Carmina

Venantius FortunatusCarmina0Saeculo VI

Venantius Fortunatus

Carmina

Saeculo VI

editio: Venantius Fortunatus, Carmina, in Leo, Friedrich, Monumenta Germaniae Historica (MGH), Bavarian State Library (BSB), München; Venanti Honori Clementiani Fortunati presbyteri Italici Opera poetica, Weidmann, Berlin, 1881

fons: Corpus Corporum

PRAEFATIO

CAPITVLA

LIBER PRIMVS

LIBER SECVNDVS

LIBER TERTIVS

LIBER QVARTVS

LIBER QVINTVS

LIBER SEXTVS

LIBER SEPTIMVS

LIBER OCTAVVS

LIBEB NONVS

LIBER DECIMVS

LIBER VNDECIMVS

APPENDIX CARMINVM

P

Venantius FortunatusCarmina0Saeculo VI

Venantius Fortunatus

Carmina

PRAEFATIO

Saeculo VI

Capitula

Migne Patrologia Latina Tomus 88

(1) PRAEFATIO

DOMINO SANCTO ET DOTE MERITORVM SACRIS ALTARIBVS ADSCITO PARITER ET EDVCTO GREGORIO PAPAE FORTVNATVS.

Acuminum suorum luculenta veteris aetatis ingenia qui natura fervidi, curatura fulgidi, usu triti, auso securi, ore freti, more festivi, praeclaris operibus celebrati posteris stupore laudanda reliquere vestigia, certe illi inventione providi, partitione serii, distributione librati, epilogiorum calce iucundi, colae fonte proflui, commate succiso venusti, tropis paradigmis perihodis epichirematibus coronati pariter et cothurnati tale sui canentes dederunt specimen, ut adhuc nostro tempore quasi sibi postumi vivere credantur etsi non carne, vel carmine.

(2) Quos licet sors fine tulerit. tamen, cum dicta permanent vivaci memoriae, de mortuis aliquid mors reliquit nec totum usquequaque sepelivit in tumulo cui restat liberum, ut vel lingua vivat in mundo: hoc nesciens avara mors auferre cum funere, quod per ora viventium defunctos videt currere si non pede, poemate. in hoc tamen melius superata mors invida, si se sermone senserit et mercede bis victam.

(3) Sed sicut hos quos clarae linguae iactitat lux inlustres, quorum fuerat aperte damnum pati dicta celari, qui pomposae facundiae florulenta germina nisi misissent in publicum, fecerant peculatum, merito famae radii per quaqua traxerunt, ut peragrantes omnia, quotquot magis carmina locis innotescerent, laus egerit, ita fit eis consultius si occulantur taciti, qui fastidiri poterunt revelati; nec tantum sit exprobrabile nesciri quod horreat, quam patesci quod urat; minorisque dispendii celata videatur inscitia quam prolata, quia illic obstat pudor ne prodatur notitia, hic audacia proditur ut ingerat notam.

(4) Vnde, vir apostolice praedicande papa Gregori, quia viritim flagitas, ut quaedam ex opusculis inperitiae meae tibi transferenda proferrem, nugarum (2) mearum admiror te amore seduci, quae cum prolatae fuerint nec mirari poterunt nec amari; praesertim quod ego impos de Ravenna progrediens Padum Atesim Brintam Plavem Liquentiam Teliamentumque tranans, per Alpem Iuliam pendulus montanis anfractibus, Drauum Norico, Oenum Breonis, Liccam Baiuaria, Danuvium Alamannia, Rhenum Germania transiens ac post Mosellam, Mosam, Axonam et Sequanam, Ligerem et Garonnam, Aquitaniae maxima fluenta, transmittens, Pyrenaeis occurrens Iulio mense nivosis paene aut equitando aut dormitando conscripserim; ubi inter barbaros longo tractu gradiens aut via fessus aut crapula, brumali sub frigore, Musa hortante nescio gelida magis an ebria novus Orpheus lyricus silvae voces dabam, silva reddebat.

(5) Quid inter haec extensa viatica consulte dici potuerit, censor ipse mensura, ubi me non urguebat vel metus ex iudice vel probabat usus ex lege nec invitabat favor ex comite nec emendabat lector ex arte, ubi mihi tantundem valebat raucum gemere quod cantare apud quos nihil disparat aut stridor anseris aut canor oloris, sola saepe bombicans barbaros leudos arpa relidens; ut inter illos egomet non musicus poeta, sed muricus deroso flore carminis poema non canerem, sed garrirem, quo residentes auditores inter acernea pocula salute bibentes insana Baccho iudice debaccharent. quid ibi fabre dictum sit ubi quis sanus vix creditur, nisi secum pariter insanitur, quo gratulari magis est si vivere licet post bibere, de quo convivani thyrsicum non fatidicum licet exire, sed fatuum? cum quantum ad mei sensus intellegentiam pertinet, quia se pigra non explicat, brutae animae ipsa ieiuna sunt ebria.

(6) Hinc est quod latens opusculum, etsi minus videtur esse famosum, plus liberum, quia de examinatione non habet quod tam trepidet privatum quam publicum : unde necessarie angusti sensus ingenium se mensuret censore, quod est mittendum sub iudice. sed quoniam [me] humilem inpulsum alacriter, acrius renitentem, sub testificatione divini mysterii et splendore virtutum beatissimi Martini coniurans hortaris sedulo, ut contra pudorem meum deducar in publicum, me meis frivulis arbitrem scabrosi operis ignorantiam confitente, quod aliis poscentibus patefacere distuli, oboediendo cedo virtuti, hanc saltim obtemperanti vicissitudinem repensus usi, ut quia haec favore magis delectantur quam iudice, aut tibi tantummodo innotescentia relegas aut intimorum auribus tecum amicaliter quaeso conlatura committas.

C

Venantius FortunatusCarmina0Saeculo VI

Venantius Fortunatus

Carmina

CAPITVLA

Saeculo VI

Praefatio Liber I

Migne Patrologia Latina Tomus 88

((3)) CAPITVLA

LIBRI I

I ad Vitalem episcopum

II de templo domni Andreae quod

ipse aedificavit

III de basilica s. Stephan!

IV de basilica s. Martini

V de cellula s. Martini

VI item de basilica s. Martini

VII item de basilica s. Martini

VIII de basilica s. Vincenti

IX item de basilica s. Vincenti

X de basilica s. Nazari

XI de basilica s. Dionysi

XII de Basilica s. Bibiani

XIII de basilica s. Eutropis

XIV de calice Leonti episcopi

XV de Leontio episcopo

XVI hymnus de eodem

XVII ad Placidinam matrem eius

[VIII de Bissonno villa

XIX de Vereginis villa i

XX de Primiaco villa

XXI de Egircio flumine

LIBRI II

I de cruce domini

II in honore s. crucis

III in honore s. crucis vel oratorii

Toronensis domus

IV de signaculo s. crucis

V item de eodem

VI hymnus s. crucis

VII de s. Saturnino

VIII de Launebode qui aedificavit

basilicam eius

IX ad clerum Parisiacum

X de ecclesia Parisiaca

XI de baptisterio Magantiae

XII de basilica s. Georgi

XIII de oratorio Trasarici

XIV de s. Agaunensibus

XV de s. Hilario

XVI de s. Medardo

LIBRI III

I ad Eufronium episcopum

II ad eundem

III ad eundem

IV ad Felicem episcopum Namneticum

V ad eundem ex nomine suo

VI ad eundem de dedicatione ecclesiae

VII ad eundem in honore eorum

quorum ibi reliquiae continentur

VIII ad eundem in laude

IX ad eundem de pascha

X ad eundem de fluvio mutato

XI ad Nicetium episcopum Treverensem (4)

XII ad eundem de castello eius

XIII ad Vilicum episcopum Mettensem

de diversis rebus

XIV ad Carantinum episcop. Coloniae

XV ad Igidium episcopum Remensem

XVI ad Hilarium

XVII ad Bertchramnum episcopum

XVIII ad eundem de scriptis eius

XIX ad Agricolam ep. Cavillonensem

XX ad Felicem episcopum Biturigum

XXI ad Avitum episcop. Arvernensem

XXII ad eundem

XXIII ad Agericum episcopum

XXIV ad Anfionem presbyterum

XXV ad Paternum abbatem

XXVI ad Rucconem diaconum

XXVII ad archidiaconum Meldensem

XXVIII ad Iohannem diaconum

XXIX ad Anthimium diaconum

XXX ad Sindulfum diaconum

LIBRI IV

I epitaphium Eumeri episcopi

II epitaphium s. Gregor!

III epitaphium s. Tetrici episcopi

IV epitaphium s. Galli episcopi

V epitaphium Roriciorum

VI epitaphium Exoci episcopi

VII epitaphium Chaletrici episcopi

VIII epitaphium Cronopi episcopi

IX epitaphium Leonti episcopi

X epitaphium Leonti episcopi

XI epitaphium Victoriani abbatis

XII epitaphium Hilari presbyteri

XIII epitaphium Servilionis presbyteri

XIV epitaphium Praesidi

XV epitaphium Bobolini diaconi

XVI epitaphium Attici

XVII epitaphium Arcadi iuvenis

XVIII epitaphium Basili

XIX epitaphium Arachari

XX epitaphium Brumachi

XXI epitaphium Avoli

XXII epitaphium Innocentum

XXIII epitaphium Iuliani

XXIV epitaphium Orienti

XXV epitaphium Theudechildae

XXVI epitaphium Vilithutae

XXVII epitaphium Eufrasiae

XXVIII epitaphium Eusebiae

LIBRI V

I ad Martinum episcopum

II ad eundem

III ad cives Toronicos

IV ad Gregorium episcopum

V ad eundem de Iudaeis conversis

per Avitum episcopum Arv.

VI ad Syagrium episcopum

VII ad Felicem episcop. Namneticum

Vin ad Gregorium episcopum pro

libro praestito

IX ad eundem pro invitatione

X ad eundem pro commendatione

mulieris

XI ad eundem de itinere suo

XII ad eundem salutatoria (5)

XIII ad eundem pro pomis et graffiolis

XIV ad eundem pro commendatione

XV ad eundem pro commendatione

XVI ad eundem salutatoria

XVII ad eundem alia salutatoria

XVIII ad episcopos pro commendatione

peregrini

XIX ad Aredium abbatem

LIBRI VI

I de Sigiberctho rege et Brunichilde

II de Chariberctho rege

III de Theudechilde

IV de Berthichilde

V de Gelesuintha

VI de horto Vltrogothae

VII de Cantoblando villa

VIII de coco qui iniuriam fecit

IX ad Dynamium Massiliensem

X ad eundemi

LIBRI VII

I ad Gogonem

II ad eundem de cena

III ad eundem

IV ad eundem

V de Bodegisilo duce

VI de Palatina uxore eius

VII de Lupo duce

VIII ad eundem

IX item ad eundem

X ad Magnulfum

XI ad Iovinum

XII ad eundem

XIII ad Felicem

XIV de Mummoleno

XV de Berulfo comite

XVI de Condane domestico

XVII ad Gundovarium

XVIII ad Flavum

XIX item ad Flavum et Euodium

XX ad Sigimundum

XXI ad Sigimundum et Alagisilum

XXII ad Bosonem referendarium

XXIII ad Paternum

XXIV versus in gavatis

LIBRI VIII

I ad diversos ex nomine suo

II de itinere suo

III de virginitate

IV ad virgines

V ad domnam Radegundem

VI ad eandem de violis

VII ad eandem de floribus super altare

VIII ad eandem pro floribus transmissis

IX ad eandem cum se reclauderet

X ad eandem cum rediret

XI ad Gregorium episcopum pro

infirmitate sua

XII ad eundem pro causa abbatissae

XIII ad eundem ex nomine Iustinae

XIV ad eundem salutatoria

XV ad eundem de eadem re

XVI ad eundem de re qua supra

XVII ad eundem de ipsa re

XVIII ad eundem de eadem re]

XIX ad eundem pro villa praestita

XX ad eundem precatoria pro ipsa re

XXI ad eundem pro pellibus

LIBRI IX

I ad Chilpericum regem in conventu

episcoporum (6)

II ad Chilpericum regem et

Fredegundem reginam

III item ad eosdem

IV epitaphium Chlodobercthi

V epitaphium Dagobercthi

VI ad Gregorium ep. (5) pro metris Sap hicis

VII ad eundem in ipso metro

VIII ad Baudovaldum episcopum

IX ad Sidonium episcopum

X ad Ragnimodum episcopum

XI ad Droctoveum abbatem

XII ad Faramodum referendarium

XIII ad Lupum et Waldonem diaconum

XIV de basilica s. Laurenti

XV de domo lignea

XVI ad Chrodinum ducem

LIBRI X

I expositio orationis dominicae

II ad Salutarem virum inlustrem

III item alia

IV item alia

V de oratorio Artannensi

VI de ecclesia Toronica

VII de Childeberctho rege et Brunichilde

et natale s. Martini pontificis

VIII ad eosdem in laude

IX de navigio suo

X de oratorio Artannensi

XI versus in mensa in villa s. Martini

ante discriptores

XII pro puella a iudicibus capta ad

Gregorium episcopum

XIII ad episcopos in commendatione

XIV de Platone episcopo

XV ad Armentariam matrem domni

Gregori episcopi

XVI pro comitatu eius Sigoaldo

XVII ad Sigoaldum comitem quod

pauperes pro rege paveret

XVIII de prandio defensoris

XIX ad Galactorium comitem

LIBRI XI

I de expositione symboli

II item aliud ad domnam Radegundem

III item aliud ad eandem de natalicio

abbatissae

IV item aliud ad eandem ut vinum bibat

V item aliud ad abbatissam de natali suo

VI item aliud ad eandem

VII item aliud ad eandem

VIII item aliud ad eandem

IX item aliud ad eandem pro eulogiis

transmissis

X item aliud ad eandem

XI item aliud de floribus

XII item aliud pro eulogiis

XIII item aliud pro castaneis

XIV item aliud pro lacte

XV item aliud pro lacte

XVI item aliud pro prandio

XVII item aliud pro munere suo

XVIII item aliud pro prunellis

XIX pro aliis deliciis et lacte

XX pro ovis et prunis

XXI de absentia sua

XXII de convivio

XXIII versus in convivio factus

XXIV de munere suo

XXV ad easdem de itinere suo

XXVI de oratorio Piliacensi ((7))

VENANTI HONORl CLEMENTIANI FORTVNATI

PRESBYTERI ITALICI

I

Venantius FortunatusCarmina0Saeculo VI

Venantius Fortunatus

Carmina

Liber I

Saeculo VI

Capitula Liber II

Migne Patrologia Latina Tomus 88

- LIBER PRIMVS

- I

Ad Vitalem episcopum Ravennensem

Antistes domini, meritis in saecula vivens,

gaudia qui Christi de grege pastor habes:

cum te Vitalem voluit vocitare vetustas,

noverat aeternum te meruisse diem;

dignus apostolica praefulgens mente sacerdos,

qui sacer Andreae tam pia templa locas.

quam bene pro meritis domini consedit in aula,

per quem digna deo est aedificata domus!

sumpsisti a domino culmen cui culmina condis:

qui tibi digna dedit reddis honore vicem.

emicat aula potens, solido perfecta metallo,

quo sine nocte manet continuata dies,

invitat locus ipse deum sub luce perenni,

gressibus ut placidis intret amando lares.

qui loca das populis. dominum quo semper adorent,

ut capiant veniam te facis esse viam.

gratia mens animus bonitas dilectio plebis

et gradus et pietas te dedit esse patrem.

prosperitas se vestra probat, quae gaudia supplens

intulit egregios ad tua vota viros. (8)

dux nitet hinc armis. praefectus legibus illinc:

venerunt per quos crescere festa solent.

ne tibi desit honor, populum deus auxit opimum,

qui vidit sensum hoc voluisse tuum.

mysterium fidei conplevit vota petenti:

felix cui dominus quae cupis ipsa vehit!

plurima divino celebres sollemnia dono

atque dei florens templa locando colas.

- II

Versus de templo domni Andreae quod aedificavit Vitalis episcopus

Ravennensis

Quisquis ad haec sancti concurris limina templi,

si venias supplex, hic prece sumis opem.

quam sacer antistes Vitalis condidit arcem.

culmine quae celso est tempore ducta brevi:

fundavit, struxit, dotavit, deinde dicavit

et meruit templi solvere vota sui.

quo veneranda pii requiescunt viscera Petri.

qui meruit solus clave ligare polos;

Paulus apostolica simul hac retinetur in aula,

seductor quondam qui modo doctor ovat:

haue sacer Andreas propriam sibi vindicat arcem

et cum fratre pio participata regit;

haec sua tecta replet Laurentius igne sereno,

cui pia flamma dedit luce perenne diem;

Vitali domus ista placet, qui vivus harenis

defossus meruit perdere mortis iter:

sunt loca Martini qui texit veste tonantem:

ne magis algeret, se spoliare dedit;

ecce Vigili arx est quem rustica turba peremit:

unde mori voluit, mors magis ipsa fugit;

incolit haec pariter Marturius atque Sisennus,

quos genus atque fides et tenet una salus;

sanctus Alexander felixque Cicilia pollent,

quos meritis omnes una corona manet. (9)

haec bonus antistes Vitale urguente Iohannes

condidit egregio viscera sancta loco.

o nimium felix, aeternum in lumen iture,

cuius vita suo proficit ista deo!

- III

(9) III

De basilica domni Stephani

Gloria celsa pios domini circumdat amicos,

quorum diffuso vivit in orbe decus.

pertulit hic martyr pro Christo orientis in axe:

ecce sub occasu templa beatus habet,

fundatus virtute dei, de morte triumphans

excepit lapides cui petra Christus erat.

gens Iudaea ferox, Stephanum quem perdere credis.

etsi carne, tamen nescit honore mori.

ille tenet palmam meritis, tu crimine poenam;

possidet ille polos, tu magis ima petis.

haec sacra Palladius Levitae templa locavit,

unde sibi sciat non peritura domus.

- IV

De basilica S. Martini

Emicat aula decens venerando in culmine ducta,

nomine Martini sanctificata deo;

cui vitae merito fiducia tanta coruscat,

ut populis tribuat quod pia vota rogant.

extulit hanc Faustus devoto corde sacerdos,

reddidit et domino prospera dona suo.

- V

In cellulam S. Martini ubi pauperem vestivit. rogante Gregorio episcopo

Qui celerare paras, iter huc deflecte, viator;

hic locus orantem cautius ire docet. (10)

exul enim terris, caeli incola, saepe solebat

clausus Martinus hinc aperire polos:

aede sub hac habitans heremi secreta tenebat,

per medios populos anachorita potens.

hic se nudato tunica vestivit egenum:

dum tegit algentem, plus calet ipse fide.

tum vili tunica vestitur et ipse sacerdos

processitque inopi tegmine summus honor;

qui tamen altaris sacra dum mysteria tractat,

signando calicem signa beata dedit:

namque viri sacro de vertice flamma refulsit.

ignis et innocui surgit ad astra globus,

ac brevibus manicis, fieret ne iniuria dextrae,

texerunt gemmae qua caro nuda fuit;

brachia nobilium lapidum fulgore coruscant

inque loco tunicae pulchra zmaragdus erat.

quam bene mercatur cui, dum vestivit egenum r

tegmine pro tunicae brachia gemma tegit!

tu quoque qui caelis habitas, Martine precator,

pro Fortunato fer pia verba deo.

Imperiis parere tuis, pie care sacerdos,

quantum posse valet, plus mihi velle placet.

- VI

De basilica S. Martini

Qui cupit aeterna sociari in sede beatis,

hos sibi participes per pia vota facit,

nec patitur differre diu quod oportet agendo,

cum bona quae dederit haec sua lucra putet.

condidit ergo arvis delubra Leontius alma,

talibus officiis intret ut ipse polos.

Martini meritis et nomine fulta coruscant,

quem certum est terris signa dedisse poli.

qui leprae maculas medicata per oscula purgans

pacis ab amplexu morbida bella tulit.

haec tamen ingenio sunt aedificata perito,

quo nihil egregius gloria laudis eget. (11)

additur ad specimen locus ipse quod eminet arvis

elatoque iugo colle tumente patet;

altius educto sub se tenet omnia dorso

et quacumque petit, deliciosa videt.

a longe adveniens oculo vicinus habetur.

iungitur aspectu dissociante loco.

quo fessus rapitur visu invitante viator:

si pede defecerit, lumine tractus adit.

quae Placidina sacris ornavit culmina velis.

certantesque simul hic facit, illa colit.

- VII

In honorem basilicae S. Martini quam aedificaverunt Basilius et Baudegundis

Discite, mortales, fidei nihil esse quod obstet,

cum sacra templa dei flumine fixa manent:

pulchra per angustos ut surgeret aula meatus.

etsi mons vetuit, praebuit unda locum;

ut famularetur domui vaga lympha supernae.

cursibus antiquas ars nova subdit aquas.

I cum Baudegunde quo mente Basilius una

hoc renovans priscum reddit et auget opus.

sic, Martine, tuus honor amplus ubique meretur.

ut loca nulla negent, quo tibi festa sonent.

talibus officiis pacatus, opime sacerdos,

quorum vota vides, redde benigne vicem.

- VIII

De basilica S. Vincenti ultra Garonnam

Tempore vita brevis meritis fit longior almis

angustosque dies tendit honore fides.

post finem sine fine manet mens dedita Christo.

linquens turbam hominum stat sociata deo.

hac ope suffultus Vincentius extat in aevum,

gloria martyrii cuius opima viret, (12)

vertice succiso rapuit qui ex morte triumphum

et nova de terris proles ad astra volat.

credidit unde necem, sancto dedit hostis honorem,

percussorque magis morte perenne iacet:

vicerat ille miser, hunc si iugulare nequisset:

nam abstulit unde caput. contulit inde polum.

huius amore novo pia vota Leontius explens

quo sacra membra iacent, stagnea tecta dedit.

et licet eniteat meritis venerabile templum,

attamen ornatum praebuit iste suum.

praemia succedant operanti longa salutis,

huius ut obsequiis culmina sancta micent.

- IX

Item de basilica S. Vincenti Vernemetis

Cultoris domini toto sonus exiit orbe

nec locus est, ubi se gloria celsa neget:

sed cuius meritum scimus percurrere mundum,

huius ubique viri surgere templa decet.

ecce beata nitent Vincenti culmina summi,

munere martyrii qui colit astra poli,

promptus amore pio quae papa Leontius olim

condidit eximio consolidata loco.

nomine Vernemetis voluit vocitare vetustas,

quod quasi fanum ingens Grallica lingua refert:

auspicii praemissa fides erat arce futura,

ut modo celsa domus staret honore dei.

hic etiam sanctus, domini suffultus amore.

virtutis summae signa tremenda dedit.

nam cum templa dei praesul de more dicavit,

martyris adventu daemonis ira fugit;

redditur incolomis quidam de peste maligna,

cui vidisse pii templa rnedella fuit.

emicat aula potens divino plena sereno,

ut merito placeat hic habitare deo. (13)

nunc specie suadente loci ac virtutis honore

evocat hic populos hinc decus, inde salus.

qui plebem accendit venerandae conditor arcis.

talibus officiis praemia iusta metet.

- X

De domno Nazario

Culmina conspicui radiant veneranda Nazari.

cuius membra solum, spiritus astra tenet,

semine terrigeno terrenis usibus exsors,

inmortale bonum pulvere natus homo,

nil carnale volens, sed Christi praemia poscens.

sanguine de proprio victima digna deo.

haec tibi templa sacer devota Leontius offert

maioremque suam hinc cupit esse domum.

hic prius angusto fabricata est machina gyro,

quo neque tunc poterat plebs veneranda capi:

deiectamque solo rursus fundavit ab imo,

et dedit haec quae nunc amplificata placent.

- XI

De basilica domni Dionysi

Qui cupis egregii structorem noscere templi,

tam pia non patiar vota latere tibi.

longius hinc olim sacra cum delubra fuissent

et plebs ob spatium saepe timeret iter,

exiguam dederat hic praesul Amelius arcem,

Christicolam populum nec capiente loco :

quo vitae claudente diem dehinc prole graduque

venit ad heredem hoc opus atque locus,

fundavitque piam hanc papa Leontius aulam.

obtulit et domino splendida dona suo.

quam venerandus habet propriam Dionysius aedem,

nomine sub cuius sanctificata nitet;

qui fervente fide, Christi solidatus amore,

vertice subposito colla secanda dedit. (14)

membrorum contemptor erat cupiendo coronam.

vile putans quicquid ferret amore dei.

ut moritura caro donum inmortale pararet,

vulnera dilexit, sed caritura nece;

hostili occurrens gladio se misit Olympo:

unde mori voluit, vota salutis habet,

nec angusta prius subtraxit fana sacerdos,

haec nisi perficeret quae modo culta placent.

adsidue in prisco peragens cerimonia templo,

donec rite sequens consolidasset opus.

- XII

De basilica S. Bibiani

Digna sacerdotis Bibiani templa coruscant.

quo si iusta petis, dat pia vota fides.

quae praesul fundavit ovans Eusebius olim .

ne tamen expleret raptus ab orbe fuit.

cui mox Emerius successit in arce sacerdos,

sed coeptum ut strueret, ferre recusat onus.

qui precibus commisit opus tibi, papa Leonti,

cuius ad hoc votum iugiter instat amor:

ultro tale decus tibi se servavit agendum,

nec nisi tu fueras qui loca sacra dares.

o meritum iusti mansurum in luce perenni,

per quem se cupiunt templa verenda coli!

sacra sepulchra tegunt Bibiani argentea tecta,

unianimis tecum quae Placidina dedit.

quo super effusum rutilans intermicat aurum

et spargunt radios pura metalla suos;

ingenio perfecta novo tabulata coruscant

artificemque putas hic animasse feras.

sed cui vos animo donaria tanta dedistis,

hic agat ut vobis stet diuturna salus.

nec dubitent qui digna ferunt, sibi magna rependi.

dum quoque pro parvis reddat opima deus.

- XIII

De basilica S. Eutropis

Quantus amor domini maneat tibi. papa Leonti,

quem sibi iam sancti templa novare monent!

Eutropitis enim venerandi antistitis aula

conruerat senio dilacerata suo,

nudatosque trabes paries vacuatus habebat,

pondere non tecti, sed male pressus aquis:

nocte sopore levi cuidam veniente ministro

instauratorem te docet esse suum.

pro mercede tui meruit magis ille moneri;

o felix de quo fit pia cura deo!

nunc meliore via viruit renovata vetustas,

et lapsae fabricae flos redivivus adit.

aetas accessit, sed haec iuvenescit honore;

unde senes fieret, iunior inde redit.

hic scalptae camerae decus interrasile pendit;

quos pictura solet, ligna dedere iocos.

sumpsit imagineas paries simulando figuras:

quae neque tecta prius, haec modo picta nitent.

urbis Santonicae primus fuit iste sacerdos,

et tibi qui reparas iure priora dedit.

cum sua templa tenet sanctus habitando quiete.

instauratori reddet amore vicem.

- XIV

De calice Leonti episcopi

Summus in arce dei pia dona Leontius offert,

votis iuncta sacris et Placidina simul.

felices quorum labor est altaribus aptus,

tempore qui parvo non peritura ferunt.

- XV

De Leontio episcopo

I

Inter quos genuit radians Aquitanicus axis,

egregiis meritis culmina prima tenes,

civibus ex Gallis supereminet alta potestas:

tu potior reliquis et tibi nemo prior.

praecedis multos nulli minor atque secundus,

nec superest aliquid quod dare possit honor.

qui, cum se primo vestivit flore iuventus,

parvus eras annis et gravitate senes;

versus ad Hispanas acies cum rege sereno,

militiae crevit palma secunda tuae.

cuius primitiae tanto placuere relatu,

ut meritis esset debitus iste gradus;

nec poterant subito tibi culmina celsa parari

haec, nisi digna tuum promeruisset opus.

nobilitate potens praecellis, papa Leonti,

clarus ab antiquis, si numerentur avi:

nam genus et proavi vel quicquid in ordine dicam ,

per proceres celsos currit origo vetus.

tempora diffugiunt et stat tamen aula parentum

nec patitur lapsum te reparante domus.

nobilitas longos non inclinavit in annos,

cui magis ascensum proles opima dedit:

inclita progenies ornavit luce priores,

heredis radio splendet origo patrum;

de radice sua vestita est flore vetustas,

quam merito vestrae laudis obumbrat honor;

quamvis non aliquis potior modo possit haberi,

tu tibi praecedis amplificando patres,

emicat altus apex generosa stemmata pandens,

cuius apud reges unica palma patet.

ecclesiae nunc iura regis, venerande sacerdos:

altera nobilitas additur inde tibi.

pontificalis apex quamvis sit celsus in orbe,

postquam te meruit, crevit adeptus honor.

aula dei et pastor vicibus sibi praemia reddunt:

illi tu ornatum, spem dedit illa tibi.

munere divino pariter floretis utrique:

tu mercede places, illa decore nitet. (17)

tertius a decimo huic urbi antistes haberis,

,

sed primus meritis enumerandus eris.

templa vetusta dei revocasti in culmine prisco,

postque suum lapsum nunc meliora placent;

flore iuventutis senio fugiente coruscant

et tibi laeta favent, quo renovante virent.

ut tu plus ageres, incendia tecta cremarunt

et nunc laude tua pulchrius illa micant,

nullaque flammicremae senserunt damna ruinae,

quae modo post ignes lumine plena nitent.

credo quod ex sese voluissent ipsa cremari,

ut labor ille tuus haec meliora daret:

post eineres consumpta suos tenuesque favillas

sic solet et Phoenix se renovare senes.

instaurata etiam sacri est baptismatis aula,

quo maculas veteres fons lavat unus aquis.

ecce beata sacrae fundasti templa Mariae,

nox ubi victa fugit semper habendo diem.

lumine plena micans imitata est aula Mariam:

illa utero lucem clausit et ista diem;

nec solum hic, sed ubique micant tua templa, sacerdos,

inter quae plaudens Santonus illa docet.

qui loca das populis, ubi Christum iugiter orent,

unde salus veniat te facis esse viam;

ecclesiaeque domus crescente cacumine pollet

et probat esse tuum, quod modo culta placet.

fecisti ut libeat cunctos huc currere cives

et domus una vocet quicquid in urbe manet.

ornasti patriam cui dona perennia praestas,

tu quoque dicendus Burdegalense decus:

quantum inter reliquas caput haec super extulit urbes,

tantum pontifices vincis honore gradus;

inferiora velut sunt flumina cuncta Garonnae,

non aliter vobis subiacet omnis apex.

(Rhenus ab Alpe means neque tantis spumat habenis,

fortior Hadriacas nec Padus intrat aquas;

Danuvius par est, quia longius egerit undas:

haec ego transcendi; iudico nota mihi. ) (18)

muneribusque piis dotasti altaria Christi,

cum tua vasa ferunt viscera sancta dei.

nam cruor et corpus, domini libamina summi,

rite ministerio te tribuente venit.

o felix cuius ditat pia templa facultas,

cui res ista magis non peritura manet!

non aerugo teret mordaci dente talentum

nec contra haec fures arma dolosa movent;

et data res vivit, facit et bene vivere dantem:

cum moritur terris, ducitur inde polis,

haec possessor habet quicquid transmiserit ante:

sola tenet secum quae prius ire facit.

haec tibi templa dabunt et vasa sacrata, sacerdos,

et quicquid reliquum nec numerare queo.

ecclesiae columen per tempora longa gubernes

et mercede pia fructus ubique mices. –

Cogor amore etiam Placidinae pauca referre,

quae tibi tunc coniunx, est modo cara soror.

lumen ab Arcadio veniens genitore refulget,

quo manet augustum germen, Avite, tuum;

imperii fastus toto qui rexit in orbe,

cuius adhuc pollens iura senatus habet,

humani generis si culmina prima requiras,

semine Caesareo nil superesse potest.

sed genus ipsa suum sensus moderamine vicit,

cuius ab eloquio dulcia mella fluunt,

cara serena decens sollers pia mitis opima

quae bona cuncta gerit, quicquid honore placet;

moribus ingenio meritorum luce coruscans

ornavit sexum mens pretiosa suum.

plurima cur referam, quantis sit praedita rebus,

quae potuit votis nupta placere tuis?

augeat haec vobis vitam cui templa dedistis

culminibusque suis culmina vestra tegat.

- XVI

Hymnus de Leontio episcopo

Agnoscat omne saeculum

antistitem Leontium.

Burdegalense praemium,

dono superno redditum.

Bilinguis ore callido

crimen fovebat invidum,

ferens acerbum nuntium

hunc iam sepulchro conditum.

Celare se non pertulit

qui triste funus edidit:

etsi nocere desiit,

insana vota prodidit.

Deceptus arte noxia

cassata deflet crimina,

dum, quae putabat tristia,

conversa sunt in gaudia.

Exempla saeva protulit,

calcanda cuncto tempore,

ut iam sibi conscriberet

decreta vivo antistite.

Fucata res haec contigit,

vitanda casto pectore,

superstite ut praesumeret

post fata quod vix debuit.

Gravat sacerdos ordinem

qui episcopatum sic petit:

praecepta qui conplectitur,

fugit honoris ambitum.

Hoc si cui sit debitum,

coactus ascendat gradum:

non se petente callide,

sed dante Christi munere. (20)

Ineptus est quis ipse se

praeferre vult ecclesiae.

nam rem sacratum sumere

electio divina sit.

Karus sacerdos ordinem

Hilarius non ambiit,

Martinus illud effugit,

Gregorius vix sustulit.

Leges refutant ambitum,

invasor omnis pellitur:

quod respuunt praetoria,

vitet nefas ecclesia.

Maligna erant certamina

de sede non tamen sua.

I quae nec pati desiderat,

non inferat mens inproba.

Nec longiore tempore

versantur in hoc murmure;

dum cogitant succedere,

Redit sacerdos qui fuit.

Orante plebe protenus,

dum nemo credit, redditur:

quae confluunt post tristia,

maiora sunt haec gaudia.

Plausu favebat civitas

cui redit felicitas,

orbata quem defleverat

patrem recepit anxia;

Quem vix putabat redditum,

praeventa voto prospero;

res mira quando cernitur,

solet stupere visio.

Recolligit rector gregem

errore captum semitae;

pastoris arce cognita

gavisa sunt ovilia. (21)

Sumpsit gradum quo tempore,

regressus est eo die:

quis non superno munere

hoc contigisse praedicet?

Tantum nec ante praemium

plebi fuit, cum factus est,

laetata quantum tunc fuit,

quando recepit praesulem.

Venite cives, plaudite

et vota votis addite:

quo facta sunt miracula,

servent eum caelestia.

Xρ̅s sereno lumine

circumvolet quem reddidit,

ut trina crescat gratia

mercede vita gloria.

Ymnum canendo concrepet

quisquis deo non invidet:

laus eius est qui praesulem

de mortis ore retrahit.

Zelante fido pectore

tam vera dici non pudet.

haec parva nobilissimo

papae damus Leontio.

- XVII

Ad Placidinam

Munera parva nimis, pia, suscipe quaeso libenter,

quae magis ipsa decens munus in orbe micas.

fluctibus e mediis ut haec daret insula vobis,

Oceanus tumidas murmure pressit aquas.

quae loca dum volui properans agnoscere ponti,

a Borea veniens reppulit unda furens;

prosperitas ut vestra tamen se plena probaret,

obtulit in terris quod peteretur aquis.

- XVIII

De Bissonno villa Burdegalensi

Est locus, aestifero quamvis sit tempore fervor,

quo viret assidue flore refectus ager,

respirant croceis depicta coloribus arva,

fragrat odoriferis blandior herba comis.

incola Bissonnum vocat hunc de nomine prisco

(milia septem urbs hinc Burdegalensis abest);

qua possessor amans praetoria grata locavit,

partibus atque tribus porticus aequa subit.

straverat ipsa solo senio rapiente vetustas,

perdiderat vultum forma decora suum:

haec meliore via revocat labor ille Leonti,

quo praesente domos nulla ruina premit;

nunc quoque prosperius velut aula sepulta resurgit

et favet auctori vivificata suo.

reddidit interea prisco nova balnea cultu,

quo recreant fessos blanda lavacra viros.

hic referunt mitrisse lupos deserta tenentes:

intulit hic homines, expulit unde feras.

- XIX

De Vereginis villa Burdegalensi

Inter opima ferax qua volvitur unda Garonnae,

Vereginis ripis vernat amoenus ager:

hic brevis ascensus leni subit aggere clivum,

carpit et obliqua molle viator iter;

altior a planis arvis minor eminet altis:

nec humilis nimium necve superbit apex.

colle sedet medio domus aedificata decenter,

cuius utrumque latus hinc iacet, inde tumet,

machina celsa casae triplici suspenditur arcu,

quo pelagi pictas currere credis aquas. (23)

exilit unda latens vivo generata metallo,

dulcis et inriguo fonte perennis aquae;

quo super accumbens celebrat convivia pastor

inclusoque lacu pisce natante bibit.

nunc renovanda venit papae mercede Leonti,

quem dominum longo tempore culta cupit.

- XX

De Praemiaco villa Burdegalensi

Quamvis instet iter retraharque volumine curae

ad te pauca ferens carmine flecto viam.

captus amore tui numquam memoranda tacebo .

te neque praetereo praetereundo locum;

cui quae digna loquar? si syllaba quarta recedat.

Praemiacum pollens, praemia nomen habes.

deliciis obsessus ager viridantibus arvis

et naturalis gratia ruris inest,

condita quo domus est, planus tumor exit in altum,

nec satis elato vertice regnat apex;

qua super incumbens locus est devexus in amnem.

florea gemmato gramine prata virent:

leniter adpulsus quotiens insibilat Eurus,

flexa supinatis fluctuat herba comis.

binc alia de parte seges flavescit aristis,

pinguis et altricem palmes opacat humum.

piscibus innumeris non deficit unda Garonnae,

et si desit agris fruges, abundat aquis.

sed te quaerebant haec munera tanta, Leonti :

solus defueras qui bona plena dares.

nam quod pulchra domus, quod grata lavacra nitescunt.

consolidatorem te cecinere suum.

ut tamen adquirant adhuc fabricanda decorem,

temporibus longis haec tua dona regas.

- XXI

De Egircio flumine

Laus tibi forte minor fuerat, generose Garonna.

si non exiguas alter haberet aquas:

lubricat hic quoniam tenuato Egircius haustu,

praefert divitias paupere fonte tuas.

denique dissimilem si conparet ullus utrumqne.

hic ubi fit rivus, tu puto Nilus eris.

te famulans intrat, sed hunc tua regna refrenant:

Gallicus Eufrates tu fluis, iste latet.

nam quantum Oceanum tumidus tu cursibus auges.

iste tuas tantum crescere praestat aquas.

torrida praesertim cum terris incubat aestas

ac sitiente solo tristis anhelat ager.

cum Titan radiis ferventibus exarat arva

et calor ignifero vomere findit humum,

languidus arentes fugiens vix explicat undas

et cum pisce suo palpitat ipse simul:

flumine subducto vacuatas lambit harenas.

sedibus in propriis exul oberrat aquis.

in limo migrante lacu consumitur amnis

terraque fit sterilis quo fuit unda rapax.

deficiunt usto solacia cuncta rigoris,

nomine cum proprio tristis et aeger eget.

forte viator iter gradiens non invenit haustus :

unde alios recreet qui sitit ipse sibi?

se cupit infundi fluvius, si porrigis undas

(si tamen est fluvius quem madefactat homo).

gurgitis inpressas labens rota signat harenas

atque resudantes orbita sistit aquas.

si venias equitando viam sub tempore cancri,

vix tamen insidiens ungula mergit equi.

vidimus exiguum de limo surgere piscem 7

qui retinente luto naufragus errat humo.

nec fluvius nec campus adest nec terra nec unda :

piscibus inhabilem nullus arare potest;

sola palude natans querulos dat rana susurros:

piscibus exclusis advena regnat aquis. (25)

at si forte fluat tenuis de nubibus imber:

vix pluit in terris, iam tumet iste minax;

ingentes animos parva de nube resumit:

fit subito pelagus qui fuit ante lacus.

turbidus incedens undis eget ipse lavari,

I semper inaequalis qui nihil aut satis est.

non ripis contentus agit conpendia cursus,

quod de monte bibit per sata plena vomit.

vertice torrenti rapitur quasi more tyranni.

indignatus iter munera vastat agri.

discurrit seges in fluvium, stat piscis in arvo:

ordine perverso messe natante iacet.

quae fuerant ovibus, donantur pascua ranis,

prata tenent pisces et trahit unda pecus.

obtinet expulsus stabulum campestre silurus,

plus capitur terris quam modo piscis aquis.

sarcula quos foderent agros male retia miscent,

figitur hic hamus quo stetit ante palus.

sors una est piscis, siccent aut flumina crescant:

nunc residet limo, nunc iacet exul agro.

sed cur triste diu loquimur de gurgite parvo?

uritur et verbis, nec recreatur aquis.

sufficiat flagrare sibi, cur addo vapores

atque bis aestivum crescere tempus ago?

unica sed tandem damus haec solacia laudis,

quod tribuit pisces evacuatus aquis.

II

Venantius FortunatusCarmina0Saeculo VI

Venantius Fortunatus

Carmina

Liber II

Saeculo VI

Liber I Liber III

Migne Patrologia Latina Tomus 88

- I

De cruce domini

Crux benedicta nitet, dominus qua carne pependit

atque cruore suo vulnera nostra lavat,

mitis amore pio pro nobis victima factus

traxit ab ore lupi qua sacer agnus oves,

transfixis palmis ubi mundum a clade redemit

atque suo clausit funere mortis iter;

hic manus illa fuit clavis confixa cruentis,

quae eripuit Paulum crimine, morte Petrum.

fertilitate potens, o dulce et nobile lignum,

quando tuis ramis tam nova poma geris!

cuius odore novo defuncta cadavera surgunt

et redeunt vitae qui caruere diem.

nullum uret aestus sub frondibus arboris huius,

luna nec in noctem sol neque meridie.

tu plantata micas, secus est ubi cursus aquarum.

spargis et ornatas flore recente comas.

appensa est vitis inter tua brachia, de qua

dulcia sanguineo vina rubore fluunt.

- II

In honore sanctae crucis

Fange, lingua, gloriosi proelium certaminis

et super crucis tropaeo dic triumphum nobilem,

qualiter redemptor orbis immolatus vicerit. (28)

De parentis protoplasti fraude factor condolens,

quando pomi noxialis morte morsu conruit,

ipse lignum tunc notavit, damna ligni ut solveret.

Hoc opus nostrae salutis ordo depoposcerat,

multiformis perditoris arte ut artem falleret

et medellam ferret inde, hostis unde laeserat.

Quando venit ergo sacri plenitudo temporis,

missus est ab arce patris natus orbis conditor

atque ventre virginali carne factus prodiit.

Vagit infans inter arta conditus praesepia.

membra pannis involuta virgo mater adligat

et pedes manusque, crura stricta pingit fascia.

Lustra sex qui iam peracta tempus inplens corporis,

se volente natus ad hoc, passioni deditus

agnus in crucis levatur immolandus stipite.

Hic acetum fei harundo sputa clavi lancea.

mite corpus perforatur, sanguis, unda profluit.

terra pontus astra mundus quo lavantur flumine

Crux fidelis, inter omnes arbor una nobilis

(nulla talem silva profert flore fronde germine ,

dulce lignum. dulce clavo dulce pondus sustinens!

Flecte ramos, arbor alta, tensa laxa viscera.

et rigor lentescat ille quem dedit nativitas.

ut superni membra regis mite tendas stipite.

Sola digna tu fuisti ferre pretium saeculi

atque portum praeparare nauta mundo naufrago,

quem sacer cruor perunxit fusus agni corpore.

- III

28)

Item versus in honore sanctae crucis vel oratorii domus ecclesiae apud Toronos

Virtus celsa crucis totum recte occupat orbem,

haec quoniam mundi perdita cuncta refert,

quodque ferus serpens infecit felle veneni,

Christi sanguis in hac dulce liquore lavat;

quaeque lupi fuerant raptoris praeda ferocis,

in cruce restituit virginis agnus oves.

tensus in bis ramis, cum plantis brachia pandens,

ecclesiam stabilit pendulus ipse cruce,

hoc pius in ligno reparans deperdita pridem,

quod vetiti ligni poma tulere boni.

addita quin etiam virtutum flamma coruscat,

dona quod obsequiis crux parat ipsa suis.

denique sancta cruci haec templa Gregorius offers

dum pallas cuperet signa gerendo crucis,

dona repente dedit divina potentia Christus,

mox fuit et voti causa secuta pii.

pallia nam meruit, sunt quae cruce textile pulchra

obsequiisque suis crux habet alma cruces,

serica quae niveis sunt agnava blattea telis,

et textis crucibus magnificatur opus.

sic cito pontifici dedit haec devota voluntas,

atque dicata cruci conscia vela placent.

unde salutifero signo tibi, clare sacerdos.

hoc cui conplacuit reddere magna valet.

- IV

Item de signaculo sanctae crucis (31)

Dius apex carne effigians genetalia limi

vitali terrae conpingit sanguine gluten.

luciferax auras animantes affluit illic:

conditur enixans Adam, faetoris ad instar;

exiluit protoplasma solo , res nobilis usu.

dives in arbitrio radianti lumine: dehinc

ex membris Adae vas fit tum virginis Evvae:

carne creata viri dehinc copulatur eidem,

ut paradyssiaco bene laetaretur in horto.

sed de sede pia pepulit temerabile guttur,

serpentis suasu pomi suco atra propinans.

insatiatrici morti fames accidit illinc.

gavisurus ob hoc caeli fluis arce locator,

nasci pro nobis miseraris et ulcere clavi

in cruce configi: tali malagmate inunctis

una salus nobis ligno agni sanguine venit.

iucunda species: in te pia bracchia Cristi

affixa steterunt et palma beabilis. in hac

cara caro poenas inmites sustulit haustu.

arbor suavis agri, tecum nova vita paratur;

electa ut visu, sic e crucis ordine pulchra

lumen spes scutum gereris livoris ab ictu.

inmortale decus nece iusti laeta parasti.

una omnem vitam sic, crux, tua causa rigavit.

imbre cruenta pio: velis das na vita portum.

tristia summerso mundasti vulnera clavo.

arbor dulcis agri, rorans e cortice nectar.

ramis de cuius vitalia crismata fragrant,

excellens cultu, diva ortu, fulgida fructu.

deliciosa cibo et per poma suavis in umbra.

en regis magni gemmantem et nobile signum,

murus et arma viris, virtus, lux, ara precatu,

pande benigna viam, vivax et fertile lumen;

tum memor adfer opem nobis, e germine David,

in cruce rex fixus iudex cum praeerit orbi.

a lateribus:

Dulce decus signi, via caeli. vita redempti.

In cruce mors Cristi curavit mortua mundi.

crux ipsa:

Crux pia, devotas Agnen tege cum Radegunde.

tu Fortunatum fragilem, crux sancta. tuere.

vera spes nobis ligno. agni sanguine, clavo.

arbor suavis agri, tecum nova vita paratur. (33)

Extorquet hoc sorte dei veniabile signum

rusticulas laudes viventi reddere flatu,

in me qui regit ire lutum plasmabile numen,

portio viventum, curatio fausta medellae,

exclusor culpae, trinitas effusa, creator.

cuius honor lumen ius gloria regna coaeve.

infra:

Sic pater et genitus sic sc̅s̅ spiritus unus.

a lateribus:

Eripe credentes, fidei decus, arma salutis.

Munere, Criste, tuo removetur causa reatus.

crux ipsa:

Dulce mihi lignum, pie, maius odore rosetis.

Dumosi colles lignum generastis honoris.

Ditans templa dei crux et velamen adornas.

Ex fidei merito magnum, pie, reddis Abraham,

- VI

33)

Hymnus in honore sanctae crucis

Vexilla regis prodeunt,

fulget crucis mysterium,

quo carne carnis conditor

suspensus est patibulo.

Confixa clavis viscera

tendens manus, vestigia

redemptionis gratia

hic inmolata est hostia.

Quo vulneratus insuper

mucrone diro lanceae,

ut nos lavaret crimine,

manavit unda et sanguine.

Inpleta sunt quae concinit

David fideli carmine,

dicendo nationibus:

regnavit a ligno deus.

Arbor decora et fulgida,

ornata regis purpura.

electa digno stipite

tam sancta membra tangere!

Beata cuius brachiis

pretium pependit saeculi!

statera facta est corporis

praedam tulitque Tartari.

Fundis aroma cortice,

vincis sapore nectare,

iucunda fructu fertili

plaudis triumpho nobili. (35)

Salve ara, salve victima

de passionis gloria,

qua vita mortem pertulit

et morte vitam reddidit.

- VII

(35) VII

De domno Saturnino

Ianua celsa poli terra pulsante patescit

et recipit natos quos generavit humus:

admiranda haec est occasio facta salutis,

ut de morte sua praemia lucis emant.

Saturninus enim cupiens se nectere Christo

carnali in habitu noluit esse diu,

vincula corporei dissolvere carceris optans,

plenius ut domino se sociaret homo.

tempore maturo cum iam spes esset adulta,

sumpserunt pretium vota beata suum.

dumque sacerdotio frueretur in urbe Tolosa

et populis Christum panderet esse deum,

ostendens verbis, addens miracula factis,

ut quod sermo daret consequeretur opus,

gentiles animas rapiens de fauce tyranni

subdebat regi qui dedit arma sibi.

sed vitiata malis et plebs infecta venenis,

curari effugiens, aegra iacere volens,

conprendit male sana virum. ad capitolia duxit

atque suo medico vulnera plura dedit;

pro pietate dolum, pro melle venena rependens

contra tutorem noxia bella movet.

subligat indomiti sanctum ad vestigia tauri

et stimulat, fieret ne fuga tarda feri.

pessima mens hominum, diri nova bestia monstri!

nec tauri indomiti sufficit ira tibi?

naturae rabidae feritatem adiungere nosti:

quod per se nescit te stimulante furit.

turba cruenta nocens, huius te vulnere perdis:

etsi non illi, parcere disce tibi.

hinc ferus inpatiens mox curva per avia raptus

passim membra pii fundit in urbe viri. (36)

tum mulier collegit ovans et condidit artus,

una sed famula participante sibi.

haec fuit insignis rapiendae causa coronae,

gloria martyrii sic celebrata nitet.

ante sepulchra pii dantur modo dona salutis

et corpus lacerum corpora multa fovet.

dic ubi, mors inimica, iaces? ubi victa recumbis,

quando vides sancti funere vota dari?

quem male credebas obitu finire salutem.

dat vitam multis et tenet ipse suam.

huc captiva cubas quo te regnare putabas :

invadendo peris teque furendo necas.

te tua poena premit, tua te fera vincula torquent,

quos dare vis gemitus ipsa ferendo gemis.

martyr ovans caelos retinet, tu livida tristis,

mors inimica tibi, Tartara nigra colis.

florigera nunc sede manet sine fine beatus

inter odoratos ture calente choros;

non aliquas metuit placato iudice causas,

praemia sed miles victor habenda petit.

digna triumphantem quae restat palma sequetur:

pro te, Christe, mori est gloria vita quies.

- VIII

De Launebode qui aedificavit templum S. Saturnini

Laudibus humanis reliquorum corda resultent,

at mihi de iustis commemorare vacet.

nam pietatis opus, victores texere libris,

admonet ingenium res ratione duplex:

una quod est habilem de magnis magna fateri:

nam bona qui reticet criminis auctor erit.

altera causa monet, quoniam succensus amore

et meliora cupit qui sua facta legit.

Saturninus enim martyr venerabilis orbi,

nec latet egregii palma beata viri. (37)

qui cum Romana properasset ab urbe Tolosam

et pia Christicoli semina ferret agri,

tunc vesana cohors domini conprendit amicum

instituitque pii membra terenda trahi.

inplicitus tauri pede posteriore pependit,

tractus in oblicum dilaceratus obit.

hac ope de terris animam transmisit Olympo;

o felix cuius funere mors moritur!

sed locus ille quidem, quo sanctus vincula sumpsit,

nullius templi fultus honore fuit.

Launebodis enim post saecula longa. ducatum

dum gerit, instruxit culmina sancta loci.

quod nullus veniens Romana gente fabrivit,

hoc vir barbarica prole peregit opus

coniuge cum propria Berethrude, clara decore

pectore quae blando clarior ipsa nitet,

cui genus egregium fulget de stirpe potentum:

addidit ornatum vir venerando deum;

quae manibus propriis alimonia digna ministrat:

pauperibus tribuens se satiare cupit.

indefessa spem Christi per templa requirit,

iugiter excurrens ad pietatis opus;

nudos veste tegit, sitienti pocula profert:

se magis aeterno femina fonte replet.

proficit hoc etiam, quidquid gerit illa, marito,

anxia pro cuius vota salute facit,

dux meritis in gente sua qui pollet opimis,

celsus ubique micans nobilitatis ope.

sed quamvis altum teneat de stirpe cacumen,

moribus ipse suos amplificavit avos.

ergo pari voto maneant in saecula iuncti

et micet ambobus consolidatus amor.

- IX

Ad clerum Parisiacum

Coetus honorifici decus et gradus ordinis ampli,

quos colo corde fide religione patres,

iam dudum obliti desueto carmine plectri

cogitis antiquam me renovare lyram. (38)

en stupidis digitis stimulatis tangere cordas,

cum mihi non solito currat in arte manus.

scabrida nunc resonat mea lingua rubigine verba

exit et incompto raucus ab ore fragor.

vix dabit in veteri ferrugine cotis acumen

aut fumo infecto splendet in aere color.

sed quia dulcedo pulsans quasi malleus instat,

et velut incudo cura relisa terit

pectoris atque mei succenditis igne caminum,

unde ministratur cordis in arce vapor:

obsequor hinc, quia me veluti fornace recocto

artis ad officium vester adegit amor. –

Celsa Parisiaci clerus reverentia pollens.

ecclesiae genium gloria munus honor,

carmine Davitico divina poemata pangens

cursibus assiduis dulce revolvit opus.

inde sacerdotes, Leviticus hinc micat ordo,

II illos canities, hos stola pulchra tegit ;

illis pallor inest, rubor his in vultibus errat,

et candunt rutilis lilia mixta rosis.

illi iam senio, sed et hi bene vestibus albent,

ut placeat summo picta corona deo.

in medios Germanus adest antistes honore,

qui regit hinc iuvenes, subrigit inde senes.

Levitae praeeunt, sequitur gravis ordo ducatum:

hos gradiendo movet, hos moderando trahit.

ipse tamen sensim incedit, velut alter Aaron,

non de veste nitens, sed pietate placens;

non lapides coccus cidar aurum purpura byssus

exornant humeros, sed micat alma fides.

iste satis melior veteri quam lege sacerdos,

hic quia vera colit quo prius umbra fuit.

magna futura putans, praesentia cuncta refellens,

antea carne carens quam caro fine ruens,

sollicitus, quemquam ne devoret ira luporum,

colligit ad caulas pastor opimus oves.

assiduis monitis ad pascua salsa vocatus

grex vocem agnoscens currit amore sequax;

miles ad arma celer, signum mox tinnit in aures,

erigit excusso membra sopore toro, (39)

advolat ante alios, mysteria sacra requirens,

undique quisque suo templa petendo loco;

flagranti studio populum domus inrigat omnem

certatimque monent, quis prior ire valet.

pervigiles noctes ad prima crepuscula iungens

construit angelicos turba verenda choros:

gressibus exertis in opus venerabile constans

vim factura polo cantibus arma movet;

stamina psalterii lyrico modulamine texens

versibus orditum carmen amore trahit.

hinc puer exiguis attemperat organa cannis,

inde senis largam ructat ab ore tubam;

cymbalicae voces calamis miscentur acutis

disparibusque tropis fistula dulce sonat;

tympana rauca senum puerilis tibia mulcet

atque hominum reparant verba canora lyram.

leniter iste trahit modulus, rapit alacer ille :

sexus et aetatis sic variatur opus.

triticeas fruges fervens terit area Christi,

horrea quando quidem construitura dei,

voce creatoris reminiscens esse beatos

quos dominus vigiles, dum redit ipse, videt.

in quorum meritis, animo, virtute fideque

tegmine corporeo lumina quanta latent!

pontificis monitis clerus, plebs psallit et infans,

unde labore brevi fruge replendus erit.

sub duce Germano felix exercitus hic est,

Moyses, tende manus et tua castra iuvas.

- X

De ecclesia Parisiaca

Si Salomoniaci memoretur machina templi.

arte licet par sit, pulchrior ista fide.

nam quaecumque illic veteris velamine legis

clausa fuere prius, hic reserata patent. (40)

floruit illa quidem vario intertexta metallo:

clarius haec Christi sanguine tincta nitet;

illam aurum , lapides ornarunt, cedrina ligna:

huic venerabilior de cruce fulget honor.

constitit illa vetus ruituro structa talento:

haec pretio mundi stat solidata domus.

splendida marmoreis attollitur aula columnis

et quia pura manet, gratia maior inest,

prima capit radios vitreis oculata fenestris

artificisque manu clausit in arce diem;

cursibus Aurorae vaga lux laquearia conplet

atque suis radiis et sine sole micat.

haec pius egregio rex Childebercthus amore

dona suo populo non moritura dedit.

totus in affectu divini cultus adhaerens

ecclesiae iuges amplificavit opes;

Melchisedech noster merito rex atque sacerdos

conplevit laicus religionis opus.

publica iura regens ac celsa palatia servans

unica pontificum gloria, norma fuit.

hinc abiens illic meritorum vivit honore;

hic quoque gestorum laude perennis erit.

- XI

De baptisterio Magantiae

Ardua sacrati baptismatis aula coruscat,

quo delicta Adae Christus in amne lavat.

hic pastore deo puris grex mergitur undis,

ne maculata diu vellera gestet ovis.

traxit origo necem de semine, sed pater orbis

purgavit medicis crimina mortis aquis.

hanc tamen antistes Sidonius extulit arcem,

qui domini cultum templa novando fovet.

struxit Berthoarae voto conplente sacerdos,

quae decus ecclesiae cordis amore placet. (41)

catholicae fidei splendor, pietate coruscans,

templorum cultrix, prodiga pauperibus

seminat unde metat fruges, spargendo recondens:

terrenis opibus non moritura parat,

filia digna patri te, Theudebercthe, reformans,

rexisti patriam qui pietate patris

et comitante fide revocasti ex hoste triumphos;

sed capti pretio mox rediere tuo.

ecclesiae fultor, laus regum, pastor egentum,

cura sacerdotum, promptus ad omne bonum,

cuius dulce iugum nullus gemuisse fatetur,

vivis adhuc meritis rex in amore tuis.

- XII

De basilica S. Georgi

Martyris egregii pollens micat aula Georgi,

cuius in hunc mundum spargitur altus honor:

carcere caede fame vinclis site frigore flammis

confessus Christum duxit ad astra caput;

qui virtute potens orientis in axe sepultus

ecce sub occiduo cardine praebet opem.

ergo memento preces et reddere vota, viator:

obtinet hic meritis quod petit alma fides.

condidit antistes Sidonius ista decenter,

proficiant animae quae nova templa suae.

- XIII

De oratorio Trasarici

Lucida perspicui nituerunt limina templi,

quo capit haud dubiam spem veneranda fides.

haec est aula Petri, caelos qui clave catenat,

substitit et pelagus quo gradiente lapis.

sedibus his Paulus habitat, tuba gentibus una,

et qui praedo prius, hic modo praeco manet.

Martini domus est, Christum qui vestit egentem,

regem tiro tegens et homo iure deum. (42)

ecce sacerdotis sacri micat aula Remedi

qui tenebras mundi liquit et astra tenet.

cultor opime dei templum, Trasarice, locasti:

has cui persolvis reddet amator opes.

- XIV

De sanctis Agaunensibus

Turbine sub mundi cum persequebantur iniqui

Christicolasque daret saeva procella neci,

frigore depulso succendens corda peregit

rupibus in gelidis fervida bella fides;

quo, pie Maurici, ductor legionis opimae

traxisti fortes subdere colla viros,

quos positis gladiis armasti dogmate Pauli

nomine pro Christi dulcius esse mori.

pectore belligero poterant qui vincere ferro

invitant iugulis vulnera cara suis;

hortantes se clade sua sic ire sub astra

alter in alterius caede natavit heros.

adiuvit rapidas Rhodani fons sanguinis undas.

II tinxit et Alpinas ira cruenta nives.

tali fine polos felix exercitus intrans

iunctus apostolicis plaudit honore choris;

cingitur angelico virtus trabeata senatu :

mors fuit unde prius, lux fovet inde viros.

ecce, triumphantum ductor fortissime, tecum

quattuor hic procerum pignora sancta iacent;

sub luteo tumulo latitat caeleste talentum

divitiasque dei vilis arena tegit,

qui faciunt sacrum paradisi crescere censum

heredes domini luce perenne dati.

sidereo chorus iste throno cum carne locandus,

cum veniet iudex arbiter orbis, erit. (43)

sic pia turba simul, festinans cernere Christum,

ut caelos peteret, de nece fecit iter.

Fortunatus enim per fulgida dona tonantis,

ne tenebris crucier, quaeso feratis opem.

- XV

De S. Hilario

Si Hilarium quaeris qui sit cognoscere, lector,

Allobroges referunt Pictavios genitum.

cum populum regeret divina mente sacerdos,

servabat legis foedera sollicitus.

inprobus ut vidit plebes quod scinderet error,

Graecorum virus protulit in medium,

vipereo promunt semper qui ex corde venena,

filius ut dicant quia est creatura dei,

quis magis auxilium praestat sapientia mundi.

de ingenito genitum quae negat esse deum;

quam male conplexus, cupiens calcare prophetas,

Arrius infelix cum retinet crepuit.

egregius doctor, veterum monumenta secutus,

quem Stephanus vidit conprobat esse deum.

victus amore dei contempto principe mundi

intemerata fides pertulit exilium.

in patre, qui potens deus est, cognoscere natum

divinis tantum vocibus insinuat.

perpetuum lumen Christum dominumque deumque

bis senis populos edocet esse libris.

- XVI

(43)

De S. Medardo

Inter Christicolas quos actio vexit in astris

pars tibi pro meritis magna, Medarde, patet,

qui sic vixisti terrenis hospes in oris,

ut caelos patriam redderes esse tuam;

exilium tibi mundus erat caenosa caventi

et modo te gaudet cive manente polus.

exutus tenebris, vestitus tegmine lucis

post obitum frueris liberiore die,

de tellure satus factus possessor Olympi,

et matrem linquens cum patre laeta tenes;

humani victor vitii super astra triumphas

atque cremans carnem das animae requiem.

te inter mundanos vepres gradiente fatemur

calcatis spinis promeruisse rosas:

flore refectus ager suaves tibi fundit odores,

balsama, tura replent quae paradisus habet;

cauta per angustum figens vestigia callem,

sic dedit arta tibi semita lucis iter:

lata voluptatum via, quae submergit Averno,

dulcia carnis alens mortis amara parat;

hoc numquam sacros flexisti tramite gressus

nec potuere tuos prava tenere pedes.

durum iter ad laudes, gravior via ducit in altum:

quo labor est potior, gloria maior erit.

quae prius incipiam sacri miracula facti,

cum, quidquid facias, omnia prima micent?

dum fuit ad superos humano in corpore vita,

ex oculis fugiens lux tibi cordis erat.

si caecus venit, rapuit palpando salutem;

in mediis tenebris fulsit aperta dies. (45)

qui voluit furti causa penetrare latenter,

te religante sedet, te reserante fugit.

fur sine perfectu voto deceptus inani

omnia restituens crimina fraudis habet,

nam semel ut molles carpserunt palmitis uvas,

non valuere gradus inde referre foris,

nec potuit raptor pedibus subducere praedam,

raptori abduxit sed sua praeda pedes.

ergo suis laqueis coepit miser esse ligatus:

venerat ut caperet, captus at ipse fuit;

nec tetigit mustum, sed iniqua mente rotatur:

antea quam biberet, ebria turba iacet.

incepit servare magis quam ferre racemos

et datus est custos qui cupit esse rapax,

donec, sancte, tuis verbis iussisses abire;

ut furtum inpleret, doctus ab hoste redit.

quae manet haec animi pietas, sanctissime praesul,

laedentem auxilio qui facis ire tuo? –

Tintinnum rapit alter inops, magis inprobus ille,

qui iumentorum colla tenere solet,

absconditque sinu, feno praecludit hiatum

et tenet ipse manu, ne manifestet opus.

te veniente. sacer, causas patefecit opertas

tinnitu incipiens iam quasi furta loqui.

nil valet abscondi, nil claudi nilve teneri:

facundo strepitu prodidit omne malum.

pandebat propriam veluti sub iudice causam,

nil de fure timens liberiore sono.

indicat accusat convincit damnat acerbat:

te praesente tamen non licet esse reum;

absolvis furem solitae pietatis amore,

addens et monitus, cautus ut intret iter,

praecipiens querulam secum portare rapinam,

ne vacua tristis spe remearet inops. –

Hinc tamen, ut potero, cum raptus ab orbe fuisses,

quae dederis populis signa verenda loquar. (46)

cum pia composito veherentur membra feretro,

substratus meruit caecus habere diem:

anxius ille sacra lumen suscepit ab umbra,

et tua mors illi lucis origo fuit;

dumque sepulchra darent, oculi rediere sepulti

et sopor ille tuus hunc vigilare facit;

cum fugis a mundo, datur illi lumine mundus,

te linquente die hunc fugiunt tenebrae.

antiqui vultus lucem stupuere modernam

et veteri fabricae prima fenestra venit. –

Compedibus validis alter manicisque ligatus

mox tetigit templum, ferrea vincla cadunt.

tam grave fragmentum (dolor est vel cernere poenam) .

pondera tot miseros sustinuisse pedes!

si conexa forent, elephantum solvere possent

nec poterat rigidos ipse movere gradus;

non minus est illi quae subvertente procella

litoribus Libycis anchora fracta iacet.

poena quidem gravior cecidit crescente triumpho:

vincere rem saevam gloria maior erat:

non habuit tot vincla pati miser ille ligatus,

sed tua quo virtus plus mereretur opus.

cum solidarentur non sic strepuere catenae,

ceu tinniverunt, cum crepuere ferae.

quae fuit illa prius nimiis male vincta catenis,

iam tibi, qui solvis, libera dextra favet. –

Lignea vincla gerens alter confugit ad aulam,

quae simili merito scissa repente cadunt.

nec mora, vix tetigit sacrati limina templi,

fit tonitrus caelis, arma ferendo tibi.

grandia divisi ceciderunt pondera ligni,

et qui gessit onus conruit ipse simul:

expavit subito de libertate recepta

atque magis timuit quando solutus erat.

quae ratio fuerit. cecidit cur pronus in arvis?

II gaudia magna quidem saepe timere solent. (47)

dum stupet unde salus laceris est reddita plantis,

admirante animo membra soluta fluunt. –

Inde vetus mulier, pariter nascente periclo,

vulnere naturae mortua membra tulit:

inclusos digitos morbo numerante tenebat

nec poterat ducto pollice fila dare;

secum nata quidem, sed non sua, dextra pependit,

corpore iuncta suo res aliena fuit.

tempore sed tardo est. cum iam spes fracta iaceret,

ante tuos tumulos vivificata manus.

sic inopinatum commendat gratia votum :

desperata salus dulcior esse solet.

mobilis ergo venit digitis torpentibus umor

et dispensatus fluxit in ungue vigor.

arida nervorum sese iunctura tetendit

agnovitque suum vena soluta locum.

apta ministeriis incepit palma moveri,

servitium discens libera dextra fuit.

nec tantum profugos pietas tua reddidit artus,

reddidit et victum pensa trahente manu. –

Eripuisti aliam simili de peste puellam

membraque restituens plus animae tribuis.

desponsata viro mortali lege iacebat:

nunc thalamis Christi virgo dicata micat;

sponsa quidem radiat cum virginitate modesta,

spe meliore fruens, nupta tenenda polis.

nec fructus uteri steriles deperdit onusti:

flore pudicitiae mater habenda placet;

adquirit cunctos natum quae non habet unum

progeniemque sibi gignit amore dei. –

Inde pari morbo deflenda infantia parvae

in lucem veniens membra necata trahit;

mors et origo simul misero processit ab alvo,

extinctam generans mater anhela manum.

commendata tuo rediit medicata sepulchro:

quod de matre perit, de tumulo recipit. – (48)

Dum iacet alter inops, visu caligine clauso,

caecus, nec misero lumine lumen erat,

longa nocte oculos quarto iam mense premebat,

in lucem obscurus, vivus imago necis:

vocibus hunc medicis monuisti tempore somni.

tenderet ut velox ad tua templa gradum.

mox veniente die, sed non sibi forfice pressa,

enituit Christi vertice tonsus ovis.

detrahit hic crines, nitidos ut haberet ocellos

et mercante coma munera lucis emat.

qui titubante gradu tractus pervenit ad aulam,

per biduum recubans ante sepulchra fuit;

tertia lux rediens nocturnas solverat umbras,

et caeco occurrit sic revocata dies,

undique limitae cecidere a fronte tenebrae,

sanguinis unda rigat, luminis atra lavat.

sicca lucerna novo flagrante refulsit olivo

obtinuitque suum lux peregrina locum. –

Quid referam mutis qui verbo verba dedisti?

quod gravat eiciens quod iuvat omne locas.

cuncta nec enumero, tua me praeconia vincunt:

etsi non potui, velle fuisse vide.

en tua templa colit nimio Sigebercthus amore.

insistens operi promptus amore tui.

culmina custodi qui templum in culmine duxit,

protege pro meritis qui tibi tecta dedit.

haec, pie, pauca ferens ego Fortunatus amore

auxilium posco: da mihi vota, precor.

III

Venantius FortunatusCarmina0Saeculo VI

Venantius Fortunatus

Carmina

Liber III

Saeculo VI

Liber II Liber IV

Migne Patrologia Latina Tomus 88

- I

Ad Eufronium episcopum Turonensem

DOMINO SANCTO ET MERITIS APOSTOLICO DOMNO ET DVLCI PATRI EVFRONIO PAPAE FORTVNATVS. Ante paucorum dierum volubilitatem transcursam, deferente praesentium portitore, venerabilis oris vestri salutare conloquium a me caelesti pro munere significo fuisse perceptum; quod ea aviditate, teste rerum creatore, conplexus sum, qua et vestrum piissimum animum circa meam humilitatem iugiter adprobavi profusum: et me supplicem multis repletum beneficiis agnosco devotum. qui quamvis in altera commorer civitate, novit deus quia [a] vobis absens sum tantummodo loco, non animo; et quocumque fuero, intra me vos clausos habebo.

(2) Vere dico, non est illud cor carneum ubi vestrae animae non recipitur miranda dulcedo, sed est marmore durior si tantae caritatis non amplectitur blandimentum. nam quis de te tam congrua praedicet quam mens vere sancta deposcit? aut quis suo sic satisfaciat animo, ut vestrum sicut condecet digne prodat affectum? qui in terra sic humilis es, ut habites erectus in caelis et inclinando ad infima te sublevari facias ad excelsa, ut iam agnoscaris, qui Christi humilitatem libenter amplecteris, de eius regni munere quid habebis. quoniam, sicut ipsius mandata sunt, qui se parvulum inter homines vult videri magnificum se elatus respiciet in supernis; unusquisque qualiter desiderat et expugnat.

(3) Ego vero gratulor in corde domni Eufronii dilectionem domni mei sensisse Martini: quapropter multiplici me prece apostolatui et sanctae caritati vestrae commendans, rogo per ipsum domnum Martinum, cuius frueris participato consortio, (50) ut apud eum memorari praecipias me famulum et devotum, quatenus quid apud eum meritis praevaletis in meae humilitatis protectione iugiter ostendatis. ora pro me, domine sancte et apostolice, peculiaris domne et pater.

- II

Ad eundem

DOMINO SANCTO MIHIQVE IN DEO PECVLIARI PATRONO EVFRONIO PAPAE FORTVNATVS.

Copiosam et superabundantem pectoris vestri dulcedinem, quam circa devotionem personae meae vestram beatitudinem, pater amantissime, fateor inpendisse, quis illam ut dignum est vel corde possit concipere vel sermone valeat explicare ? quae tanto me sibi vinculo admirandae caritatis adstrinxit, ut nec unius horae spatio ab illo mihi videar separari conspectu. quem et si praesentem non video, attamen intra pectoris habitaculum retineo conditum et reclausum.

(2) Quis enim tuae pietati peculiaris non redditur, in quo tantae bonitatis beneficia continentur? aut quem ad tuam dulcedinem non ducas invitum, cuius probavimus animum ineffabili caritate profusum? qua autem illud admiratione complectar, cum te sic video cunctos diligere, ac si unumquemque de proprio visus sis latere generasse?

(3) Quis vero filiorum superbus esse desideret, ubi te patrem et doctorem tantae humilitatis agnoscit? aut, quamvis summo nobilitatis descendat de culmine, cum te sic respicit supplicem, non se tuis vestigiis in terra provolutus extendit? vere dico: si tumidum superbia deicit, vos multum est laudabilis humilitas quod erigit. quis denique illic esse possit iracundus aut turbidus, ubi sacerdos et pontifex tam placidus es inventus? seit enim totus sine rapacitate grex vivere ubi vivendi tranquillitas discitur a pastore.

(4) Quid de rebus reliquis referam? in quibus te sic inpendis in singulis, ut lauderis in cunctis; quae tamen etsi imitari non possumus, vel vidisse quod imitari deceat congaudemus.

(5) Quapropter dominationi et sanctitati vestrae peculiariter me commendans rogo et obtestor (sic ille domnus meus Martinus sua intercessione obtineat, ut cum ipso iuxta merita vestra in luce perpetua vos conlocet divina misericordia) , ut pro me humili filio et servo vestro ad eius beatum sepulcrum orare digneris et pro peccatorum meorum remissione pius intercessor accedas.

(6) Eos vero qui vestri sunt omnes domnos et dulces meos reverenter saluto : domnum meum per omnia dulcissimum, filium (51) vestrum Aventium pro me multipliciter supplico salutari. domno meo Felici episcopo, si per vos venit, me benigno animo commendari deposco. ora pro me.

- III

Ad eundem

Quamvis pigra mihi iaceat sine fomite lingua

nec valeam dignis reddere digna viris,

attamen, alme pater, Christi venerande sacerdos

Eufroni, cupio solvere parva tibi.

debeo multa quidem, sed suscipe pauca libenter:

sit veniale precor quod tuus edit amor.

ecclesiae lampas sub te radiante coruscat,

lumine pontificis fulget ubique fides;

gratia praecellens sincero in pectore vernat,

quo nullus dolus est, Israhelita vires;

inmaculata tibi feliciter actio currit:

ut penetres caelos, haec via pandit iter.

dulcia conloquii sine fuco dicta refundis:

non sic mella mihi quam tua verba placent;

quidquid habet sensus, hoc lingua serena relaxat:

pectore sub vestro fraus loca nulla tenet,

qui sine felle manes in simplicitate columbae,

nec serpens in te dira venena fovet.

advena si veniat, patriam tu reddis amatam

et per te proprias hic habet exul opes;

si quis iniqua gemit, tristis hinc nemo recedit,

sed lacrimas removens laetificare facis.

Martinus meritis hac vos in sede locavit:

dignus eras heres qui sua iussa colis.

ille tenet caelum largo dans omnia voto:

iunctus eris Christo hunc imitando virum.

non perit hic vestrum qui grex ad ovile recurrit,

candida nec spinis vellera perdit ovis,

non lupus ore rapit praedam pastore vigente,

sed fugit exclusus non lacerando greges.

haec tibi lux maneat longos, venerande, per annos

atque futura dies lucidiora ferat.

- IV

(51) Ad Felicem episcopum Namneticum DOMINO SANCTO ET APOSTOLICA SEDE DIGNISSIMO DOMNO ET PATRI FELICI PAPAE FORTVNATVS.

Oscitantem me prope finitima pelagi, blandimento naturalis torporis inlectum et litorali diutius in margine decubantem subito per undifragos vestri fluctus eloquii quasi scopulis incurrentibus elisa salis spargine me contigit inrorari; sed ad primos evigilandi stimulos infundi poteram, non tamen excitari: qui adhuc more solito graviter obdormitans tandem aliquando inter crepitantia verborum vestrorum tonitrua vix surrexi.

(2) Igitur cum considerarem dicta singula de more tubarum clangente sermone prolata et sidereo quodammodo splendore perfusa, velut coruscantium radiorum perspicabili lumine mea visi estis lumina perstrinxisse et soporantes oculos, quos mihi aperuistis tonitruo, clausistis corusco: tantus enim exercitati claritate conloquii vestrae linguae iubar effulsit, tanta se renidentis eloquentiae lux vibravit, ut converso ordine mihi videretur verbis radiantibus ab occidentali parte te loquente sol nasci.

(3) Credebam enim, quasi sofo Pindarico conpactus tetrastrophos pedestri glutine suggillatus et ac si enthymematum parturiens catenatum vinculum fecunda fluxisset oratio spiris intertexta, sofismate peregrino. denique quantum ad profunditatem vestrae dictionis adtinet, feceratis ignorantem per sermonum conpitos velut inter cautes Echinadas oberrare, nisi a vobis ipsis lampas praeviatrix itineris occurrisset.

(4) Quod vero vestris inseruistis epistulis vocem meam nec adclamatione laudum superatam in Ultimo orbis angulo personasse, haec ipsa dum relego, coepi me mirari vestro subito crevisse conloquio qui favorem proprio non mererer ornatu, gavisus usque adeo affectu fautoris erigi qui me recognoscerem ingenii qualitate substerni.

(5) O quantum caritas praevalet, cum illud lingua laudantis adicit quod laudati vena subducit! optandum est siquidem, ut de me humillimo tali credatur testi potius quam auctori. non enim Polydeucen suae commendasset venae salientis ubertas, nisi Smyrnaei fontis fatidico latice fuisset adtactus.

(6) Illud itaque quod dixistis, in ultimo orbis angulo quasi vestram habitare praesentiam, satis hoc fieri iustum est: ut de vobis mihi credatis qui de me (53) vobis credi blandius suadetis; quoniam loca, quamvis regione ultima, te cive sunt prima, nam si personae merito urbes sibi vindicant principatum, nulli per vos est ille locus inferior, ubi quidquid de laude requiritur Felix actibus pontifex est adsertor. denique non Cecaumene rabida nec ursae situs frigoribus intertextus respirat, sed per vos mutatis sedibus assiduo Favoni sibilo modulante vernatur.

(7) Hoc etiam, quod sanctitas vestra conqueritur, me invento Turonis parva prolixitate potitam se fuisse conloquiis (cum me e contra pudeat in brevi spatio prodidisse inscitiam, sed latere tanti gratiam pontificis adquisitam) : tamen, si nostri animi partes considerare velitis, quamvis protracto spatio aspectu vestro fruerer, incitari poteram, non expleri.

(8) Quis enim semel odore suavium rosarum adflatus vel satiatum quandoque se iudicet vel patiatur reddere fastidentem? cum, si diuturnius fuissemus incomminus, tanto magis dilectione succenderer quanto plus agnoscerem quem amarem.

(9) Quod enim intulistis: 'si Ligerem vobiscum ascendissem, secundis fluctibus Namnetas occurrissem', novi quidem, te mihi Canobo, Cherucis adcersientibus myoparonem praepetem, catus arte armoniaca tutus inter Symplegadas se mordentes exissem, et si res exigeret plausu creperegico Oetam Tirynthiacum Pindo respirante pulsassem.

(10) Qua vero aviditate illud me creditis perlegisse (quod vos intexere mera caritas imperavit) quod dixistis: 'nec si vulsci venissent in solacio, me vobis abripere valuissent'? credite, quantum meus animus inspicit, ipsa vix Roma tantum mihi dare ad auxilia poterat quantum praestitistis in verba; nec apud me plus aliquid est factis inpendere, quam vota voluntatis offerre : nam alloquii refluente dulcedine nihil opus est plus egere.

(11) Quod vero facetiis addidistis: 'nisi sollicitatus laudibus rusticus calamus non turnasset', licet talis cultor Christicola feracissima iugera saepius exaravit, attamen nuper illum, id est vos, confiteor ludos ithyfallicos Amphioneo barbito reboasse.

(12) Hoc quoque quod delectabiliter adiecistis me domnae meae Radegundae muro caritatis inclusum, scio quidem quia non ex meis meritis. sed, ex illius consuetudine, quam circa cunctos (54) novit inpendere, conlegistis et quantum in mea persona panegyricum poetice tangitis, tantum in eius laudis historiam retulistis. tamen in verbis vestris illud relegere merui quod in eius gratia iam percepi. sed qui de me parvo magna depingitis, quaeso de magnis maxima praedicetis.

(13) Quapropter dominationi et sanctitati vestrae me humili supplicatione commendans deprecor per dominum redemptorem animarum nostrarum, qui vos praedestinatos sua facturus est in luce consortes, ut me in sanctis orationibus pietatis intuitu dignemini memorare. magnum enim erit spei meae auxilium a vobis obtinere quod posco.

Si veniant linguae pariter Graeca atque Latina,

pro meritis nequeunt solvere cuncta tuis.

laudibus obsessus, votis venerandus haberis,

Felix, qui sensus luce perennis eris.

- V

Item ad Felicem episcopum ex nomine suo

Fida salus patriae, Felix spe nomine corde,

Ordo sacerdotum quo radiante micat,

Restituis terris quod publica iura petebant,

Temporibus nostris gaudia prisca ferens.

Vox procerum, lumen generis, defensio plebis

Naufragium prohibes hic ubi portus ades.

Actor apostolicus qui iura Britannica vincens,

Tutus in adversis, spe crucis arma fugas.

Vive decus patriae, fidei lux, auctor honoris,

Splendor pontificum, noster et orbis amor.

- VI

(54)

Item ad Felicem episcopum de dedicatione ecclesiae suae

Cum Salomon coleret generosi encaenia templi,

Israhel electos fecit adesse viros:

Levitas proceres pueros iuvenesque senesque

undique certatim regia pompa trahit.

mactantur vituli, tauri iugulantur ad aras

et populi in votis gaudia caedis erant.

nunc vero adsurgit ritu placitura beato

III tempore decurso iustior ara deo:

prospera quae populis Felix modo festa ministrans

exsuperat rebus gesta priora novis.

convocat egregios sacra ad sollemnia patres,

quo stat vera salus et fugit umbra vetus;

docti clave Petri caelos aperire petenti

ac monitis Pauli noscere clausa poli.

ne lupus intret oves neu morbus inulceret agnos

hinc sunt custodes, inde medella gregis;

quorum vox refluens populo de fonte salutis,

ut bibat aure fidem, porrigit ore salem.

inter quos medios Martini sede sacerdos

Eufronius fulget metropolita sacer;

plaudens in sancta fratrum coeunte corona

et sua membra videns fortior exstat apex:

laetius inde caput, quia sunt sua viscera secum,

ecclesiae iuncto corpore crescit honor.

Domitianus, item Victorius, ambo columnae,

spes in utrisque manens pro regionis ope.

Domnulus hinc fulget meritis, Romacharius inde,

iure sacerdotii cultor uterque dei.

en spectata diu, data nunc memoranda per aevum,

votis plena piis fulget in urbe dies,

in qua promeruit sua gaudia cernere pastor

officioque sacro reddere vota deo; (56)

tempore qui longo adventu pendebat in isto

despiciens aliud (hoc erat omnis amor),

omnia tuta timens suspecto in tramite vitae,

ne prius iret iter quam daret ista deo;

saepius occultans suspiria lassa trahebat,

cederet ut dominus hoc properare decus;

anxius incerto curarum fasce laborans

dum votum spectat, pondera tempus erant.

sed iam festus adest, solvatur sarcina curae,

laetitiae cumulus triste repellat onus.

prospera dans populis et gaudia larga per urbem

Felix felici cum grege pastor age.

hinc te pontifices circumdant, inde ministri:

cingit te totum hinc honor, inde favor.

clericus ecce choris resonat, plebs inde choraulis:

quisque tuum votum qua valet arte canit.

tarda fuere tibi. quia fit mora semper amanti;

res sublimis enim tarda, sed ampla venit.

nunc domini laudes inter tua classica canta

et trinitatis opem machina trina sonet.

adde medullata in templis holocausta sacerdos,

quo diuturna mices hostia pura deo.

- VII

In honore eorum quorum ibi reliquiae continentur

Siderei montes, speciosa cacumina Sion,

a Libano gemini flore comante cedri,

caelorum portae, lati duo lumina mundi:

ore tonat Paulus, fulgorat arce Petrus,

inter apostolicas radianti luce coronas

doctior hic monitu, celsior ille gradu.

per hunc corda hominum reserantur et astra per illum:

quos docet iste stilo, suscipit ille polo.

pandit iter caeli hic dogmate, clavibus alter:

est via cui Paulus, ianua fida Petrus. (57)

hic petra firma manens, ille architectus habetur:

surgit in his templum, quo placet ara deo.

uno fonte pares medicata fluenta rigantes

restingunt avidam dulce liquore sitim.

fortia bella gerens quisquis cupit astra tenere,

rex dedit hos proceres militis esse duces.

Gallia, plaude libens, mittit tibi Roma salutem:

fulgor apostolicus visitat Allobrogas;

a facie hostili duo propugnacula praesunt,

quos fidei turres urbs caput orbis habet,

hi radiant oculi pretioso in corpore Christi,

lumine qui proprio cetera membra regunt.

munere Felicis caeli cape, Gallia, fruges

pontificisque tui vota beata cole.

cuius castus amor dedit hanc in honore superno

ecclesiae nuptae dote perenne domum.

vertice sublimi patet aulae forma triformis,

nomine apostolico sanctificata deo.

quantum inter sanctos meritum supereminet illis,

celsius haec tantum culmina culmen habent.

in medium turritus apex super ardua tendit,

quadratumque levans crista rotundat opus.

altius, ut stupeas, arce ascendente per arcus

instar montis agens aedis acumen habet,

illic expositas fucis animantibus artus

vivere picturas arte reflante putas.

sol vagus ut dederit per stagnea tecta colorem,

lactea lux resilit, cum rubor inde ferit.

ire redire vides radio crispante figuras

atque lacunar agit quod maris unda solet.

fulgorem astrorum meditantur tecta metallo,

et splendore suo culmina sidus habent.

luna coronato quotiens radiaverit ortu,

alter ab aede sacra surgit ad astra iubar.

si nocte inspiciat hanc praetereundo viator.

et terram stellas credit habere suas.

tota rapit radios, patulis oculata fenestris,

et quod mireris hic foris, intus habes.

tempore quo redeunt tenebrae, mihi dicere fas sit,

mundus habet noctem, detinet aula diem. (58)

dextera pars templi meritis praefulget Hilari,

compare Martino consociante gradum.

Gallia sic proprios dum fudit ubique patronos,

quos hic terra tegit, lumina mundus habet,

altera Ferreoli pars est, qui vulnere fern

munere martyrii gemma superba nitet.

obtulit haec Felix, ut sit magis ipse sacerdos,

Christe, tuum templum, qui tibi templa dedit.

- VIII

Item ad eundem in laude

Inluxit festiva dies, me gaudia cogunt,

ut quod plebs poterat, solus amore loquar.

ultima quamvis sit regio Armoricus in orbe,

Felicis merito cernitur esse prior.

miserunt similes Oriens et Gallia sortes:

illa micat radiis solis et ista tuis:

nam splendore novo sua munera quisque ministrat:

tu fers Oceano lumen et ille rubro;

denique si sensus clara pro lampade fulget,

ingenium vestrum luminis instar habet,

maxima progenies, titulis ornata vetustis,

cuius et a proavis gloria celsa tonat:

nam quicumque potens Aquitanica rura subegit,

extitit ille tuo sanguine luce parens.

germinis antiqui venerabile culmen in orbe,

laudibus in cuius militat omne decus,

flos generis, tutor patriae , correctio plebis,

eloquii flumen, fons salis, unda loquax,

semita doctrinae, ius causae, terminus irae,

cuius in ingenium hic nova Roma venit

(illic quod poterat per plures illa docere,

te contenta suo Gallia cive placet),

ornamenta geris gemino fulgentia dono,

et te concelebrant hinc opus, inde genus.

sed qui terrena de nobilitate nitebas,

ecclesiam nunc spe nobiliore regis.

cuius ad ornatum bone cultor iugiter instans.

ut iam multa deo splendida dona dares, (59)

nupsisti ecclesiae, felicia vota iugasti,

hanc qui matronam dote potente reples;

cuius in amplexu ducis sine crimine vitam,

III altera nec mulier corde recepta fuit.

hanc oculis, animo retines et corde pudico:

unde tibi nupsit, castior inde manet.

illa tibi prolem peperit, sed corpore virgo.

et populum gremio fudit amata tuo.

ecce tuos natos divina ex coniuge sumptos,

et modo te gaudent quos patris umbra tegit.

proque salute gregis pastor per conpita curris,

exclusoque lupo tuta tenetur ovis.

insidiatores removes vigil arte Britannos:

nullius arma valent quod tua lingua facit.

tu quoque ieiunis cibus es, tu panis egenti:

quae sibi quisque cupit, hic sua vota videt.

divitias proprias in pauperis ore recondis,

largas mendici ventre reponis opes.

tempore quo veniet Christus, tunc omnia vobis

iudicis in facie sacculus iste refert.

sit tibi fixa salus numerosos ampla per annos,

perpetuo Felix nomine mente fide.

- IX

Ad Felicem episcopum de pascha

Tempora florigero rutilant distincta sereno

et maiore poli lumine porta patet,

altius ignivomum solem caeli orbita ducit,

qui vagus Oceanas exit et intrat aquas;

armatis radiis elementa liquentia lustrans

adhuc nocte brevi tendit in orbe diem.

splendida sincerum producunt aethera vultum

laetitiamque suam sidera clara probant. (60)

terra favens vario fundit munuscula fetu,

cum bene vernales reddidit annus opes:

mollia purpureum pingunt violaria campum,

prata virent herbis et micat herba comis.

paulatim subeunt stellantia lumina florum

arridentque oculis gramina tincta suis.

semine deposito lactans seges exilit arvis,

spondens agricolae vincere posse famem.

caudice desecto lacrimat sua gaudia palmes:

unde merum tribuat, dat modo vitis aquam.

cortice de matris tenera lanugine surgens

praeparat ad partum turgida gemma sinum.

tempore sub hiemis foliorum crine revulso

iam reparat viridans frondea tecta nemus:

myrta salix abies corylus siler ulmus acernus

plaudit quaeque suis arbor amoena comis.

construitura favos apes hinc alvearia linquens

floribus instrepitans poplite mella rapit.

ad cantus revocatur aves, quae carmine clauso

pigrior hiberno frigore muta fuit.

hinc filomela suis adtemperat organa cannis

fitque repercusso dulcior aura melo.

ecce renascentis testatur gratia mundi

omnia cum domino dona redisse suo.

namque triumphanti post tristia Tartara Christo

undique fronde nemus, gramina flore favent.

legibus inferni oppressis super astra meantem

laudant rite deum lux polus arva fretum;

qui crucifixus erat. deus ecce per omnia regnat,

dantque creatori cuncta creata precem.

salve, festa dies, toto venerabilis aevo,

qua deus infernum vicit et astra tenet,

nobilitas anni, mensum decus, arma dierum,

horarum splendor, scripula, puncta fovens.

hinc tibi silva comis plaudit, hinc campus aristis,

hinc grates tacito palmite vitis agit.

si tibi nunc avium resonant virgulta susurro,

has inter minimus passer amore cano. (61)

Christe, salus rerum, bone conditor atque redemptor,

unica progenies ex deitate patris,

inrecitabiliter manans de corde parentis,

verbum subsistens et penetrare potens,

aequalis concors socius, cum patre coaevus,

quo sumpsit mundus principe principium:

aethera suspendis, sola congeris, aequora fundis,

quaeque locis habitant quo moderante vigent,

qui genus humanum cernens mersisse profundo,

ut hominem eriperes es quoque factus homo;

nec voluisti etenim tantum te corpore nasci,

sed caro quae nasci, pertulit atque mori:

funeris exequias pateris vitae auctor et orbis,

intras mortis iter dando salutis opem.

tristia cesserunt infernae vincula legis

expavitque chaos luminis ore premi;

depereunt tenebrae Christi fulgore fugatae

et tetrae noctis pallia crassa cadunt.

pollicitam sed redde fidem, precor, alma potestas:

tertia lux rediit, surge, sepulte meus.

non decet, ut humili tumulo tua membra tegantur,

neu pretium mundi vilia saxa premant.

indignum est, cuius clauduntur cuncta pugillo,

ut tegat inclusum rupe vetante lapis.

lintea tolle, precor, sudaria linque sepulchro :

tu satis es nobis et sine te nihil est.

solve catenatas inferni carceris umbras

et revoca sursum quidquid ad ima ruit.

redde tuam faciem, videant ut saecula lumen,

redde diem qui nos te moriente fugit.

sed plane inplesti remeans, pie victor, ad orbem:

Tartara pressa iacent nec sua iura tenent;

inferus insaturabiliter cava guttura pandens,

qui rapuit semper, fit tua praeda, deus:

eripis innumerum populum de carcere mortis

et sequitur liber quo suus auctor adit;

evomit absorptam trepide fera belua plebem

et de fauce lupi subtrahit agnus oves.

hinc tumulum repetens, post Tartara carne resumpta,

belliger ad caelos ampla tropaea refers: (62)

quos habuit poenale chaos, iam reddidit in te,

et quos mors peteret, hos nova vita tenet.

rex sacer, ecce tui radiat pars magna triumphi,

cum puras animas sancta lavacra beant:

candidus egreditur nitidis exercitus undis

atque vetus vitium purgat in amne novo;

fulgentes animas vestis quoque candida signat

et grege de niveo gaudia pastor habet,

additur hac Felix consors mercede sacerdos,

qui dare vult domino dupla talenta suo.

ad meliora trahens gentili errore vagantes,

bestia ne raperet, munit ovile dei.

quos prius Evva nocens infecerat, hos modo reddit

ecclesiae pastos ubere , lacte, sinu.

mitibus alloquiis agrestia corda colendo:

munere Felicis de vepre nata seges.

aspera gens, saxo vivens quasi more ferino:

te medicante. sacer, belua reddit ovem.

centeno reditu tecum mansura per aevum

messis abundantis horrea fruge reples.

inmaculata tuis plebs haec vegetetur in ulnis,

atque deo purum pignus ad astra feras.

una corona tibi de te tribuatur ab alto.

altera de populo vernet adepta tuo.

- X

De domno Felice Namnetico, cum fluvium alibi detorqueret

Cedant antiqui quidquid meminere poetae:

vincuntur rebus facta vetusta novis.

includi fluvios si tunc spectasset Homerus,

inde suum potius dulce replesset opus:

cuncti Felicem legerent modo, nullus Achillem,

nomine sub cuius cresceret artis honor:

qui probus ingenio mutans meliore rotatu

III currere prisca facis flumina lege nova.

aggere composito removens in gurgite lapsum

quo natura negat cogis habere viam.

erigis hic vallem, subdens ad concava montem,

et vice conversa haec tumet, ille iacet. (63)

altera in alterius migravit imagine forma:

mons in valle sedet, vallis ad alta subit.

quo fuit unda fugax, crevit pigro obice terra,

et quo prora prius, huc modo plaustra meant.

collibus adversis flexas super invehis undas

et fluvium docilem monte vetante trahis.

qua rapidus flueret, veniens celer amnis obhaesit

et subito nato colle retorsit iter.

quae prius in praeceps veluti sine fruge rigabant,

ad victum plebis nunc famulantur aquae.

altera de fluvio metitur seges orta virorum,

cum per te populo parturit unda cibum.

qualiter incertos hominum scis flectere motus

qui rapidos fontes ad tua frena regis?

stet sine labe tibi, Felix, pia vita per aevum,

cuius ad Imperium transtulit unda locum.

- XI

De Nicetio episcopo Treverensi

Splendor, apex fidei, venerabile mente Niceti,

totius orbis amor pontificumque caput,

summus apostolico praecellens pastor ovili

auxisti meritis quidquid honoris habes.

divino insistens operi terrena relinquis:

cui moritur mundus, non moriture manes.

vita brevis cunctis, sed non brevis illa beatis:

cum bona non pereant, iure perennis eris.

dum tibi restrictus maneas et largus egenis,

quod facis in minimis te dare crede deo.

captivus quicumque redit sua limina cernens,

ille lares patrios, tu capis inde polos.

hic habet exul opem, ieiunans invenit escas,

qui venit esuriens hinc satiatus abit.

tristibus inponis curas purgando querellas,

et sanat cunctos una medella viros. (64)

pauperis hinc lacrimas desiccas gaudia praestans:

qui prius ingemuit, vota salutis habet,

te pascente greges numquam lupus abripit agnos:

sunt bene securi quos tua caula tegit.

templa vetusta dei revocasti in culmine prisco

et floret senior te reparante domus.

hic populis longos tribuas pia vota per annos

et maneas pastor, ne lacerentur oves.

- XII

Item de castello eiusdem super Mosella

Mons in praecipiti suspensa mole tumescit

et levat excelsum saxea ripa caput:

rupibus expositis intonsa cacumina tollit,

tutus et elato vertice regnat apex.

proficiunt colli quae vallibus arva recedunt:

undique terra minor vergit et iste subit;

quem Mosella tumens, Rodanus quoque parvulus ambit.

certanturque suo pascere pisce locum.

diripiunt dulces alibi vaga flumina fruges:

haec tibi parturiunt, Mediolane, dapes.

quantum crescit aquis, pisces vicinius offert;

exhibet hinc epulas, unde rapina venit.

cernit frugiferos congaudens incola sulcos,

vota ferens segeti fertilitate gravi.

agricolae pascunt oculos de messe futura,

ante metit visu quam ferat annus opem.

ridet amoenus ager, tectus viridantibus herbis,

oblectant animos mollia prata vagos.

hoc vir apostolicus Nicetius ergo peragrans

condidit optatum pastor ovile gregi;

turribus incinxit ter denis undique collem,

praebuit hic fabricam, quo nemus ante fuit.

vertice de summo demittunt brachia murum,

dum Mosella suis terminus extet aquis. (65)

aula tamen nituit constructa cacumine rupis,

et monti inposito mons erit ipsa domus.

conplacuit latum muro concludere campum,

et prope castellum haec casa sola facit.

ardua marmoreis suspenditur aula columnis,

qua super aestivas cernit in amne rates.

ordinibus ternis extensaque machina crevit,

ut, postquam ascendas, iugera tecta putes.

turris ab adverso quae constitit ob via clivo,

sanctorum locus est, arma tenenda viris.

illic est etiam gemino ballista volatu,

quae post se mortem linquit et ipsa fugit.

ducitur inriguis sinuosa canalibus unda,

ex qua fert populo hic mola rapta cibum.

blandifluas stupidis induxit collibus uvas,

vinea culta viret quo fuit ante frutex.

insita pomorum passim plantaria surgunt

et pascunt vario floris odore locum.

haec tibi proficiunt quidquid laudamus in illis,

qui qui bona tot tribuis, pastor opime gregis.

- XIII

Ad Vilicum episcopum Mettensem

Gurgite caeruleo pelagus Mosella relaxat

et movet ingentes molliter amnis aquas;

lambit odoriferas vernanti gramine ripas

et lavat herbarum leniter unda comas.

hinc dextra de parte fluit qui Salia fertur,

flumine sed fluctus pauperiore trahit;

hic ubi perspicuis Mosellam cursibus intrat,

alterius vires implet et ipse perit.

hoc Mettis fundata loco speciosa coruscans

piscibus obsessum gaudet utrumque latus.

deliciosus ager ridet vernantibus arvis;

hinc sata culta vides, cernis at inde rosas.

prospicis umbroso vestitos palmite colles,

certatur varia fertilitate locus. (66)

urbs munita nimis, quam cingit murus et amnis,

pontificis merito stas valitura magis:

Vilicus, aetheriis qui sic bene militat armis,

stratus humi genibus te levat ille suis.

unde humilis terris te proicis, alme sacerdos,

orando hinc patriae ducis ad astra caput;

fletibus adsiduis adquiris gaudia plebi:

pastoris lacrimis laetificantur oves.

ictibus invalidis quamvis minitetur iniquus,

tu quibus es murus, vulnera nulla timent,

et licet incluso lupus iusidietur ovili,

te custode gregis nil ibi praedo nocet.

oblectas populos vultu sine nube sereno

cunctorumque animos gratia blanda fovet;

si poscat novus hospes opem, tu porrigis escas.

invenit et proprios ad tua tecta lares.

dum satias querulum, magis obliviscitur illas

quas habet in patriis finibus exul opes.

qui sua damna refert, gemitus subducis ab ore,

gaudia restituens tristia cuncta fugas.

protegis hinc nudos, illinc tu pascis egentes;

nil tibi reddit inops, reddit amore deus.

horrea praemittis melius quam condita servans:

quas sic diffundis dat paradisus opes.

culmina templorum renovasti, Vilice cultor:

cum veniet dominus, stat labor ecce tuus.

commissum video non suffodisse talentum,

sed magis aptatum multiplicatur opus.

longius extensos peragas tam digna per annos

et maneat semper nomen, opime, tuum.

a Item ad eundem

Pastor opime gregis, cunctis tua pabula prosunt:

III qui satias animas, quam bene membra foves!

sic avidos reddis convivas nectare lactis,

ut scutella levet quod cocleare solet. (67)

b Item ad eundem

Currit ovis repetens a te sua pascua, pastor:

qui cibus esse soles, da mihi panis opem.

c De pictura vitis in mensa eius dictum

Vitibus intextis ales sub palmite vernat

et leviter pictas carpit ab ore dapes.

multiplices epulas meruit conviva tenere:

aspicit hinc uvas, inde Falerna bibit.

d De piscibus in mensa eius

Retia vestra, pater, oneroso pisce redundant.

apparet Petri vos meruisse vices.

- XIV

De pontifice Carentino Coloniae

Carentine, decus fidei, deitatis amice,

nomine de proprio care, perennis amor,

pontificem pollens Agripina Colonia praefert,

frugiferis agris digne colone dei.

si videas aliquos quacumque ex gente creatos,

quamvis ignotos mox facis esse tuos.

quos semel adfectu adstringis pietate paterna

ulterius numquam dissociare potes;

nec subito veniens veluti fugitiva recedit,

sed concessa cito gratia fixa manet.

verba dei conplens sicut te diligis ipsum,

a te ita diligitur proximus omnis homo.

vocis apostolicae sectator dignus haberis,

quae caros animos praeposuit fidei.

tranquillus placidus mitis, sine nube serenus,

cui rabies mundi nil dominare potest, (68)

pectora cunctorum reficis dulcedine verbi,

laetificas vultu tristia corda tuo.

pauperibus cibus es, sed et esurientibus esca,

rite pater populi dando salutis opem.

aurea templa novas pretioso fulta decore;

tu nites, unde dei fulget honore domus.

maioris numeri quo templa capacia constent,

alter in excelso pendulus ordo datur.

sollicitat pia cura gregis te, pastor opime,

nil lupus ab stabulis quo vigilante rapit.

tempora longaevo teneas felicia tractu

et per te domini multiplicentur oves.

- XV

De Igidio episcopo Remorum

Actibus egregiis venerabile culmen, Igidi,

ex cuius meritis crevit honore gradus,

subtrahor ingenio, compellor amore parato

laudibus in vestris prodere pauca favens.

namque reus videor tantis existere causis,

si solus taceam quidquid ubique sonat.

sed quamvis nequeam digno sermone fateri,

da veniam voto me voluisse loqui.

exiit in mundo gestorum fama tuorum

et meritis propriis sidus in orbe micas.

clarior effulges quam Lucifer ore sereno:

ille suis radiis, tu pietate nites.

nil lupus insidiis cauto subducit ovili

te pastore sacro pervigilante gregem.

facundo eloquio caelestia dogmata fundis,

ecclesiae crevit te monitore domus.

pontificis studio correctio plebis haberis;

ne tenebrae noceant, semita lucis ades.

cunctorum recreas animos dulcedine verbi,

qui satias epulis, pascis et ore greges.

praecepta inplentur: non solo pane cibamur;

delicias capimus quas tua verba ferunt.

ut gaudet corpus cui mitior esca paratur,

sic animae gaudent si tua lingua sonet. (69)

haeresis ira cadit forti te milite Christi,

adquiris regi qui dedit arma tibi,

qui purgas spinis agros sermone colente,

et mundata deo surgit ubique seges.

qui venit huc exul tristis defessus egenus,

hic recipit patriam te refovente suam.

quae doluit tollis, gemitus in gaudia vertens,

exilium removes, reddis amore lares.

pauper habere cibum, meruit quoque nudus amictum,

invenit hic semper, quae bona quisque cupit.

consultum tribuis generaliter omnibus unum,

qui populi pater es, tot pia rite regis.

haec tibi vita diu domino tribuente supersit

atque futura micet lucidiore die.

- XVI

Ad Hilarium

Lux sincera animi, semper mihi dulcis Hilari,

quamvis absentem quem mea cura videt,

cuius honestus amor tantum mea corda replevit,

ut sine te numquam mente vacante loquar:

versibus exiguis mandamus vota salutis;

quae dedit affectus sint tibi cara, precor.

- XVII

De Bertechramno episcopo, cum elevaretur in currum

Curriculi genus est memorat quod Gallia raedam:

molliter incedens orbita sulcat humum ;

exiliens duplici biiugo volat axe citato

atque movet rapidas iuncta quadriga rotas.

huc ego dum famulans comitatu iungor eodem

et mea membra cito dum veherentur equo,

pontificisque sacri Bertechramni actus honore

conprendente manu raptus in axe levor. (70)

qualiter inplumes fetus pia mater hirundo

confovet et placide pinnula tensa tegit,

sic bonitate potens, affectu dives opimo

in proprium pastor molle sedile locat.

nec solum amplectens pia mens, sed diligit omnes,

unde magis populis unicus extat amor.

- XVIII

Item ad eundem de opusculis suis

Ardua suscepi missis epigrammata chartis

atque cothurnato verba rotata sofo.

percurrens tumido spumantia carmina versu

credidi in undoso me dare vela freto:

plana procellosos ructavit pagina fluctus

et velut Oceanas fonte refudit aquas.

vix modo tam nitido pomposa poemata cultu

audit Traiano Roma verenda foro.

quid si tale decus recitasses in aure senatus?

stravissent plantis aurea fila tuis;

per loca, per populos, per compita cuncta videres

currere versiculos plebe favente tuos.

sed tamen in vestro quaedam sermone notavi

carmine de veteri furta novella loqui;

ex quibus in paucis superaddita syllaba fregit

et pede laesa suo musica cloda gemit.

nunc, venerande pater, prece voto voce saluto,

commendans animum supplice corde meum.

sit tua vita diu, cuius modulante Camena

cogimur optatis reddere verba iocis.

- XIX

Ad Agricolam episcopum

Praesul, honoris apex, generis fideique cacumen,

cultor agri pollens, pastor opime gregis,

cum mea terra manu meruit genitoris arari,

reddatur nati vomere culta sui. (71)

nam pater, affectu dulci memorabilis orbi,

me vobiscum uno fovit amore duos;

corde parens, pastu nutrix, bonus ore magister

dilexit coluit rexit, honesta dedit.

ille pio studio sulcata novalia sevit:

quod pater effudit hoc mihi semen ale.

- XX

Ad Felicem episcopum Biturigum, scriptum in turrem eius

Quam bene iuncta decent, sacrati ut corporis agni

margaritum ingens aurea dona ferant!

cedant chrysolitis Salomonia vasa metallis:

ista placere magis ars facit atque fides.

quae data, Christe, tibi Felicis munera sic sint,

III qualia tunc tribuit de grege pastor Abel,

et cuius tu corda vides, pietate coaeques

siraptae merito quae dedit aera duo.

- XXI

Domino sancto atque apostolicis actibus praeconando, domno pio et peculiariter

dulci in Christo, patri Avito papae Fortunatus humilis

Officiis intente piis, pater urbis Avite,

gloria pontificum, noster et altus amor,

per quem plebs, regio, peregrinus et hospes aluntur,

in quo cuncta capit quae sibi quisque cupit:

ex opere inmeritus merui pia dona patroni.

ne minimam pascens inmemor esses ovem.

qui trahis ore greges aeterna ad pabula Christi,

qualiter hinc vivant est quoque cura tui.

semper et absentes praesens tua protegit ala:

quo pede non curris, munere totus ades. (72)

muneribus vestris Agnes aut Radegundis

multiplici orantes fomite vocis agunt.

ad caelos penetranda seras, pater alte, talenta,

quae centena suo tempore culta metas.

per dominum regemque bonum precor, aulice praesul,

ut Fortunati sis memor, alme, tui.

- XXII

Ad eundem

Paruimus iussis, sacer ac venerande sacerdos

et pater, imperiis, dulcis Avite, tuis.

garrulitate levi potius stridente cicuta

quam placeat liquido nostra camena melo;

sed tamen, ut veniam tribuas, pietatis amator

intende obsequium nec trutinato sophum.

munere pro magno modicus haec parvula solvo:

pensetur votis. est cui lingua rudis.

a Item ad eundem

Virtutum quid celsa fides mereatur honoris,

summe sacerdotum, dulcis Avite , probas ,

qui nectens animos cunctorum in amore beato

post te, care pater, pectora capta trahis.

sed tamen inter eos, tua quos dulcedo replevit,

promptus in affectu portio maior agor.

lumen dulce meum, patriae vigor, altor egentum.

spes peregrinorum, ductor honorque patrum,

si mea vox iugi resonaret acumine carmen,

laude minor loquerer, maior amore, pater;

maxima sed nostri datur haec occasio voti,

vel memorare tuum nomen, opime, sacrum.

commendantur item vestrae pietatis amori,

Agnes voce humili cum Radegunde pari,

larga salutiferos vigeat tibi vita per annos,

nam tua quae fuerit fit mea, care, salus.

- XXIII

(72)

De domno Agerico episcopo de Vereduno

Vrbs Vereduna, brevi quamvis claudaris in orbe,

pontificis meritis amplificata places:

maior in angusto praefulget gratia gyro,

Agerice, tuus quam magis auxit honor.

plurima magnarum fudisti semina laudum,

quae matura operis fertilitate metes.

tempore praesenti victum largiris egenis,

unde futura dies centuplicabit opes.

dogmatis arcani reseras penetralia pastor,

nec solum dapibus, pascis et ore greges.

templa vetusta novas pretiosius et nova condis,

cultior est domini te famulante domus.

egregios fontes sacri baptismatis exples :

tam pia divino fonte repletus agis.

candida sincero radiat haec aula sereno,

et si sol fugiat, hic manet arte dies,

ad nova templa avide concurrunt undique plebes

et tribuis populis plus in amore deum.

te solamen inops meruit, te nudus amictum,

et solus cunctis potus et esca manes.

felix qui meritis, aeternae lucis amator,

tempore tam modico non moritura paras.

a Item de Agerico episcopo de Vereduno

Phoebus ut elatum suspendit in aethera currum

purus et igniferum spargit ubique iubar,

effusis radiis totum sibi vindicat orbem,

montes, plana replens ima vel alta tenet.

sic, praesul, splendore animi cum sole coruscas:

ille suis radiis fulget et ipse tuis.

Agerice sacer, cuius sermone colente

ecclesiae segetes fertilitate placent,

terrenis sterilis rebus, fecunde supernis,

humana spernens, dives iture polis, (74)

inlecebris mundi mundus, lasciva repellens,

nil cui subripuit carnis amarus amor.

lubrica culpa perit, neque mors de crimine gaudet,

cum tua delictis liber a membra vides.

in templis habitando piis sic purus haberis,

ut tua corda, pater, sint pia templa dei.

eligit in tali Christus se vase recondi:

quam sibi purgavit possidet ipse domum.

non dolus in labiis, nec sunt fera nubila mentis:

sinceris animis vernat in ore dies,

doctilocum flumen salienti fonte refundis

et sensus steriles voce rigante foves.

ardua caelorum pandis mysteria terris,

per quem plebs dominum seit timet orat amat.

dogmate divino, praesul facunde, triumphas,

dans pastor monitis, ne premat error oves.

deliciis reficis quas caelum arva unda ministrat,

et satiat populos hinc cibus, inde fides.

sumit pauper opem, tristis spem, nudus amictum,

omnia quidquid habes omnibus esse facis.

hic tibi longa salus maneat, licet inde futura,

atque diu, pastor, pro grege vota feras.

- XXIV

Ad virum venerabilem Anfionem presbyterum

Vir pietate calens, blanda dulcedine vernans,

cuius in aspectu mens pretiosa micat,

quem prius ut merui cognoscere lumine vultus,

conspexi sensus lumen inesse tibi,

Anfion, mihi care pater, venerande sacerdos

atque meo semper corde tenendus amor;

qui quemcumque novum videas facis esse propinquum,

si genus ignores, fit tibi mente parens.

provocat alloquio cunctos iucunda voluntas,

cogis et unianimes iugiter esse tuos.

ingenio vivax, sensus moderamine firmus,

pondere consilii fixus ubique manes, (75)

qui bene cauta regis maturae frena senectae,

cui quem praestat honor scis moderare gradum.

promptus ad omne decus larga bonitate redundas,

cui se coniungit quisquis in urbe venit.

profluus humane frugem venientibus öfters

et tua fit populis omnibus una domus;

verbis quippe suis quem papa Leontius effert:

iudicio tanti credimus ista viri.

- XXV

Ad Paternum abbatem de codice emendato

Paruimus tandem iussis, venerande sacerdos,

nominis officium iure, Paterne, regens,

qui propriis meritis ornans altaria Christi

tam prece quam voto das placitura deo.

supplico, cede tamen, si quid me forte fefellit:

nam solet iste meas error habere manus.

obtineat supplex modo pagina missa salutis,

haec quoque cum relegis me memorare velis.

- XXVI

Ad Rucconem diaconum, modo presbyterum

Altaris domini pollens , bone Rucco, minister,

hinc tibi festinus mando salutis opus.

nos maris Oceani tumidum circumfluit aequor,

III te quoque Parisius, care sodalis, habet;

Sequana te retinet, nos unda Britannica cingit:

divisos terris alligat unus amor.

non furor hic pelagi vultum mihi subtrahit illum

nec boreas aufert nomen, amice, tuum.

pectore sub nostro tam saepe recurris amator,

tempore sub hiemis quam solet unda maris.

ut quatitur pelagus quotiens proflaverit eurus,

stat neque sic animus te sine, care, meus.

blanda serenato tempestas pectore fervet

atque ad te varia mobilitate trahit. (76)

sed memor esto mei votumque repende petenti,

ut pariter paribus det sua dona deus,

humanam mentem Christi quo gratia ditet

ac domino nostro sensus et ora vacent.

- XXVII

Ad archidiaconum de Meldis

Si mihi vel vestros licuisset cernere vultus,

munere pro tanto plurima verba darem.

direxit nobis mustum tua cara voluntas,

et dulces animos dulcia dona probant.

quem non vidisti promptus satiare parasti:

quid facias illi qui tibi notus adest?

det tibi larga deus, qui curam mente fideli

de grege pontificis, magne minister, habes.

- XXVIII

Ad Iohannem diaconum

Pignus amicitiae semper memorabile nostrae

versibus exiguis, care Iohannis , habe ,

ut, cum me rapiunt loca nunc incognita forsan,

non animo videar, dulcis, abesse tuo.

Anthemium patrem per te, venerande, saluto,

cuius in affectu consolidatus agor.

Hilarium pariter nobis in amore tenacem

insero carminibus, quem mea corda colunt.

perpetuo maneas meritis felicibus aevo:

haec quoque cum relegis me memorare velis.

- XXIX

Ad Anthimium diaconum

Suscipe versiculos, Anthimi, pignus amantis ,

quos tibi sincero pectore fudit amor. (77)

cum tua blanditus retineret lumina somnus

lassaque fecisset membra iacere toro,

dum dubito, pecco nolens vexare quietum:

sic mea culpa tui causa soporis erit.

discedo tacitus, veluti fur, indice nullo,

nec dixi amplectens: frater amate, vale.

non licuit mandata animo committere caro

nec tenuit verbis hora vel una tuis.

testificor dominum mihi fortiter esse molestum,

quod sic abscedo nec tua dicta fero.

sed cui plura volens poteram tunc dicere praesens,

nunc faciat paucis pagina missa loqui.

haec tamen ante deum rogo te mihi munera praestes:

omnibus ut semper, carus ubique mices;

nemo mihi vestem, denaria nemo ministret :

quod dulcedo monet, hoc mihi nemo neget.

- XXX

Ad Sindulfum diaconum

Frater amore dei, digno memorabilis actu,

pectore fixe meo frater amore dei:

carpe libenter iter quod ducit ad aetheris aulam:

altius ut surgas, carpe libenter iter.

fer patienter onus neque te pia sarcina lasset:

unde manet requies, fer patienter onus.

subdere colla decet, quia sunt iuga dulcia Christi:

quo mereamur opem, subdere colla decet.

qui sua rura colit solet horrea plena tenere,

nec ieiunus erit qui sua rura colit.

per mare nauta volat quo multa pecunia crescat:

mercibus ut placeat per mare nauta volat;

non timet ille necem rabie turbante procellae:

ut lucretur opes non timet ille necem.

miles ad arma venit quaerens per vulnera palmam:

ut redeat victor, miles ad arma venit.

proelia sume libens mihi tu quoque, care sodalis:

unde triumphus erit, proelia sume libens. (78)

quisquis amore venit nescit se ferre laborem:

nemo labore iacet quisquis amore venit.

carmina parva ferens tibi debita reddo salutis:

des meliora, precor, carmina parva ferens.

IV

Venantius FortunatusCarmina0Saeculo VI

Venantius Fortunatus

Carmina

Liber IV

Saeculo VI

Liber III Liber V

Migne Patrologia Latina Tomus 88

- I

Epitaphium Eumeri episcopi civitatis Namneticae

Quamvis cuncta avido rapiantur ab orbe volatu,

attamen extendit vita beata diem,

nec damnum de fine capit cui, gloria, vivis,

aeternumque locum missus ad astra tenet.

hoc igitur tumulo requiescit Eumerius almo,

per quem pontificum surgit opimus honor.

stemmate deducit fulgens ab origine culmen,

et meritis priscos crescere fecit avos.

emicuit populis geminum memorabile donum:

inde gradu iudex, hinc pietate pater.

dulcis in eloquio, placidus moderamine sacro,

in cuius sensu perdidit ira locum,

alterius motus patienti pectore vicit:

ut levitas laesit, hoc gravitate tulit.

si ab externis properavit sedibus hospes,

mox apud hunc proprios sensit habere lares;

hic habitare volens patriis rudis exul ab oris

oblitus veterem huius amore patrem.

gaudet arrisit, probat is se cernere flentem:

alterius lacrimas mox facit esse suas. (80)

partitus cum ventre vices pietate magistra

unde tulit luctus, mox ibi vota dedit.

pauperibus dives censum transfudit egenis,

ante bonus tribuit quam peteretur opem.

semina iactavit centeno pinguia fructu,

cui modo de reditu messis adulta placet.

unica cura fuit, cunctos ut viseret aegros,

ipse quibus medicus vixit et ipse cibus.

extulit ecclesiae culmen; quod restitit unum

venit ad heredem, qui cumularet opus.

felix ille abiit, Felicem in sede reliquit,

heredis meritis vivit in orbe pater.

- II

Epitaphium domni Gregori episcopi civitatis Lingonicae

Postquam sidereus disrupit Tartara princeps, sub pedibus iusti, mors inimica, iaces.

hoc veneranda sacri testatur vita Gregori,

qui modo post tumulos intrat honore polos.

nobilis antiqua decurrens prole parentum,

nobilior gestis nunc super astra manet.

arbiter ante ferox, dehinc pius ipse sacerdos

quos domuit iudex fovit amore patris.

triginta et geminos pie rexit ovile per annos

et grege de Christi gaudia pastor habet,

si quaeras meritum, produnt miracula rerum,

per quem debilibus fertur amica salus.

- III

Epitaphium domni Tetrici episcopi civitatis Lingonicae

Palma sacerdoti, venerando Tetrice cultu,

te patriae sedes, nos peregrina tenent.

te custode pio numquam lupus abstulit agnum,

nec de fure timens pascua carpsit ovis; (81)

sex qui lustra gerens et per tres insuper annos

rexisti placido pastor amore gregem.

nam ut condirentur divino corda sapore,

fudisti dulcem iugiter ore salem.

summus amor regum, populi decus, arma parentum,

ecclesiae cultor, nobilitatis honor,

esca inopum, tutor viduarum, cura minorum:

omnibus officiis omnia, pastor, eras.

sed cui praebebat varie tua cura medellam,

funere rectoris plebs modo triste gemit.

hoc tamen, alme pater. speramus: dignus in astris

qualis honore nites, hic pietate probes.

- IV

Epitaphium domni Galli episcopi civitatis Arvernae

Hostis inique Adam, paradiso fraude repellis:

ecce deus famulos praestat adire polos.

invide, sic tua mors homini meliora paravit:

tu expellis terris, hic dat et astra suis.

testis et antestis Gallus probat ista beatus.

nobilis in terris, dives eundo polis.

qui Christi auxilio fultus nec adultus in annis,

se maiora petens, odit amore lares.

effugit amplexus patrios matremque relinquit:

qui monachum regeret, quaeritur abba parens.

illic tiro rudis generoso coepit ab aevo

militiae domini belliger arma pati.

Quintiano demum sancto erudiente magistro

pulchrius est auro corde probatus homo.

inde palatina regis translatus in aula.

Theuderice, tuo vixit amore pio.

mox ubi destituens terras petit astra magister,

cessit discipulo cura tuenda gregem.

pontificatus enim moderans ita rexit habenas,

pastor ut officiis esset, amore pater, (82)

mansuetus patiens bonus aequus amator amandus;

non erat offensae, sed locus hic veniae.

si qua supervenit, facta est iniuria virtus:

unde furor poterat, inde triumphus erat.

plebem voce fovens quasi natos ubere nutrix,

dulcia condito cum sale mella rigans,

hoc opus exercens praesciit dona futuri,

se pastore nihil posse perire gregi.

sic pater ecclesiam regit in quinquennia quinque,

bis terdena tamen lustra superstes agens.

hinc meliore via sanctum ad caelestia vectum

non premit urna rogi, sed tenet ulna dei.

- V

Epitaphium Ruriciorum episcoporum civitatis Limovecinae

Invida mors, rabido quamvis miniteris hiatu,

non tamen in sanctis iura tenere vales.

nam postquam remeans domuit fera Tartara Christus,

iustorum meritis sub pede victa iaces.

hic sacra pontificum toto radiantia mundo

membra sepulchra tegunt, spiritus astra colit.

Ruricii gemini flores, quibus Aniciorum

iuncta parentali culmine Roma fuit,

actu mente gradu spe nomine sanguine nexi

exultant pariter hinc avus, inde nepus.

tempore quisque suo fundans pia templa patroni

iste Augustini, condidit ille Petri.

hic probus, ille pius, hic serius, ille serenus,

certantes pariter quis cui maior erit,

plurima pauperibus tribuentes divite censu

misere ad caelos quas sequerentur opes. (83)

quos spargente manu redimentes crimina mundi

inter apostolicos credimus esse choros.

felices qui sic de nobilitate fugaci

mercati in caelis iura senatus habent!

- VI

Epitaphium Exoci episcopi civitatis Limovecinae

Quamvis pontificem premeret tremebunda senectus,

attamen haec voluit plebs superesse patrem;

aut si naturae mutari debita possent,

pro pastore suo grex properasset iter.

sed quia non licuit, populum spes consulat illa,

quod hunc pro meritis vexit ad astra fides.

inmaculata deo conservans membra pudore

Exocius meruit iam sine fine diem,

pectore sub cuius regnans patientia victrix

fluctibus in tantis anchora sensus erat.

felle carens animus, placida dulcedine pastus,.

nesciit offensis ira referre vices.

templorum cultor. recreans modulamine cives

vulneribus patriae fida medella fuit.

qui tria lustra gerens in pontificatus honore

IV pergit ad antiquos plebe gemente patres,

non decet hunc igitur vacuis deflere querellis,

post tenebras mundi quem tenet aula poli.

- VII

Epitaphium Chalacterici episcopi civitatis Carnotenae

Inlacrimant oculi, quatiuntur viscera fletu

nec tremuli digiti scribere dura valent,

dum modo, qui volui vivo, dabo verba sepulto,

carmine vel dulci cogor amara loqui. (84)

digne tuis meritis. Chalacterice sacerdos,

tarde note mihi, quam cito, care, fugis!

tu patriam repetis, nos triste sub orbe relinquis:

te tenet aula nitens, nos lacrimosa dies,

ecce sub hoc tumulo pietatis membra quiescunt

dulcior et melli lingua sepulta iacet:

forma venusta decens, animus sine fine benignus

vox suavis, legem promeditata dei,

spes cleri, tutor viduarum, panis egentum,

cura propinquorum, totus ad omne bonum;

organa psalterii cecinit modulamine dulci

et tetigit laudi plectra beata dei,

cautere eloquii bene purgans vulnera morbi,

quo pascente fuit fida medella gregi.

sex qui lustra gerens, octo bonus insuper annos,

ereptus terrae iustus ad astra redis.

ad paradisiacas epulas te cive reducto

unde gemit mundus gaudet honore polus.

et quia non dubito quanta est tibi gloria laudum,

nec debes fleri, talis amice dei.

haec qui, sancte pater, pro magnis parva susurro,

pro Fortunato, quaeso, precare tuo.

- VIII

Epitaphium Cronopi episcopi civitatis Petrocoricae

Si terrena, sacer, quondam tibi cura fuisset,

carmine plus lacrimas, quam modo verba darem.

sed quia tu mundus nec sunt tibi crimina mundi,

nos gaudere mones qui sine morte manes.

antistes pietate calens, venerande Cronopi,

membra sepulchra tegunt, spiritus astra tenet.

ordo sacerdotum cui fluxit utroque parente:

venit ad heredem pontificalis apex.

hunc tibi iure gradum successio sancta paravit,

ut quasi iam merito debitus esset honor.

nobilis antiquo veniens de germine patrum,

sed magis in Christo nobilior merito, (85)

sic vultu semper placidus ceu mente serenus,

pectore sincero frons sine nube fuit;

cuius ab eloquio nectar per verba fluebat,

vinceres ut dulces ore rigante favos.

nudorum tu vestis eras, algentis amictus:

qui ad tua tecta fugit. tectus et ipse redit.

divitias omnes inopum sub ventre locasti,

unde tibi semper viva talenta manent:

esuriens epulum, sitiens te sumere potum.

cernere te meruit tristis et exul opem.

implesti propriis viduatam civibus urbem

videruntque suos te redimente lares.

quam lupus ab stabulis tulerat frendente rapina,

te pastore gregis reddita plaudit ovis.

templa exusta celer revocasti in culmine prisco,

hinc tua sed caelis stat sine labe domus.

ipse bis octono vixisti in corpore lustro:

nunc tibi pro meritis est sine fine dies.

- IX

Epitaphium Leonti episcopi anterioris civitatis Burdegalensis

Vltima sors avido graviter properavit hiatu,

pastorem rapiens qui fuit arma gregis.

hoc recubant tumulo venerandi membra Leonti,

quo stetit eximium pontificale caput.

quem plebs cuncta gemens confusa voce requirit:

hinc puer, hinc iuvenis deflet, et inde senes.

defensoris opem hic omnis perdidit aetas,

et quantum coluit nunc lacrimando docet.

nemo valet siccis oculis memorare sepultum,

qui tamen in populo vivit amore pio.

egregius, nulli de nobilitate secundus,

moribus excellens, culmine primus erat.

hic pietate nova cunctis minor esse volebat:

sed magis his meritis et sibi maior erat.

quo praesente viro meruit discordia pacem,

expulsa rabie corda ligabat amor.

ecclesiae totum concessit in ordine censum

et tribuit Christo quod fuit ante suum; (86)

ad quem pauper opem, pretium captivus habebat,

hoc proprium reputans quod capiebat egens;

cuius de terris migravit ad astra facultas,

et plus iste deo quam sibi vixit homo,

cordis in amplexu retinens et pectore plebem.

diceret ut populum se generasse patrem.

namque suos cives placida sic voce monebat,

confitereris ut hunc ad sua membra loqui.

ingenio vigilans, dives quoque dogmate Christi,

et meruit studio multiplicare gradum.

largior in donis absens sibi iunxit amantes:

et quo non fuerat, munere notus erat.

principibus carus huiusque amor unicus urbis.

festinans animis omnibus esse parens.

lustra decem pollens, septem quoque vixit in annos;

mox urguente die raptus ab orbe fuit.

sed quis cuncta canat, cum tot bona solus habebat?

nunc uno in tumulo plurima vota iacent.

haec tibi parva nimis, cum tu merearis opima,

carmina Theudosius praebet amore tuus.

- X

Epitaphium Leonti episcopi sequentis civitatis Burdegalensis

Omne bonum velox fugitivaque gaudia mundi;

prosperitas hominum quam cito rapta volat!

malueram potius cui carmina ferre salutis.

perverso voto flere sepulchra vocor.

hoc recubant tumulo venerandi membra Leonti,

quem sua pontificem fama sub astra levat.

nobilitas altum ducens ab origine nomen.

quale genus Romae forte senatus habet;

et quamvis celso flueret de sanguine patrum,

hic propriis meritis crescere fecit avos:

regum summus amor, patriae caput, arma parentum,

tutor amicorum, plebis et urbis honor.

templorum cultor,. tacitus largitor egentum,

susceptor peregrum distribuendo cibum. (87)

longius extremo si quis properasset ab orbe,

advena mox vidit, hunc ait esse patrem;

ingenio vivax, animo probus, ore serenus,

et mihi qualis erat pectore flente loquor.

hunc habuit darum, qualem modo Gallia nullum;

nunc humili tumulo culmina celsa iacent.

placabat reges, recreans moderamine cives:

gaudia tot populis, heu, tulit una dies,

lustra decem felix et quattuor insuper annos

vixit, et a nostro lumine raptus obit.

funeris officium, magni solamen amoris,

dulcis adhuc cineri dat Placidina tibi.

- XI

Epitaphium Victoriani abbatis de monasterio Asanae

Quisquis ab occasu properas huc, quisquis ab ortu,

munus in hoc tumulo quod venereris habes.

respice ditatum caelesti dote talentum,

cuius semper habet pectoris arca deum.

religionis apex, vitae decus, arma salutis

eximius meritis Victorianus adest,

dignum opus exercens qui fructificante labore

IV cunctis, non soli vixit in orbe sibi.

plurima per patriam monachorum examina fundens

floribus aeternis mellificavit apes.

lingua potens, pietas praesens, oratio iugis :

sic fuit, ut iam tum totus ad astra foret.

plura salutiferis tribuens oracula rebus

saepe dedit signis vita beata fidem.

bis senis rexit patrio moderamine lustris

rite deo placitas pastor opimus oves.

calle sequens recto sacra per vestigia Christum,

nunc fruitur vultum quem cupiebat amor.

- XII

Epitaphium Hilari presbyteri

Omnes una manet sors inreparabilis horae,

cum venit extremus lege trahente dies,

sic furit ira necis neque nos fugit orbita mortis;

pulvere facta caro est. non nisi pulvis erit.

haec tamen insignes animas spes non vacua pascit,

quod qui digna gerit de nece nulla timet.

hoc iacet in tumulo venerandus Hilarius actu,

corpore qui terras et tenet astra fide,

vir bonus. egregia de nobilitate refulgens,

inter honoratos germinis altus apex.

conubio iunctus simili. sed coniuge rapta,

stans in amore dei, non fuit alter amor.

utilis in propriis, doctus moderamine legis,

cuius iudicium pondere libra fuit,

iustitiam tribuens populis examine recto:

vendita res pretio non fuit ulla suo.

funeris officio lacrimans Euantia caro

contulit haec genero membra sepulchra suo.

- XIII

Epitaphium Servilionis presbyteri

Quamvis longa dies, brevis hic et hospita lux est;

sola tamen nescit vita beata mori.

hoc igitur tumulo Servilio clausus habetur,

nobilis et merito nobiliore potens.

ipse palatinam rexit moderatius aulam

commissaeque domus crescere fecit opes.

presbyter inde sacer mansit venerabilis urbi,

servitioque dei libera vita fuit. (89)

orfanus hic patrem, viduae solacia deflent,

unde magis caelis gaudia vera tenet.

pontificem genitum vidit dehinc munere Christi;

raptus ab orbe quidem laetus ad astra redit.

- XIV

Epitaphium domni Praesidi

Vita brevis hominum, sed non brevis illa piorum,

dum migrante die prosperiora tenent.

qui meruere magis de carcere carnis euntes

post tenebras mundi luce perenne frui.

ex quibus hic recubans meritis Praesidius almis

carne tenet tumulum , spiritus igne polum.

pectore de proprio Christi responsa rigando

multorum extinxit fonte fluente sitim.

invitans instanter oves ad pascua regis

distribuit dulcem fratribus ore salem.

nam quotiens monachus peccati est vulnere fixus

missus ad artificem, certa medella fuit.

ibat ad abbatem famulans sanctumque magistrum

discipulus humilis, qui fuit ante tumens.

talibus officiis intentus amore Tonantis

inter et angelicos fulget honore choros.

- XV

Epitaphium Boboleni diaconi

Innumeris hominum subiecta est vita periclis,

casibus et variis sors inimica premit.

nam recubando toro Bobolenus, honore diacon,

dum fruitur somno, mors rapit atra virum.

hostis in insidiis securo caede securis

percutiens cerebrum fecit obire dolo.

die, tibi quid prodest scelus hoc peragendo, nefande?

ille deo vivit, tu moriture peris.

martyris ille decus meruit, tu damna latronis;

hinc sibi palma placet. sed tibi poena manet.

- XVI

(89)

Epitaphium Attici

Quamvis longa seni ducatur in ordine vita,

cum venit extremum, nil valet esse diu.

sed quia nemo fugit, nisi terram terra recondat,

lege sub hac cunctos sors rapit una viros.

celsus in hoc humili tumulo iacet Atticus ille,

qui dabat eloquio dulcia mella suo,

inpendens placidam suavi modulamine linguam,

pacificusque suus sermo medella fuit.

cuius abundantem venerata est Gallia sensum

excoluitque senem semper honore patrem.

clarus ab antiquis, spes nobilitatis opimae,

sufficiens propriis nulla rapina fuit,

dogmata corde tenens plenus velut arca libellos?

quisquis quod voluit fonte fluente bibit,

consilio sapiens, animo pius, ore serenus,

omnibus ut populis esset amore parens.

sic venerabilibus templis, sic fudit egenis.

mitteret ut caelis quas sequeretur opes.

- XVII

Epitaphium Arcadi iuvenis

Omne bonum velox fugitivo tempore transit;

quae placitura videt, mors magis illa rapit.

hic puer Arcadius, veniens de prole senatus,

festinante die raptus ab orbe iacet.

parvula cuius adhuc freno se vinxerat aetas,

ut teneris annis surgeret ipse senes.

eloquio torrens, specie radiante venustus,

vincens artifices et puer arte rudis.

quo me, forma, rapis laudes memorare sepulti?

singula si memores, plus lacrimanda mones.

sed quoniam nulla maculatus sorde recessit,

nulli flendus erit quem paradisus habet.

- XVIII

- XIX

- XX

- XXI

- XXII

- XXIII

- XXIV

- XXV

- XXVI

- XXVII

- XXVIII

V

Venantius FortunatusCarmina0Saeculo VI

Venantius Fortunatus

Carmina

Liber V

Saeculo VI

Liber IV Liber VI

Migne Patrologia Latina Tomus 88

- I

Ad Martinum episcopum Galliciae DOMINO SANCTO ATQVE APOSTOLICO ET IN CHRISTI REGIS EXERCITV POST DVCEM PAVLVM PRIMIPILO MARTINO EPISCOPO FORTVNATVS.

Felici propulsa flatu recreabilis opinionis vestrae nostras aures aura demulsit et molli blandita lapsu, sibilo crepitante paradisiaci horti odoramenta saburrans, suavium florum nuntia nares ipsas aromate respirante suffivit, admodulanter indicans, sicut ad orientem Eden a principio, ita decurso saeculo alterum ad occasum deus plantasset Elysium, in quo fortior Adam, id est Martius Martinus, inexpugnabilis accola, Christi fide ditior viveret perpetuo servante mandato; quem non tam ad auram dominus revisendum post meridiem pergeret, quam ipse vir factus paradisus inter perspicui cordis zmaragdinas plateas et vernantis operis inumbrantes corymbos (non quod ficus tegeret, sed fructus ornaret) inambulantis in se beati redemptoris adhaesura vestigia coherceret fide figente: unde nec ad momentum pii conditoris laberetur praesentia quia nec in atomo plasma notaretur in culpa, sed per illas beatitudines velut odori nemoris inlectus deliciis et vernulam dominus et verna dominum possideret; utpote cum, alternante sibi concatenati dulcedine, nec iste fugaretur admissu nec ille fraudaretur amplexu.

(2) Hinc inhiantibus animis, medullis aestuantibus, oculis suspectis, palmis extensis, fervens magis quam sitiens praestolabar epistolae vestrae magna, si vel parva nubecula madidanti vellere bibulus umectarer, desiderii conscius, vota voto praeveniens, si (102) quid de vobis certissime vel per undas mobiles fixa mihi littera nuntiaret, ita ut ariditatem meam conloquii vestri temperaturus imber sic inrigaret, paginam ne deleret.

(3) Quo tamen providentiae divinae consulto per filium vestrum, venerandum mihi Domitium, sancta caritate refertam suscepi crescens epistolam quae, ut vos nostis arte conpacta, ut ego sensi flore confecta, bibentem se potius quam legentem fere per singulos apices pigmentato affamine inebriatura dives pauperem propinavit et, ut ita dixerim, quasi Falerni nobilis ipso me prius odore pincernante supplevit, gemina dicendi fruge congesta, condita sale, melle perfusa, permixta blanditie cum vigore, me[que] peregrini poculi quantum desuetum plus avidum dum pars inlicet, pars deterret (in ancipiti posito conviva rusticulo nec sustinente magna bibente) consentio dulcedini qui cedo virtuti.

(4) Hoc igitur fluente dono venit ad me, fateor, per cana ponti fons poculi, venit, pater optime, per salsum mare quod sitim restingueret, venit Oceanitide miscente [e] fluctu mera dulcedo, cuius liquor non fauce tenus saperet, sed arcana mulceret: quippe quod non carnem foveris tali potu, sed spiritum; unde, ut vere prosequar, huius uva palmitis nobis sitim prorogat, dum propinat.

(5) Hac inopina fruge delapsa per gurgitem primus iste mihimet venit fructus e fluctibus: detulit puppis illa reliquis forsan alumen, mihi vestri conloquii certe lumen. commercio tali discrepante mercatu, quod aliis illud ad pretium, hoc nobis inemptum: illinc restinguitur, hinc purgatur; illud inficit, hinc nivescit.

(6) Quid loquar de perihodis epichirematibus enthymemis syllogismisque perplexis? quo laborat quadrus Maro, quo rotundus Cicero, quod apud illos est profundum, hic profluum, quod illic difficillimum, hic in promptu: comperi paucis punctis quoniam quo volueris colae pampinosae diffundis propagines, quod vero libuerit acuti commatis falce succidis, ut cauti vinitoris studio moderante nec in hoc luxurians germinet umbra fastidium et illuc tensa placeat propago cum fructu.

(7) Nam quod refertis, in litteris post Stoicam Peripateticamque censuram me theologiae ac theoriae tirocinio mancipatum, agnosco quid amor faciat, cum et non merentes exornat. cur tamen, bone pater, in me reflectis quod tuum est ac de me publice profers quod tibi privatum est? cum prima sint vobis nota et secunda domestica: nam Plato Aristoteles Chrysippus vel Pittacus cum mihi vix opinione noti sint nec legenti Hilarius Gregorius Ambrosius Augustinusque (103) vel, si visione noti fierent, dormitanti; et ego vere senserim (eo quod copiae artium apud vos velut in commune diversorium convenerunt) ipsa vobis tenacius quae sunt caelo propinquius, quia non oblectamini tam pompa dogmatum quam norma virtutum. unde procul dubio caelestium clientela factus es Cleantharum.

(8) Sed quid ego haec autumo, dulcissime pater et vere Christi discipule, qui. ad instar Samaritani vinum miscens et oleum aegroto decubanti, blandum mihi malagma porrexisti, mercedem pii operis relaturus cum venerit qui se stabulario aera pensare debiti repromisit, custodiens in vobis, pontifex summe, quod contulit, sciens suis oculis hoc placere dignissime, quod ipsam apud te vincit dignatio dignitatem.

(9) Quapropter sacratissimae, sincerissimae atque clementissimae apostolicae coronae vestrae plantas supra meum pectus stratus inponens et ultimus ego membra subdita vel pedum vestrorum recubatorium faciens ita vestrae pietati avido desiderio me commendans deposco in domino, ut inter peccatorem et redemptorem mundi alter quodammodo mediator accedens levigato delicto, probe pater, reprobum reconcilies post reatum.

(10) Et quia vestris litteris fiduciae pignus accepi, pietati vestrae filias et famulas Agnem et Radegundem una mecum devote earum desiderio mandato commendo, communiter supplicantes, ut apud domnum Martinum pro nobis verba faciens tam fidus intercessor accedas qualis apud dominum ipse tunc promptus extitit. cum cadaver exanimum non prius dimitteret quam mors mortuum dimisisset (est enim ratio consequens, ut per vos illinc nobis redeat spes patrocinii, quia ad vos hinc prodiit pars patroni) ; coram domino supplicans, pie pater, ut in gratia vestra receptus vel apud eos, qui vestri sunt, commendatus sentiam tam oratione quam carmine te doctore regi, genitore diligi, duce progredi, tutore muniri.

(11) Praesentium vero portitorem famulum vestrum vere mihi bonum Bonosum pietati vestrae supplex accedens nec prius relaxans pedes. quam dulcis pater promiseris, qua valeo prece Supplex commendo: qui interventu sanctorum cum vobis sospes occurrerit absentis vota praesens exsolvens, illud prius obtineam, ut quis quam primum huc commeat, me celebris verbi vestri gaudia festiva respergant.

Martini meritis cum nomine nobilis heres, pro Fortunato, quaeso, precare deum.

- II

(103)

Item ad eundem

Lumen apostolicum cum spargeret una triades

exciperetque novum mundus honore diem,

ut tenebras animae lux sementiva fugaret

et claram hauriret mens oculata fidem,

redditur avulsis spinis urbs Romula princeps,

principis egregii vomere culta Petri;

Paulus ad Illyricos Scythicas penetrando pruinas

dogmate ferventi frigora solvit humi;

Mattheus Aethiopos adtemperat ore vapores

vivaque in exusto flumina fundit agro;

bellica Persidis Thomae subiecta vigori

fortior efficitur victa tiara deo;

lurida perspicuo datur India Bartholomaeo;

Andreae monitis extat Achaia seges.

ne morer adcelerans, Martini Gallia prisci

excellente fide luminis arma capit.

Martino servata novo , Gallicia, plaude :

sortis apostolicae vir tuus iste fuit.

qui virtute Petrum praebet tibi, dogmate Paulum,

hinc Iacobi tribuens, inde Iohannis opem.

Pannoniae, ut perhibent, veniens e parte Quiritis

est magis effectus Gallisueba salus.

in sulcum sterilem vitae plantaria sevit,

quo matura seges fertilitate placet.

Heliae meritis alter redit imber aristis,

munera roris habens, ne premat arva sitis:

neu iaceant stupidis arentia iugera sulcis.

influit inriguae fonte perennis aquae.

in ramis heresis fidei pia germina fixit,

quodque oleaster erat pinguis oliva viret.

quae stetit exilis viduatis frondibus arbor

iam paritura cibum floret honore novo. (105)

inponenda focis sine spe ficulnea tristis

praeparat ad fructum stercore culta sinum.

palmitis uva tumens, avium laceranda rapinis,

hoc custode bono non perit una lacu.

rebus apostolicis direxit vinitor antes,

arva ligone movens, falce flagella premens.

ex agro domini labruscam excidit inertem

atque racemus adest quo fuit ante frutex.

de satione dei zezania vulsit amara,

surgit et aequalis laetificata seges.

Martino servata novo , Gallicia, plaude:

sortis apostolicae vir tuus iste fuit.

pastoris studio circum sua saepta recurrens,

ne lupus intret oves, servat amore greges;

subportante manu trahit ipse ad pabula Christi,

montibus instabilem ne voret error, ovem.

cuius vox refluens plebi de fonte salubri

ut bibat aure fidem, porrigit ore salem.

hosti damna quidem, domino pia vota paravit

et commissa sibi dupla talenta refert,

vocem euangelicam expectans operarius almus,

ut sibi dicatur: ῾ servule perge bone:

quando fidelis enim mihi supra pauca fuisti,

supra multa nimis constituendus eris.

ecce tui domini modo gaudia laetior intra

proque labore brevi magna parata tibi᾿.

auditurus eris vocem, Martine, beatam,

sed Fortunati sis memor ipse tui.

quaeso precare, pater, videam tua gaudia tecum:

sic placeas regi poste patente Petri.

cum Radegunde humili supplex, pie, postulat Agnes,

ut commendatae sint tibi, sancte pater :

et crescente choro per carmina sancta sororum

conplaceant domino, te duce mite, suo;

atque adscita sibi servetur ab urbe Genesi

regula Caesarii praesulis alma pii,

qui fuit antistes Arelas de sorte Lerini,

et mansit monachus pontificale decus. (106)

sedulitate patris proprias tuearis alumnas,

ut tibi proficiat hae bona si qua gerant:

unde inlustre caput cingas diademate pulchro

et grates dignas pro grege pastor agas.

- III

Ad cives Turonicos de Gregorio episcopo

Plaudite, felices populi, nova vota tenentes.

praesulis adventu reddite vota deo.

hoc puer exertus celebret, hoc curva senectus.

hoc commune bonum praedicet omnis homo.

spes gregis ecce venit, plebis pater, urbis amator:

munere pastoris laetificentur oves.

sollicitis oculis quem prospera vota petebant

venisse aspiciant, gaudia festa colant.

iura sacerdoti merito reverenter adeptus

nomine Gregorius, pastor in urbe gregis.

Martino proprium mittit Iulianus alumnum

et fratri praebet quod sibi dulce fuit.

quem patris Aegidii domino manus alma sacravit,

ut populum recreet, quem Radegundis amet.

huic Sigibercthus ovans favet et Brunichildis honori:

iudicio regis nobile culmen adest.

quo pascente greges per pascua sancta regantur

et Paradisiaco germine dona metant,

inmaculata pii qui servet ovilia Christi,

ne pateant rabidis dilaceranda lupis.

pervigili cura stabulum sine labe gubernet

commissumque gregem nulla rapina gravet.

muniat inclusos pretiosi velleris agnos

atque soporantes protegat ipse vigil.

florea divino pinguescat vinea cultu

et matura suo sit speciosa botro, (107)

fructibus aeternis ut compleat horrea caeli,

unde animae vivo fonte fluenta bibant,

ne sitis excruciet: digito quam Lazarus udo

ignem ut leniret, tunc petebatur opem.

sed magis in gremio Abrahae vernante locandas

pastor oves placido ducat ad astra sinu,

ut bene commisso sese duplicante talento

introeat domini gaudia vera sui.

laetus agat sub clave Petri, per dogmata Pauli

inter sidereos luce micante choros,

fortis Athanasius, qua clarus Hilarius adstant,

V dives Martinus, suavis et Ambrosius,

Gregorius radiat, sacer Augustinus inundat,

Basilius rutilat Caesariusque micat.

quorum gesta sequens et dicta fideliter implens

perpetuae vitae participatus ovet,

atque coronatus digna mercede laborum

obtineat miles regis in arce locum.

- IV

Item versus in natalicio Gregori episcopi, cum antiphona dicere rogaretur,

in mensa dictum

Martini meritis per tempora longa, Gregori,

Turonicum foveas pastor in urbe gregem.

conciliis sacris sis norma et vita piorum

exemploque tuo crescat adeptus honor.

lumen apostolicum populis tua lingua ministret

et caeli donum te radiante micet.

- V

Item ad eundem de Iudaeis conversis per Avitum episcopum Arvernum

DOMINO SANCTO ET MERITIS APOSTOLICIS PRAECONANDO DOMNO ET IN CHRISTO PATRI GREGORIO PAPAE FORTVNATVS.

Instigas; pater optime, seria curiositate, sincera tamen dulcedine, carmine elinguem proloqui et currere pigrum versu pedestri atque (108) de laude laudabilis et apostolici viri domni Aviti pontificis ex eventu occasionis inlatae etsi non aliqua compte, saltim comiter praelibare; cum in me non inveneris quod dictionis luculentia diligeres, sed deleres et, ut ipse mei sum conscius, habeas apud nos non quod tam probes quam reprobes: praesertim cum instans portitor per verba singillatim hianti fauce cadentia quasi gravis exactor non me tam fenora solvere cogeret quam pensaret. (2) Sub quo, licet illum praeceps iter inpingeret, mihi interanhelanti vix licuerit respirare, tamen praeceptis vestris, licet inpliciter expeditis, paremus devoti potius quam placemus, vobis reputaturi nescio magis an tempori, quod illi hoc iniungitur qui non habebat apud se nec modum nec spatium. sed obsequella morigeri, servitute devoti, quod a vobis in laude praedicti pontificis amore praecipitur, honore cantetur.

In venerabilibus famulis operator opime.

condecet ut semper laus tua, Christe, sonet:

inspirans animum, votum effectumque ministrans,

et sine quo nullum praevalet esse bonum.

lumine perspicuo fecundans pectora vatum,

ut populis generent viscera sancta fidem,

supra candelabrum positi, quorum ore corusco

dogmatis igne micans luceat alma domus,

et velut est oculus capitis qui dirigit artus,

sic pia pastoris cura gubernet oves;

pectora pontificum ditans virtute superna,

tu deus omnipotens, summe, perennis apex,

spiritus alme, sacri labiis infusus Aviti,

per famulum loqueris, crescat ut ordo gregis.

qui non contentus numero quem accepit ab illo

vilicus hic domini dupla talenta refert.

plebs Arverna etenim, bifido discissa tumultu,

urbe manens una non erat una fide.

Christicolis Iudaeus odor resilibat amarus

obstabatque piis impia turba sacris.

extollens cervix domini iuga ferre recusans,

sic tumidis animis turget inane cutis. (109)

quos in amore dei monitabat saepe sacerdos,

ut de conversis iret ad astra seges.

sed caligosi recubans velaminis umbra

pectora taetra premens cernere clara vetat.

venerat ergo dies, dominus qua est redditus astris

ac homo sidereum pendulus iit iter:

plebs armante fide Iudaica templa revellit

et campus patuit quo synagoga fuit.

tempore quo Christi repedavit ad alta potestas,

ille quod ascendit, res inimica ruit.

hic tamen antistes Moysei lege rebelies

adloquitur blande, quos dabat ira truces:

῾ quid facis, o Iudaea cohors nec docta vetustas?

ut vitam renoves, credere disce senes.

lactea canities sapiat maiora iuventae;

sensum pone gravem quo puerile fuit.

non pudeat meliora sequi vel tarda veternos:

corpore deficiens crescat honore senes.

èst deus, alta fides, unus trinus et trinus unus :

personis propriis stat tribus unus apex.

nam pater et genitus, quoque sanctus spiritus idem:

sic tribus est unum ius opus ordo thronus.

legifer hoc reboat, patriarcha hoc credit Abraham:

hinc pater est nobis, est quia nostra fides.

tres videt aequales, unum veneratus adorat;

unum voce rogat, tres quoque pelve lavat.

sic patruo similis Loth suscipit hospes euntes;

quos cibat in Sodomis, hi rapuere Segor,

cum a domino dominus pluit igni triste Gomorrae:

filius et pater est, a domino dominus.

qui tuus, ipse meus stat conditor atque creator:

huius plasma sumus, qui est trinitate deus.

unius estis oves, heu, cur non uniter itis?

sit rogo grex unus, pastor ut unus adest. (110)

rennuis? an recolis quod canna Davitica pangit

quodque prophetali virgine fetus agit?

in cruce transfixus palmis pedibusque pependit,

sed corrupta caro non fuit ex tumulo;

post triduum remeans sanat nos vulnere longo:

quod rediit caelis, testis et ista dies,

crede meis aut crede tuis, convicta senectus;

si fugis ac trepidas, nec legis ista legens.

protrahimus verbum brevitatis tempore longum:

aut admitte preces aut, rogo, cede loco.

vis hic nulla premit, quo vis te collige liber:

aut meus esto sequax aut tuus ito fugax.

redde, colone, locum, tua duc contagia tecum :

aut ea sit sedes, si tenet una fides᾿.

haec pia verba viris miti dedit ore sacerdos,

ut sibi quo libeat semita cordis eat.

ast Iudaea manus, stimulante furore rebellis,

colligitur, rapitur, conditur inde domo.

Christicolae ut cernunt tunc agmina Manzara iungi,

protinus insiliunt qua latet ille dolus.

si fremerent, gladiis sentirent iusta cadentes:

vivere quo possint aut daret arma fides,

legati occurrunt vati mandata ferentes:

῾nos Iudaea manus iam tua caula sumus.

ne pereant, adquire deo qui vivere possunt;

si mora fit, morimur et tua lucra cadunt.

tende celer gressum: properes nisi praepete cursu,

funera natorum sunt tibi flenda, pater᾿.

fletibus his victus rapitur miserando sacerdos,

ut ferat adflictis rite salutis opem.

perveniunt quo clausa loco fera turba latebat,

quae occurrens lacrimis ingerit ore preces:

῾mens est tarda boni Iudaica iura tenenti,

lucem sero videt praetereunte die.

sic oculis cordis velum est ab origine tensum,

caecus ut ignoret quo via recta vocet.

sed tandem sequimur, pastor, quo saepe monebas,

qui sale tam dulci currere cogis oves. (111)

V credentes iam crede tuos nec fallere falsis;

nos lavacrum petimus, sit tibi praesto lacus.

sensimus effectu quod agebas rite precando,

quod per te hominem nos deus ipse monet᾿.

hinc trahit ad lucem quos texerat umbra negantes

militiaeque novae rex aperibat iter.

agmina conveniunt quondam diversa sub unum,

partibus et geminis fit deus unus amor.

hinc oleare ovium perfunditur unguine vellus

aspersuque sacro fit gregis alter odor.

ecce dies aderat qua spiritus almus ab alto

missus apostolicis fluxit in ora viris.

res sacra ruricolas, urbanos excitat omnes

certatimque aditus ad pia festa terunt.

abluitur Iudaeus odor baptismate divo

et nova progenies reddita surgit aquis.

vincens ambrosios suavi spiramine rores

vertice perfuso chrismatis efflat odor.

ingenti numero celebratur pascha novellum

ac de stirpe lupi progenerantur oves.

excepit populus populum, plebs altera plebem :

germine qui non est, fit sibi fonte parens.

undique rapta manu lux cerea provocat astra,

credas ut stellas ire trahendo comas.

lacteus hinc vestis color est, hinc lampade fulgor

ducitur et vario lumine picta dies,

nec festiva minus quam tunc fuit illa coruscans,

diversis linguis quae dedit una loqui.

quis, rogo, pontificis fuit illic sensus Aviti?

quam validus fervor, cum daret ista deo?

inter candelabros radiabat et ipse sacerdos,

diffuso interius spiritus igne micans.

tum sibi qualis erat, tam vera holocausta ferendo,

cum libeat vivo hostia viva deo?

si patriarcha placet, quoniam natum obtulit unum,

qui tantos offert quam placiturus erit?

Moyses non valuit fidei quos subdere nostrae

qui Christo adquirit, quod sibi munus erit? (112)

fudit aromaticum domini libamen ad aram

incensumque novum misit ad astra deo.

obtinuit votum, quia iunxit ovile sub uno,

et grege de niveo gaudia pastor habet. –

Haec inculta tibi reputa, pater alme Gregor,

qui Fortunato non valitura iubes;

adde quod exiguum me portitor inpulit instans

et datur in spatiis vix geminata dies,

novimus, affectu potius quo diligis illum

hinc quem corde vides semper et ore tenes.

hoc tibi nec satis est, huius quod es ipse relator:

conpellis reliquos plaudere voce sibi.

non fuit in vacuum, quod te provexit alumnum:

sic cui mente fidem, reddis amore vicem.

annuat omnipotens, longo memoraliter aevo

ut tu laus illi, laus sit et ille tibi.

me quoque vos humilem pariter memoretis utrique

et pro spe veniae voce feratis opem.

- VI

Ad Syagrium episcopum Augustidunensem

DOMINO SANCTO ET APOSTOLICA SEDE DIGNISSIMO DOMNO SYAGRIO PAPAE

FORTVNATVS. Torpore vecordis otii, quo mens ebria desipit diutina tabe morbescente brutiscens, et velut ignavi soporis hebetante marcore suffectus, negotii indulti nulla mordente cura dormitans, cum videretur scilicet tam lectio neglegi quam usus abuti, neque nancisceretur quicquam occasionis ex themate quod digereretur in poesi, et, ut ita dictum sit, nihil velleretur ex vellere quod carminaretur in carmine, intra me quodammodo me ipsum silentio sarcofagante sepeliens, et, cum nulla canerem , obsoleto linguae plectro aeruginavissem; tandem nec opinato concaptivo meo, sed tamen ut arbitror vestrae felicitatis ad me sorte delato, quis, unde, quidve deferat dum percontor, de fili calamitate suae necessitatis, meae conpassionis, vestrae mercedis causas, (113) indice singultu vix laxante, prorupit: quo voce intercepta tam viscerum maerore quam luminum flumine dum loqui non permittitur, ipso silentio patrem lacrimae fatebantur; quia, dum anxius in verbo genitor pendet nec exprimit, tacente faucis organo pupilla fletibus loquebatur. tantum est in caritate natura quod praevalet, ut parens ante se prodat affectu quam labio. (2) Fluebant igitur lumina suggestionem suam blandito ploratu conpunctam , ut etiam quamvis crudelem redderent lamenta clementem; inrigabant lacrimae tam semen miseriae quam frugem misericordiae: uno fonte manabant res maeroris et muneris, uno luctus et merces, ut unus rigans oculis alter bibens auribus quod iste torcularet in fletu ille apothecaret in fructu. (3) Itaque signo singulti fecit se intellegi mens captivi. et quasi speculariter traxit maeror in facie qui videbatur angor in corde. unde inter tacentes causa rerum cognita, dum apud me valuit hoc fari quod flere, videbatur affectus mire sine lingua sic loqui. (4) Igitur cum me moveret lamentabilis concivis tam iactura quam patria, cum cernerentur vultus patris pietatis imbre perfundi, ut paene totus et ipse in alieno affectu migrarem, lacrimantes oculi querellas mihi fixerunt ad vicem incausti et admirabili modo aqua, quae delere solet, per fletus scripsit. quis enim flenti non crederet quem lapis non genuit? quem non humanitas flecteret quem partus tigridis non effudit? cum lentiscat blanditiis cursus pardi, virtus apri, dens leonis et moles elephanti. (5) Qui tandem sedato querellarum strepitu doloris sui prosperum te designat antidotum: scilicet dum aeger mente sibi poscit medellam, si se dignanter inpendat vestra lingua sit malagma. quo loquente media per verba me miscens, mihi de vobis credulus fidem feci homini, ex hoc per me te consuli, se non flere. (6) Restabat tamen conici, utrumne pro redemptione dirigerem: quod suboles valeret? an quod vobis proficeret? de conpendio cogitans, ne vilitate pretii depretiaretur tibi merces captivi; illud certe metuens, si caperetur in nummo, res periret in talento: praesertim cum desiderem, thesauros ex aequo te tuo frui cum martyre. (7) Quid vero pro munere modicitas proferret? cum in electione cunctarer, venit in mentem letargico dictum Flacci Pindarici :

pictoribus atque poetis quaelibet audendi semper fuit aequa potestas.

V considerans versiculum, si quae vult artifex permiscet uterque, cur [non], etsi non ab artifice, misceantur utraque, ut ordiretur una tela simul poesis et pictura? (8) Dehinc (114) cum pro captivo velim versu suggerere, adtendens quae fuerint tempora redemptoris, quoto nos suae aetatis anno Christus absolverit, totidemque versiculis texerem carmen quot litteris, hac protenus operis difficultate repulsus aut magis difficulter inclusus tam metri necessitate quam litterarum epitome quid facerem, quo prodirem? nova calculatione angustus mihi numerus angustias dilatavit, quia praefixo termino non erat nec ubi se prolixitas excuteret aut brevitas angularet, nec evagari propter descendentes versus frenante repagulo orditura permisit. in quo quippe exordio supercrescente apice non licuit vel solvere vel fila laxare, ne numerum transiliens erratica se tela turbaret. (9) Hinc cura commoveor, ut duo per capita, duo ex obliquo, unus vero per medium descendentes integri versiculi legerentur. altera pars restiterat, quam inter omnes litteram meditullio conlocarem, quae sic reciperet omnem ut offenderet neminem. (10) Igitur huius telae cum licia numero collegissem, ut texere coeperam, et se et me fila rumpebant; incipiens ego opere propter absoluturo ligari, atque mutata vice, dum captivi solvere lora cupio, me catena constringo. nam huius opusculi quae sit hinc conicitur difficultas: ubicumque volueris, si addis, crescit linea; subtrahis, perit gratia; mutas, non consonant capita: figis nec fugis litteram. (11) Itaque cum penderet haec tela versibus laqueata, ut si duo transirem, adhuc tria non fugerem, ego incautus passer quasi mentita per nubila incurri pantheram, quia quod cavere volebam huc pinna ligabar, aut magis. ut dictum sit, velut plumis inlitis quinquifida viscatura tendebar; inter haec illud me commovens, quod tale non solum feceram, sed nec_exemplo simili trahente ducebar. (12) His incertus et trepidus, ipsa novitate suspensus utrumne temptarem quae numquam adgressus sim, an cautius respuerem quam incaute proferrem, tamen, licet invitus. loquor paene quae nescio; et tu me vincis amore, ne vincar ab opere. ecce exigis a me et quod in me vix invenis;

violentiam facis qui tuus, non rebellis est: extorques nec repelleris; amor blandus tyrannus est. (13) Vt hoc pararem conmercii, per incertum pelagi rudis nauta vela suspendi: affectu raptus deferor per fluctus et scopulos. urgues me praecipitem per ignota transire: quid est quod non obtineas? sicut amas, sic imperas. (14) Habes igitur opus sic uno textu quadratum, ut sit legendo quinquifidum; et cum sint triginta tres tam versus quam litterae, ad similitudinem Christi carnalis aetatis, qua nos absolvit unus resurgens, adhuc duo per capita, duo ex obliquo, unus quoque per medium legitur in (115) descensu: unde fit ut se finito versu littera non finiret, quia etsi indirecto pervenit ad terminum, tamen cursus illi superest in descensu, quia adhuc coniungitur in finali versiculo. (15) In meditullio autem parvi huius opusculi illam fiximus litteram quae inter viginti tres numeratur permedia ac tantas ante se respicit quantas et post se transilit, quia concurrentibus versibus et dividitur tota et manet integra res divisa. littera vero quae tinguitur in descenderiti versiculo, et tenetur in uno et currit in altero et, ut ita dicatur, et stat pro stamine et pro trama currit in tramite, ut esse potest in pagina: licia litterata. (16) Ne tamen causa nos oneret, quod velut aragnaea arte videmur picta fila miscere: quod vobis conpertum est in Moysi prophetae libris, polymitarius artifex vestes texuit sacerdotis. unde, cum desit hic coccinum, res est texta de minio. versus autem ex obliquo descendentes ab angulis ratione stant, etsi positione succlinant. qualiter autem conexi sint singulive quid continent satis est prudentiae sine indice rem probare. (17) In summa, commendato me piae beatitati et exuberanti vestrae dulcedini, tribuentes petita confidenti vicarietate servitii, si placet, hoc opere parieti conscripto pro me ostiario pictura servet vestibulum. ora pro me. (117)

Augustidunensis opus tibi solvo, Syagri.

Dius apex Adam ut fecit, dat somnia, donec

avulsa costa plasmata est Eva nec inpar:

felices pariter, diploide lucis operti,

ore coruscantes inter pia rura iugales;

ripae iucundae nari grata aura redibat,

turis deliciae saturabant ubere flatu,

una fovens ambos florosa sede voluptas,

nota bonis regio pascebat Tempe beatos.

at cum tam magno pollerent maius honore,

tota hominum mire parebat terra duorum,

occultus mendax mox exerit arma veneni:

serpens elatus, zelator, larveus hostis,

atrox innocuos evincens felle nocenti

conlisit suasu quos gratia diva bearat.

et homo de terra tum denuo decidit illuc

reptantisque dolo Eoois excluditur ortu.

hac nati morimur damnati lege parentum.

at deus excellens aie et de lumine lumen

e caeli solio dum munera providet ultro,

castae carne rudi vivax introiit agnus.

prodiit inde salus matutinive lucerna

intactae partu lux eruit excita mundum:

a patre iure deus, homo dehinc carneus alvo,

ut nos eriperet, vili se detrahit auctor.

o regis venale caput, quod de cruce fixit,

telo voce manu malfactus verbere felle,

ac tu hac solvis captivos sorte, creator:

sero vera data est vitalis emptio morte;

ymnos unde deo loquor absolvente reatu.

at vos, aeternae suffulti laude coronae,

Gallorum radii, vobis quo fulgeat et nox,

rumpite lora iugis et sumitis arma diei:

ipsave libertas vos liberat atque beabit.

Da Fortunato sacer haec pia vota Syagri.

Captivos laxans domini meditatio fies.

Cristus se misit cum nos a morte revexit.

Dulce dei munus quo merx te care coronet,

Cara deo pietas animam dat de nece solvi.

- VII

(117)

Item ad Felicem episcopum Namneticum

Sentio, summe pater, lumen venerabile cunctis,

urbis dulce caput, mihi nomen amabile, Felix,

amplectens quem corde gero pietatis in ulnis,

pondus suave meum (nec onus gravat istud amantem)