter secundum regula vivant, quia displicere Deo novimus quisquis in sua voluntate tepidus est, testante Iohanne in apocalypsin: Utinam calidus esses aut frigidus: sed quia tepidus es, incipian te evomere ex ore meo.
Seculare sibi neglegentiam nullatenus usurpent.
Foris monasterio nequaquam progrediendi licentiam habeant, nisi maxima cogente necessitatem:
quod tamen episcopus, in cuius diocese erunt, omnino praecuret, ne foris monasterio vagandi usum habeant.
Sed si necessitas sit ad aliquam obhedientiam aliquis foris pergere, et hoc cum consilio et consensum episcopi fiat, et tales personae cum testimonium foris mittantur in quibus nulla sit suspitio mala, vel a quibus nulla oppinio mala oriatur.
Foris vero peculium vel res monasterii abbas cum episcopi sui licentiam et consilium ordinet qui praevideat, non monachum, nisi alium fidelem.
Quaestum verum seculare vel concupiscentia mundanarum rerum omnimodis devideant; quia avaritia vel concupiscentia huius mundi omnibus est devetanda christiani, maxime tamen in his qui mundo et concupiscentiis abrenuntiasse videtur.
Lites et contentiones