Institutions liturgiques (page 12)

Dom Prosper Guéranger · Vie de l'Église

Texte français, domaine public · Source : bibliotheque-monastique.ch — Institutions liturgiques, 4 volumes · 178 pages

Fiche de l’œuvre dans le savoir

Si nous en venons maintenant aux conciles du quatrième siècle, nous trouvons celui de Nicée avec son fameux canon sur la célébration de la Pâque; celui d'Antioche, tenu en 332, avec ses règlements sur le même sujet; celui de Laodicée, vers 362, qui prescrit plusieurs règles sur la psalmodie et les lectures qui l'accompagnaient; celui de Gangres, vers 370, qui condamne ceux qui blâment les assemblées que l'on tenait aux mémoires des martyrs ; le troisième de Carthage, en 397, qui, renouvelant des prescriptions déjà portées en 3o,3 par un concile tenu à Hippone,

(1)  Constant, Epist. Rom. Pontificum, tom. I, pag. 626.

(2) Hactenus erratum in hac parte sufficiat: nunc praefatam regulam omnes teneant sacerdotes qui nolunt ab apostolicas Petras, super quam Christus universalem construxit ecclesiam, soliditate divelli. (Pag. 627.)

105

promulgua des canons très-importants sur la célébration delà Pâque, les prières liturgiques, l'administration des sacrements, l'offrande du saint sacrifice et la lecture publique des saintes Écritures; le quatrième de Carthage, en 398, qui détermine dans un détail si précieux les rites de l'ordination (1).

La liste des écrivains du quatrième siècle, qui ont traité des matières liturgiques est longue et imposante. En tête, nous inscrirons d'abord Eusèbe, dont l’ Histoire ecclésiastique offre tant de traits remarquables sur l'objet qui nous occupe, comme sur mille autres. Nous l'avons mise à contribution dans ce chapitre, ainsi qu'on vient de le voir; nous regrettons vivement que la perte de deux ouvrages de cet illustre écrivain nous ait privé du puissant secours que nous en eussions tiré. Ces deux opuscules sont une description spéciale de l'Église de Jérusalem et un livre de la fête de Pâques.

Saint Eustathe d'Antioche, docteur orthodoxe, composa une Liturgie syriaque qu'on trouve encore, mais interpolée, au Missel des Maronites.

Saint Athanase, l'invincible vengeur de la foi de Nicée, est réputé, chez les Orientaux, l'auteur de l’Anaphore, qui commence par ces paroles : Deus fortis Domine. Les Grecs appellent Anaphore la partie des prières de la Messe qui renferme l'offrande et le canon.

Saint Cyrille, de Jérusalem, doit être compté parmi les liturgistes du quatrième siècle, pour les précieuses Catéchèses dans lesquelles il expose souvent, avec autant de profondeur que d'éloquence, les rites des sacrements et du saint sacrifice.

Saint Hilaire, de Poitiers, d'après le témoignage de saint Jérôme et de saint Isidore, est auteur d'un Livre d'Hymnes et de Mystères sacrés qui n'est pas venu

(1) Concil. Labb. Tom. II.

106

jusqu'à nous. Une seule de ces hymnes a survécu au naufrage, celle que le saint Évêque envoya à sa fille Abra, et qui commence par ce vers : Lucis largitor splendide. George Cassander et Grégoire Fabricius lui ont attribué aussi celle de la Pentecôte : Beata nobis gaudia, celle du Carême : Jesu, quadragenariœ, et enfin celle de l'Epiphanie : Jesus refulsit, omnium. Le B. Tommasi lui donne aussi cette dernière. Zaccaria paraît incliner à lui attribuer la longue pièce qui commence : Hymnum dicat turba fratrum : Hincmar, de Reims, est de ce sentiment. Enfin une autre hymne : Ad cœli clara non sum dignus sidera, a été jointe, par D. Coustant, à celle Lucis largitor splendide, sans que le docte bénédictin ait prétendu l'attribuer à saint Hilaire, mais seulement afin qu'elle ne pérît pas. Le faux Alcuin désigne saint Hilaire comme ayant complété l'hymne Gloria in excelsis. En outre, il nous est tombé entre les mains une dissertation imprimée (sans date) à Poitiers, sous le nom de M. l'abbé Cousseau, dans laquelle on veut faire saint Hilaire auteur de l'hymne Te Deum. Cet opuscule, qui n'est pas sans quelque mérite, aujourd'hui surtout où si peu de personnes paraissent s'intéresser aux études liturgiques, nous a semblé d'ailleurs très-insuffisant pour démontrer la thèse difficile que l'auteur s'est posée.

Saint Pacien, de Barcelone, a laissé un livre de Baptismo, ad Catechumenos.

Saint Ephrem, moine, Syrien de nation, diacre d'É-desse, a composé une immense quantité d'hymnes en langue syriaque. Il s'était proposé de détruire, par des poésies orthodoxes, les funestes effets que produisaient chez les Syriens les vers de l'hérétique Harmonius. Ces hymnes sont au nombre de quinze sur la Nativité de Jésus-Christ, quinze sur le Paradis, cinquante-deux de la Foi et de l'Eglise, cinquante et une de la Virginité, quatre-vingt-sept de la Foi contre les ariens et  les eunomiens, cinquante-six

107

contre les Hérésies, quatre-vingt-cinq hymnes mortuaires, quinze hymnes parénétiques, etc. Toutes ces poésies sont étincelantes de génie, d'images orientales, de réminiscences bibliques, et sont remplies d'une onction admirable. On a donné, assez étrangement, à la plupart, le titre de Sermons, dans l'édition Vaticane de saint Éphrem. L'Église copte emploie une grande partie de ces hymnes dans les offices divins.

Saint Basile de Césarée, outre ses livres du Baptême, est auteur de la Liturgie grecque qui porte son nom.

Saint Grégoire de Nazianze passe pour être l'auteur d'une Liturgie grecque, et de plusieurs prières du même genre, qu'on trouve dans les livres d'offices des Syriens et des Coptes, et qui auraient été traduites du grec.

Apollinaire le jeune, qui fut évêque de Laodicée, et, depuis, condamné comme hérétique par saint Damase dans un concile romain, composa des hymnes et des cantiques, pour être chantés par le peuple dans les divins offices.

Saint Ambroise nous présente, dans ses écrits, particulièrement dans ses lettres, d'importants matériaux pour la connaissance de la Liturgie du quatrième siècle. Ses translations de martyrs, par exemple, offrent, sous ce rapport, le plus précieux intérêt. Son traité des Offices des Ministres, et celui des Mystères appartiennent directement à notre sujet, Quant aux six livres des Sacrements, on ne convient pas s'ils appartiennent ou non au docte évêque de Milan ; mais ils n'en sont pas moins importants pour leur haute antiquité et pour les richesses liturgiques qu'ils renferment. Les hymnes qui sont attribuées à saint Ambroise, avec le plus de certitude, sont d'abord les onze que lui reconnaît Dom Ceillier, savoir : Aeterne rerum conditor. Deus creator omnium. Jam surgit hora tertia. Veni, redemptor gentium. Illuminans Altissimus. Orabo mente Dominum. Alterna Christi mimera. Somno refectis

108

artubus. Consorspaterni luminis. O Lux beata Trinitas. Fit porta Christi pervia. Le B. Tommasi, dans son Hymnaire, ajoute les suivantes sur la foi des manuscrits : Intende qui regis Israël. Hymnum dicamus Domino. Hic est dies verus Dei. Optatus votis omnium. Jesu, nostra redemptio. Jam Christus astra ascenderat. Conditor alme siderum. Agnes beat ce virginis. A solis ortus cardine. Mysterium ecclesiœ. Agathœ sacrœ virginis. Grates tibi, Jesu, novas. Apostolorum passio. Magni palmam certaminis. Apostolorum supparem. Mediœ noctis tempus est. Rerum creator optime. Nox atra rerum contegit. Tu Trinitatis unitas. Summœ Deus clementiœ. Splendor paternœ gloriœ. Aeternœ lucis conditor. Fulgentis autor œtheris. Deus œterni luminis. Christe, rex cœli, Domine. Aeterna cœli gloria. Diei luce reddita. Jam lucis orto sidère. Certum tenentes ordinem. Nunc, sancte nobis Spiritus. Bis ternas horas explicans. Jam sexta sensim volvitur. Dicamus laudes Domino. Rector potens, verax Deus. Ter hora trina volvitur. Perfecto trino numero. Rerum Deus tenax vigor. Deus qui certis legibus. Sator princepsque temporum. Lucis creator optime. Immense cœli conditor. Telluris ingens conditor. Cœli Deus sanctissime. Magnœ Deus potentiœ. Plasmator hominis Deus. Christe cœlestis medicina Patris. Obduxere polum nubila cœli. Squalent arva soli pulvere multo. Tristes nunc populi, Christe redemptor. Sœvus bella serit barbarus horrens. Presque toutes ces hymnes font partie des Bréviaires romain et ambroisien, et les autres se trouvent dans l'Office mozarabe. Au reste, nous ne donnons pas cette dernière énumération comme authentique de tout point ; au contraire, nous rendrons plusieurs de ces hymnes à saint Grégoire ; mais le B. Tommasi lui-même n'a pas prétendu faire autre chose que recueillir les traditions des anciens Hymnaires, sans en prendre toujours la responsabilité. On a, en

109

outre, attribué à saint Ambroise l'hymne monastique Te decet laus, mais il faut convenir que c'est sans aucune espèce de fondement. On intitule d'ordinaire le Te Deum laudamus, Hymne de saint Ambroise et de saint Augustin : on ne peut avoir, pour appuyer ce titre, que des conjectures et une possession qui n'est pas très ancienne. Ces deux hymnes en prose n'ont rien de commun avec les véritables hymnes de saint Ambroise qui sont mesurées; mais elles remontent à une antiquité voisine de ce saint Docteur, puisqu'elles sont citées dans la règle de saint Benoît, qui a dû être écrite dans la première moitié du sixième siècle.

Théophile, d'Alexandrie, outre son cycle pascal, écrivit des Sacrés Mystères, ou du Mobilier sacré de l'Église de Dieu : ouvrage que nous n'avons plus et qui avait été traduit du grec par saint Jérôme.

Saint Augustin, dans tous ses écrits, mais particulièrement dans ses sermons, dans ses lettres, dans une foule de traités spéciaux, comme sont ceux de Catechizandis rudibus, de Cura gerenda pro mortuis, de Symbolo ad catechumenos, ses Epîtres ad Januarium, présente le tableau le plus complet et le plus vrai des mœurs de l'Église de son temps, et, par là même, fournit à l'observateur d'innombrables particularités propres à alimenter la science liturgique; mais nous ne voyons pas qu'il ait rien composé qui touche directement cette matière. Nous ferons voir ailleurs que c'est à tort qu'on lui a attribué le chant du cierge pascal : Exultet jam angelica.

Fabius Marius Victorinus, personnage consulaire, orateur, rhéteur et grammairien, le même dont saint Augustin raconte la conversion au christianisme, au livre VIII de ses Confessions, composa trois hymnes en prose sur la Trinité; plusieurs fragments de ces hymnes sont entrés dans la composition de l'Office de la sainte Trinité, au Bréviaire romain.

110

Saint Jean Chrysostome n'est pas l'auteur de la Liturgie grecque qui porte son nom; nous aurons occasion de revenir sur cette question, quand nous traiterons des livres liturgiques de l'Orient. Ses Homélies et son Traité du Sacerdoce renferment une foule de traits infiniment précieux sur la célébration des saints mystères, sur les fêtes et les assemblées chrétiennes.

Saint Jérôme, dont les travaux appartiennent en grande partie au quatrième siècle, est infiniment riche en détails sur les formes liturgiques de son temps, particulièrement dans ses lettres et ses opuscules contre les hérétiques. Nous parlerons ailleurs du Martyrologe et du livre appelé Cornes, qui lui ont été attribués.

Prudence, personnage consulaire, le prince des poètes chrétiens, a grandement mérité de la Liturgie, par les belles hymnes dont il a enrichi les offices divins, tant de l'Église romaine que de l'Église gothique d'Espagne. Son premier recueil intitulé Cathemerinon, ou collection de prières quotidiennes, renferme les suivantes : Ad Gallicinium. Ales diei nuncius. Hymnus matutinus. Nox et tenebrœ et nubila. Ante cibum. O crucifer bone, lucisator. Post cibum. Pastis visceribus, ciboque sumpto. De novo lumine paschalis sabbati. Inventor rutili, dux bone, luminis. Ante somnum. Ades, Pater supreme. Hymnus jejunantium. O Nazarene, lux Bethlem, Verbum Patris. Post jejunium. Christe, servorum regimen tuorum. Omni hora. Da, puer, plectrum, choris ut canam fidelibus. Circa exequias defuncti. Deus, ignee fons animarum. VIII, Kalendas januarias. Quid est quod arctum circulum. De Epiphania. Quicumque Christian quaeritis.

Le second recueil d'hymnes est intitulé : Peristephanon (des couronnes), parce que le poète y célèbre le triomphe d'un grand nombre de martyrs, savoir : les saints Hémétérius et Célédonius,  saint Laurent,   sainte Eulalie, les

111

dix-huit martyrs de Saragosse, saint Vincent, les saints Fructueux, Eulogius et Augurius, saint Quirinus, saint Cassien, saint Romain, saint Hippolyte, les saints apôtres Pierre et Paul, saint Cyprien et sainte Agnès. Nous donnerons ci-dessous dans les notes de ce chapitre, l'hymne magnifique que Prudence consacre à chanter la fête des saints Apôtres à Rome(1); elle renferme la description des églises de saint Pierre et de saint Paul, telles qu'elles étaient alors. On y verra de précieux détails sur les pompes de ce grand jour et notamment sur les deux Messes que le Pape célébrait en cette occasion. Les hymnes de Prudence, et la plupart de ses autres poésies, sont remplies de particularités liturgiques du plus haut intérêt : nous ne saurions trop en recommander l'étude aux lecteurs.

En finissant ce tableau liturgique du quatrième siècle, nous tirerons de tout ce qui précède les conclusions suivantes :

La beauté, la grandeur, la richesse des églises fut un des caractères de cette époque de paix.

L'Eglise dirigea contre l'hérésie l'arme puissante de la Liturgie, en instituant contre les ariens le chant alternatif des psaumes, en opposant des hymnes orthodoxes à des cantiques inspirés par l'erreur.

L'hérésie, redoutant l'effet prodigieux des formes liturgiques sur le peuple, attaqua dès lors les pompes et le caractère traditionnel du culte, par les arguments que répétèrent les sectaires des âges suivants.

Les monastères, en ce siècle, commencèrent à avoir des églises, et une Liturgie monastique se forma.

Le plus haut pouvoir de la chrétienté, le Siège apostolique continua de promulguer les  lois sur la Liturgie,

(1) Vid. la Note G.

112

préparant ainsi l'unité qui devait plus tard briller dans cette partie, comme dans tout le reste. Les conciles de ce siècle mirent les questions liturgiques au rang des plus importantes, et les plus illustres docteurs s'occupèrent avec complaisance à expliquer et à régler les formes du culte divin.

113

NOTES DU CHAPITRE V

NOTE A

Itaque multo ampliorem locum metatus (Paulinus), exteriorem quidem ambitum muro undique communivit, qui totius operis tutissimum esset propugnaculum. Magnum deinde atque   excelsum  vestibulum ad  ipsos solis orientis radios extendit ; iis qui a sacro loci ambitu longius remoti sunt, conspectum quemdam eorum quae intus reconduntur abunde exhibens, et oculos eorum qui a nostra fide alieni sunt, ad conspicienda limina quodam modo invitans. Caeterum ubi portas ingressus sis, non statim impuris et illotis pedibus in sacrarium introire permisit. Sed inter templum   ac   vestibulum   maximo    intervallo    relicto,    hoc    spatium   in quadrati   speciem    circumseptum    quatuor   obliquis   porticibus   circumquaque exornavit,   quas    columnis   undique   attolluntur.   Intercolumnia  porro  ipsa   septis   e   ligno   reticulatis,   in mediocrem et congruam altitudinem elatis circumclusit. Medium autem spatium apertum et patens reliquit, ut et cœli aspectum praeberet,  et aerem   splendidum solisque radiis collustratum praestaret. Hic sacrarum expiationum signa posuit; fontes scilicet ex adverso Ecclesiae struçtos, qui interius sacrarium ingressuris copiosos latices ad abluendum ministrarent. Atque hoc primum intrantium diversorium est ; cunctis quidem  ornatum ac nitorem concilians;

iis vero qui institutione adhuc opus habent,congruentem praebens mansionem. Jam vero hoc spectaculum prætervectus,   pluribus aliis interioribus vestibulis aditus ad templum patentes effecit; rursus ad ipsos solis orientis radios tribus ordine   januis in uno eodemque   latere constructis. Quarum mediam duabus aliis utrimque positis et altitudine et latitudine plurimum praestare voluit, eamdemque aereis tabulis ferro vinctis, et sculpturis variis prœcipue decoravit; ei tanquam reginae satellites alias adjungens. Ad eumdem modum cum porticibus ad utrumque templi latus fabricatis parem vestibulorum numerum disposuisset, diversos aditus quibus copiosum lumen superne in aedem infunderetur, supra ipsas porticus excogitavit, easque fenestras variis e ligno sculpturis minutissimi operis ornavit. Ipsam vero aedem regiam opulentioribus magisque pretiosis speciebus instruxit, prolixa sumptuum magnificentia ad hoc usus. Hic jam mihi superfluum videtur aedis ipsius longitudinem  ac latitudinem describere, et hunc splendidissimum decorem, atque inexplicabilem magnitudinem; radiantem operum speciem ac splendorem ; fastigia ad cœlum usque tendentia; et supra hæc eminantes  Libani   pretiosissimas cedros oratione prosequi, quarum mentionem ne divina quidem oracula

114

praetermiserunt, in quibus dicicitur : Laetabuntur ligna Domini, et cedri Libani quas plantavit. Quid jam attinet de solerti et ingeniosa totius fabricae dispositione, ac de excellenti singularum partium pulchritudine accuratius disserere, praesertim cum oculorum testimonium omnem quae auribus percipi potest notitiam excludat. Porro cum templum in hune modum absolvisset, thronisque altissimis in honorem praasidentium, ac praeterea subselliis per universum templum ordine dispositis exornasset; postremo sanctum sanctorum, altare videlicet, in medio constituit. Utque haec sacraria multitudini inaccessa essent, ea rursus lignis cancelliis munivit, mihutissimo opere ad summum artis fastigium elaboratis, adeo ut admirabile intuentibus spectaculum exhibeant. Quin etiam ne ipsum quidem solum negligendum putavit. Quod cum mirum in modum marmore exornasset, inde ad ea quae extra templum posita sunt conversus, exhedras et œcos amplissimos utrimque summa cum peritia fabricavit, qui sibi invicem ad latera ipsius basilicae conjunguntur, portisque quibus in médium templum intratur connexi sunt. Quas quidem aedes in gratiam eorum qui expiatione et purgatione per aquam et Spiritum Sanctum opus habent, Salomon noster vere pacificus templi hujus conditor exstruxit.

..............Est quidem hoc opus miraculum, et omni admirationemajus, iis praesertim qui ad solam rerum exteriorum speciem attendunt. Omnibus vero miraculis mirabiliora sunt archetypa, et primitivae eorum imagines,spiritalia Deoque digna exemplaria : instaurationes divini illius et rationalis in animabus nostris aedificii. Quod quidem asdificium cum ipse Dei Filius ad imaginem suam condidisset, atque in omnibus Dei similitudinem praeferre voluisset, incorruptibilem ei naturam et incorpoream atque ab omni terrena materia segregatam largitus, rationalem quoque substantiam et prersus intellectualem ei tribuens; posteaquam semel ex nihilo primumeam creavit, sponsam sanctam et sacrum templum sibi ac Patri suo constituit.

............Cumque mentium vestrarum locum purum ac nitidum reddidisset, huic sapientissimo post haec Deique amantissimo praesidi eum tradidit. Qui cum in aliis rebus singulari judicio et ratiocinandi solertia praeditus, tum in animarum quarum curam sortitus est, cogitationibus dignoscendis ac discernendis perspicacissimus, ab initio fere ad hunc usque diem aedificare non destitit : nunc aurum splendidissimum, nunc purum ac probum argentum, nunc pretiosissimos lapides in uno quoque vestrum coagmentans; ut suis erga vos operibus sacram denuo et arcanam praedictionem adimpleat, quae sic habet : Ecce ego praeparo tibi carbunculum lapidem tuum, et fundamenta tua sapphirum, et propugnacula tua jaspidem, et portas tuas lapides crystalli, et murum tuum lapides electos : et omnes filios tuos doctos à Deo, et in multa pace filios tuos : et in justitia aedificaberis. In justitia igitur aedificans, totius populi vires ac facultates congrua ratione distinxit : hos quidem exteriore duntaxat cingens muro, id est firma fide. Cujus generis infinita est multitudo, quas praestantiorem

115

structuram ferre non potest. Illis vero aditus in templum permittens; ad portas stare et intrantes deducere eos jubet : qui non absurde templi vestibulis comparantur. Alios primis columnis quae forinsecus circa atrium in quadranguli speciem dispositae sunt suffulsit, intra primos litteralis quatuor evangeliorum sensus obices eos inducens. Jam vero nonnullos circa regiam aedem utrimque lateribus applicat, qui adhuc quidem catechumeni sunt: et augmentum ac progressum faciunt, non tamen procui absunt ab ipsa abditissimorum Dei mysteriorum inspectione qua fideles fruuntur. Ex horum numero eos quorum animas immaculatas sunt et divino lavacro instar auri purgatae assumens; alios columnis, quae exterioribus illis longe praestantiores sunt, arcanis scilicet et intimis sacras Scripturae sententiis suffulsit. Alios vero fenestris ad lumen in œdes immittendum factis illustrat. Ac universum quidem templum uno maximo vestibulo, unius scilicet Dei summi omnium regis adoratione exornavit. Christum vero et Spiritum Sanctum utrimque ad latus paternae auctoritatis, quasi secundum lumen praebet. Sed et in reliquis singillatim fidei nostrae    sententiis,    per   totam   basilicam   copiosissimam  ac   praestantissimam veritatis  lucem atque evidentiam ostendit............

Insunt etiam in hoc templo throni; et subsellia scamnaque innumera; in cunctis scilicet animabus in quibus Sancti Spiritus resident dona, cujusmodi olim visa sunt sacrosanctis Apostolis; quibus linguae instar ignis divisée, et singulis insidentes apparuerunt. Verum in ipso quidem omnium principe ac prasside, totus, ut verisimile est, insidet Christus. In iis vero qui secundum dignitatis locum obtinent, quatenusquisque dispertita virtutis Christi Sanctique Spiritus dona capere potest. Subsellia quoque Angelorum sunt quorumdam animas, quorum institutio et custodia illis demandata est. Augustum vero magnumque et unicum altare quodnam aliud est, quam summi omnium sacerdotis purissima mens prorsusque sanctum sanctorum. Cui dexter assistens maximus ille omnium Pontifex, ipse scilicet Jesus unigenitus Dei Filius. (Euseb. Hist. eccles., lib. X, cap. IV.)

NOTE B

Hoc, inquam, monumentum tanquam totius operis caput, imperatoris magnificentia eximiis columnis et maximo cultu primum omnium decoravit, et cujusque modi ornamentis illustravit. Transgressus inde est ad vastissimum locum libero patentem cœlo. Cujus solum splendido lapide constravit, longissimisque undique porticibus ad tria latera additis. Quippe lateri illi quod e regione speluncas positum, solis ortum specta-bat, conjuncta erat basilica; opus plane admirabile, in immensam altitudinem elatum.et longitudine maxima expansum. Cujus interiora quidem versicoloribus marmoris crustis obtecta sunt: exterior vero parietum superficies, politis lapidibus probe inter se vinctis decorata, eximiam quamdam pulchritudinem, nihilo inferiorem marmoris specie, prœferebat.

116

Ad culmen vero et cameras quod attinet,exteriora quidem tecta plumbo, tanquam firmissimo quodam munimento, ad hibernos imbres arcendos obvallavit. Interius autem tectum sculptis lacunaribus consertum, et instar vasti cujusdam maris compactis inter se tabulis per totam basilicam dilatatum, totumque auro purissimo coopertum, universam basilicam velut quibusdam radiis splendere faciebat. Porro ad utrumque latus, geminae porticus tam subterraneae quam supra terram eminentes, totius basilicae longitudinem aequabant; quarum concamerationes auro perinde variatae sunt. Ex his, quae in fronte basilicae erant, ingentibus columnis fulciebantur: quae vero interiores, pessis magno cultu extrinsecus ornatis sustinebantur. Portae tres ad orientem solem apte dispositae, introeuntium turbam exceperunt. E regione harum portarum erat hemisphaerium, quod totius operis caput est : usque ad culmen ipsius basilicae protentum. Cingebatur id duodecim columnis, pro numero sanctorum Servatoris nostri Apostolorum. Quarum capita maximis crateribus argenteis erant ornata: quos imperator tanquam pulcherrimum donarium, Deo suo dicaverat. Hinc ad eos aditus qui ante templum sunt progredientibus, aream interposuit. Erant autem in eo loco primum atrium, deinde porticus ad utrumque latus, ac postremo portas atrii. Post has totius operis vestibula in ipsa media platea, in qua forum est rerum venalium,ambitioso cultu exornata, iter forinsecus agentibus, aspectumearum rerum quae intus cernebantur non sine quodam stupore exhibebant. (Eusebius, Vita Constantini, lib. III, cap. XXXIV-XXXIX.)

NOTE C

Hujus temporibus fecit Constantinus Augustus basilicas istas, quas et ornavit : basilicam Constantinianam, ubi posuit ista dona. Fastigium argenteum battutile, quod habet in fronte Salvatorem sedentem in sella in pedibus 5. pens. libras 120. Duodecim Apostolos in quinis pedibus, qui pensaverunt singuli libras nonagenas, cum coronis argenti purissimi. Item à tergo respiciens in absida, Salvatorem sedentem in throno in pedibus quinis ex argento purissimo, qui pens. libras 140. Angelos quatuor ex argento, qui sunt in pedibus quinis costas cum crucibus tenentes, qui pensaverunt singuli libras 105, cum gemmis alavandinis in ocuos. Fastigium ipsum ubi stant Angeli vel Apostoli, pensat libras duo millia viginti quinque ex argento dolatico. Farum ex auro purissimo, quod pendet sub fastigio cum delphinis qùinquaginta, quae pensant cum catena sua libras 25. Coronas quatuor cum delphinis viginti ex auro purissimo pensantes singulae libras 15. Cameram Basilicae ex auro trimme in longum, et in latum in pedibus quingentis. Altaria septem ex argento battutili pens. sing. libras 200. Patenas aureas septem, quae pensant singulae libras 3o. Patenas argenteas 13 pensantes singulas libras 3o. Scyphos aureos 7, qui pens. singuli libras decem; scyphum singularem ex metallo, corallo ornatum undique de gemmis prasinis, et hyacinthinis

117

auro interclusum qui pensat ex omni parte libras viginti et uncias très. Scyphos argenteos viginti pensantes singulos libras 15. Amas ex auro purissimo duas, pensantes sing. libras quinquaginta portantes sing. medemnos très. Amas argenteas viginti, quae pensant singulae libras decem, portantes singulae medemnae singulas. Calices minores ex auro purissimo quadraginta, pensantes singulos libras singulas.Calices minores ministeriales quinquaginta pensantes singuli libras binas. Ornamenta in basilica. Farum cantharum ex auro purissimo ante altare, in quo ar-det oleum nardinum pisticum cum delphinis octuaginta, qui pensant libras triginta, ubi candelae ardent ex oleo nardino pistico in gremio Ecclesiae. Pharum cantharum argenteum cum delphinis centumet viginti, quod pensat libras quinquaginta, ubi oleum ardet nardinum pisticum. Phara canthara argentea in gremio basilicae quadraginta pens. singula libras triginta, ubi ardet oléum quod supra. Parte dextra basilicae : Phara argentea quadraginta pens. singula libras viginti. Phara canthara in laeva Basilicas argentea viginti quinque pens. singula libras viginti. Canthara cyrostrata in gremio basilicae argentea quinquaginta pens. singula libras viginti. Singularum librarum metrae très ex argento purissimo, quas pensant singulae libras 3oo, portantes singulae medemnas decem. Candelabra aurichalcha septemante altaria, quae sunt in pedibus 10, cum ornatu suo ex argento interclusa sigillis Prophetarum pens. singula libras triginta, etc. (Liber pontificalis, in Silvestrum.)

NOTE D

Hic fecit in urbe Roma Ecclesiam in praedio cujusdam presbyteri sui, qui cognominabatur Equitius; quem titulum Romanum constituit juxta thermas Domitianas : qui usque in hodiernum diem appellatur titulus Equitii, ubi et haec dona contulit : Patenam argenteam pensantem lib. 20, ex dono Constantini Augusti. Donavit autem scyphos argenteos 2, pensantes singulos lib. 10. Calicem aureum pensantem lib. 2. Calices ministeriales 5, pensantes singulos lib. 2. Amas argenteas 2, pensantes singulas lib. 10. Patenam argenteam auro clusam chrismalem, pensantem lib. 5. Phara coronata 10, pensantia singula lib. 8. Phara aerea 20, pensantia singula lib. 10. Canthara cerostrata aerea 12, pensantia singula lib. 3o, etc. (Ibidem.)

NOTE E

Nam cum ariani, quibus, regnante Theodosio, ademptae fuerant ecclesiae Constantinopoli, extra urbis moenia conventus ecclesiasticos agerent, noctu in publicis porticibus primum congregabantur. Et in cœtus divisi, antiphonatim psallebant, clausulas quasdam juxta ipsorum dogma compositas adjicientes. Prima autem luce, eadem publice canentes, pergebant ad loca in quibus collectas celebrabant. Atque id facere consueverant in

118

celebrioribus quibusque festivitatibus, et primo ac septimo cujusque hebdomadis die. Tandem vero cantica quoque adjecerunt, quae ad rixam et contentionem spectarent: Ubinam sunt qui très dicunt esse unicam potentiam? Et alia ejusmodi hymnis suis intermiscentes. Joannes itaque, veritus ne quis ex ecclesia sua per haec in fraudem induceretur, plebem quas sub ipso erat, ut similiter psalleret incitavit. Qui brevi tempore illustriores facti, arianos et multitudine et apparatus splendore longe superarunt. Nam et crucum argentea signa, praecedentibus cereis, eos anteibant. (Sozomen., Hist. eccles., lib. VIII, cap. VIII.)

NOTE F

Quamtum flevi in hymnis et canticis tuis, suave sonantis Ecclesia: tua; vocibus commotus acriter! Voces illae influebant auribus meis, et eliquabatur veritas in cor meum; et exaestuabat inde affectus pietatis, et currebant lacrymae, et bene mihi erat cum eis. Non longe coeperat Mediolanensis ecclesia genus hoc consolationis et exhortationis celebrare, magno studio fratrum concinentium vocibus et cordibus.Nimirum annuserat, aut non multo amplius, cum Justina Valentiniani régis pueri mater, hominem tuum Ambrosium persequeretur, hœresis suas causa qua fuerat seducta ah arianis. Excubabat pia plebs in Ecclesia, mori parata cum episcopo suo, servo tuo. Ibi mater mea, ancilla tua, sollicitudinis et vigiliarum primas tenens, orationibus vivebat. Nos adhuc frigidi a calore spiritus tui, excitabamur tamen civitate attonita atque turbata. Tune hymni et psalmi ut canerentur secundum morem orientalium partium, ne populus mœroris taedio contabesceret, institutum est; et ex illo in hodiernum retentum, multis jam ac pene omnibus gregibus tuis, et per caetera orbis imitantibus. (S. Augustin., Confessionum lib. IX, cap. vi et vu.)

NOTE G

Plus solitocoeunt ad gaudia: die amice, quid sit.

Romam per omnem cursitant, ovantque.

Festus apostolici nobis redit hic dies triumphi,

Pauli, atque Petri nobilis cruore.

Unus utrumque dies, pleno tamen innovatus anno,

Vidit superba morte laureatum.

Scit Tiberina palus, quae flumine lambitur propinquo,

Binis dicatum cespitem trophaeis,

Et crucis, et gladii testis : quibus irrigans easdem

Bis fluxit imber sanguinis per herbas.

Prima Petrum rapuit sententia, legibus Neronis

Pendere jussum praeminente ligno.

Ille tamen veritus celsae decus asmulando mortis

119

Ambire tanti gloriam magistri,

Exigit ut pedibus mersum caput imprimant supinis

Quo spectet imum stipitem cerebro.

Figitur ergo manus subter, sola versus in cacumen :

Hoc mente major, quod minor figura.

Noverat ex humili coelum citius solere adiri :

Dejecit ora, spiritum daturus.

Ut teres orbis iter flexi rota percucurrit anni,

Diemque eumdem sol reduxit ortus,

Evomit in jugulum Pauli Nero fervidum furorem,

Jubet feriri gentium magistrum,

Tous les livres