Institutiones grammaticae (page 5)

Priscien · Langues

Texte latin, domaine public · Source : Corpus Corporum (mlat.uzh.ch) — Ars Prisciani (Priscianus Caesarensis) · 10 pages

Fiche de l’œuvre dans le savoir

2,648: diuom Verg.

. abs tam in compositione quam in appositione consonantibus solet praeponi, sed ab omnibus in compositione praeponitur literis, absque c uel q uel t, ut abduco, affatur (nam b in f est conuersa), aufero (in quo b in u conuertitur tam euphoniae quam differentiae causa, ne, si affero dicas, ab ad et fero componi uideatur), abluo, abnego, arripio (in quo b in r conuertitur), asporto (in quo b in s commutatur, sicut et aspello, differentiae causa, ne, si apporto et appello dicamus, ab ad composita existimentur). ab m uel u loco consonantis incipientibus solet in compositione praeponi a, ut amendo, amens, aueho; ante q in (vol. 2)

appositione abs: abs quolibet, ante c uero uel t in compositione, ut abscondo, abscedo, abscido, abstraho, abstrudo, abstineo. e et in appositione et in compositione inuenitur ante b d g l m n r et ante u et i loco consonantium positas, ut ebibo, ebullio, edo, educo, egero, elimo, eludo, emineo, emico, enarro, eneruo, enodo, eripio, eruo, eueho, euoco, eicio. reliquis uero sequentibus ex praeponitur: excubo, excludo, efficio, effundo, effero in quibus et similibus x in f commutatur euphoniae causa, exhorreo, exhibeo, expello, exequor, expiro (quae rationabilius absque s scribuntur, ut de literis docuimus), exquiro, extendo. uocalibus quoque sequentibus tam in appositione quam in compositione ex, ut praediximus, praeponitur, ut exaro, exegi, exigo, exoletus, exulcero, exaequatus, exaudio. et omnia quidem supra dicta consimilem, ut dictum est, uim habent. frequentius autem a et ab et abs uerbis passiuis uel ablatiuo iunguntur, ut amor a uiro uel ab illo, accipio ab illo uel abs quolibet uel aufero; e uero uel ex frequenter temporalia inueniuntur, ut Virgilius in VIII:

ex illo celebratus honos, laetique minores

seruauere diem

Vergilius, Aen.

8,268-269

. e autem in compositione uel priuatiuum est, ut eneruus, enodis, uel intentiuum, ut enectus, enarro, eludo, uel pro extra accipitur, ut educo, elimino, egero. ex quoque modo pro extra accipitur, ut excludo, extermino, extorris, exlex, expes, excors, modo priuatiuum, ut explico, exero, expedio, extirpo, modo intentiuum uel perfectiuum, ut expleo, exoro, efficio, effundo, extendo. deriuatur autem ab eo, quod est abs: absque. nam que, quando uim et significationem coniunctionis non habet, syllaba est, non pars orationis, quomodo in ubique, undique, itaque, denique et similibus. ab ex quoque deriuatur extra. de non solum τὸ ἀπό significat, sed etiam τὸ περί (vol. 2)

memoratiuum, ut de partibus orationis; accipitur etiam pro κατά locali in compositione, ut deduco, descendo, detraho, deicio, despicio, derideo; est etiam intentiuum, ut deprehendo, dedo, deprauo, deprimo, deminuo, dehisco, deterreo, deligo, decurro; est etiam priuatiuum, ut desperatus, demens, desum, deierat. pro est quando localis inuenitur tam in compositione quam in appositione, ut pro templo, pro curia, pro oculis (Sallustius in

Catilinario : quodni maturasset pro curia signum sociis dare

Sallustius, Catil. 18,8

, pro curia dixit pro ante curiam); procurro, prouenio; est etiam temporalis, ut prouideo, prospicio (Terentius in heautontimorumeno :

tibi prospexi et stultitiae tuae

Terentius, haut. 961

), prŏauus; sed hoc quidam ab aduerbio procul compositum affirmant, unde et corripitur et omnia similiter pro correptam habentia, ut prŏfatur, prŏteruus; alii uero ad imitationem Graecorum, apud quos πρό praepositio corripitur, nostros quoque in quorundam compositione hoc fecisse dicunt. loco etiam e uel super accipitur, ut prominet pro eminet uel supereminet, et ante, quod supra quoque ostendimus, ut procliuis, procumbens, prostratus, prosubigens, et ad, ut pro uiribus suis, hoc est ad uires suas, ut Virgilius in V:

summis incuruant uiribus arcus

pro se quisque uiri

Vergilius, Aen.

5,500-501: tum ualidis flexos Verg.

, hoc est ad suas uires. in quoque loco inuenitur, ut pro testimonio dixit, hoc est in testimonio. plerumque tamen separata τὸ ὑπέρ significat, pro Milone, pro Clodio; nec non etiam interiectionis loco ponitur et circumflectitur, ut Sallustius in Catilinario : prô deum atque hominum fidem

Sallustius, Catil.

20,10

. prae et per appositionem et per compositionem inuenitur. significat autem modo ad, ut Terentius in eunucho :

hic ego illum contempsi prae me

Terentius, eun.

239

, (vol. 2)

pro ad comparationem mei, idem in eadem:

hic uero est, qui si occeperit,

ludum iocumque dices fuisse illum alterum,

praeut huius rabies quae dabit

Terentius, eun.

299-301

, pro ad quae dabit; modo ab.

Terentius in eadem:

ut fit, misera prae amore † hunc exclusit foras

Terentius, eun.

98: exclusti hunc Lindsay (exclusit hunc [hunc ex. δ] ω praeter p¹)

. idem in Andria :

prae studio, dum id efficias, / quod cupis

Terentius, andr.

825: quod lubet Lindsay (ex Donato) : cupis Σ; ‘uel “uelis” legitur et “quod lubet” secundum Donatum’ schol.

, pro a studio. loco super etiam fungitur, ut praesideo, praefectus; nec non etiam pro ualde inuenitur, ut praecelsus: ualde celsus, praeualidus: ualde ualidus; praeco quoque a ualde canendo dicitur; praegestio: ualde gestio.

Horatius in II carminum :

ludere cum uitulis salicto

praegestientis

Horatius, carm.

2,5,8-9

. pro ante quoque accipitur, ut praedico, praecurro, praefero, praecipio, praematurus.

Lucanus in VII:

ad praematuras segetum ieiuna rapinas

Lucanus 7,98

Iuuenalis in IIII:

non praematuri cineres

Iuuenalis 11,44

. uidetur deriuatiuum ex hoc esse praeter, quomodo a sub: subter, in: inter, pro: propter. cum et aduerbium potest esse, quando τὸ ὁπότε significat, et praepositio, quando σύν, et est copulatiua, ut cum ducibus pugno, cum imperatore proficiscor, cum amico habito, et per solam appositionem inuenitur. nec mirum, cum loco eius in compositione semper con praeponatur, ut concurro, coniungo, contraho, conspiro; et sciendum, quod et con et in tunc mutant n in m, quando b sequitur uel m uel p; tunc uero conuertunt eam in sequentes consonantes, quando l uel r sequitur: combibo, comburo, imbuo; communis, immunis; compello, impello; (vol. 2)

colligo, illido; corripio, irruo, irritus, quamuis raro l et r sequentibus soleant hoc scribentes seruare. sed cum Graecorum auctoritatem in omnibus paene sequi solemus, in hoc quoque imitari debemus, ut συμβουλεύω,

ἐμβαίνω; συμμάχω, ἐμμένω; συμπλέκω, ἐμπλέκω; συλλέγω, ἐλλείπω;

συρρέω, ἔρρωμαι. uides enim, in his omnibus praepositiones σύν et ἐν mutare ν in μ, β uel μ uel π sequentibus, λ uero uel ρ, in eas conuertere ν. cum praepositio, quando pronominibus postponitur primae uel secundae personae uel etiam se, quae est tertiae, enclitici uice fungitur, ut supra dictum est: mécum, técum, sécum, nobíscum, uobíscum; aliis uero postposita acuitur, ut quocúm, quacúm, quicúm, quibuscúm. clam, ut diximus, apud Graecos aduerbium, apud nos autem ideo praepositio accipitur, quia et casualibus praeponitur et graui accentu pronuntiatur, ut Terentius in Andria :

nec clàm te est, quam illi nunc utraeque † res inutiles

. potest tamen etiam apud nos aduerbium ostendi, cum uerbo inuenitur iungi non seruiens casui, ut Virgilius in I Aeneidos :

clam ferro incautum superat securus amorum

Vergilius, Aen.

1,350: securus amorum, etiam Aen.

10, 326.

. nec in compositione inuenitur et adiungitur non solum ablatiuo, sed etiam accusatiuo, teste Donato. habet tamen etiam diminutionem, quae in praepositione numquam inuenitur, in aduerbio uero est quando, ut bene: belle, longe: longule; sic ergo clam: clanculum. deriuatur ex hoc etiam clandestinus. et attende, quod ea, quae sunt aduerbia apud Graecos, certam aliquam possident significationem, cum praepositiones soleant eam uariare. (vol. 2)

coram quoque et palam apud Graecos aduerbia sunt, quae propter supra dictas causas nostri etiam inter praepositiones assumpserunt. sed mihi uidetur, cum inter aduerbia quoque haec eadem plerique ponant, quippe quod sine casualibus uerbis possint adiungi. aduerbia ea dicere, quae praepositiua possunt esse etiam casualium, ut Virgilius in I

Aeneidos :

coram, quem quaeritis, adsum

Vergilius, Aen.

1,595

. idem in eodem:

postquam introgressi et coram data copia fandi

Vergilius, Aen.

1,520: etiam: 11,248.

. Sallustius in IIII historiarum : si nihil ante aduentum suum inter plebem et patres conuenisset, coram se daturum operam . et habent significationem contrariam clam semperque in appositione inueniuntur, sed coram magis ad personas, palam ad omnia accipitur.

Terentius in eunucho :

si falsum * aut fictum, continuo palam est

Terentius, eun.

104: sin (si p) falsum aut uanum aut finctumst Lindsay

. sine etiam et absque apud Graecos aduerbia, ut supra dictum est, sunt, quae praedicta ratio fecit apud Latinos praepositiones putari. habent autem consimilem significationem, quae est negatiua, nec in compositione inueniuntur. sine autem etiam uerbum est imperatiuum, sed accentu differt, quando praeponitur, quomodo pone: praeposita enim grauatur utraque syllaba, ut sìnè timore, postposita paenultimam acuit, ut Virgilius in X:

si sìnè pace tua atque inuito numine Teucri

Vergilius, Aen.

10,31: Troes Verg.

. idem in III georgicon :

te síne nil altum mens incohat

Vergilius, georg.

3,42: incohat Verg. segnis Verg.

. absque quibusdam composita a praepositione abs et que coniunctione uidetur, sed numquam que coniunctio in compositione suam uim amittit, ut atque, neque, quoque; ergo quando amittit significationem, syllabice magis adiecta uidetur. est igitur, ut mihi uidetur, deriuatio ab abs: absque, quomodo ab unde: undique, ubi: ubique, ita: itaque, uter: (vol. 2)

uterque, quis: quisque, in quibus coniunctionis significatio nulla remanet. ostendimus tamen in superioribus, quod etiam Graeci soleant addere δέ sine aliqua coniunctionis significatione, ut ὅδε, τοῦδε, τῷδε. tenus τὸ ἄχρις significat, quod sine dubio apud Graecos aduerbium est et, quamuis paene semper postposita inuenitur, tamen, quia sine casuali non potest poni quomodo alia, quae quamuis sint aduerbia, tamen hoc ipso, quod cum casualibus iunguntur, praepositiones esse existimauerunt, hoc quoque inter praepositiones connumerant, quod non solum ablatiuo, sed etiam genetiuo casui Virgilius more Graeco adiungit, ut in III georgicon :

et crurum tenus a mento palearia pendent

Vergilius, georg.

3,53: pendent Verg.

. restant quattuor praepositiones, quae pro uaria significatione modo accusatiuo modo ablatiuo praeponuntur: in, sub, super, subter. in quando εἰς uel κατά significat, id est si ad locum uel contra demonstrat, accusatiuo iungitur, ut in urbem uado uel in adulterum dico. inuenitur tamen etiam pro ad, cum huic casui praeponitur [id est accusatiuo], ut Virgilius in I Aeneidos :

impulit in latus

Vergilius, Aen.

1,82

, pro ad latus, et Lucanus in III:

in puppim rediere rates

Lucanus 3,545

, pro ad puppim, quando uero pro ἐν Graeca praepositione accipitur apud nos, ablatiuo seruit, ut in Italia, in urbe, in tempore. in compositione quoque diuersas habet significationes quam in appositione: modo enim priuatiua est, ut indoctus, iniustus, inutilis, iniquus, impius; infirmo, improbo, modo intentiua, ut imprimo, incuso, irrumpo, impugno, inicio, immitto, incumbo, incurro, irrideo. sub quoque quando ad locum habet significationem uel pro ante uel pro per ponitur, accusatiuo iungitur, ut Virgilius in II Aeneidos :

postesque sub ipsos

nituntur gradibus

Vergilius, Aen.

2,442-443: postisque Verg.

. idem in I georgicon : (vol. 2)

at si non fuerit tellus fecunda sub ipsum

Arcturum

Vergilius, georg.

1,67-68

idem in III georgicon :

sub lucem exportant calathis

Vergilius, georg.

3,402

, pro ante lucem uel per lucem. idem poeta in I Aeneidos :

urit atrox Iuno et sub noctem cura recursat

Vergilius, Aen.

1,662

, pro per noctem. quando autem in loco significat, ablatiuo praeponitur, ut Virgilius in VIII:

arma sub aduersa posuit radiantia quercu

Vergilius, Aen.

8,616

. idem in VI:

ibant obscuri sola sub nocte per umbram

Vergilius, Aen.

6,268

. idem in eodem:

quale per obscuram noctem sub luce maligna

est iter in siluis

Vergilius, Aen.

6,270-271: obscuram noctem Prisc.

: incertam lunam Verg.

. omnes enim praepositiones locales etiam in temporibus et rebus similem habent constructionem. quomodo enim dico ad templum, sic dico ad tempus, ad iustitiam, ad hominem; similiter sub templum, sub diem, sub iustitiam, sub hominem; sub templo, sub die, sub iustitia, sub homine [sub muliere]. in compositione uero modo localem uim retinet, ut subeo, suppono, subicio, summitto, subduco, subtraho, modo diminutiuam, ut subrideo, subtristis, suffundo. mutat b in sequentem consonantem, quando a c uel f uel g uel m uel p incipiunt ea, quibus adiungitur: succumbo, succurro; sufficio, suffero; suggero; summitto, summoneo; supparo, suppono. super et subter contrarias habent significationes, et utraque tam accusatiuo quam ablatiuo coniungitur; quibusdam tamen uidetur ablatiuo figurate adiungi, quomodo post et ante et circum.

Virgilius in VI:

ille admirans uenerabile donum

fatalis uirgae, longo post tempore uisum

Vergilius, Aen.

6,408-409

. (vol. 2)

idem in I georgicon :

omnia quae multo ante memor prouisa reponas

Vergilius, georg.

1,167: repones Verg.

. idem in IIII Aeneidos :

Anna, uides toto properari litore circum

Vergilius, Aen.

4,416

. sic in VI:

sedibus optatis gemina super arbore sidunt

Vergilius, Aen.

6,203

, id est in gemina arbore sidunt super. et in bucolico :

fronde super uiridi, sunt nobis mitia poma

Vergilius, ecl.

1,80

et in VIIII:

ferre iuuat subter densa testudine casus

Vergilius, Aen.

9,514: supter Verg.

. quodsi accipiamus figurate in huiuscemodi locis prolatas, loco aduerbiorum necesse est eas accipere, quomodo et post et ante et circum, quando cum ablatiuo inueniuntur. super tamen quando loco de ponitur, sine dubio ablatiuo iungitur, ut:

multa super Priamo rogitans, super Hectore multa

Vergilius, Aen.

1,750

. inuenitur tamen etiam uerbo adiuncta uel nominatiuo participii, in quo sine dubio aduerbium esse ostenditur, ut Virgilius in I Aeneidos :

his accensa super, iactatos aequore toto

Vergilius, Aen.

1,29

, et in XI:

ecce, super maesti magna Diomedis ab urbe

legati responsa ferunt

Vergilius, Aen.

11,226-227: magna Verg.

. in compositione quoque inuenitur, ut supersedeo, superuacuus, superuolo, supereminet, superficies. et super tamen et supra a supera, illud per apocopam, hoc per syncopam facta sunt. sic enim antiqui frequenter protulerunt, et maxime Cicero in poematibus, ut in Arato :

toruus Draco serpit supter superaque retorquens

sese

Cicero, Arat.

[Soubiran] frg.

VIII,2-3: supra … reuoluens Cic. nat. deor. 2,106; cf. Aratus Ph.

45-47

. idem in eodem: (vol. 2)

huic supera duplices umeros adfixa uidetur

stella micans tali specie talique nitore

Cicero, Arat.

[Soubiran] frg.

XX: cf. Aratus ph.

137-138

a super deriuatiua fiunt superbus, superus, supremus.

cum apud Graecos omnes praepositiones, quae sunt decem et octo, ut praediximus, et componi possunt et apponi, apud Latinos sunt quedam, quae et componuntur et apponuntur, ut ad, ob, per, a, ab, abs, de, e, ex, ante, circum, contra, inter, post, trans, praeter, pro, prae. sunt quae numquam componuntur, ut apud, citra, circa, erga, extra, infra, iuxta, pone, prope, secundum, ultra, supra, quorum pleraque aduerbiorum uim habent, ut ostendimus. sunt quae numquam apponuntur, ut di, dis, re, se, am, con. haec enim sex semper in compositione inueniuntur, quas, quamuis, cum per se poni non possunt, separatae in contextu orationis ideoque partes orationis dici uera ratione non possunt, tamen, quia uim et significantiam habent praepositionum et in ipsa compositione semper praepositiuae sunt, ideo praepositionibus connumerauerunt. et di quidem et dis eandem significationem habent, quomodo ab et abs. sunt autem separatiuae, ut diuido, diduco; distraho, discurro, quod apud Graecos διά praepositio facit. et sciendum, quod tunc dis praeponitur, quando sequitur c uel f uel p uel s uel t uel i loco consonantis, ut discumbo, discutio; differo, diffido, diffundo, in quibus s in f conuertitur euphoniae causa; displiceo, disputo, disperdo; dissicio, dissero; distraho, disturbo, distorqueo; disiectus, disiungo. aliis uero quibuscumque consonantibus sequentibus di praeponitur: dimitto, diruo, diduco, digero, diluo. et ubique producitur di, excepto dĭrimo et dĭsertus.

Lucanus in IIII:

dĭrimit tentoria gurges

Lucanus 4,18

. idem in eodem: (vol. 2)

qui medius castris tutam dĭrimebat Ilerdam

Lucanus 4,33

. idem in V:

et non admissae dĭrimit suffragia plebis

Lucanus 5,393

Virgilius in V:

cede deo; dixitque et proelia uoce dĭremit

Vergilius, Aen.

5,467

. Iuuenalis in III:

didicit nam diues auarus

tantum admirari, tantum laudare dĭsertos

. re uidetur a retro per apocopam factum, sicut et ipse sensus manifestat: respicio: retro aspicio, reuertor: retro uertor, recurro: retro curro, uel ex hoc natum esse aduerbium, quomodo ab ex: extra. se quoque pro διά Graeca praepositione separatiua est, ut secubo, separo, seduco; est etiam abnegatiua, ut securus. praeterea seorsum fit aduerbium a se, ut a de: deorsum, a super: sursum. quibusdam se a semis, quod separationem facit, quibusdam a secus uidetur profectum, aliis autem magis ea uidentur a sē praepositione esse deriuata. am etiam περί Graecam praepositionem significat: amplector, amputo, ambio, in quo etiam additio b consonantis fit propter m. con pariter loco cum praepositionis, cum de ea disserebamus, accipi supra docuimus. a22 appendix libro quarto decimo 'paulisper .

' ; pb=58-59 (vol. 2)

liber quintus decimus: de aduerbio

(vol. 2)

aduerbium est pars orationis indeclinabilis, cuius significatio uerbis adicitur. hoc enim perficit aduerbium uerbis additum, quod adiectiua nomina appellatiuis nominibus adiuncta, ut prudens homo prudenter agit, felix uir feliciter uiuit. sunt igitur quaedam aduerbia, quae omnibus conuenienter sociantur temporibus, ut sapienter dico, sapienter dicebam, sapienter dixi, sapienter dixeram, sapienter dicam; recte facio, recte faciebam, recte feci, recte feceram, recte faciam; sunt alia, quae cum separatim tempora significant, necessario separatim eis coniunguntur, ut hodie facio, heri feci, cras faciam; nunc intellego, antea intellexi, postea intellegam, quamuis usus in eis quoque uariat; sunt quae cum omnibus apte sociantur modis, ut diligenter curas, diligenter cura, utinam diligenter curares, cum diligenter cures, diligenter curare uelis; sunt quae non omnibus modis possunt coniungi, ut ne, cum est dehortatiuum, indicatiuo non adiungitur, sed uel imperatiuo (ut Virgilius in VI:

tu ne cede malis, sed contra audentior ito

Vergilius, Aen. 6,95

) uel optatiuo (ut Terentius in Phormione :

quod utinam ne Phormioni id suadere in mentem incidisset

Terentius, phorm. 157

) aut subiunctiuo (ut idem in adelphis :

ne dicam dolo

Terentius, ad. 375

) (vol. 2)

aut infinito (ut Cicero in inuectiuis : ne dici quidem opus est, quanta deminutione ciuium

Cicero, Catil. 3,24: deminutione] demutatione CV ; dimicatione x

). utinam optatiuo coniungitur.

Lucanus in II:

o utinam caelique deis Erebique liceret

Lucanus 2,306

. ni subiunctiuo copulatur.

Terentius in Andria :

ni metuam patrem

Terentius, andr.

918

. idem in Phormione :

ni mihi esset spes † ostentata

Terentius, phorm.

826: ostenta Lindsay (-ntata P² schol. D, Lp)

Virgilius in III:

ni teneant cursus

Vergilius, Aen.

3,686: uide Aen.

3,685-686

. idem in I Aeneidos :

ni faciat, maria ac terras caelumque profundum

Vergilius, Aen.

1,58

. sed et ni et ne, quando pro neque accipitur, inter coniunctiones plerique posuerunt causales, quamuis significatio abnegatiua aduerbiis ea magis applicat; quod autem etiam ne pro neque ponitur, usus approbat.

Cicero inuectiuarum III: ne dici quidem opus est, quanta deminutione ciuium

Cicero, Catil.

3,24: deminutione] demutatione CV ; dimicatione x

. ni quoque pro ne accipitur, sicut supra dictus uersus ostendit:

ni teneant cursus

Vergilius, Aen.

3,686: uide Aen.

3,685-686

, pro ne teneant. quod etiam Donatus in commento Aeneidos

affirmat dicens: ni pro ne. sic ueteres. non uero imperatiuo proprie adiungi non potest nisi in compositione, ut noli, aptissime autem indicatiuo sociatur uel subiunctiuo uel optatiuo; indicatiuo, ut: (vol. 2)

non tibi Tyndaridis facies inuisa Lacaenae

culpatusue Paris, diuum inclementia, diuum

has euertit opes

Vergilius, Aen.

2,601-603: diuom Verg.

; subiunctiuo, ut Virgilius in VI:

non mihi, si linguae centum sint oraque centum,

ferrea uox, omnes scelerum conprendere formas,

omnia poenarum percurrere nomina possim

Vergilius, Aen.

6,625-627

; optatiuo, ut Virgilius:

non illa quisquam me nocte per altum

ire, neque a terra moneat conuellere funem

Vergilius, georg.

1,456-457

. num quoque indicatiuo soli adiungitur, ad quod pertinet interrogatio.

Terentius [in Phormione ]:

num quid meministi?

Terentius, andr.

943

. idem:

num quid subolet patri?

Terentius, phorm.

474: patri subolet Lindsay

. et uerbum quidem sine aduerbio perfectam potest habere significationem; aduerbium uero sine uerbo uel participio, quod uim uerbi possidet, non habet plenam sententiam. quamuis enim ab aliqua persona per se proferantur aduerbia, necesse est ea uel ad ante dicta ab alia persona uerba referri, ut si quis me interrogauerit bona est superbia?

et respondero non, uel per ellipsin dici, ut si recitante aliquo dixero bene, diserte, eloquenter; ubique enim subauditur dicis. similiter si dicam non malus homo, qui pro uiribus suis subuenit clientibus, subaudio est. in multis quoque aliis per hanc figuram inueniuntur sine uerbis uel participiis aduerbia, ut Virgilius in I:

genus unde Latinum

Vergilius, Aen.

1,6

, subauditur est. et sciendum, quod, ut supra dictum est, participiis quoque aptissime adiunguntur aduerbia. quid enim est aliud participium nisi (vol. 2)

uerbum casuale?

ut bene lego, bene legens; sapienter loquor, sapienter loquens, quod, si aliud uerbum uerbo subiungas, idem significat. sed hoc interest, quod participium non eget coniunctione, uerbum eget, ut bene legens edisco, bene lego et edisco; sapienter loquens doceo, sapienter loquor et doceo. accidit autem aduerbio species, significatio, figura. species primitiua et deriuatiua. primitiua quidem, quae a se nascitur, ut non, ita, ceu, saepe; deriuatiua uero, quae ab aliis nascitur, ut clanculum, saepius saepissime, docte a docto, cursim a cursu, ductim,

ἀπνευστί, a ductu. deriuatiua igitur aduerbia uel ab aliis aduerbiis deriuantur, ut prope propius et ultra ulterius, citra citerius; uel a nominibus, ut Tullius Tulliane, Latinus Latine, felix feliciter; uel a uerbo siue participio uel participiali nomine, ut sentio sensus sensim, sto status statim, singultio singultim (Horatius in I sermonum :

ut ueni coram, singultim pauca locutus

Horatius, sat. 1,6,56

), tractus tractim (Virgilius in IIII georgicon :

tractimque susurrant

Vergilius, georg. 4,260

), uel a nomine et uerbo, ut a pede et tempto: pedetemptim, uel a pronomine, ut hic illic ab hic et ille, uel a praepositione, ut ex extra, in intra, con contra, sub subter. est quando et nominum terminatio diuersorum casuum constructionem aduerbialem suscipiens loco aduerbiorum accipitur, ut Virgilius in VI:

nimium uobis Romana propago

uisa potens superi

Vergilius, Aen.

6,870-871

, nimium dixit pro nimis. similiter in I Aeneidos :

multum ille et terris iactatus et alto

Vergilius, Aen.

1,3

. idem in VIII:

iam primum saxis suspensam hanc aspice rupem

Vergilius, Aen.

8,190

. (vol. 2)

idem in I georgicon :

sublime uolans

Vergilius, Aen.

10,664: uolans Geymonat *

. similiter idem in I Aeneidos :

una eurusque notusque ruunt

Vergilius, Aen.

1,85

. pronomina quoque pro aduerbiis ponuntur, ut Virgilius in VIII:

hoc tunc ignipotens caelo descendit ab alto

Vergilius, Aen.

8,423: Ignipotens

, hoc pro huc. idem in I Aeneidos :

namque uidebat, uti bellantes Pergama circum,

hac fugerent Grai, premeret Troiana iuuentus,

hac Phryges

Vergilius, Aen.

1,466-468

. neque enim ea indubitanter aduerbia esse accipimus, sed nomina uel pronomina esse dicimus loco aduerbiorum posita per diuersos casus: per nominatiuum, ut in XI Virgilius:

fors et uota facit cumulatque altaria donis

Vergilius, Aen.

11,50

, et III georgicon :

sole recens orto

Vergilius, georg.

3,156

. per genetiuum, ut Romae.

Cicero pro Ligario : Romaene sit?

neue cum fratribus?

Cicero, Lig.

11: ut Romae ne sit, ut domo careat, ne cum optimis fratribus (Cic.)

. Sallustius in I historiarum : ac deinde militiae et domi gestas conposui

Sallustius, hist.

[Maurenbrecher] 1,frg.

. idem in I historiarum :

itaque Seruilius aegrotum Tarenti collegam prior transgressus . per datiuum, ut uesperi, sorti, ruri.

Terentius in Andria ::

quemne ego heri uidi ad uos adferri uesperi?

Terentius, andr.

768

. Virgilius georgicon IIII:

sunt quibus ad portas cecidit custodia sorti

Vergilius, georg.

4,165

. (vol. 2)

Terentius in Phormione :

cui opera uita erat, ruri fere

se continebat

Terentius, phorm.

363-364

. per accusatiuum, ut Romam, Athenas.

Terentius in Andria :

quid tu Athenas insolens?

Terentius, andr.

907

. per ablatiuum Virgilius in bucolico :

forte sub arguta consederat ilice Daphnis

Vergilius, ecl.

7,1

. idem in eodem:

alternis dicetis, amant alterna Camenae

Vergilius, ecl.

3,59

. cum autem loco aduerbiorum accipiuntur, manent indeclinabilia, licet iungantur nominum uel pronominum uel participiorum diuersis casibus, ut

sublime uolans

Vergilius, Aen.

10,664: uolans Geymonat *

, sublime uolantis, sublime uolanti. sic igitur omnia discernas nomina uim aduerbiorum recipientia uel non. et primitiua quidem uniformia sunt nec regulam aliquam a similitudine uel collatione aliorum possunt accipere, ut cras, cur, heus, sic, nempe; deriuatiua uero, quae sub aliqua certa proferuntur forma, inter sese adhibita collatione rationem plerumque regulae possunt accipere pro similitudine terminationum. plerumque autem diximus propter excepta uel anomala, ut bene, male, duriter. ergo per singulas terminationes necessarium est eorum formas inspicere. a igitur terminantia uel primitiua sunt, ut ită, quod solum a correptam habuit, quamuis quidam puta quoque aduerbium esse accipiant ideoque Persium id corripuisse, ut

hoc pută non iustum est, illud male, rectius illud

Persius 4,9

, uel composita, ut praetereā, intereā, posteā, anteā, quae omnia producunt a terminalem, uel ablatiui sunt nominum, qui pro aduerbiis accipiuntur, ut una, qua, nequa, Roma, ut Virgilius in I Aeneidos :

una eurusque notusque ruunt, creberque procellis

Vergilius, Aen.

1,85

. idem in eodem: (vol. 2)

qua data porta ruunt et terras turbine perflant

Vergilius, Aen.

1,83

. in eodem:

ne qua scire dolos mediusue occurrere possit

Vergilius, Aen.

1,682

. et sciendum, quod propria ciuitatium nomina, si primae uel secundae sint declinationis, genetiuo quidem casu pro aduerbio in loco accipiuntur, ut Romae sum uel Tarenti, accusatiuo uero ad locum cuiuscumque sint declinationis, ut Romam eo uel Tarentum uel Carthaginem uel Athenas, ablatiuo de loco uel per locum, ut Roma exeo, Tarento transeo; sin tertiae sint, ablatiuo tam in loco quam de loco uel per locum, ut Carthagine sum, Carthagine uenio, Carthagine transeo, idem et in semper pluralibus inuenitur, ut Athenis sum, Athenis uenio, Athenis transeo. inueniuntur tamen et cum praepositionibus nomina ciuitatium saepe prolata, et maxime apud historicos.

Liuius in VIII ab urbe condita :

uenerant et ab Lanuuio Antioque auxilia

Liuius 8,12,8

Sallustius in

Catilinario : nam tum Brutus ab Roma aberat

Sallustius, Catil.

40,5

. idem in Iugurthino :

ad Cirtam oppidum iter constituunt

Sallustius, Iug.

81,2

. Liuius in VIIII: et Fabius supplementum ab Roma adduxit

Liuius 9,33,2

. idem in VII: quem autem ab Roma posse exciri?

Liuius 7,39,10

. in eodem: qua uia ad Veserim ferebat

Liuius 8,8,19

Sallustius in I historiarum : ad Olympum atque Phaselida . in eodem: ad Corycum . in eodem: apud Corycum et apud Lete oppidum et repulsus a Lete oppido et apud (vol. 2)

Ilerdam eum multa opera circumdata . idem: apud Praeneste locatus . idem: apud Mutinam (ex Rhodo Plautus in mercatore :

nauem ex Rhodo, qua † est heri aduectus filius

Plautus, Merc. 257

). inueniuntur tamen quaedam etiam appellatiua supra dictam regulam seruantia, ut militiae, militiam, militia; domi, domum, domo; humi, humum, humo. in e correptam uel primitiua sunt, ut ponĕ, paenĕ (ex quo etiam aliud deriuauit Plautus in mustellaria :

ita mea consilia peruortit paenissime

Plautus, Most. 656

), nĕ, propĕ, nempĕ, quippĕ, saepĕ, indĕ et ex eo composita déindĕ, súbindĕ, périndĕ, éxindĕ, próindĕ, quae omnia antepaenultimam habent acutam (uel quia per adiectionem habent de, ut quibusdam uidetur, unde frequenter inuenimus exin et dein: Virgilius in VII:

exin Gorgoneis Allecto infecta uenenis

Vergilius, Aen.

7,341: exim Verg. (cf. Serv. Aen. 1,689 et 7,341)

, uel magis quia praepositiones separatae grauantur, ut coniunctae esse ostendantur, acutum in his assumpserunt accentum, quomodo et coniunctio si et ne aduerbium, cum praeponuntur quando, ut síquando, néquando; nam alíquando differentiae causa ab aliquánto, quod consimilem sonum habere uidentur, acuit antepaenultimam); uel deriuatiua sunt, ut peragro peregrĕ, punio impunĕ, abundo abundĕ, rito (unde irrito) ritĕ. nomina quoque pro aduerbiis in e correptam desinentia inuenimus, ut Sallustius in Iugurthino : cetera haud facilĕ conperta narrauerim

Sallustius, Iug.

17,2

; Virgilius in III: (vol. 2)

fortĕ fuit iuxta tumulus, quo cornea summo

uirgulta

Vergilius, Aen.

3,22-23

; idem in X:

sed sublimĕ uolans nubi se inmiscuit atrae

Vergilius, Aen.

10,664: uolans Geymonat *

, quamuis facilĕ et sublimĕ accusatiui sunt, fortĕ autem ablatiuus. sic etiam

spontĕ sua

Vergilius, Aen.

7,204: sic Priscianus GL 3,84,27: cf. etiam Aen.

6,82; ecl.

4,45; 8,106; georg.

2,11; 2,47.

et manĕ primo nomina esse ostenduntur coniunctione aliorum casualium, ut domi suae. sunt etiam composita in e correptam desinentia aduerbia, ut supra dicta exindĕ, perindĕ et punio impunĕ.

Virgilius in II georgicon :

et saepe alterius ramos inpunĕ uidemus

uertere in alterius

Vergilius, georg.

2,32-33

. utpotĕ quoque compositum est ab aduerbio et nomine; potĕ enim ab eo quod est potis nascitur, hic et haec potis et hoc pote, unde Persius:

qui pote?

uis dicam?

nugaris, cum tibi, calue

Persius 1,56

, id est quomodo possibile?

(ab eo autem, quod est hic et haec potis et hoc pote, fit comparatiuum hic et haec potior et hoc potius et superlatiuum potissimus, ex quibus etiam aduerbia potius et potissime). in e productam primitiua non inueni, sed deriuatiua a nominibus secundae declinationis, quorum datiuus in o desinens in e longam conuertitur et facit aduerbium, ut huic claro clarē, optimo optimē, pulchro pulchrē, affabro affabrē (Cicero in Verrinarum II: deum nullum, qui ei paulo affabrē factus

Cicero, Verr.

1,14: deum denique nullum Siculis, qui ei paulo magis adfabre atque antiquo artificio factus (Cic.)

), huic sano sanē, fero ferē. excipitur benĕ et malĕ a bono et malo in e breuem desinentia. multa autem ex supra dictis nominibus ipsa terminatione datiui pro aduerbiis accipiuntur, ut falso, consulto, postremo, sedulo, auspicato, augurato, manifesto, priuato, precario, merito.

Terentius in eunucho :

seu ui seu clam seu precario

Terentius, eun.

319: uel … uel … uel Lindsay

. idem in Andria :

haud auspicato huc me adtuli

Terentius, andr.

807: adtuli : appuli Lindsay

. (vol. 2)

idem in Phormione :

merito te amo

Terentius, eun.

186: Hoc uersum Priscianus Phormioni perperam tribuit.

Cf. etiam haut.

360 ; ad.

946.

. idem in eadem:

postremo si nullo alio pacto, fenore

Terentius, phorm.

301

. Liuius in XIII: priuato nos tenuissemus

Liuius [Jal] frg.

2: (ex libro XIII)

; dicitur tamen et priuatim.

Sallustius in Catilinario : ea priuatim et publice rapere

Sallustius, Catil.

11,6

. et saepe corripiunt o terminalem, quando in aduerbia transeunt, ut citŏ, serŏ, modŏ.

Iuuenalis in libro I:

et citŏ rapturus de nobilitate comesa

quod superest

Iuuenalis 1,34-35

Virgilius in IIII Aeneidos :

tu modŏ posce deos ueniam sacrisque litatis

Vergilius, Aen.

4,50

. Statius in I Thebaidos :

serŏ memor thalami maestae solacia mortis,

Phoebe, paras

Statius, Theb.

1,596-597: morti (Stat.)

, idem in II:

queriturque fidem tam serŏ reposci

Statius, Theb.

2,388

. necessario dicitur et necesse, sed necesse eget uerbo substantiuo. sunt tamen quaedam ex eadem declinatione, quorum neutra pro aduerbiis accipiuntur, ut multum, nimium, uerum et uero, primum et primo.

Terentius in Andria :

primo haec pudice uitam, parce ac duriter

agebat

Terentius, andr.

74-75

. quod autem etiam prime dicitur, ostendit Terentius, qui compositum ab eo in Andria protulit:

nam id arbitror

adprime in uita esse utile, ut ne quid nimis

Terentius, andr.

60-61

. nimium quoque pro nimis frequenter inuenimus et parum pro (vol. 2)

paruum.

Lucanus in V:

et quam nimiumque parumque

distulimus

Lucanus 5,741-742

. excipiuntur a duro durē et duriter, a largo largē et largiter, ab humano humanē et humaniter, ab inhumano inhumanē et inhumaniter, a firmo firmē et firmiter.

Terentius in Andria :

primo haec pudice uitam, parce ac duriter

agebat

Terentius, andr.

74-75

. Cicero in III Verrinarum : respondit illa ut meretrix non inhumaniter

Cicero, Verr.

2.1,138: inhumaniter V, Peterson : inhumane π rel.

. idem in XIII Philippicarum : putare aliquid moderate aut humane facturum

Cicero, Phil. 13,36: esse facturos (Cic.)

. idem de re publica VI:

firmiter enim maiores nostri stabilita matrimonia esse uoluerunt

Cicero,

rep.

6,2

. idem ad Pansam I: de Antiocho fecisti humaniter

Cicero , Verr.

2.4,37

. idem ad Herennium

IIII: de orationibus aut poematis

Cornificius, rhetorica Her.

4,4,7

, quamuis neutro genere hoc ubique profert. si enim, sicut Plautus et alii uetustissimi, femininum hoc protulisset, pares syllabas omni casui seruasset absque genetiuo plurali secundum analogiam primae declinationis. est igitur magis apud Ciceronem et eos, qui similiter in huiuscemodi proferunt, heterocliton uel, ut Celso uidetur, a nominatiuo hoc peripetasmatum, hoc emblematum. excipitur etiam bobus, ut dixi, euphoniae causa pro bouibus; est enim genetiuus singularis bouis.

Horatius in carmine saeculari :

quaeque uos bobus ueneratur albis

Horatius, carm. saec. 49

. idem in III carminum :

sol ubi montium

mutaret umbras et iuga demeret

bobus fatigatis, amicum

tempus agens abeunte nocte

Horatius, carm.

3,6,41-44: nocte (Prisc.) : curru (Hor.)

de accusatiuo plurali tertiae declinationis

accusatiuus pluralis tertiae declinationis similis est proprio nominatiuo, sicut et uocatiuus. in illis uero, quae genetiuum eiusdem numeri in um finiunt, plerumque per es longam profertur: hi latrones hos latronēs o (vol. 1)

latronēs, hi consules hos consulēs o consulēs, hi tubicines hos tubicinēs o tubicinēs, hae matres has matrēs o matrēs, hi et hae sacerdotes hos et has et o sacerdotēs. inueniuntur tamen quaedam in is solam productam terminantia hunc casum Graeca, quae etiam nominatiuo similiter in is desinunt: hae Sardis has Sardīs, item Alpīs, Syrtīs, Trallīs, quae apud Graecos in supra dictis casibus εις diphthongum habent finalem.

Horatius in I epistularum :

Smyrna quid et Colophon, quid Croesi regia Sardis?

Horatius, epist. 1,11,3+2: Zmyrna (Hor.)

. Virgilius in X:

in Syrtis, in saxa, uolens uos Turnus adoro

Vergilius, Aen.

10,677: Syrtis : rupes Verg.

. quorum autem in ium terminantium genetiuum frequentius in is et quorum rarius exeat accusatiuus, ut potero, breuiter colligam. omnium, quae tam nominatiuum quam genetiuum similem habent, eorum accusatiuus raro in es, frequenter in is solet terminari, ut hic et haec omnis huius omnis hos et has omnis.

Sallustius in

Catilinario : omnis homines, qui sese student

Sallustius, Catil.

1,1

. Terentius in

Andria :

omnis nos gaudere

Terentius, andr.

946

. Virgilius in III georgicon :

et pinguis unguine ceras

Vergilius, georg.

3,450: pinguis Verg.

. idem in IIII georgicon :

aquas dulcis et frondea semper

tecta petunt

Vergilius, georg.

4,61-62

. idem in I Aeneidos :

hic fessas non uincula nauis

ulla tenent

Vergilius, Aen.

1,168-169

. (vol. 1)

idem in V:

quoque magis fessas optem dimittere nauis

Vergilius, Aen.

5,29: quoue Verg.

. idem in eodem:

muneraque in nauis ternos optare iuuencos

Vergilius, Aen.

5,247

. similiter faciunt accusatiuum eiusdem formae semper pluralia, ut hi manes horum manium hos manes uel manis (Virgilius in IIII

Aeneidos :

id cinerem aut manis credis curare sepultos?

Vergilius, Aen.

4,34

), tres trium hos et has tres uel tris. idem in III Aeneidos :

tris adeo incertos caeca caligine soles

erramus pelago

Vergilius, Aen.

3,203-204: tris Verg.

. in er quoque desinentia, quae i terminant ablatiuum, similiter faciunt accusatiuum pluralem plerumque per is, raro per es: acer ab acri hos acris Virgilius in XI:

metuensque moneret,

acris esse uiros

Vergilius, Aen.

11,47-48

. similiter saluber salubris a salubri salubres uel salubris, imber ab imbri hos imbres uel imbris (Virgilius in VIIII:

cum fremit ad caulas, uentos perpessus et imbris

Vergilius, Aen.

9,60: quom Verg.

. idem in XII:

spargitque salubris

ambrosiae sucos et odoriferam panaceam

Vergilius, Aen.

12,418-419

), December (quod proprium est) a Decembri hos Decembres uel Decembris.

Horatius in I epistularum :

me quater undenos sciat impleuisse Decembris

Horatius, epist. 1,20,27

. similiter celer uel celeris a celeri (Virgilius in III Aeneidos : (vol. 1)

celerique fuga sub sidera lapsae

semesam praedam et uestigia foeda relinquunt

Vergilius, Aen.

3,243-244

. idem in V:

agmine remorum celeri uentisque uocatis

Vergilius, Aen.

5,211

), hos et has celeres uel celeris, quod est frequentius. idem in IIII:

et celeris defer mea dicta per auras

Vergilius, Aen.

4,226

. similiter faciunt accusatiuum in ns uel rs terminantia, ut hic fons hos fontes uel fontis, hic et haec et hoc iners hos et has inertes uel inertis, pars has partes uel partis.

Virgilius in II

georgicon :

adgredior sanctos ausus recludere fontis

Vergilius, georg.

2,175: ingredior Verg.

. Terentius in heautontimorumeno :

parentis, patriam incolumem, amicos, genus, cognatos, diuitias

Terentius, haut.

194: ditias Lindsay

Virgilius in VI:

hic locus est, partis ubi se uia findit in ambas

Vergilius, Aen.

6,540

. idem in II Aeneidos :

penitusque cauernas

ingentis uterumque armato milite complent

Vergilius, Aen.

2,19-20: ingentis Verg.

. idem in IIII:

mactant lectas de more bidentis

Vergilius, Aen.

4,57

. alia autem, quamuis genetiuum pluralem in ium desinentia, raro inuenias et in paucis is finientia accusatiuum, ut in as exeuntia nominatiuo: ciuitas ciuitatium, has ciuitates fere ubique legimus. in x terminantia trium generum communia, quamuis in paucissimis (vol. 1)

genetiuum pluralem absque i paenultima proferant (difficile enim inuenies audacum pro audacium uel felicum pro felicium, supplicum autem magis differentiae causa, ut supra dictum est, profertur, ne, si supplicium dicas, aliud significare uidearis, quomodo artificum pro artificium et iudicum pro iudicium.

Cicero de signis : didici etiam dum † ministrum inquiro, artificum nomina

Cicero, Verr.

2.4,4: dum in istum inquiro (Cic.)

. Virgilius in I

Aeneidos :

artificumque manus inter se operumque laborem

Vergilius, Aen.

1,455

), tamen accusatiuum plerumque per es efferunt (Lucanus in I:

est qui, tauriferis ubi se Meuania campis

explicat, audaces ruere in certamina turmas

Lucanus 1,473-474

), raro per is.

Virgilius in IIII georgicon :

deinde tenacis

suspendunt ceras

Vergilius, georg.

4,161-162

. plurium, quod solum in us terminans talem habuit genetiuum pluralem, tam in es quam in is finit accusatiuum.

Virgilius in I

georgicon :

seu plures calor ille uias et caeca relaxat

spiramenta, nouas ueniat qua sucus in herbas

Vergilius, georg.

1,89-90

. Terentius in Phormione :

ego te compluris aduersum ingenium meum menses tuli

Terentius, phorm.

520: Craig (1930: 69) "His point … is the variation -es and -is for the Acc.

Pl. of adjectives, and though BH have compluris–here presumably correct–GLKr have complures.

. Horatius in I epistularum :

cum tibi sol tepidus pluris admouerit aures

Horatius, epist. 1,20,19

. Cicero pro Cornelio I: quae intermissa compluris annos

Cicero, or. frg. [Crawford] 60 : (pro Cornelio I)

. (vol. 1)

harum litium has lites et litis.

Cicero in frumentaria : sedasti etiam litis illorum

Cicero, Verr.

2.3,132

de nominatiuo singulari quartae declinationis

quarta declinatio terminationes habet in nominatiuo duas, in us correptam et in u. in us masculinorum et femininorum tantummodo Latinorum, ut hic senatŭs huius senatus, haec manŭs huius manus. in u neutrorum, quae et indeclinabilia sunt in singulari numero, ut hoc genu huius genu, hoc cornu huius cornu, in quibus quamuis quibusdam artium scriptoribus uideatur temporum esse differentia (dicunt enim, nominatiuum quidem et accusatiuum et uocatiuum corripi, reliquos uero produci), ego in usu pariter in omnibus produci inuenio casibus haec nomina; nec irrationabiliter: omnis enim in quacumque parte terminatio in u desinens producitur: fluctū, Panthū, tū, diū.

Ouidius in VIIII

metamorphoseon :

dextroque a poplite laeuum

pressa genū, digitis inter se pectine iunctis

Ouidius, met.

9,298-299

, ecce enim hic accusatiuus est sine dubio et producitur. apud Virgilium quoque in I:

nuda genū nodoque sinus collecta fluentis

Vergilius, Aen.

1,320: fluentis Verg.

, quomodo enim sinus collecta accusatiuum iunxit nominatiuo, sic etiam nuda genu.

de genetiuo singulari quartae declinationis

genetiuus igitur in us desinentium fit producta us, ut huius senatūs, huius manūs. uetustissimi tamen inueniuntur eorum nominum (vol. 1)

etiam in uis diuisas proferentes genetiuum.

Terentius in

heautontimorumeno :

texentem telam studiose ipsam offendimus,

mediocriter uestitam ueste lugubri,

eius anuis causa, opinor, quae erat mortua

Terentius, haut.

285-287

de datiuo singulari quartae declinationis

datiuus eius declinationis fit a genetiuo abiecta s et addita i, sed corripitur paenultima, ut huic senatŭi, manŭi. est tamen quando poetae metri causa pro eo ablatiuo utuntur.

Virgilius in I Aeneidos :

parce metu, Cytherea, manent inmota tuorum

fata tibi

Vergilius, Aen.

1,257-258: immota Verg.

, pro metui. idem in IIII georgicon :

namque aliae uictu inuigilant

Vergilius, georg.

4,158

, pro uictui. in eodem:

concubitu indulgent

Vergilius, georg.

4,198

, pro concubitui.

de accusatiuo singulari quartae declinationis

accusatiuus quartae declinationis a nominatiuo fit mutata s in m: hunc senatum, hanc manum.

de uocatiuo singulari quartae declinationis

uocatiuus similis est nominatiuo: hic senatus, haec manus, o senatus, o manus.

de ablatiuo singulari quartae declinationis

ablatiuus a genetiuo fit abiecta s, producit enim u: ab hoc senatū, ab hac manū.

de nominatiuo plurali quartae declinationis

nominatiuus et accusatiuus et uocatiuus pluralis in hac declinatione (vol. 1)

similis est genetiuo singulari, ut hi et hos et o senatus, hae et has et o manus (hae idus harum iduum semper plurale est, ut omnium festorum nomina).

de genetiuo plurali quartae declinationis

genetiuus pluralis a nominatiuo fit singulari abiecta s et assumpta um. corripitur enim u in utraque syllaba, quomodo et nominatiuus: horum senatŭŭm, harum manŭŭm. et oportet scire, quod in hac declinatione omnes pares habent syllabas nominatiuo singulari excepto datiuo singulari et genetiuo et datiuo uel ablatiuo pluralibus, qui una superant syllaba. quod habebat etiam genetiuus singularis, cum apud uetustissimos in uis diuisas desinebat. inuenitur tamen, sed raro, apud poetas genetiuus pluralis in hac quoque declinatione per syncopam prolatus.

Virgilius in VI:

quae gratia currum

armorumque fuit uiuis

Vergilius, Aen.

6,653-654

, quamuis etiam geminata u possit metrum per synaloepham stare, cum sequens uersus a uocali incipiat; nec non etiam duabus uocalibus iunctis prior potest in metro excludi, ut:

ferreique Eumenidum thalami

Vergilius, Aen.

6,280

de datiuo et ablatiuo plurali quartae declinationis

datiuus et ablatiuus pluralis quartae declinationis fit a nominatiuo singulari mutata u in i et interposita bu, ut hic senatus his et ab his senatibus, haec manus his et ab his manibus. est autem quando differentiae causa seruat u, ut artus artubus, partus partubus, arcus arcubus. artibus enim et partibus et arcibus ab arte, parte, arce nascuntur, quae sunt tertiae declinationis, cuius datiuus et ablatiuus pluralis paenultimam aliam nisi i correptam habere non potest (unde (vol. 1)

excipitur his et ab his bobus); in hac uero [id est quarta] in quibusdam inueniuntur ueteres per supra dictos casus plurales, quamuis nulla cogente causa differentiae, u paenultimam pro i ponentes, ut portubus, tribubus lacubus.

Ouidius in IIII fastorum :

praemia, de lacubus proxima musta tuis

Ouidius, fast.

4,888

. neutrorum uero singularia, quae indeclinabilia esse supra dictum est, corripientia u assumentiaque a faciunt nominatiuum et accusatiuum et uocatiuum plurales: cornu cornua, genu genua. genetiuus uero et datiuus uel ablatiuus ad similitudinem fit tam masculini quam feminini: cornuum [genetiuus] his et ab his cornibus [datiuus et ablatiuus].

de nominatiuo casu singulari quintae declinationis

quinta declinatio terminationem habet nominatiui unam in es productam, et sunt omnia feminini generis et Latina. excipitur unum, diēs, quod in singulari numero tam masculini quam feminini generis inuenitur, ut Lucanus in II:

pro fata!

quis ille,

quis fuit ille dies?

Lucanus 2,98-99

. Virgilius in IIII Aeneidos :

ille dies primus leti primusque malorum

causa fuit

Vergilius, Aen.

4,169-170

. idem in II:

uenit summa dies et ineluctabile tempus

Dardaniae

Vergilius, Aen.

2,324-325

. in plurali uero semper masculina inuenitur, hi dies, sicut etiam ab eo compositum semper masculini generis est, hic meridies.

Terentius in

adelphis :

† praeterea

meridie ipso faciam ut stipulam colligat

Terentius, ad.

847-848: praeter haec / meridie ipso … stipulam Lindsay

. (vol. 1)

de genetiuo et datiuo casu singulari quintae declinationis genetiuus et datiuus eius declinationis sunt similes; fiunt enim extrema s nominatiui abiecta et assumpta i, ut hic dies huius diei huic diei, haec facies huius faciei huic faciei. et seruant quidem productionem nominatiui, si i habeat paenultimam, ut acies aciēi, rabies rabiēi; sin autem consonantem habeat ante es, corripitur e tam in genetiuo quam in datiuo, ut haec fides fidĕi, res rĕi, spes spĕi, plebes plebĕi. ueteres tamen frequentissime inueniuntur similem ablatiuo protulisse in hac declinatione tam genetiuum quam datiuum, ut Sallustius in

historiis libro I: dubitauit acie pars

Sallustius, hist.

[Maurenbrecher (1893)] frg.

1,41

, pro aciei, et Virgilius in I georgicon :

libra die somnique pares ubi fecerit horas

Vergilius, georg.

1,208: dies Geymonat (b, Gell. 9,14,7: die AMPωγ)

, die pro diei.

Ouidius quoque in III metamorphoseon fide pro fidei posuit:

prima fide uocisque ratae temptamina sumpsit

Ouidius, met.

3,341

. idem in VI:

utque fide pignus dextras utriusque poposcit

Ouidius, met.

6,506

de accusatiuo singulari quintae declinationis

accusatiuus a nominatiuo fit mutata s in m et necessario correpta e. numquam enim ante m terminalem longa inuenitur uocalis, ut hunc meridiĕm, hanc rĕm.

de uocatiuo casu singulari quintae declinationis

uocatiuus similis est nominatiuo: hic meridies o meridies. (vol. 1)

de ablatiuo singulari quintae declinationis

ablatiuus quoque fit a nominatiuo abiecta s: hic meridies ab hoc meridie, haec acies ab hac acie. inueniuntur tamen huiuscemodi ablatiuo ueteres etiam pro genetiuo usi, ut Virgilius:

libra die somnique pares ubi fecerit horas

Vergilius, georg.

1,208: dies Geymonat (b, Gell. 9,14,7: die AMPωγ)

, die posuit pro diei.

Sallustius quoque in historiis : dubitauit acie pars

Sallustius, hist.

[Maurenbrecher (1893)] frg.

1,41

, pro aciei. idem in I: at inde nulla munitionis aut requie mora processit ad oppidum , requie pro requiei. quidam tamen antiquissimorum etiam similem nominatiuo genetiuum protulerunt eius declinationis.

de pluralibus casibus quintae declinationis

nominatiuus pluralis et accusatiuus et uocatiuus similis est nominatiuo singulari, ut haec res hae et has et o res. genetiuus fit addita ablatiuo singulari rum: ab hac re harum rerum, a die dierum; qui tamen in aliis fere omnibus usu apud plerosque deficit. itaque Cicero hoc approbat in topicis dicens: in diuisione formarum, quas Graeci εἴδη uocant, nostri, si qui haec forte tractant, species appellant, non pessime id quidem, sed inutiliter ad mutandos casus in dicendo. nolim enim, ne si Latine quidem dici possit, specierum et speciebus dicere, et saepe his casibus utendum est: at formis et formarum uelim

Cicero, top.

30: formae, quas codd.

Cic. εἴδη Schütz, Reinhardt : hideas eide Bᴬ ; εἰδήαϛ a (ειδη α² marg.) ; ΙΔΕΑϹ d ; ideas L dicendo aL, Boethius comm.

: docendo Bᴬd ne si cod.

Erlang. 191 (s. XII) : nisi α his L : iis ε

. inueniuntur tamen uetustissimi secundum analogiam hoc usi casu.

Cato censorius in oratione , quam scripsit, uti praeda

(vol. 1)

in publicum referatur : miror audere atque religione non tenerei, statuas deorum, exempla earum facierum, signa domi pro supellectile statuere

Cato, or.

[Malcovati] frg.

98: (uti praeda in publicum referatur)

de datiuo et ablatiuo pluralibus quintae declinationis

datiuus quoque et ablatiuus plurales ab ablatiuo fiunt singulari adiecta bus, ut ab hac re, die, his et ab his rebus, diebus. sicut autem genetiui, sic etiam datiui et ablatiui plurales in aliis nominibus eius declinationis deficiunt apud plerosque. (vol. 1)

liber octauus: de uerbo

[de uerbo]

(vol. 1)

uerbum est pars orationis cum temporibus et modis, sine casu, agendi uel patiendi significatiuum. hac enim definitione omnia tam finita quam infinita uerba comprehenduntur. et neutra enim [quae dicuntur absoluta] et deponentia omnimodo naturaliter uel in actu sunt uel in passione. uerbum autem quamuis a uerberatu aeris dicatur, quod commune accidens est omnibus partibus orationis, tamen praecipue in hac dictione quasi proprium eius accipitur, qua frequentius utimur in omni oratione. licet tamen pro omnibus dictionibus dicere uerba frequentique usu hoc approbatur, nec non etiam nomina, sed raro, ut Virgilius in III:

foliisque notas et nomina mandat

Vergilius, Aen.

3,444

. Terentius in adelphis :

uerbum de uerbo expressum extulit

Terentius, ad.

. idem in Andria :

bona uerba quaeso

Terentius, andr.

204

. uerbo accidunt octo: significatio siue genus, tempus, modus, species, figura, coniugatio et persona cum numero, quando affectus animi definit. sciendum autem, quaedam uerba inueniri defectiua quorundam supra dictorum accidentium et hoc uel naturae necessitate fieri uel fortunae casu. (vol. 1)

ergo naturae necessitas bipertita est in significatione et in commoditate, id est in consonantia elementorum. sunt enim quaedam non solum in uerbis, sed etiam in aliis partibus orationis, quae significationis causa dici non debent, ut, si uelimus masculinum dicere ab eo quod est nupta nuptus uel a puerpera puerperus, oppugnat ipsa rerum natura propter significationem, quae solis accidit feminis, nisi figura uel auctoritas intercedat: figura, ut si dicam: bonus animus uxoris mihi nuptus est pro bonum animum habens uxor mihi nupta est; auctoritas, ut Plautus in

Casina :

libet Charinum quid agat scire nouum nuptum

Plautus, Cas.

859

, pro maritum. nec non in pronominibus quae sunt tertiae personae primitiuis si uelimus uocatiuum proferre casum, qui non potest nisi secundae accidere personae, haec eadem naturalis necessitas uetat. praeterea sui sibi se a se; nominatiuum hoc pronomen habere non potest ideo, quia, quotiens hoc pronomen ponitur, ostendit tertiam personam uel ipsam et agere simul et pati a se, ut paenitet illum sui, inuidet sibi, accusat se, uel et ipsam agere et aliam extrinsecus in eam, ut rogat, ut sui causa facias, petit, ut sibi concedas, precatur, ut se custodias. quod cum fit, id est quando eadem persona et agit et patitur uel a se uel ab alia, non indiget nominatiuo casu, sed eo, cui solet adiungi uerbum, quod actum significat, id est genetiuo uel datiuo uel accusatiuo uel ablatiuo, quos et habet hoc pronomen; ipsum enim uerbum agentis personae nominatiuum in se habet. si enim dicam: rogat te, ut ad se uenias, sine dubio intellegis in eo, quod dixi, rogat simul et ille, qui est nominatiuus. haec eadem ratio naturalis etiam in interrogatiuis et in infinitiuis (vol. 1)

nominibus, quae tertiae maxime solent iungi personae et absenti uel quasi absenti, ut quis, qualis, quantus et similibus, uocatiuum esse prohibet, quia uocatiuus ad aliquam finitam fit et praesentem personam, ad quam oratio dirigitur, id est ad secundam. incommoditate uero uel inconsonantia, quam Graeci ἀσυμφωνίαν uocant, deficiunt quaedam, ut, si uelimus ab eo, quod est cursor et risor, feminina facere secundum analogiam mutatione or in rix, absonum fit et incongruum naturae literarum. unde Cicero uolens ab eo, quod est expulsor, proferre femininum mutauit s in t et expultrix dixit Tusculanarum V: o uitae philosophia dux, o uirtutis indagatrix expultrixque uitiorum

Cicero, Tusc.

5,5: uirtutis] uirtus KRH expultrixque Ruet.

Vrec. Mς : excultrisque GKR¹V¹H

. in eodem: regiae uirgines ut tonstriculae tondebant barbam et capillum patris

Cicero, Tusc.

5,58

. ab eo, quod est tonsor, tonstrix fecit femininum addita t et ex eo diminutiuum tonstricula, quomodo a nutrix nutricula. et ea per naturam. per fortunam quoque duobus modis prohibemur quaedam proferre, uel quod inusitata sunt uel quod inconcinna et turpia uel aspera prolatu uidentur esse. inusitata sunt, quibus non inueniuntur usi auctores, quamuis proportione potestatem faciente dicendi, ut faux, prex, dicio. positiuum faris debet esse for, passiuum do debet esse dor. ea enim quamuis ratione regulae bene dicantur, tamen, quia in usu auctorum non inueniuntur, recusamus dicere. (vol. 1)

inconcinna uero uel turpia uel aspera prolatu uidentur esse metuturus uel metuiturus, nutritrix: quod quamuis secundum analogiam debuisset dici (in tor enim terminantia masculina, quae ex uerbis nascuntur, mutant or in rix et faciunt feminina, ut doctor doctrix, uictor uictrix. cum igitur masculinum sit nutritor, ex eo secundum analogiam nascebatur nutritrix), euphoniae tamen causa concisio facta est mediae syllabae, sicut bobus pro bouibus. nec non etiam in contextu diuersarum dictionum hoc solet fieri, ut cum nobis turpe est itaque nobiscum praeposterum profertur. unus ergo ex his plerumque quattuor modis inuenitur, qui facit tam uerba quam alias partes orationis esse defectiuas. differentiae quoque causa multa solent uel taceri uel contra regulam proferri, ut fas genetiuum non habet; nam siue fatis seu faris uel fassis dicamus, aliud potest significare. coniunx coniungis secundum analogiam debuit proferri, sed ne uerbum putetur, absque n profertur coniugis. similiter accentus poné, ergô differentiae causa in fine ponitur.

Venus Veneris, cum omnia in us correptam propria secundae sint, solum tertiae inuenitur, ne, si Veni dicamus, uerbum esse putetur. far farris solum in r desinens geminauit r, ne, si faris dicamus, aliud monstret. similiter repugnantibus regulis solent quaedam taceri, ut τοῦ ador genetiuus in usu frequenti non inuenitur, quia duae contrariae pugnant in eo regulae. cum enim sit neutrum, debet paenultima o genetiui corripi, ut aequor aequŏris, marmor marmŏris, sed cum habeat adōro paenultimam producens, debet produci. unde et deriuatiuum eius adōrea o producit, cum marmŏrea, aequŏrea o corripiant. ergo repugnantibus regulis mansit ador in frequenti usu indeclinabile. in uerbis quoque cum omnia in neo desinentia secundae coniugationis in nui faciant praeteritum perfectum, ut (vol. 1)

teneo tenui, moneo monui, differentiae causa maneo mansi facit, ne manui datiuus manus putetur, et neo neui, ne, si nui diceremus, a nuo esse uideatur, audeo ausus sum, quia hausi ab haurio fit, quamuis huic aspiretur. fac, dic, duc, fer magis placuit per apocopam proferri differentiae causa, ne, si face, dice, duce, fere diceremus, aliud significare putaremur, quamuis hoc non in omnibus consimilibus uel uniuocis soleat fieri. singula igitur uerbis accidentia disserentes, quae in quibusque deficiant, prout animo occurrant, ostendemus.

de significatione

significatio uel genus, quod Graeci affectum uocant uerbi, in actu est proprie, ut dictum est; uel in passione, et omnia uerba perfectam habentia declinationem et aequalem uel in o desinunt uel in or. et in o quidem terminantia duas species habent, actiuam et neutralem. et actiua quidem semper actum significat et facit ex se passiuam absque duobus uerbis, metuo et metuor, timeo et timeor; haec enim contrarias uocibus uidentur habere significationes, quamuis etiam ad sensus pertinentia uerba, si quis altius consideret, in actiuis uocibus passionem et in passiuis actionem fieri inueniat, ut audio te, uideo te, tango te; ostendo enim, pati me aliquid in ipso actu. cum enim dico audio te, ostendo, quod uocis tuae actum patiuntur aures meae; et e contrario audior a te dico, cum uox mea agit aliquid in aures tuas. sed tamen quia nobis agentibus, id est sentientibus et aliquid facientibus, et oculi uident et aures audiunt et tactus corpori euenit, non irrationabiliter actiuorum et uocem et constructionem habuerunt. neutra uero appellauerunt, quae in o desinentia sicut actiua non faciunt ex se passiua, quamuis uarias habeant significationes, de quibus post docebimus. (vol. 1)

in or uero terminantia tres species habent: passiuam, quae ex actiuis nascitur et semper passionem significat exceptis supra dictis, communem, quae una terminatione tam actionem quam passionem significat, deponentem, quae cum similem habeat communibus positionem in or desinendi, tamen deponens uocatur, quasi simplex et absoluta, quod per se ponitur, uel quae deponit alteram significationem et unam per se tenet, quomodo positiuus gradus dicitur, qui absolutus per se ponitur non egens alterius coniunctione. haec quoque tamen species [id est deponens] quomodo neutralis diuersas habet significationes, de quibus latius in sequentibus tactabimus. actiua igitur et passiua et communia certam et praefinitam habent significationem, neutra uero et deponentia uariam. haec autem uerba proprie actiua uel recta uocantur, quae in o desinentia et assumpta r facientia ex se passiua, confestim cum dicuntur, possunt transire in quem fit actus et coniunguntur uel genetiuo uel datiuo uel accusatiuo casui, ut abstineo irarum (Horatius carminum

libro III:

mox ubi lusit satis, abstineto,

dixit, irarum

Horatius, carm. 3,27,69-70

), impero tibi, maledico tibi, inuideo tibi, oro te, amo te, accuso te. haec enim faciunt ex se passiua, quae ablatiuo casui cum praepositione ab uel a solent iungi, ut abstineor a te, imperor a te, maledicor a te, inuideor a te, oror a te, accusor a te. possunt tamen passiua datiuo etiam adiungi, ut seruor tibi. et est quaerendum, cur actiua ablatiuo per se non adiunguntur, et puto, quod ille casus proprius est passiuorum. ideo autem dixi per se, quia cum alio casu sociata (vol. 1)

adiunguntur, ut uideo solem oculis, prohibeo filium turpitudine. accusatiuo quoque inueniuntur passiua coniungi, sed figurate, ut absciditur manum, frangitur pedem, sanatur oculum, rumpitur aurem.

Virgilius in V:

intentaque brachia remis

intenti expectant signum

Vergilius, Aen.

5,136-137: exspectant Verg.

. idem in III georgicon :

pascuntur uero siluas et summa Lycaei

Vergilius, georg.

3,314

. quae uero in o desinentia nihil ex his, quae propria esse actiuorum docuimus, habent, neutra proprie uocantur uel absoluta, ut est uiuo, ditesco, ferueo, sedeo. haec enim non egent supra dictis casibus ad complendam sententiam, unde iuste passiuis quoque carent. inueniuntur tamen etiam quaedam uerba, quae quamuis actiuam habeant significationem, passiua tamen non habent, quia nec in homines eorum actus transit, nec semper supra dictis egent necessario casibus, ut prandeo, ceno, curro, ambulo. eorum enim prolatione transgressionem fieri non est necesse ad aliquod rationabile animal, quae est sola causa, ob quam nascuntur uerba passiua in prima et secunda persona; hae enim de se et ad se loquuntur, quod est suum animantium, quibus natura sermonem dedit. in tertia uero persona saepe passiuum solet inueniri etiam ex huiuscemodi uerbis, sed ad muta et carentia anima pertinens. dicimus enim conditur holus, aratur terra, inseritur arbos, curritur spatium, unde Terentius in adelphis :

† decurso iam spatio

Terentius, ad.

860: iam decurso spatio Lindsay

, bibitur uinum (Iuuenalis in IIII: (vol. 1)

sed nulla aconita bibuntur

fictilibus

Iuuenalis 10,25-26

), epotatur flumen (idem in eodem:

epotaque flumina Medo

prandente

Iuuenalis 10,177-178

), mendicatur panis (idem in eodem:

et mendicatus uicta Carthagine panis

Iuuenalis 10,277

), cum eorum primas personas natura prohibeat proprie dicere. quis enim dicit aror, inseror, curror, nisi poetica conformatio, id est

προσωποποιΐα, inducatur?

ergo proprie illa possunt habere primam et secundam passiuorum personam, in quibus et fateri possunt eaedem personae quod in se fit, ut est amo te, consequitur, ut ille, ad quem dixi, confitendo id, quod a me audiuit, dicat amor a te. latius igitur tractemus de iis, quae uidentur contra uocis formam significare, quod non solum in uerbis, sed in aliis etiam partibus orationis inuenitur, ut si dicamus Athenae, Thebae uoce pluralia sunt, significatione singularia, et contra populus, plebs uoce singularia sunt, significatione pluralia, uel Philotium, Sophronium, Glycerium, Dorcium uoce neutra, significatione feminina. multa quoque alia huiuscemodi inueniuntur. in uerbis etiam sunt quaedam uoce actiua, quae ex se passiua non faciunt, quae generali nomine neutralia uocamus, quamuis diuersas habent significationes: ex his enim quaedam uim habent actiuam, ut est facio te, calefacio te (quamuis facitur quoque a facio pro fit protulerunt auctores, ut Varro in cynico : (vol. 1)

si me Hercle pergunt et deorum cura non satisfacitur

rei publicae *

Titinius in Quinto :

† consilium bonum gratia parui faciatur

Titinius, com.

[Ribbeck³] 96-97 : Quintus frg.

I Ribbeck³ (bona bonorum sec. Hermann ) = I, 95-96 Daviault = I, 94-95 Lopez = I, 97-98 Guardì *

. facessitur quoque Cicero pro Cluentio : sed hoc polliceor omnibus, si cui forte hac lege negotium facessetur

Cicero, Cluent.

158

. bene igitur in plerisque compositis actiuum est: perficio et perficior, conficio et conficior, afficio et afficior, efficio et efficior; sic paene omnia, quae cum praepositionibus componuntur; nam calefacio, tepefacio et similia calefio et tepefio loco passiuorum habent. fitur etiam pro fit dicebant.

M(arcus) Cato censorius in Quintum Thermum :

postquam diutius fitur

Cato, or.

[Malcovati] frg.

65: (orationes in Q. Minucium Thermum reliquiae; inc. sedis)

. idem de Lucio Veturio : Graeco ritu fiebantur Saturnalia

Cato, or.

[Malcovati] frg.

77: (in L. Veturium de sacrificio commisso cum ei equum ademit)

. similiter actiuam significationem habent officio tibi, noceo tibi), quaedam uero ex eisdem neutralibus passiuam, ut uapulo a te, fio a te, exulo a te, ueneo a te, nubo tibi (quamuis antiquissimi etiam actiua significatione nubo te dicebant, unde Plautus in Casina :

libet Charinum quid agat scire nouum nuptum

Plautus, Cas. 859

), quaedam neutra, id est quae nec nos in alium extrinsecus nec alium in nos aliquid agere significant, ut est spiro, uiuo, ambulo, pergo, quae non egent aliqua coniunctione casus, cum absolutam et plenam per (vol. 1)

se prolata sententiam monstrent, quae et proprie neutra uocantur, sicut supra dictum est. sunt alia in hac forma [id est in uerbis], quae in o desinentia non faciunt ex se passiua, quae quamuis actiuam habeant significationem, tamen uel ad muta animalia uel ad carentia anima coniunguntur, sicut supra dictum est, ut est percurro forum, prandeo piscem, ceno ouum, quae est quando inueniuntur tertiam passiuorum habentia personam, nec irrationabiliter, ut ante ostendimus. curritur enim spatium bene dicimus. unde Terentius in adelphis :

† decurso iam spatio

Terentius, ad.

860: iam decurso spatio Lindsay

dixit. sunt quaedam ex eadem forma, quae passiuam uidentur habere significationem, sed quae non extrinsecus fit, quam Graeci αὐτοπάθειαν uocant, id est quae ex se in se ipsa fit intrinsecus passio, ut rubeo, ferueo, caleo, tepeo, marceo, aegroto, titubo, uacillo. itaque huiuscemodi uerba non egent casu, quamuis auctores haec quoque inueniantur more actiuo uel passiuo diuersis casibus adiungentes, sed figurate, ut Virgilius in bucolico :

ardebat Alexin

Vergilius, ecl.

2,1

, pro amabat. sunt alia uerba, quae quamuis non ab actiuis proficiscentia tamen passiuam semper habent formam. et ex his quaedam eadem uoce utrumque significant, id est actionem et passionem, ut est osculor te et osculor a te, criminor te et criminor a te. haec communia nominamus. alia uero, quae similiter eandem terminationem habentia nec ab actiuis nata unam dumtaxat habent significationem, sed non omnia eandem, haec deponentia uocamus, cum quaedam actiuam uim possident, ut conspicor te, sequor te, praestolor te et tibi (Terentius in

eunucho :

quem praestolare, Parmeno?

Terentius, eun.

975: ostium Lindsay

(vol. 1)

Cicero in I inuectiuarum : qui tibi ad forum Aurelium praestolarentur

Cicero, Catil.

1,24

), insidior tibi. ex his multa antiqui tam actiua quam passiua significatione protulisse inueniuntur, et maxime ea, quae apud Graecos actiua habentur et passiua: auxilior te et a te, similiter adminiculor, auguror, adhortor, apiscor, abominor, consequor, amplector, adorior, abutor, admiror, antestor, aggredior, aspernor, architector, assector, argumentor, reor, uereor, solor, arbitror, blandior, consolor, conspicor, comminiscor, complector, calumnior, carnificor, despicor, demolior, dominor, depeculor, delargior, ementior, exordior, experior, frustror, hortor, for faris fatur, meditor, obliuiscor, metor, adulor. haec plerique deponentia esse confirmant ideo, quia frequens usus eorum significationis est actiuae; communia uero esse defendit cum natura ipsius sensus, tum ueterum non improbanda auctoritas, a qua quae potuimus a diuersis colligere libris exempla proferamus.

Lucilius:

a me auxiliatus siet

(vol. 1)

passiue, βοηθηθείς.

Cassius similiter: adulatique erant ab amicis et adhortati

Hemina, hist.

[Peter] frg.

40: (incertae sedis frg.)

, adulati κολακευθέντες, adhortati προτραπέντες.

Varro: tribunicio auxilio adminiculati , βοηθηθέντες.

Lucius Caesar: certaeque res augurantur

Caesar [Huschke et alii (1908)] frg.

3: (Auspiciorum liber, frg. seruatum apud Prisc. ibid.)

, οἰωνοσκοποῦνται, cuius actiuum Virgilius in VII:

si quid ueri mens augurat, opto

Vergilius, Aen.

7,273

; Cicero tamen Verrinarum IIII: ex nomine istius, quid iste in prouincia facturus esset, perridicule homines augurabantur

Cicero, Verr.

2.2,18: iste om. bδ perridicule CO¹k, Peterson : perridiculi p rel.

. Gaius Fannius: haec apiscuntur

Fannius, or.

[Malcovati] frg.

8: (incertorum librorum reliquiae)

, ἐπιτυγχάνονται.

Fabius Maximus: amitti quam apisci

Fabius Maximus, hist.

[Peter] 3: (inc. sedis)

. passiue omnia sunt prolata.

Verrius: saeuitiaque eorum abominaretur ab omnibus passiue (vol. 1)

dixit.

Orbilius: quae uix ab hominibus consequi possunt

Orbilius Pupillus, gramm.

[Funaioli] frg.

ἀνύεσθαι.

Petronius:

animam nostro amplexam in pectore

περιπλεχθεῖσαν.

Lucilius:

quin amplexetur qui uelit, ego non sinam me amplectier

Lucilius, sat.

[Marx] 936: (senarii inc. sedis, v. 936-937: ⏑ – ⏑ – quin amplexetur qui uelit: / ego non sinam ⏑ – ⏑ – me amplectier)

, amplexetur περιπλεκέσθω.

Cicero pro Roscio : quo uno maleficio scelera omnia conplexa esse uideantur

Cicero, S. Rosc. 37: complexa esse uideantur (Cic.)

. Aurelius: ab his Gallos adortos, ex insidiis plurimos necatos

Aurelius Opillus [Funaioli] frg.

26: frg. dubium seruatum apud Prisc. ibid.

, adortos

ἐφοδευθέντας.

Q(uintus) Hortensius: abusis iam omnibus locis , abusis

καταχρησθέντων.

Varro: utile utamur potius, quam ab rege abutamur .

Cannutius: turpe est propter uenustatem uestimentorum admirari, ut propter turpissime uitam actam contempnere

Cannutius, or. frg. Prisc.: (frg. seruatum apud Prisc. gramm. ibid.)

, admirari θαυμάζεσθαι.

Cicero pro Murena : publicis (vol. 1)

literis testata sunt omnia

Cicero, Mur.

, testata passiue, μαρτυρηθέντα.

Aelius:

inpubes libripens esse non potest neque antestari

Stilo [Funaioli] frg.

57: (dubium frg. seruatum apud Prisc. ibid.)

προδιαμαρτυρηθῆναι.

Cato in IIII originum : duo exules lege publica execrari

Cato, orig.

[Peter] 90: (ex libro IV)

, passiue, καταραθῆναι.

Sallustius in III historiarum : at Lucullum regis cura machinata fames breui fatigabat , machinata passiue dixit.

Metellus Numidicus in oratione, qua apud

populum G(aio) Manlio tribuno plebis respondit : nam ut aliis plerumque obuenienti magistratu ob metum statuae polliceantur

Metellus Numidicus, or.

[Malcovati] frg.

5: (Aduersus C. Manlium Trib. pl.)

, passiue, ἐπαγγελθῶσιν. reor quoque et uereor et solor.

(vol. 1)

Cicero ad Nepotem : hoc restiterat etiam, ut a te fictis adgrederer donis

Cicero, epist. [Weyssenhoff] frg.

VII A 4: = II 2 Shackleton Bailey

, adgrederer passiue dixit, ἐνεδρευθῶ. in eodem: qui habet ultro appetitur, qui est pauper aspernatur

Cicero, epist. [Weyssenhoff] frg.

VII A 5: = II 3 Shackleton Bailey

, passiue,

ἐξουθενεῖται.

Nepos: aedis Martis est in circo Flaminio architectata ab Hermodoro Salaminio , architectata passiue posuit,

ἀρχιτεκτονευθεῖσα.

Ennius:

adsectari se omnes cupiunt

Ennius [Vahlen²] frg. inc. 8

, adsectari passiue, ἀκολουθεῖσθαι.

Alpheus philologus:

Themistocles cum a formoso adsectaretur , passiue, ἠκολουθεῖτο.

Aufustius: omnia argumentata nomina

Aufustius, gramm.

[Funaioli] frg.

3: (inc. sedis)

, argumentata passiue,

πιστωθέντα.

Caelius: ex scriptis eorum, qui ueri arbitrantur

Coelius, hist.

[Peter] frg.

2: (ex libro I; belli punici alterius historiae ad L. Aelium)

, passiue, ὑπολαμβάνονται.

Verrius:

blanditusque labor molli curabitur arte

, blanditus, κολακευθείς, passiuam habet hic significationem.

Asinius Pollio: sed cum ob ea quae speraueram dolebam, consolabar (vol. 1)

ob ea quae timui

Pollio, or.

[Malcovati] frg.

, consolabar passiue protulit.

Varro: paupertas enim haec tum non ita nutricata, ut nunc conspicatur ,

θεωρεῖται, passiue dixit.

Appius Caecus:

amicum cum uides, obliscere miserias,

inimicus sies commentus nec libens aeque

Appius Claudius Caecus, carm.

[Blänsdorf] frg.

2: sies: si es Blänsdorf

, commentus σεσοφισμένος.

Varro: Vestales incesti conpertae ansa petuntur incognita, consecuta negleguntur , consecuta pro impetrata passiue ait.

P(ublius) Aufidius: si quis alio uocitatur nomine tum cum lis contestatur, atque olim uocitabatur

Aufidius Namusa [Huschke et alii (1908)] frg.

1: frg. seruatum apud Prisc. gramm. ibid.

, contestatur, μαρτυρεῖται, passiue posuit.

Laberius:

uxorem tuam / et meam nouercam a populo lapidibus

consectari uideo

Laberius, mim.

[Ribbeck³] 141-143 : ex incertis fabulis frg.

X Ribbeck³ (nouercam consctari lapidibus / a populo uideo) = v. 185-187 Bonaria (nouercam consctari lapidibus / a populo uideo)

, consectari passiue posuit, διώκεσθαι.

Curio: eum tam inuidiosa (vol. 1)

fortuna conplecti

Curio pater, or.

[Malcovati] frg.

16: (in C. Iulium Caesarem)

, passiue.

Staberius de proportione : non esse positiones regulae, a quibus interdum analogia calumniatur,

συκοφαντεῖται.

Sisenna: uitam cum dolore et insigni cruciatu carnificatus amisit , carnificatus [id est] βασανισθείς [amisit].

Cicero in oeconomico : homo ex eo numero hominum, qui apud nos hoc nomine dignantur

Cicero [Garbarino] phil. frg. 4 : (oeconomicus) cf. Xen. oec. 6,12

, ἀξιοῦνται, passiue.

Horatius

carminum libro I:

bellaque matribus

detestata

Horatius, carm.

1,1,24-25

. Quintus Pompeius: me miserum, quem illae feminae despicari ausae sunt

Pompeius Rufus, or.

[Malcovati] frg.

3: (frg. incertae sedis)

. despicor, commune accipiebant.

Curio pater:

nusquam demolitur, nusquam exoneratur pecunia

Curio pater, or.

[Malcovati] frg.

15: (in C. Iulium Caesarem)

, demolitur passiue dixit.

Terentius in Phormione :

meditata mihi sunt omnia mea incommoda

Terentius, phorm.

248

μεμελετημένα, meditata passiue dixit.

Nigidius: omne pecus indomitum habet quiddam in se ferum, sed tamen ea natura est, (vol. 1)

ut cicurari et dominari possit , δεσπόζεσθαι, passiue dominari.

Lucius Caelius: ubi senatus intellexit populum depeculari

Coelius, hist.

[Peter] frg.

62: (dubium frg.)

ἀποσυλοῦσθαι.

Gaius Gracchus: aerarium delargitur Romano populo

Gracchus, or.

[Malcovati] frg.

42: (in L. Calpurnium Pisonem Frugi)

, delargitur passiue protulit.

Gaius Memmius: quam stulte conficta, quam aperte sunt ementita

Memmius, or.

[Malcovati] frg.

14: (pro se de ambitu)

, ἐψευσμένα.

Cicero in M(arcum )

Antonium libro II: quem ipse ementitis auspiciis uitiosum fecerat

Cicero, Phil. 3,9: quem V²D : equem V¹ at libro II Prisc. trib. !

cf. Phil. 2,83-84 ergo Hercule magna, ut spero, tua potius quam rei publicae calamitate ementitus es auspicia; obstrinxisti religione populum Romanum; augur auguri, consul consuli obnuntiasti. nolo plura, ne acta Dolabellae uidear conuellere, quae necesse est aliquando ad nostrum conlegium deferantur.

84. sed adrogantiam hominis insolentiamque cognoscite. quam diu tu uoles, uitiosus consul Dolabella ; 2,88 de ementitis auspiciis

, ementitis ψευσθεῖσιν.

Visellius: bonae res per illos a raro initio exorsae ad summum peruenerunt , exorsae id est initae.

Nigidius: experienda ratio .

Asinius: cuius experta uirtus bello Germaniae traducta ad custodiam Illyrici est

Pollio, hist.

[Peter] frg.

, experta passiue.

Accius:

multa inuenta expertaque ex hoc sunt bona

Accius, trag.

[Ribbeck³] 681: (incerta fabula)

Fenestella: frustratus igitur a spe, deuictus in castra se recepit

Fenestella, hist.

[Peter] 29: (Annales)

, frustratus ματαιωθείς.

Laberius: (vol. 1)

frustramur, inridemur

Laberius, mim.

[Ribbeck³] 144 : ex incertis fabulis frg.

XI = v. 131 Bonaria *

Varro: ab amicis hortaretur .

Suetonius in VIII pratorum :

fasti dies sunt, quibus ius fatur, id est dicitur, ut nefasti, quibus non dicitur

Suetonius [Reifferscheid] frg.

114

. Virgilius in bucolico :

nunc oblita mihi tot carmina, uox quoque Moerim

ipsa fugit

Vergilius, ecl.

9,53-54: iam fugit ipsa Verg.

, oblita passiue dixit.

Horatius in II carminum :

nulla decempedis

metata priuatis opacam

porticus excipiebat Arcton

Horatius, carm.

2,15,14-16

. similiter protulerunt tam in actiua quam in passiua significatione: tutor, uador, uenor, uelificor (unde Iuuenalis in IIII:

uelificatus Athos

Iuuenalis 10,174

), uociferor, ueneror (Virgilius in III Aeneidos :

cursusque dabit uenerata secundos

Vergilius, Aen. 3,460

), confiteor, tueor, aggredior, stipulor. in quo illud quoque est obseruandum, quod actiua significatione quomodo passiua ablatiuo coniungitur, stipulor a te pro interrogo te et interrogor a te, quomodo dicimus quaero a te pro interrogo te, quamuis sit actiuum.

Iuuenalis in III:

quantum uis stipulare et protinus accipe, quid do,

ut totiens illum pater audiat

Iuuenalis 7,165-166

, subauditur a me stipulare. ecce hic actiue, Suetonius autem passiue protulit in IIII praetorum : Laetoria, quae uetat minorem annis (vol. 1)

uiginti quinque stipulari

Suetonius [Reifferscheid] frg.

111: Laetoria : Plaetoria (Suet.)

, ἐπερωτᾶσθαι.

Liuius in XXXIX ab urbe

condita : nec alieni momentis animi circumagi stipularique irato consuli tribunum plebei

Liuius 39,5,3: adstipularique (Liu.)

. Plautus in cistellaria :

me respondere postulas: iniurium est,

stipulari semper me ultro oportet a uiris,

eum quaestum facio, nil uiris promittere

Plautus, Cist.

374-376: frg.

V Lindsay

, actiue dixit. idem in Pseudulo :

minae uiginti saluae et sanae sunt tibi,

hodie quas abs te est instipulatus Pseudulus

Plautus, Pseud.

1068-1069

. idem in rudente passiue dicit:

ni dolo malo instipulatus sis siue etiamdum siem

quinque et uiginti annos natus

Plautus, Rud.

1381-1382

. sunt uero alia ex supra dicta forma (id est deponentium), quae passiuam solam habent significationem: nascor a te, orior a te, patior a te, mereor a te, idque ostendit coniunctio casuum. nam quae uim actiuam habent, genetiuum uel datiuum, pleraque autem accusatiuum casum assumunt, ut misereor tui, medeor et medicor tibi (dicitur tamen et medico et medicor et medeor te.

Virgilius in I georgicon :

semina uidi equidem multos medicare serentes

Vergilius, georg.

1,193: serentis Verg.

. idem in II georgicon : (vol. 1)

et senibus medicantur anhelis

Vergilius, georg.

2,135

; datiuo casui coniunxit. idem in VII:

sed non Dardaniae medicari cuspidis ictum

eualuit

Vergilius, Aen.

7,756-757

. Terentius in Phormione :

quas, cum res aduersae sient, minus mederi possis

Terentius, phorm.

822: paullo mederi Lindsay

), loquor uerbum, precor deum; quae uero passiuam, ablatiuum cum a uel ab praepositionibus uel datiuum, ut nascor a te et tibi. sunt etiam ex his quaedam, quae absolute dicta non egent supra dictis casibus, ut est labor, morior, laetor, glorior, tumultuor, uagor, uaticinor; alia uero, quae, cum uideantur actiuam habere constructionem [id est σύνταξιν ] (nam genetiuo uel datiuo uel accusatiuo casui iunguntur), tamen passiuam uim intrinsecus, id est non alio agente, uidentur habere, ut obliuiscor tui et te, misereor tui et misereor te. sunt alia, quae, si ablatiuo iungantur, passiua sunt uel communia, sin per se proferantur, absoluta, ut si dicam uideor a te, passiuum est, sin uideor esse bonus, ut significet τὸ δοκῶ, est absolutum. similiter moror commune est et absolutum; modo enim actiuam, modo passiuam habet significationem, modo absolutam: actiuam, quando accusatiuo iungitur, ut moror te (Iuuenalis in IIII:

morantur

pauci ridiculum et fugientem ex urbe pudorem

Iuuenalis 11,54-55

, Terentius in Andria :

ne quod uestrum remorer commodum

Terentius, andr. 739

), passiuam uero, quando ablatiuo, moror a te, absolutam, quando per se profertur.

Virgilius in IIII Aeneidos :

quid moror?

an mea Pygmalion dum moenia frater

destruat?

Vergilius, Aen.

4,325-326: destruat Verg.

. (vol. 1)

et sciendum, quod in actiuis etiam et passiuis uerbis multa absolute sine coniunctione casus alicuius solent proferri, ut si dicam deo uolente sanus sum et animo et corpore, nam et sapio bene et uideo et audio acute; quamuis enim nullum casum his adiunxi, plenam tamen sententiam demonstraui. hoc etiam in passiuis, si dicam perturbor et angor et findor et rumpor, et non addam a quo. sunt quaedam in o terminantia, quae, cum sint actiua, pro passiuis quoque solent poni, ut lauo, tondeo, duro, calceo pro lauor et tondeor et duror et calceor. sed haec magis per ellipsin consuetudo proferre tradidit. quod poetae quoque solent facere, ut Virgilius in III georgicon :

incanaque menta

Cinyphii tondent hirci

Vergilius, georg.

3,311-312: hirqui Verg.

pro tondentur. idem in II Aeneidos :

accingunt omnes operi pedibusque rotarum

subiciunt lapsus

Vergilius, Aen.

2,235-236

, pro accinguntur uel accingunt se. idem in II:

et a nox humida caelo

praecipitat

Vergilius, Aen.

2,8-9: iam Verg. umida Verg.

, pro praecipitatur uel praecipitat se. sunt quaedam, quae, cum sint passiua, sine dubio tamen inueniuntur ab auctoribus pro actiuis prolata, ut Virgilius:

bellantur Amazones armis

Vergilius, Aen.

11,660

, pro bellant. idem in II georgicon :

hoc pinguem et placitam Paci nutritor oliuam

Vergilius, georg.

2,425: placitam Verg.

, pro nutrito. uetustissimi autem multa sic protulerunt confusa (vol. 1)

terminatione teste Capro: adiutor pro adiuto, anclor pro anclo [pro perficio], despoliantur pro despoliant, deproperantur pro deproperant, dispensor pro dispenso, delapidor pro delapido. sunt etiam quaedam actiua uoce passiuam significationem habentia et ex contrario passiua uoce actiuam, sicut supra diximus: timeo te, timeor a te, metuo te, metuor a te.

Lucanus in V:

dum metuar semper terraque expecter ab omni

Lucanus 5,671

. idem in IIII:

sed regna timentur

ob ferrum

Lucanus 4,577-578

Cicero in IIII Tusculanarum : uenientia metuuntur

Cicero, Tusc.

4,11

. nec mirum hoc inueniri apud nos in his uerbis, cum apud Graecos quoque tam actiuum quam passiuum eius significationis uerbum accusatiuo casui coniungitur contra consuetudinem aliorum: dicunt enim φοβῶ σε καὶ φοβοῦμαί

σε. sunt tamen haec eadem uerba absoluta, cum non iunguntur casui accusatiuo, sed datiuo, ut Terentius in Andria :

eius uitae timeo

Terentius, andr.

210

. idem in eadem:

ei metui a Chryside

Terentius, andr.

106: ei Lindsay

. inueniuntur etiam quaedam passiua, ut supra dictum est, quae figurate accusatiuo coniunguntur, cum uideantur agere ipsi, ad quos passiuum refertur uerbum (ut Virgilius in II Aeneidos :

inplicat et miseros morsu depascitur artus

Vergilius, Aen.

2,215

, hic enim dracones agunt in filios Laocoontis, et doceor rhetoricam, instituor grammaticam, moneor iustitiam. idem in VIII:

consurgit senior tunicaque inducitur artus

Vergilius, Aen.

8,457

), (vol. 1)

uel cum totum pro parte pati significatur, ut absciditur caput, truncatur nares, caecatur oculos, intenditur brachia.

Virgilius:

indutus terga leonis

Vergilius, Aen.

7,668+666: de "terga leonis", cf. apud Ovid.

, Lucan.

, etc.

, item in XII:

formam adsimulata Camertae

Vergilius, Aen.

12,224: Camerti Verg.

. praeterea plurima inueniuntur apud uetustissimos, quae contra consuetudinem uel actiuam pro passiua uel passiuam pro actiua habent terminationem, ut testo pro testor et opino pro opinor et cuncto pro cunctor et conuiuo pro conuiuor et contemplo pro contemplor et consolo pro consolor et commoro pro commoror et auxilio pro auxilior et auguro pro auguror et auspico pro auspicor et commento pro commentor et crimino pro criminor et molio pro molior et digno pro dignor et execro pro execror et epulo pro epulor et heiulo pro heiulor et lucto pro luctor et luctito pro luctitor et luxurio pro luxurior et laeto pro laetor et ludifico pro ludificor et misereo pro misereor, unde miseret et miseretur impersonalia.

Cicero pro Ligario : caue te fratrum pro fratris salute precantium misereatur

Cicero, Lig.

14: salute obsecrantium misereat (Cic.)

, unde Terentius in

Phormione :

miseritum est

Terentius, phorm.

99: uide phorm.

501

. horto quoque pro hortor et largio pro largior dicebant, quae sunt communia. unde Sallustius in I historiarum : igitur uenditis proscriptorum bonis aut dilargitis

Sallustius, hist.

[Maurenbrecher] 1,frg.

. similiter proferebant aucupo pro aucupor, alterco etiam pro altercor (unde Terentius in Andria : (vol. 1)

scio, cum patre altercasti dudum

Terentius, andr. 653

), medico quoque, ut supra dictum est, pro medicor (Virgilius in I

georgicon :

semina uidi equidem multos medicare serentes

Vergilius, georg.

1,193: serentis Verg.

), amplexo pro amplexor (Quintus Claudius in II annalium :

conprehensare suos quisque, sauiare, amplexare

Quadrigarius, hist.

[Peter] 39: (ex libro II)

Cicero

pro Cluentio : auctoritatem censorum amplexato

Cicero, Cluent.

124: censorum M, Rizzo : censoriam C (= ΣSTE²βʳ) amplexato Gβ : amplexator Mδ (exc. ψ²O²) (δ ex C?

)

), amplecto quoque pro amplector et complecto pro complector. sed et eorum et superiorum omnium usus tam apud Caprum quam Plinium et Probum inuenies. passiuas quoque pro actiuis uel neutralibus uocibus ex contrario idem antiquissimi proferebant, careor pro careo dicentes et obsonor pro obsono et copulor pro copulo et caleor pro caleo, quorum auctores apud Caprum legant, qui eos scire desiderant. similiter comperior pro comperio (Sallustius in Iugurthino : sed ego conperior Bocchum magis Punica fide

Sallustius, Iug. 108,3

), nutrior quoque pro nutrio et bellor pro bello, ut dictum est, proferebant, unde Virgilius in II georgicon :

hoc pinguem et placitam Paci nutritor oliuam

Vergilius, georg.

2,425: placitam Verg.

nutritor dixit pro nutrito. idem in XI:

pictis bellantur Amazones armis

Vergilius, Aen.

11,660

, bellantur pro bellant. sunt alia, quae, cum sint actiua, in passiua quoque et absoluta significatione inueniuntur, ut ruo.

Virgilius in I Aeneidos :

totumque a sedibus imis

una eurusque notusque ruunt

Vergilius, Aen.

1,84-85

. idem eius [compositum] passiuum in XI dixit: (vol. 1)

nec mihi cum Teucris ullum post eruta bellum

Pergama

Vergilius, Aen.

11,279-280

. Terentius in eunucho :

proruunt se

Terentius, eun.

599: foras Lindsay

. tamen absolute quoque prolata reciprocam passionem (id est ἰδιοπάθειαν ) significant, cum ipsam personam non extrinsecus, sed per se pati demonstrat, ut ruo pro cado.

Virgilius in II Aeneidos :

urbs antiqua ruit multos dominata per annos

Vergilius, Aen.

2,363

ruit posuit pro cadit. similiter inundo modo absolutam, modo actiuam habere significationem inuenitur, ut Virgilius in XI:

dum distinet hostes

agger murorum nec inundant sanguine fossas

Vergilius, Aen.

11,381-382: hostem Verg. moerorum Verg. fossae Verg.

; cf. Aen. 10,24.

. inuenitur tamen in quibusdam codicibus:

dum distinet hostes

agger murorum nec inundant sanguine fossae

Vergilius, Aen.

11,381-382: hostem Verg. moerorum Verg. fossae Verg.

; cf. Aen. 10,24.

. similiter uergo absolutum et actiuum: absolutum, ut Virgilius in XII:

quem damnet labor aut quo uergat pondere letum

Vergilius, Aen.

12,727

, actiuum in VI:

frontique inuergit uina sacerdos

Vergilius, Aen.

6,244

, passiuum Lucanus in I:

et polus auersi calidus qua uergitur austri

Lucanus 1,54: et : nec (Lucan.)

. assuesco absolutum est, inuenitur tamen pro assuefacio.

Lucanus in V:

adde quod adsuescis fatis

Lucanus 5,776

, pro assuefacis. coeo quamuis magis neutrum esse uideatur quam actiuum (pro conuenio enim accipitur, ut Virgilius in XI: (vol. 1)

coeant in foedera dextrae,

qua datur

Vergilius, Aen. 11,292-293

), Cicero tamen actiuo est eo usus in II Philippicarum : utinam, Gn(aei) Pompei, cum Gaio Caesare societatem aut numquam coisses aut numquam diremisses

Cicero, Phil. 2,24: utinam Cn. Pompei, cum C. Caesare D : utinam Pompei cum Caesare V, Magnaldi

. passiuo eius usus est Lucanus in II:

multumque coitur

humani generis maiore in proelia damno

Lucanus 2,225-226

. sed sciendum, quod et coitur pro colligitur et conuenitur pro exigitur passiuam uocem assumentia accipiuntur. propinquo praeterea tam pro actiuo quam pro absoluto inuenitur.

Virgilius in X:

tu mihi nunc pugnae princeps, tu rite propinques

augurium

Vergilius, Aen.

10,254-255

actiue posuit. idem in II Aeneidos absolute:

fuge, nate, propinquant

Vergilius, Aen.

2,733

. idem in V:

iamque propinquabant scopulo metamque tenebant

Vergilius, Aen.

5,159

. similiter simulo absolutum et actiuum et ab eo composita: absolutum Virgilius in IIII:

nam quid dissimulo aut quae me ad maiora reseruo?

Vergilius, Aen.

4,368

. idem in X actiue:

iubasque

diuini adsimulat capitis

Vergilius, Aen.

10,638-639

. idem in XII:

formam adsimulata Camertae

Vergilius, Aen.

12,224: Camerti Verg.

. sunt, quae tam actiua quam passiua uoce unum atque idem significant, ut mereo et mereor.

Lucanus in VI: (vol. 1)

Scaeua uiro nomen, castrorum in plebe merebat

Lucanus 6,144

Virgilius in V:

merui quoque, saepe furores

conpressi

Vergilius, Aen.

5,801-802

. idem in IIII:

si bene quid de te merui, fuit aut tibi quicquam

dulce meum

Vergilius, Aen.

4,317-318

. Lucanus in VIIII:

saeuas meritum Phycunta rapinas

Lucanus 9,40

. multa similiter ancipiti terminatione in una eademque significatione protulerunt antiqui, ut partio et partior, munero et muneror, mino et minor, minito et minitor, meridio et meridior, modulo et modulor, meto et metor, modero et moderor, mutuo et mutuor, mentio et mentior, obuerso et obuersor, praeuerto et praeuertor, pignero et pigneror, pacifico et pacificor, scruto et scrutor, progredio et progredior, perconto et percontor, proelio et proelior, iurgo et iurgor, potio et potior, praedo et praedor, praeuarico et praeuaricor, preco et precor, quirito et quiritor, quadruplo et quadruplor, quieto et quietor, nequit et nequitur, rimo et rimor, recordo et recordor, reminisco et reminiscor, reuereo et reuereor, stabulo et stabulor, secto et sector, sequo et sequor, sortio et sortior, scisco et sciscor, tuto et tutor, tumultuo et tumultuor, uilico et uilicor, uelito et uelitor, uago et uagor, uocifero et uociferor, ulcisco et ulciscor, uto et utor, murmuro et murmuror, manduco et manducor, (vol. 1)

mando et mandor, oscito et oscitor, palpo et palpor, protesto et protestor, rumino et ruminor, tolero et toleror, soleo et soleor, praesagio et praesagior, opino et opinor. sunt alia, quae, cum sint actiua primae coniugationis, transeunt in neutra absoluta siue reciproca (id est ἰδιοπαθῆ ) secundae coniugationis, ut sordido sordidas actiuum (facit enim sordidor ex quo sordidatus): hinc nascitur sordeo; similiter albo et albor et albeo (Virgilius in XII:

campique ingentes ossibus albent

Vergilius, Aen. 12,36

); dicitur tamen etiam albico pro albesco.

Horatius in I carminum :

nec prata canis albicant pruinis

Horatius, carm.

1,4,4

. duro quoque et duror, dureo et eius inchoatiuum duresco. unde Lucanus in IIII:

totosque induruit artus

Lucanus 4,631

. idem in V:

nam cetera damna

durata iam mente malis firmaque tulerunt

Lucanus 5,797-798

Virgilius in III georgicon :

atque hinc atque illinc humeros ad uulnera durat

Vergilius, georg.

3,257: uolnera Verg.

. idem in I Aeneidos :

durate et uosmet rebus seruate secundis

Vergilius, Aen.

1,207

. lento, lentor et lenteo.

Virgilius in II georgicon :

ad digitos lentescit habendo

Vergilius, georg.

2,250

. nam a lenteo lentesco deriuatur, quomodo a duro duresco et a uireo uiresco.

Lucilius tamen in VIII:

lentet opus

Lucilius [Marx] 299: (satura 8)

protulit. umecto quoque et umector et umeo, unde umesco; noto quoque et notor et noteo, unde notesco.

Lucanus in V: (vol. 1)

notescent litora clari

nominis exilio

Lucanus 5,784-785

. liquo liquas, unde eliquo eliquas (Persius:

Phyllidas, Hypsipylas, uatum et plorabile si quid,

eliquat ac tenero supplantat uerba palato

Persius 1,34-35: et (Pers.)

. Lucanus in VII:

ereptaque tela liquauit

Lucanus 7,159: tela : pila (Lucan.)

); ex eo liqueo et liquesco (Virgilius in bucolico :

limus ut hic durescit et haec ut cera liquescit

Vergilius, ecl. 8,80

); dicitur tamen et līquor līqueris prima syllaba producta, quae in superioribus corripitur. idem in I georgicon :

uere nouo gelidus canis cum montibus umor

līquitur

Vergilius, georg.

1,43-44: glaeba Verg.

, pro pedetemptim dissoluitur. a nigro quoque et nigror nigreo et nigresco, a lacto et lactor lacteo et lactesco. inueniuntur tamen ex aliarum quoque coniugationum uerbis quaedam similes deriuationes, sed in paucis, ut pendo pendis pendor et pendeo pendes, iacio [iacis] iacior et iaceo [iaces], acuo acuis acuor et aceo, ex quo acesco. sunt alia, quae in compositione mutant significationem, ut eo neutrum, similiter facio, quamuis uetustissimi etiam passiue hoc protulisse inueniantur (Titinius in Quinto :

† bonum gratia parui ut faciatur

Titinius, com.

[Ribbeck³] 96-97 : Quintus frg.

I Ribbeck³ (bona bonorum sec. Hermann ) = I, 95-96 Daviault = I, 94-95 Lopez = I, 97-98 Guardì *

), item uenio, sedeo faciunt actiua: adeo et adeor, subeo et subeor, ineo et ineor.

Ouidius in IIII fastorum :

sol aditus, quam quaeris, ait, ne uana labores,

nupta Iouis fratri tertia regna tenet

Ouidius, fast.

4,583-584

. (vol. 1)

Iuuenalis in V:

quod si subeuntur prospera castra

Iuuenalis 16,2: nam si (Iuu.)

. Virgilius in X:

morte obita qualis fama est uolitare figuras

Vergilius, Aen.

10,641

. facio uero, quando cum praepositionibus componitur, actiuum fit plerumque, ut efficio et efficior, afficio et afficior, reficio et reficior. deficio, quando pro relinquo accipitur, habet passiuum, quando uero pro defetiscor, neutrum est.

Iuuenalis in III:

Matho deficit

Iuuenalis 7,129

. a uenio uero conuenio et conuenior, inuenio et inuenior in passiuam transeunt significationem, a sedeo quoque obsideo et obsideor. sentio neutrum: ex eo assentio et assentior, dissentio et dissentior in una eademque inueniuntur significatione.

Cicero de republica : in quibus assentior sollicitam et periculosam iustitiam non esse sapientis

Cicero, rep.

[Mueller] 3,39,2

Lucilius in XII:

assensus sum homini

Caelius in I: qui intellegunt quae fiant, dissentiuntur

Coelius, hist.

[Peter] frg.

8: (ex libro I; belli punici alterius historiae ad L. Aelium)

. ex aliis quoque significationibus plurima simplicia in alias, cum componantur, transire inuenies, ut plecto actiuum, unde Terentius:

ego plectar pendens

Terentius, phorm.

220

; sed ab eo composita tam deponentia quam communia inueniuntur. orior deponens, similiter partior, sed ex eis composita tam deponentia quam (vol. 1)

neutra reperiuntur, adorior et adorio, impertior et impertio (Naeuius in Hectore proficiscente :

tunc ipsos adoriant, ne qui hinc Spartam referat nuntium .

Virgilius in I Aeneidos :

hinc portum petit et socios partitur in omnis

Vergilius, Aen.

1,194: omnis Prisc.

Verg. : -es gramm. nonnulli

Terentius in eunucho :

plurima salute Parmenonem

summum suum inpertit Gnatho

Terentius, eun.

270-271

). spicio, ex quo aspicio actiuum et ex eo conspicor conspicaris [deponens in quo etiam coniugatio mutata est conspicor conspicaris].

Terentius in heautontimorumeno :

numquam tam mane egredior, neque tam uesperi,

† quin conspicer fodere arare

Terentius, haut.

67+69: uesperi / domum reuortor quin te in fundo conspicer / fodere aut arare Lindsay

. ab aperio quoque actiuo uidetur quibusdam esse experior commune et opperior deponens.

Virgilius in XI:

experto credite, quantus

in clipeum assurgat

Vergilius, Aen.

11,283-284

, quamquam simplex eius peritus esse uidetur, cuius uerbum in usu non est, quod debuit secundum analogiam perior esse.

Terentius in supra dicta fabula:

hic ego † interea uirum opperibor

Terentius, haut.

619: uirum interea Lindsay

. (vol. 1)

nam reperio, comperio, cooperio, sicut aperio, actiua sunt; faciunt enim ex se passiua. et possunt magis a pario esse uideri composita, quod apud uetustissimos quartae coniugationis declinationem habebat.

Ennius:

oua parire solet genus pinnis condecoratum

Ennius, ann.

[Vahlen²] 10: = 8 Skutsch

. facio cum sit neutrum, ut supra diximus, si cum praepositione componatur, plerumque transit in actiuum, ut conficio et conficior, perficio et perficior, afficio et afficior, reficio et reficior, officio et officior.

Iuuenalis in I:

quotiens te

Roma tuo refici properantem reddet Aquino

Iuuenalis 3,318-319

Lucretius in II:

quapropter simul inter se retrahuntur et extra

officiuntur, uti cogantur tardius ire

Lucretius 2,155-156

. a proficio Statius impersonale protulit in III:

proficitur bello

Statius, Theb.

3,720

. deficio autem loco passiui defio facit [Terentius in eunucho :

† nihil inest, nihil defit

Terentius, eun.

243: nil quom est Lindsay

, cum passiuam uim habeat, defio facit]. sunt tamen alia ex eo ipso et ex aliis composita, quae non solum significationem, sed etiam coniugationem, ut dictum est, permutant, ut facio facis, gratificor gratificaris.

Terentius in heautontimorumeno :

cur ego gratificor?

:: ipsa re experibere

Terentius, haut.

824: cur ego gratificor Prisc. (unde haec uerba Priscianus hauserit dicere nequiit Hertzius; uerbum gratificor apud Ter. nusquam inuenitur) : ludis fortasse me Ter.

. similiter ludificor. idem in eunucho : (vol. 1)

quin * insuper scelus, postquam † ludificatus est uirginem

Terentius, eun.

645: quin etiam Lindsay

. excarnifico uero actiuum est et amplifico et uelifico.

Terentius in

heautontimorumeno :

ubi me excarnifices

Terentius, haut.

813

. Iuuenalis in IIII:

uelificatus Athos et quidquid Graecia mendax

audet in historia

Iuuenalis 10,174-175

, passiue protulit. sciendum tamen, quod et facio et facior, ut ostendimus, uetustissimi proferebant. si uero facio uerbo uel fio integris manentibus aliud uerbum infinitum ante ea componatur, non solum significationes et coniugationes integras eis seruamus, sed etiam accentus, ut calefácio calefácis calefácit, tepefácio tepefácis tapefácit. in secunda enim et tertia persona paenultimas acuimus, quamuis sunt breues. similiter calefio calefís calefít, tepefio tepefís tepefít finales seruant accentus in secunda et tertia persona, quos habent in simplicibus. a uerto quoque actiuo reuerto et reuertor, praeuerto et praeuertor in una eademque ponuntur significatione.

Virgilius in I Aeneidos :

Harpalyce uolucremque fuga praeuertitur Hebrum

Vergilius, Aen.

1,317

. idem in VII:

praeuertere uentos

Vergilius, Aen.

7,807 (=345): idem in VII Prisc.

. uerso similiter actiuum, ex quo controuersor deponens.

Cicero in

Protagora : nunc a uobis, o Protagora et Socrates, postulo, ut de isto concedatis alter alteri et inter uos de huiuscemodi rebus controuersemini, non concertetis

Cicero [Garbarino] phil. frg. 2 : (Protagoras) cf. Plato Prot.

337a certetis G

. sunt alia, quae et coniugationem mutant cum genere in eadem manentia significatione, ut labo labas neutrum, ὀλισθαίνω, et labor laberis deponens.

Virgilius in II:

labat ariete crebro

ianua

Vergilius, Aen.

2,492-493

. (vol. 1)

idem in IIII:

labitur infelix Dido

Vergilius, Aen.

4,68: uritur Verg.

. similiter lauo lauas et lauo lauis, sed lauis magis pro umectas dicitur.

Virgilius in X:

uisceribus super incumbens lauit inproba taeter

ora cruor

Vergilius, Aen.

10,727-728: accumbens Verg.

. sunt tamen alia, quae cum coniugatione mutant significationem, ut mando,

ἐντέλλομαι, mandas, mando, μασῶμαι, mandis; fundo, θεμελιῶ, fundas, fundo, ἐκχέω, fundis; obsero, περιβάλλω τὸν μοχλόν, obseras, obsero, περισπείρω, obseris; appello, προσαγορεύω, appellas, appello,

προσωθῶ, appellis; uolo, πέτομαι, uolas, uolo, βούλομαι, uis; consternor, πτύρομαι, consternaris, consternor, καταστρώννυμαι, consterneris. nam lego legas et lego legis et dico dicas et dico dicis etiam in prima persona habent differentias temporum: nam lēgo lēgas et dīco dīcis producunt paenultimas, lĕgo lĕgis et dĭco dĭcas corripiunt. sunt alia, quae una uoce et una coniugatione diuersas tamen habent significationes, ut torreo tam uro quam uerto uel uoluo significat.

Virgilius in IIII georgicon :

iam rapidus torrens sitientis Sirius Indos

Vergilius, georg.

4,425

. Lucanus in VII:

ingentes fato torrente ruinas

Lucanus 7,505

. (vol. 1)

colo quoque pro diligo et habito et aro accipitur, committo etiam pro credo et pecco, nec non admitto pro assumo et pecco.

Iuuenalis in II:

iam fas est, admitte uiros. dormitat adulter,

illa iubet sumpto iuuenem properare cucullo

Iuuenalis 6,329-330

. idem in eodem:

quid Psecas admisit?

quaenam est hic culpa puellae?

Iuuenalis 6,494

. sapio prudentia et sapore. idem in IIII:

qui meminit, calidae sapiat quid uulua popinae

Iuuenalis 11,81

. deficio, desisto et uincor.

Sallustius in Iugurthino : ab rege defecerat

Sallustius, Iug.

56,3

, id est destiterat.

Iuuenalis in IIII:

et fragor aurem

percutit, euentum uiridis qua colligo panni.

nam si deficeret

Iuuenalis 11,197-199: qua : quo (Iuu.)

, id est uinceretur. condo, aedifico et celo; gratulor, gaudeo pariter cum alio et gratias ago.

Afranius in cinerario :

Sexte o frater mi, salue!

cum saluus uenis

meliusque est, gratulor dis

Afranius, com.

[Ribbeck³] 20-21 : Cinerarius frg.

I Ribbeck³ (Sexte frater … quom) = I, 22-23 Daviault (Sexte, frater) = I, 20-21 Lopez (Sexte frater … quod saluus) *

, id est gratias ago. multa praeterea similiter tam in uerbis quam in aliis partibus orationis duplices habentia significationes inuenies.

de temporibus uerborum

quoniam quae occurrerunt memoriae de uaria uerborum significatione tractata sunt, nunc de tempore dicamus. tempus accidit uerbo ad diuersi actus significationem accommodatum, (vol. 1)

quod plerumque ostenditur uel in principalibus uel in paenultimis declinationis literis, ex qua etiam personae et numeri dinoscuntur; sed personae quidem et numeri in finalibus literis, tempora uero, ut dictum est, in principalibus uel in paenultimis. itaque, cum nominis declinatio in fine solo moueatur, uerbi et in fine et in medio et in principio plerumque inuenitur moueri. in nomine enim casuum differentia et numeri, hic uero et temporis et personarum ex declinatione ostenditur differentia et numeri. sunt igitur tempora tria, praesens, praeteritum et futurum. sed praeteritum rursus diuiditur in tria, in praeteritum imperfectum, praeteritum perfectum, praeteritum plusquamperfectum. nec mirum tam late patere praeteritum tempus, cum in notitiam nostram nihil sic naturaliter a longo saeculorum spatio potest uenire, quomodo actus praeteriti temporis. in praesenti enim et futuro pleraque incerta nobis sunt angustissimaque est eorum cognitio nobis et dubia plerumque; itaque singulis uocibus per haec duo tempora iure sumus contenti; quamuis Graeci futurum quoque diuiserunt in quibusdam uerbis in futurum infinitum, ut τύψομαι, et paulo post futurum, quod et Atticum dicunt, ut τετύψομαι. melius tamen Romani considerata futuri natura, quae omnino incerta est, simplici in eo uoce utuntur nec finiunt spatium futuri.

est autem supra dictorum temporum quaedam cognatio inter se: sed antequam de ea dicamus latius, supra dicta repetamus. tempus accidit uerbo praesens, praeteritum et futurum. quamuis enim naturaliter instabili uoluitur motu et pars eius iam praeteriit, pars sequitur, tamen ad ordinationem nostrorum diuersa gestorum tempora quoque diuidimus. unde iure praeteritum in tres differentias partimur. nihil enim certius, ut dictum est, ad notitiam nostram potest uenire, quam gesta per diuersum temporis spatium praeteriti. facile enim dinoscitur, utrum multo ante an nuper (vol. 1)

sint facta an coeperint quidem, necdum tamen sint perfecta. itaque quod accidit ipsis rebus, quas agimus, nomen tempori ipsi imponimus, praeteritum imperfectum tempus nominantes, in quo res aliqua coepit geri necdum tamen est perfecta, praeteritum uero perfectum, in quo res perfecta monstratur, praeteritum plusquamperfectum, in quo iam pridem res perfecta ostenditur. instans autem indiuiduum est, quod uix stare potest. unde merito a quibusdam instans imperfectum nominatur. nisi enim sit imperfectum, in eo adhuc esse actus intellegi non potest. futurum quoque cum incertum sit, ut ostendimus, et infinitum, utrum paulo post an multo erit, non potuit discretis quibusdam finibus declinationis uti. itaque una uoce contentum fuit. et indicatiuus quidem modus omnia habet tempora, quippe eo modo omnia, quae egimus uel agimus uel acturi sumus, absque ullo impedimento indicamus. imperatiuus uero praesens et futurum naturali quadam necessitate uidetur posse accipere; ea etenim imperamus, quae statim in praesenti uolumus fieri sine aliqua dilatione. nec solum enim illi, qui nondum coepit, imperantes utimur praesenti tempore, sed etiam illi, qui coepit et in ipso actu est, ut permaneat in eodem, ut, si quis ei, qui coepit uersum legere, dicat lege usque ad finem. apud Graecos etiam praeteriti temporis sunt imperatiua, quamuis ipsa quoque ad futuri temporis sensum pertineant, ut

ἠνεῴχθω ἡ πύλη, aperta sit porta; uidemur enim imperare, ut in futuro tempore sit praeteritum, ut si dicam aperi nunc portam, ut crastino sit aperta. ergo nos quoque possumus in passiuis uel in aliis passiuam declinationem habentibus uti praeterito tempore imperatiui, coniungentes participium praeteriti cum uerbo imperatiuo praesentis uel futuri temporis, ut amatus sit uel esto πεφιλήσθω, doctus sit uel esto δεδιδάχθω, (vol. 1)

clausus sit uel esto κεκλείσθω. quod autem uim praeteriti habet huiuscemodi constructio, ostendunt subiunctiua praeteriti perfecti, quae similiter proferuntur in passiua declinatione, ut amatus sim sis sit. ergo si amatus sit in subiunctiuo praeteriti est temporis, bene etiam in imperatiuo praeteriti temporis potest accipi, quippe cum etiam in praesenti tempore imperatiui tertia persona similis est in omni coniugatione tertiae personae subiunctiui, ut amet, doceat, legat, ametur, doceatur, legatur; et in passiuis quidem uel similibus hoc possumus dicere, in actiuis uero uel neutris nullo modo, nisi participia praeteriti habeant. optatiuus autem, quamuis ipse quoque uideatur ad futurum pertinere (ea enim optamus, quae uolumus nobis uel in praesens uel in futurum dari), tamen habet etiam praeteritum tempus, quia euenit saepe de absentibus et ignotis rebus precari, ut facta esse ante nobis poterint in notitiam uenire, ut si, filio meo Romae in praesenti degente, optans dicam utinam Romae filius meus legisset auctores, propter quos nunc ibi moratur; utinam profectus esset Romam ante triginta dies. possumus tamen hoc uti modo etiam ostendentes, quae optamus non euenisse, ut Virgilius in I Aeneidos :

atque utinam rex ipse noto conpulsus eodem

adforet Aeneas

Vergilius, Aen.

1,575-576

, et: utinam, Gn(aei) Pompei, cum Gaio Caesare societatem aut numquam coisses aut numquam diremisses

Cicero, Phil. 2,24: utinam Cn. Pompei, cum C. Caesare D : utinam Pompei cum Caesare V, Magnaldi

. in hoc autem modo dumtaxat et infinito tempora coniuncta habent Latini praesens cum praeterito imperfecto et praeteritum perfectum cum plusquamperfecto ad (vol. 1)

imitationem Graecorum, quamuis haec quoque conati sunt quidam disiungere. sed melius est esse coniuncta. nam praeteritum imperfectum rationabiliter idem est etiam praesens; dico enim utinam legerem nunc et utinam legerem heri: nimia est enim cognatio eorum temporum, et maxime in hoc modo, quippe cum utrumque imperfectum intellegitur. potest autem iste optatiuus et inceptus et non inceptus ante intellegi. nam si dicam utinam legerem heri quoque, quomodo nudiustertius, ostendo coepisse quidem, non finisse tamen; sin autem dicam utinam legerem heri saltem, ostendo nec coepisse. similiter si dicam utinam adhuc legerem, ostendo coepisse quidem in praeterito, in praesenti autem cessare; sin autem dicam utinam legerem uel nunc, ostendo nec coepisse adhuc. sic et per cetera tempora eiusdem modi. praeteritum quoque perfectum et plusquamperfectum optatiui coniuncta sunt; licet enim uel multo ante uel paulo esse perfecta haec eadem intellegere nos optare, ut si dicam utinam legissem ante quinquaginta annos et utinam legissem ante horam. nec mirum sic infinite in hoc modo intellegi praeteritum, quod quantum ad ueram intellectionem nullum certum nec inceptum nec finem habuit.

subiunctiuus, cum apud Graecos coniuncta habeat tempora, apud nos diuisa habet omnia, quomodo indicatiuus. de cuius contextu, cum de constructione orationis tractauerimus, latius disseremus.

infinitus modus quoque coniuncta habet tempora, quomodo optatiuus, praesens et praeteritum imperfectum, praeteritum perfectum et plusquamperfectum, quomodo apud Graecos. cum dicimus enim legere, significamus rem imperfectam, quae uel ad praesens uel ad praeteritum imperfectum attinet, cum uero legisse, perfectam, quae sua est tam praeteriti perfecti quam plusquamperfecti. nota autem, quod uim nominis rei ipsius habet uerbum infinitum. unde quidam nomen uerbi hoc esse dicebant; dico (vol. 1)

enim bonum est legere, ut si dicam bona est lectio. itaque omnis modus finitus potest per hunc interpretari, ut si dicam lego, quid indicaui?

legere me; lege, quid imperaui?

legere te; utinam legerem, quid optaui?

legere; cum legam, uenio, quid iunxi?

prius legere post uenire. gerundia quoque uel participialia, cum participiorum uel nominum uideantur habere casus obliquos nec tempora significent, quod alienum est a uerbo: legendi, legendo, legendum, lectum, lectu, infiniti uice tamen funguntur, quod solet apud Graecos articulis coniungi. itaque pro infinito, qui coniungitur genetiuo casui articuli apud Graecos, nos utimur in di terminatione, quae similis est genetiuo nominis, legendi, τοῦ

ἀναγνωστέου καὶ τοῦ ἀναγινώσκειν καὶ τοῦ ἀναγινώσκεσθαι. pro eo autem, qui datiuo articuli adiungitur, infinito apud Graecos antecedente ἐν praepositione, nos in do utimur terminatione, quae similis est datiuo uel ablatiuo nominis (nisi quod uerbum hoc existimantes quidam etiam corripiunt o finalem eius.

Iuuenalis in I:

plurimus hic aeger moritur uigilandŏ, sed illum

languorem peperit cibus inperfectus

Iuuenalis 3,232: illum : ipsum (Iuu.)

. Alphius Auitus in II excellentium :

spatiandŏ paulatim trahit

Alfius Auitus, carm.

[Morel] frg.

2,5: (liber II librorum excellentium)

; est enim dimetrum iambicum), ut legendo ἀναγνωστέῳ καὶ ἐν τῷ

ἀναγινώσκειν καὶ ἐν τῷ ἀναγινώσκεσθαι. pro eo quoque, qui (vol. 1)

accusatiuo adiungitur, in dum terminatione utimur, quae similis est accusatiuo nominis, ut legendum ἀναγνωστέον. huic tamen frequentius solet etiam praepositio ad praeponi, ut ad legendum, ex quo ostenditur, magis nomen esse quam uerbum: uerbo enim separata praepositio per appositionem praeponi non potest. in do quoque terminantia inueniuntur ante se habentia separatam praepositionem.

Cicero pro Milone : huius ergo interfector si esset, in confitendo

Cicero, Mil.

. quomodo ergo frequentissime in dus desinentia nomina uerbalia et eorum obliquos casus proferre solent Romani pro infinitis in Graeca elocutione prolatis (ut legendi Virgilii causa uigilo, ἀναγνωστέου Βεργιλίου χάριν ἀγρυπνῶ ἀντὶ τοῦ

ἀναγνῶναι Βεργίλιον χάριν ἀγρυπνῶ.

Cicero in I inuectiuarum :

nihil hic munitissimus habendi senatus locus

Cicero, Catil.

1,1: mouerunt] mouent a

, τῆς σχετέας

συγκλήτου ἀντὶ τοῦ ἔχειν τῂν σύγκλητον ), sic etiam gerundia uel supina proferuntur. hoc tamen uidetur inter gerundia supra dicta et nomina, quorum etiam nominatiuus in dus profertur, interesse, quod, quando sunt absque dubitatione nomina, simili casui adiunguntur et discernunt genera, ut intellegendi Homeri gratia et amandae uirtutis causa et emendi mancipii studio ueni; quando uero gerundia sunt, id est loco infiniti cum articulo iuncti apud Graecos accipiuntur, nec genera discernunt nec numeros, quod suum est infinitorum uerborum, et illum sequuntur casum, quem et uerba, ex quibus nascuntur, ut si dicam intellegendi Homerum causa uenio et amandi uirtutem causa laboro et emendi mancipium causa uenio, quamuis rarus sit huiuscemodi constructionis usus. similiter dicimus intellegendo Homerum profeci, amando uirtutem legi et inuidendum (vol. 1)

nobis non est et minime nocendum uirtuti, quia superiorum accusatiuo, inferiorum uero uerba datiuo adiunguntur. praeterea gerundia tam ab actiuis quam a communibus nascentia tam actiuam quam passiuam habent significationem, nomina uero mobilia supra dictae formae, id est in dus et da et dum desinentia, unam et magis passiuam; solemus enim per uerbum passiuum ea interpretari. quid est enim: amanda est uirtus?

digna, quae ametur, et: munitissimus habendi senatus locus?

id est in quo habeatur senatus. unde raro inueniuntur a neutris absolutam significationem habentibus, ut sto, sedeo, surgo (nemo dicit standus, sedendus, surgendus), quorum supina significationem sui seruant uerbi simplicem. a ceteris uero neutris et a deponentibus gerundia quidem eandem significationem habent, quam et uerba, ut faciendi, τοῦ ποιεῖν, sequendi, τοῦ ἀκολουθεῖν, loquendi, τοῦ λαλεῖν. nomina uero supra dictae formae similiter, quomodo supra diximus, magis passiuam: faciendus, ποιητέος, id est qui debet fieri, sequendus, ἀκολουθητέος, id est quem debent sequi, loquendus, λαλητέος, id est quem debemus loqui. praeterea ex forma participiorum praeteriti temporis duae terminationes inueniuntur, quarum prior in um, altera in u finitur. et in um quidem eandem significationem fere habet, quam in dum desinens cum praepositione ad. quid enim est uenatum aliud nisi ad uenandum, quaesitum nisi ad quaerendum?

Virgilius in IIII Aeneidos :

uenatum Aeneas unaque miserrima Dido

in nemus ire parant

Vergilius, Aen.

4,117-118

, id est ad uenandum. idem in VIIII:

si fortuna permittitis uti, (vol. 1)

quaesitum Aenean et moenia Pallantea

Vergilius, Aen.

9,240-241

, id est ad quaerendum. uidetur tamen hoc quoque quasi ipsius rei esse accusatiuus et sine praepositione proferri, quod quasi ad locum habet significationem, quemadmodum propria nomina ciuitatium, quae cum ad locum significant, carent praepositione. sequens quoque forma, quae in u terminat, ablatiuus mihi uidetur ipsius nominis, quo ipsa res significatur, carens similiter praepositione. quid est enim mirabile uisu nisi uisione?

uisio enim tam ex actione quam ex passione potest fieri. diximus autem et superius, quod infinitorum uis in nomen rei resoluitur. quomodo autem participia praeteriti temporis et nomina rerum in us correptam desinentia solent ante u uel s uel t uel x habere, sic habent et ista, ut laesum laesu, morsum morsu, amatum amatu, doctum doctu, captum captu, fluxum fluxu, flexum flexu. sicut autem supra docuimus, communem habent significationem ab actiuis uel communibus nata, ut oratum, πρὸς τὸ

παρακαλεῖν καὶ πρὸς τὸ παρακαλεῖσθαι, oratu, τῷ παρακαλεῖν καὶ τῷ

παρακαλεῖσθαι ἤτοι τῇ παρακλήσει, idem enim significamus. supina uero nominantur, quia a passiuis participiis, quae quidam supina nominauerunt, nascuntur. pro omni autem tempore infiniti uerbi solent accipi; dicimus enim legendi causa in honore fui et sum et ero ἀντὶ τοῦ· τοῦ ἀνεγνωκέναι

χάριν καὶ τοῦ ἀναγινώσκειν καὶ τοῦ ἀναγνώσεσθαι, ὁμοίως δὲ καὶ τοῦ

ἀνεγνῶσθαι καὶ τοῦ ἀναγινώσκεσθαι καὶ τοῦ ἀναγνωσθήσεσθαι. quod (vol. 1)

autem ab actiuis et communibus uenientia communem habent significationem, usus quoque probat.

Virgilius in bucolico :

cantando tu illum?

aut umquam tibi fistula cera

iuncta fuit?

Vergilius, ecl.

3,25-26: uincta Verg.

actiue protulit. idem in eodem:

frigidus in pratis cantando rumpitur anguis

Vergilius, ecl.

8,71

, passiue posuit. idem in II Aeneidos :

quis talia fando

Myrmidonum

Vergilius, Aen.

2,6-7

, actiue dixit. idem in eodem passiue:

fando aliquod si forte tuas peruenit ad aures

Vergilius, Aen.

2,81: auris Verg.

. solebant enim antiqui fatus communiter proferre. idem in III

georgicon :

uritque uidendo

femina nec nemorum patitur meminisse nec herbae

Vergilius, georg.

3,215-216: neque Verg.

, passiue protulit. et uidendo perit actiue, id est dum uidet. quod autem haec quoque nomina sunt, ostendit praepositio, quae frequenter inuenitur, ut supra diximus, tam ante accusatiuum quam ablatiuum eorum casum: ad uenandum et in uenando. in neutris uero et in deponentibus, quomodo supra dictum est, simplices habent significationes. impersonale autem hanc habet differentiam ad infinitum, quod infinitus altero uerbo finito omnimodo eget, impersonale uero actum quidem perfectum significat per omnes modos, persona uero sola deficit; quae si addatur, perfecti uice fungitur uerbi per omnes, quomodo diximus, modos: per indicatiuum, ut curritur a me pro curro; imperatiuum, curratur a te pro curre; optatiuum, utinam curreretur a te pro utinam curreres; subiunctiuum, cum curratur a te pro cum curras; infinitum, curri a te oportet pro currere te oportet. hoc autem interest inter infinitum passiuum et infinitum, qui fit ab impersonalibus, quae nascuntur a uerbis actiuis, quod infinitus passiuus uerbo eget solo ad perfectam significationem, (vol. 1)

ut amari uolo, φιλεῖσθαι βούλομαι, infinitus uero impersonalis non solum uerbo, sed etiam ablatiuo casu per se indiget absque accusatiuo, ut amari uolo a me pro amare uolo. ideo autem addidimus absque accusatiuo, quod, si ad eum reddatur, infinitum necesse est eum passiuum intellegi, ut amari a me uolo filium. saepe uero etiam non positus subauditur accusatiuus, ut si dicam doceri a te uolo et subaudiam me.

quoniam igitur de singulorum tempore modorum, quae memoriae occurrerunt, disseruimus, de cognatione temporum deinde tractemus. est quaedam cognatio praesentis quidem temporis cum praeterito imperfecto et futuro, praeteriti uero perfecti cum plusquamperfecto. praesens tempus proprie dicitur, cuius pars praeteriit, pars futura est. cum enim tempus fluuii more instabili uoluatur cursu, uix punctum habere potest in praesenti, hoc est instanti. maxima igitur pars eius, sicut dictum est, uel praeteriit uel futura est, excepto sum uerbo, quod ὑπαρκτικόν Graeci uocant, quod nos possumus substantiuum nominare; id enim omnium semper est perfectissimum, cui nihil deest. itaque praeteriti quoque perfecti uim habet, quod ostenditur, quando participiis praeteriti iunctum officio fungitur praeteriti perfecti per passiuorum declinationem uel similium passiuis. similem huic uim habent etiam uocatiua, ut Priscianus uocor, nominor, nuncupor, appellor.

alia autem uerba praesentis, sicut diximus, inter praeteritum et futurum sunt, exempli causa, si incipiam uersum aliquem scribere et dicam scribo uersum, dum adhuc ad finem eius non peruenerim et cum pars eius iam sit scripta, pars autem scribenda. ergo praesens tempus hoc solemus dicere, quod contineat et coniungat quasi puncto aliquo iuncturam praeteriti temporis et futuri nulla intercisione interueniente, unde stoici (vol. 1)

iure hoc tempus praesens imperfectum uocabant, ut dictum est, ideo quod prior eius pars, quae praeteriit, iam transacta est, deest autem sequens, id est futura, ut, si in medio uersu dicam scribo uersum priore eius parte scripta, cui adhuc deest extrema pars, praesenti utor uerbo dicendo scribo uersum, sed imperfectum est, quod deest adhuc uersui, quod scribatur. ex hoc igitur (id est praesenti) nascitur praeteritum imperfectum, cum non ad finem perferimus in praesenti id quod coepimus. et, ut in eodem exemplo maneamus, si incipiam in praeterito uersum scribere et imperfectum eum relinquam, tunc utor praeterito imperfecto dicens scribebam uersum.

ex eodem (id est praesenti) nascitur etiam perfectum. si enim ad finem perueniat praesens inceptum, statim utimur praeterito perfecto; continuo enim scripto ad finem uersu dico scripsi uersum. et sciendum, quod plerumque uel literas quasdam uel syllabarum tempora praesentis mutat praeteritum perfectum et uel pares habet cum eo uel minores uel ampliores syllabas, ut lego legi, doceo docui, facio feci, sedeo sedi, do dedi, domo domui.

ex eo iterum (id est praeterito perfecto) nascitur plusquamperfectum, si inueterauerit res a nobis perfecta. mox enim scripto uersu, recenti adhuc perfectione, dico scripsi propria significatione; sin dudum sit perfectum, incipit transire in plusquamperfectum. itaque scripseram proprie de hoc dicimus.

sciendum, quod Romani praeterito perfecto non solum in re modo completa utuntur, in quo uim habet eius, qui apud Graecos παρακείμενος uocatur, quem stoici τέλειον ἐνεστῶτα nominauerunt, sed etiam pro

ἀορίστου accipitur, quod tempus tam modo perfectam rem quam multo ante significare potest. sed sicut apud illos infinitum tempus adiectione

τοῦ ἄρτι aduerbii τὸν παρακείμενον, id est adiacens tempus, τοῦ δὲ πάλαι (vol. 1)

τὸν ὑπερσυντελικόν, id est plusquamperfectum, significat, sic apud nos hoc (id est praeteritum perfectum) potest et modo et multo ante intellegi perfectum, et apud auctores hoc exemplis comprobatur.

Euander enim apud Virgilium in VIII de matre sua dicit:

cecinit quae prima futuros

Aeneadas magnos et nobile Pallanteum

Vergilius, Aen.

8,340-341

; cecinit dixit pro cecinerat, multo enim ante illam cecinisse intellegit. et ipse poeta ex sua persona:

Troiae qui primus ab oris

Italiam fato profugus Lauinaque uenit

litora

Vergilius, Aen.

1,1-3: Lauiniaque Verg.

, uenit posuit pro uenerat; hic enim quoque multo ante intellegit uenisse Aenean ad Italiam. ergo proprie si quis contempletur uim praeteriti perfecti, non aliam iudicet hoc habere quam apud Graecos illud, quod

ἀόριστον uocant. hoc autem differt a plusquamperfecto, quod illud per se prolatum non eget aduerbio pridem, quod habet in se naturaliter, nisi si uelimus explanandae quantitatis causa temporis addere, ante quot dies uel annos, nec licet illi modo uel nuper aduerbia adiungere, praeteritum uero perfectum ad manifestandam significationem eget uel modo uel pridem aduerbiis. futurum ex praesenti nascitur, quippe cum praesens medium sit praeteriti imperfecti et futuri. itaque consonantes praesentis seruat tam praeteritum imperfectum quam futurum, ut dico dicebam dicam, praeteriti uero perfecti consonantes seruat plusquamperfectum, ut dixi dixeram. sed tamen in subiunctiuo modo futurum quoque praeteriti perfecti seruat consonantes; ut dixi dixero, quod non sine ratione euenire uidetur; nam futuro quoque tempori cognatio est cum praeterito perfecto quantum ad (vol. 1)

infinitatem temporis, hoc est ad ἀόριστον. sicut enim praeteritum perfectum uel modo uel multo ante possum intellegere, sic etiam futurum uel mox uel multo post intellegere possumus futurum, ut si dicam scribam uel scripsero, incertum temporis futuri spatium monstro; nec mirum, cum in nominibus quoque comparatiuis, si dicam fortior, incertum est, utrum multo an paruo superet illum, ad quem comparatur. habet igitur affinitatem, sicut ostendimus, cum praesenti futurum, quod praesens medium est inter praeteritum imperfectum et futurum, cum praeterito uero perfecto plusquamperfectum, quia incertum significat temporis spatium. cum igitur in aliis modis praesentis, sicut dictum est, consonantes seruat futurum, in subiunctiuo praeteriti perfecti regulam sequitur, ostendens cum eo quoque habere iura affinitatis. idque ex participiis maxime est conicere, quae cum in praeterito tempore non finiunt spatium temporis praeteriti, breue sit an longum (si enim dicam amatus uel locutus, incertum est, utrum modo an multo ante), similiter in futuro: amaturus, locuturus mox an multo post incertum est. ideoque in plerisque uerbis ex praeterito fit futurum: amatus amaturus, habitus habiturus, locutus locuturus, auditus auditurus. diximus autem in plerisque, quia neutra praeteriti temporis pleraque carent participio. sed quia ad praesens quoque ei est cognatio, fit etiam a praesenti futurum, ut amans amandus, docens docendus, loquens loquendus, audiens audiendus. sed tamen sciendum, quod omnia huiuscemodi formae participia (id est in dus terminantia) etiam nomina esse possunt.

confirmat autem supra dictam rationem cognationis temporum etiam inaequalium, id est anomalorum, declinatio, in qua ex praesenti fit praeteritum imperfectum et futurum in omni modo absque subiunctiuo, ut fero ferebam feram ferrem, ex praeterito uero perfecto plusquamperfectum: tuli tuleram tulerim tulissem et futurum subiunctiui tulero. in participiis quoque ex praeterito passiui nascitur futurum actiui, ut latus laturus, ex praesenti actiuo futurum passiui, ut ferens ferendus. sed tamen (vol. 1)

quamuis penitus mutent in quibusdam anomalis uerbis supra dicta tempora omnes syllabas, significatio tamen integra manet eorum et cognatio temporum, ut sum eram ero; nec mirum, cum in aliis quoque partibus orationis hoc inueniatur, ut cognata significatio in diuersis inueniatur uocibus, ut puta in nominibus pater masculinum est, eius femininum mater; similiter frater soror, patruus amita, auunculus matertera; bonus, eius comparatiuum melior, superlatiuum optimus; Iuppiter, eius genetiuus Iouis quantum ad usum iuniorum; ego, eius genetiuus mei. et ex contrario saepe diuersa significatio in similibus inuenitur uocibus: liber libra, fiber fibra; Helenus Helena, Tullius Tullia. propria enim nomina non sunt naturaliter mobilia, sed ex sese nascuntur, sicut etiam supra dicta appellatiuorum feminina non sunt a masculinis nata, sed a se orta, quamuis similem mobilibus habeant formam. illud quoque comprobat cognationem temporum, quod infinita uerba a praeterito tempore habent etiam futuri rationem: dixisse, dictum ire, laesisse, laesum ire, mersisse, mersum ire, fluxisse, fluxum ire. sicut enim participia praeteriti temporis rationem regulae sumunt a uerbo praeteriti perfecti, sic eorum formam sequitur infinitum futuri. infinita autem nominata sunt, ut dictum est, ab eo, quod carent significatione definita tam personarum quam numerorum, sicut neutra quoque nomina appellamus ab eo, quod carent utroque genere.

defectiua temporis praeteriti perfecti et plusquamperfecti nec non etiam futuri subiunctiui, quia ex supra dictis nascitur temporibus, sunt in sco desinentia inchoatiua. nec meditatiuorum tamen supra dicta tempora memini me inuenisse, ut feruesco, calesco, horresco, torpesco, tepesco, esurio, lecturio, micturio, parturio.

sunt alia uerba, quibus desunt diuersa tempora, usu deficiente, non ratione significationis. et quibusdam deest praeteritum perfectum et omnia, quae ex eo nascuntur, ut ferio, sisto, tollo, fero, aio, furo, (vol. 1)

quod Varro ponit. ergo aliorum uerborum perfectis, quae uidentur eandem significationem habere, pro his utimur: in quibus inuenimus percutio percussi, ferio percussi; statuo statui, sisto statui, uel, ut quidam, steti, quod est a sto (sed Iuuenalis in III:

gaudentis foedo peregrina ad pulpita cantu

prostitui

Iuuenalis 8,225-226

, pro prostiti); sustulo antiqui sustuli, tollo sustuli, suffero sustuli; tulo antiqui tuli, fero tuli; insanio insaniui, furo insaniui. meto etiam quidam messui, quidam messem feci, sed usus uetustissimorum messui comprobat, quod, cum de praeterito tractabimus, ostendetur; cerno creui apud uetustissimos inuenitur. a maereo [unde maeror] maerui debet facere, sed in usu non est maerui; mando mandis: eius praeteritum perfectum quidem alii mandui, alii mandidi esse uoluerunt, Liuius tamen in Odissia :

cum socios nostros mandisset impius Ciclops

Liuius Andronicus, carm.

[Morel] frg.

32: (Odyssia, lib. XX)

; a strido quoque alii stridui, alii stridi protulerunt.

Ennius in

annalium XI:

missaque per pectus, dum transit, striderat hasta

Ennius, ann.

364: = 356 Skutsch

. in passiuis et communibus et deponentibus, id est in omnibus uerbis in or terminantibus, desunt tempora praeteriti perfecti et omnia, quae ex his nascuntur. participia tamen coniuncta uerbo substantiuo (id est sum) et omni eius tempori eorum uice funguntur. quod Graeci quoque solent facere in multis uerbis temporis perfecti et plusquamperfecti et maxime in (vol. 1)

modo optatiuo et subiunctiuo, ut τέτυμμαι, τέτυψαι, τέτυπται,

τετύμμεθα, τέτυφθε, τετυμμένοι εἰσίν, τετυμμένος εἴην, εἴης, εἴη,

τετυμμένοι εἴημεν, εἴητε, εἴησαν, ἐὰν τετυμμένος ὦ, ᾖς, ᾖ, ἐὰν τετυμμένοι ὦμεν,

ἦτε, ὦσιν. sed cum apud Graecos paene innumerabilia sint uerba, quae uel literarum inconsonantia uel regularum quibusdam rationibus impediantur uel usu, ut habeant declinationem plenam per omnia tempora, apud nos pauca hoc patiuntur. inueniuntur tamen etiam in o desinentia, sed non multa, in quibus praeteritum perfectum per participium solet demonstrari, quae neutropassiua artium scriptores nominant. sunt autem haec sola: gaudeo gauisus sum, audeo ausus sum, soleo solitus sum, fido fisus sum, fio factus sum, quorum tamen antiquissimi solebant etiam praeteritum perfectum proferre hoc modo: gaudeo gauisi, audeo ausi, soleo solui, fido fisi, fio fii, sed nunc his non utimur. sunt uerba, quibus desunt et tempora et personae, ut fores foret forent fore, cedo, infit, cuius Varro in mensuris et primam ponit personam: infio. aio quoque praeterito perfecto deficit. inquio etiam uerbum in multis deficit. item impersonalia uerba, quae ex se nascuntur, deficiunt per tempus futurum in modo infinito, ut paenitere paenituisse, (vol. 1)

pudere puduisse, quamuis antiqui puditum ire dicebant et puditus participium, ut Plautus in Bacchidibus :

neque mei neque te tui intus puditum est factis, quae facis

Plautus, Bacch.

379

. nec non metuere metuisse deficit futuro et timere timuisse, latere latuisse, apparere apparuisse, oboedire oboedisse et pleraque neutra secundae coniugationis: horrere horruisse, tepere tepuisse, rubere rubuisse, pauere pauisse. inchoatiuorum quoque et meditatiuorum in infinitis non solum praeteritum, sed etiam futurum deficit tempus, ut horrescere, tepescere, feruescere, parturire, esurire, lecturire. nec non perfecta, si sint eiusdem formae inchoatiuorum, plerumque deficiunt futuro, ut discere didicisse, poscere poposcisse, compescere compescuisse. quoniam de deficientibus per tempora sufficienter dictum est, nunc de modis tractemus.

de modis

modi sunt diuersae inclinationes animi, uarios eius affectus demonstrantes. sunt autem quinque: indicatiuus siue definitiuus, imperatiuus, optatiuus, subiunctiuus, infinitus. indicatiuus, quo indicamus uel definimus, quid agitur a nobis uel ab aliis, qui ideo primus ponitur, quia perfectus est in omnibus tam personis quam temporibus et quia ex ipso omnes modi accipiunt regulam et deriuatiua nomina siue uerba uel participia ex hoc nascuntur, ut duco ducens duxi ductus dux, rego regens rexi rectus rex, ferueo feruens feruesco feruor, horreo horrens horresco horror, intellego intellegens intellexi intellectus, laedo laedens laesi laesus laesio, et quia prima positio uerbi, quae uidetur ab ipsa natura esse prolata, in hoc est modo, (vol. 1)

quemadmodum in nominibus est casus nominatiuus, et quia substantiam siue essentiam rei significat, quod in aliis modis non est. neque enim qui imperat neque qui optat neque qui dubitat in subiunctiuo substantiam actus uel passionis significat, sed tantummodo uarias animi uoluntates de re carente substantia. deinde hunc primum auctoritas doctissimorum tradidit modum in declinatione uerborum. sciendum tamen, quod quidam ausi sunt infinita ponere prima, sed male; non enim oportet statim a re imperfecta aut dubia incipere. quidam enim dubitauerunt, an uerba sint haec, et inter aduerbia magis ponenda censuerunt, quod nec numeros nec personas nec affectus animi certos habent et egent semper aliis uerbis, sicut aduerbia. dicimus enim legere studeo, studes, studet, sicut dicimus bene studeo, studes, studet. sed haec postea refutentur, nunc hoc sufficiat ostendere, non bene ab infinitis quosdam coepisse. sed neque ab imperatiuis neque ab optatiuis erat incipiendum, cum hoc imperamus, illo optamus, ut sit indicatiuus, qui nisi prius sit notus, non possumus scire, quid imperemus uel optemus. subiunctiuus uero, quem quidam dubitatiuum appellauerunt, manifestam habet indicatiui cognitionem. ipsa enim dubitatio ante se esse indicatiuum confitetur; nam si tollas dubitationem, non opus est subiunctiuo in re certa, sed indicatiuo. ergo non alius iure praeponeretur omnibus quam indicatiuus. sicut enim in nomine, si quis proferat genetiuum uel alium post hunc casum, multo ante nominatiuum cognouit, ex quo nascuntur obliqui, sic qui aliquem modum proferat scit primum indicatiuum, qui est paene uerbi rectus, sicut et praesens tempus ideo aliis praeponitur temporibus et primum obtinet locum, quod in ipso sumus, dum loquimur de praeterito et futuro, et quia ad praesens praeterita et futura intelleguntur, quod si non sit, alia intellegi minime possunt; et quia positio indicatiui uerbi ab ipso incipit; et quod ex ipso cetera tempora trahunt regulas; et quod praeteritum non potest esse, nisi quod prius (vol. 1)

fuerit praesens. futuri autem uox sine significatione esset, nisi cogitantibus [nobis] et notionem sumentibus ex praesenti uel ex praeterito. de futuro quoque sumimus notionem uel ex his, quae nobis in ore ueniunt, uel ex ipsa natura rerum uel ex cogitatione: in ore quidem, ut, si uideam scribentem in praesenti, ex hoc concipio et futuri temporis scripturam; natura, ut, cum uideam solem occidentem in praesenti, possum scire naturali motu reuersurum, quod est futuri; cogitatione uero, ut, si cogitem diluuium quale sit in praesenti, ex hoc notionem concipio futuri. similiter prima persona praeponitur aliis, quia ipsa loquitur et per eam ostenditur et secunda, ad quam loquitur, et tertia, de qua loquitur: nisi enim sit prima, quae proferat sermonem, aliae esse non possunt; et quod ista sine illis potest inueniri, cum secum aliquis loquitur, illae autem sine ista non inueniuntur; et quod causa naturaliter ante causatiua [quam αἰτίαν Graeci uocant] esse solet. causa autem fit secundae et tertiae personae prima persona; iure igitur illis praeponitur, quae sunt causatiuae. a singulari quoque incipimus, quod hic naturaliter primus est numerorum, qui duplicatus uel multiplicatus facit numerum pluralem. et actiua ideo prima proferuntur, quod naturaliter praecedit actus ante passionem, quae esse non potest, nisi sit actus; et quod qui agit incipit, sequitur autem qui patitur; et quod uerbum actiuum additione eget literae uel literarum, ut faciat passiuum ex se.

breuiter igitur de omnibus modis repetamus. modi sunt, ut praedictum est, diuersae inclinationes animi, quas uaria consequitur declinatio uerbi. indicatiuus primus ponitur propter quas enumerauimus causas. indicatiuus autem dicitur, quod per eum indicamus, quid agitur.

imperatiuus est, quo imperamus aliis, ut faciant aliquid uel patiantur, (vol. 1)

qui ideo secundum tenuit locum, quod per se absolutus, quemadmodum indicatiuus, non indiget auxilio alterius partis ad plenam significationem, licet per tempora et personas deficiat naturaliter. solemus tamen non solum imperantes, sed etiam orantes saepissime eo uti, ut:

Musa, mihi causas memora, quo numine laeso

Vergilius, Aen.

1,8

Virgilius in I. idem in VIIII:

uos, o Calliope, precor, adspirate canenti

Vergilius, Aen.

9,525: cf. deux hémist. non balisés chez Aphth.

. tertius est optatiuus, qui quamuis et temporibus et personis perfectior uideatur esse imperatiuo, tamen eget aduerbio optandi, ut plenum significet sensum, et quod, qui optat, inferior uidetur esse imperante: itaque iure post imperatiuum ponitur. quartus est subiunctiuus [quippe iure], qui eget non modo aduerbio uel coniunctione, uerum etiam altero uerbo, ut perfectum significet sensum, ut Virgilius in bucolico :

cum faciam uitulam pro frugibus, ipse uenito

Vergilius, ecl.

3,77: uitula Geymonat ex Macrob.

3,2,15; frg.

Bob.; schol.

Iuuen. 9,117; Seru.

: -am codd.

, Non. 313,31

. et sciendum, quod omnibus modis aliis sociari potest subiunctiuus, qui cum diuersas habeat significationes, non ab una earum, sed a constructione nomen accepit, ueluti denominatiua, quae diuersas habentia significationes generale tamen nomen multarum specierum sibi defendunt. est enim quando dubitationem significat, ut si uideam, intellego; est quando confirmationem, ut Virgilius in I Aeneidos :

certe hinc Romanos olim uoluentibus annis

hinc fore ductores reuocato a sanguine Teucri, (vol. 1)

qui mare, qui terras omni dicione tenerent,

pollicitus:

Vergilius, Aen.

1,234-237: omnis Geymonat (F: omni MγRΠ₆ω, Tiberius Claudius Donatus, Seruius)

tenerent enim confirmatiue dixit; est quando suadentes hoc utimur, ut si dicam prodest ut legas; est quando imperantes, ut ne dicas, ne facias, in quo nec eget alio uerbo; est quando ostendentes potuisse fieri, nisi quid impedimento fuisset, ut facerem, si placuisset, dicerem, si licuisset. possunt fortassis praeterea perspicaciter inquirentibus et aliae praedicti modi significationes inueniri.

infinitus est, qui et personis et numeris deficit, unde et nomen accepit infiniti, quod nec personas nec numeros definit et eget uno ex quattuor supra dictis modis, ut significet aliquid perfectum, ut legere propero, legere propera, utinam legere properarem, cum legere properem. impersonale autem uerbum suae cuiusdam est significationis et solet uel a neutris actiuam uel absolutam uim habentibus, non tamen passiuam, plerumque nasci, ut statur, curritur, uiuitur, ambulatur, uel ab actiuis, ut amatur, legitur, a passiuis uero uel communibus uel deponentibus numquam, nisi ab uno misereor miseret, sed magis id quoque a misereo est. uetustissimi enim pro misereor misereo dicebant, sicut diuersis supra ostendimus usibus.

supina uel participialia cum nec personas discernant et temporibus careant, quibus sine uerbum esse non potest, et casus assumant et praepositionibus separatis adiungantur, sine dubio mihi nomina uidentur esse, quae tamen loco infinitorum ponuntur tam actiuorum quam passiuorum. nec per se ea solum posita pro infinitis accipiuntur, sed etiam eiusdem formae indubitabilia nomina aliis adiuncta nominibus secundum eundem casum, ut Cicero in I inuectiuarum :

nihil hic munitissimus habendi senatus locus

Cicero, Catil.

1,1: mouerunt] mouent a

, id est tutus habere senatum, ἀσφαλῂς ἔχειν

τῂν σύγκλητον. inter mobilia tamen nomina eiusdem formae et haec (id (vol. 1)

est supina) hoc interest, quod haec, siue ab actiuis siue a communibus nascantur, communem habent significationem, ut amandi, τοῦ φιλητέου, id est τοῦ φιλεῖν καὶ τοῦ φιλεῖσθαι, illa uero passiuam solam, ut amandus, ὁ φιλητέος, id est qui debet amari, amanda, φιλητέα, amandum, φιλητέον; et quod supina, cum sint generis neutri et semper singularia, coniunguntur diuersis generibus et numeris, ut amando uirum et amando mulierem et amando pueros; et illis casibus adiunguntur, quibus et uerbum, sicut supra quoque docuimus, ut noceo tibi, nocendi causa tibi, nocendo tibi, nocendum tibi. quod autem praepositionibus separatis coniunguntur, quod uerbi non est, ostendit usus.

Cicero pro

Milone : huius ergo interfector si esset, in confitendo

Cicero, Mil.

. idem in IIII Verrinarum : a quo pecuniam ob absoluendum acceperas

Cicero, Verr.

2.2,78: acceperis (Cic.)

. Virgilius in bucolico :

et potum pastas age, Tityre, et inter agendum

occursare capro, cornu ferit ille, caueto

Vergilius, ecl.

9,24-25

. idem in III georgicon :

namque ante domandum

ingentes tollent animos

Vergilius, georg.

3,206-207: ingentis Verg.

. et ostendunt ipsae praepositiones siue aduerbia praepositiua, in o quidem terminationem ablatiui esse, in um uero accusatiui, quibus et adiunguntur, in i uero genetiui, cui numquam praeponuntur separatae. illud tamen sciendum, quod in o supina tam corripiunt quam producunt auctores more uerborum siue aduerbiorum in o terminantium.

Alphius Auitus in II

excellentium : (vol. 1)

tum literator creditos

ludo Faliscum liberos

causatus in campi patens

extraque muri ducere,

spatiandŏ paulatim trahit

hostilis ad ualli latus

Alfius Auitus, carm.

[Morel] frg.

2,1-6: (liber II librorum excellentium)

. sunt enim dimetri iambici.

Iuuenalis in I:

plurimus hic aeger moritur uigilandŏ, sed illum

languorem peperit cibus inperfectus et haerens

Iuuenalis 3,232: illum : ipsum (Iuu.)

de specie uerborum

species sunt uerborum duae, primitiua et deriuatiua, quae inueniuntur fere in omnibus partibus orationis. est igitur primitiua, quae primam positionem ab ipsa natura accepit, ut lego, ferueo, domo, facio, garrio, albo; deriuatiua, quae a positiuis deriuantur, ut lecturio, feruesco, domito, facesso, garrulo, albico. sunt igitur deriuatiuorum diuersae species, ut inchoatiua, quae initium actus uel passionis significat, ut caleo calesco, horreo horresco, tabeo tabesco, quae plerumque a neutris absolutam uel intrinsecus natam significantibus passionem, quam Graeci αὐτοπάθειαν dicunt, deriuatur, ut rubeo rubesco, palleo pallesco, marceo marcesco, areo aresco, luceo lucesco, pateo patesco. ideo autem diximus plerumque, quia inueniuntur etiam ex aliis uerbis, sed raro, ut cupio cupisco (Cicero in oratore : diuino aliquo animi motu maiora concupiscat

Cicero, orat.

41: concupiscat (Cic.)

. Virgilius in IIII georgicon : (vol. 1)

animosaque regum

corda licet longe praesciscere

Vergilius, georg.

4,69-70: 4,69: continuoque animos uulgi et trepidantia bello Verg.

), dormio dormisco, sentio sentisco (Terentius in adelphis :

hoc uilli edormiscam

Terentius, ad.

786: edormiscam hoc uilli Lindsay (uini CPD²p²F¹ηε)

. idem in heautontimorumeno :

ne tu id persentisceres

Terentius, haut.

769

), labo labasco (idem in eunucho :

labascit uictus uno uerbo

Terentius, eun.

178: labascit Ter.

), integro integrasco (idem in Andria :

uah perii, hoc malum integrascit

Terentius, andr. 688

). et notandum, quod in passiua significatione positum est inchoatiuum, cum primitiuum eius actiuum sit. similiter hio hisco, s16 amo amasco, misereor miseresco (sed magis a misereo est, quo uetustissimi sunt usi, ut supra dictum est.

Ennius in V annalium :

cogebant hosteis lacrimantes, ut misererent

Ennius, ann.

[Vahlen²] 171: = 162 Skutsch

. ex quo impersonale est miseret et miseretur.

Lucius Crassus in

legis Seruiliae suasione : neque me minus uestri quam mei miserebitur

Crassus, or.

[Malcovati] frg.

25: (suasio legis seruiliae)

. nam a misereor, quod est deponens, nec inchoatiuum in o desinens nec impersonale posset nasci), uiuo uiuisco, unde reuiuisco.

Terentius in hecyra :

ille reuiuiscet † numquam

Terentius, hec.

465: reuiuescet iam numquam Lindsay

. uesperasco quoque uidetur quasi a uespero uesperas uerbo deriuari. (vol. 1)

omnia tamen ea (id est inchoatiua) secundae personae primitiui addita co fiunt: labas labasco, ferues feruesco, cupis cupisco, scis scisco. excipitur hio hias, quod hisco, non hiasco facit, ex quo Virgilius compositum protulit in I Aeneidos :

accipiunt inimicum imbrem rimisque fatiscunt

Vergilius, Aen.

1,123

. idem in eodem:

hi summo in fluctu pendent, his unda dehiscens

Vergilius, Aen.

1,106

. uetustissimi tamen fatiscor et fessus dicebant, ex quo defetiscor defessus, quod quidam a fateor esse deriuatum uolunt. est altera species deriuatiuorum in urio desinens, quae a participio praeteriti temporis solet fieri siue a supino in u terminante assumptione rio, ut lectus participium, lectu supinum, ex his lecturio, esus esu esurio, mictu micturio, partu parturio, amatu amaturio, nuptu nupturio, dictatu dictaturio. meditationem tamen significat haec forma, unde et meditatiua nominatur, et est quartae coniugationis, quomodo et inchoatiua tertiae. sciendum tamen, quod inueniuntur quaedam positiua inchoatiuorum formam habentia, non tamen etiam meditatiuorum, ut quiesco, pasco, compesco, disco, posco. est alia species deriuatiuorum in to uel so uel xo desinens, quae frequentiam actus significant faciuntque plerumque ex se passiua: nam inchoatiua et meditatiua magis neutra sunt. ea quoque (id est frequentatiua) plerumque a supinis deriuantur mutatione extremae u in o, ut scriptu scripto, dictu dicto, cursu curso, domitu domito, nexu nexo, flexu flexo. sin autem sint primae coniugationis et habeant paenultimam a, mutant eam quoque in i correptam, ut imperatu imperito, rogatu (vol. 1)

rogito, uolatu uolito. ideo autem diximus, plerumque a supinis ea deriuari, quia in gi terminantia praeteritum a praesentis secunda persona abiecta s et addita to faciunt frequentatiuum, ut lego legi, legis legito, fugio fugi, fugis fugito, ago egi, agis agito, cogo coegi, cogis cogito. unde mergo, quia mersi facit, superiorum seruat regulam, id est a supino facit frequentatiuum: mersu, merso mersas. quaero quaerito differentiae causa facit, quia a quaeso quaesito fit. scitor scitaris notandum, quomodo et sciscitor sciscitaris, quod a primitiuo actiuo deponentia sunt nata.

Virgilius in II Aeneidos :

tum uero ardemus scitari et quaerere causas

Vergilius, Aen.

2,105

. Terentius in eunucho :

nisi quicquid est, procul hinc libet * sciscitari

Terentius, eun.

548: lubet priu' quid sit sciscitari Lindsay

. nosco quoque noscito facit.

Liuius in III ab urbe condita :

circumspectare omnibus fori partibus senatorem raroque usquam noscitare . dicitur tamen etiam noto notas, in quo similiter est notandum, quod, cum a nōto sit deriuatum, corripuit tamen paenultimam; nec mirum, cum composita a nōtus est quando mutant o in i correptam, ut agnĭtus, cognĭtus, cum ignōtus seruauit o. Iuuenalis in V:

nōta mathematicis genesis tua

Iuuenalis 14,248

Virgilius in bucolico :

namque nŏtaui

ipse locum, aeriae quo congessere palumbes

Vergilius, ecl.

3,68-69

. sunt tamen quaedam deficientia in supinis, quae raro faciunt frequentatiua, ut aegreo aegresco et aegroto.

Virgilius in XII: (vol. 1)

aegrescitque medendo

Vergilius, Aen.

12,46

. et sunt omnia frequentatiua primae coniugationis et seruant significationem primitiuorum, quamuis uideantur quaedam ex his in alium sensum transire, ut traho tracto, cogo cogito, dico dicto; sed si quis attentius inspiciat, non penitus absistunt neque haec a primitiuorum significatione. notandum tamen etiam sector sectaris, quod differentiae causa puto per syncopam u paenultimae prolatum, ne nomen putetur, si secutor diceremus, cum supinum primitiui eius secutum est. rare tamen deriuationes huiuscemodi specierum fiunt a uerbis in or desinentibus. sunt praeterea aliae species deriuatiuorum uariae tam terminationis quam significationis, ut a uideo uiso uisis, id est cupio uidere.

Virgilius in VIII:

nam memini Hesionae uisentem regna sororis

Laomedontiaden Priamum

Vergilius, Aen.

8,157-158

, uisentem dixit pro cupientem uidere, quod Graeci dicunt ὀψιοῶντα. simile est facio facesso, capio capesso, lacero lacesso, arceo arcesso, accio accerso, quae non esse frequentatiua coniugatio ostendit. possumus tamen ea non incongrue desideratiua nominare. sunt alia in lo desinentia, quae diminutiua ipse sensus ostendit, quod apud Graecos in uerbis inueniri non potest, ut a sorbeo sorbillo, garrio garrulo, caluo cauillo pro caluillo, cuius primitiuum Sallustius in III historiarum ponit: calui ratus . sunt et aliae deriuationes diuersas terminationes habentes tam a nominibus quam a uerbis nascentium uerborum, ut a patre patrisso, a Graeco graecisso et graecor, a grege grego, a philosopho philosophor philosopharis, a poeta poetor poetaris. (vol. 1)

in co, ut albo albas albico.

Horatius in primo carminum :

nec prata canis albicant pruinis

Horatius, carm.

1,4,4

. similiter uello uellico, fodio fodico, itidem nutrio nutrico et nutricor.

Cicero in II de natura deorum : omniaque sicut membra et partes suas nutricatur et continet

Cicero, nat. deor. 2,86

. nec mirum, Ciceronem nutricatur pro nutricat dixisse, cum Virgilius quoque

georgicon II:

hoc pinguem et placitam Paci nutritor oliuam

Vergilius, georg.

2,425: placitam Verg.

. impersonalia quoque omnia uel ab actiuis uel a neutris deriuantur, ut supra diximus, ut amo amatur, lego legitur, sto statur, misereo antique miseret, similiter placeo placet. sic antiquissimorum consuetudine a paeniteo paenitet, a taedeo taedet, pigeo piget, pudeo pudet, liceo licet, oporteo oportet.

Caelius in V: morbosum factum, ut ea quae oportuerint facta non sint

Coelius, hist.

[Peter] frg.

36: (ex libro V; belli punici alterius historiae ad L. Aelium)

. et sciendum, quod omnia impersonalia tertiae passiuorum personae uoces habent exceptis supra dictis et aliis paucis, ut euenit, uacat, contingit, accidit, liquet. sunt alia uerba, quae ex uerbalibus nascuntur nominibus uel ex participiis, ut a rego rex, a rege regno; a ducor ductus, a quo ducto; a legor lectus, a quo lecturio et lectito, de quibus supra docuimus. et sciendum, quod frequenter apud Graecos ex nominibus dignitatum solent deriuari uerba, quae actum uel administrationem ipsius dignitatis significent, ut οἰκονόμος οἰκονομῶ, πρύτανις πρυτανεύω. apud Latinos autem dignitatum nomina pleraque ex uerbis uel nominibus nascuntur, quae faciunt uerba, ut consul a consulendo, dictator autem a dictando, quaestor a quaestu et aedilis ab aedibus, praetor a praeeundo, ductor a ducendo, imperator ab imperando. ergo rex solum, quod (vol. 1)

a regendo nascitur, peperit ex sese aliud uerbum regno. a uilico etiam uilico uel uilicor dicebant antiqui.

Cato in oratione , quae inscribitur uti basilica aedificetur : antequam is uilicare coepit

Cato, or.

[Malcovati] frg.

87: (uti basilica aedificetur)

Atta in tirone proficiscente :

pater uilicatur tuus, iam mater uilica est

Atta, com.

[Ribbeck³] 17 : Tiro proficiscens (an mater): v. 18 Daviault = 17 Lopez = 18 Guardì

. a metallorum quoque nominibus solent nasci uerba, ut ab auro auro auras, ab aere aero aeras, unde auratus et aeratus.

Persius:

et ueri speciem dinoscere calles,

ne qua subaerato mendosum tinniat auro?

Persius 5,105-106: ueris (Pers.)

. et a multis aliis nominibus inuenimus uerba deriuari, ut a cornice cornicor et a frutice fruticor.

Persius:

nescio quid tecum graue cornicaris inepte

Persius 5,12

Iuuenalis in IIII:

sed fruticante pilo neglecta et squalida crura

Iuuenalis 9,15

. a philosopho quoque philosophor philosopharis et ab architecto architector architectaris, a patre patro patras et patrisso, a Graeco graecisso, a spuma spumo, ab unda undo, abundo, inundo, ab aqua aquor aquaris (Virgilius in IIII georgicon :

sed circum tutae sub moenibus urbis aquantur

Vergilius, georg. 4,193

), a frumento frumentor frumentaris, a pabulo pabulor pabularis, ab antiquo antiquo antiquas [id est infirmo], heres exheredo, Graecus graecor graecaris, a uespera uesperasco, a luce luceo, a nocte pernocto, a mare uel marito marito maritas, ab hieme hiemo hiemas, a fortuna fortuno fortunas (Persius:

Mercuriumque

accersis fibra. da fortunare Penates

Persius 2,44-45: accersis : arcessis (Pers.)

), (vol. 1)

a Baccho bacchor baccharis, a lympha lymphor lympharis. artium uero nomina tam apud Graecos pleraque quam apud nos omnia post uerba naturaliter sunt accipienda. doceo post doctor, profiteor post professor, suo post sutor, scribo post scriptor, oro post orator. et sunt fere omnia professionum nomina apud Latinos uerbalia et in or desinunt; nam grammaticus et philosophus et architectus et sophista et poeta Graeca sunt; itaque ex nominibus ipsis habent uerba apud Graecos, unde nos quoque philosophor, architector, poetor in usu habuimus.

Ennius:

numquam poetor nisi si podager

Ennius, sat.

[Vahlen²] 64

. omnia quoque, quae ex ipso actu agentibus imponuntur, ex uerbis nomina, non ex nominibus uerba perficiunt, ut amo amator, moneo monitor, curro cursor, lego lector; impero similiter imperator, consulo consultor, duco ductor; ex his quaedam dignitatium quoque inueniuntur, ut imperator, ductor. ab aduerbiis etiam et praepositionibus inueniuntur deriuatiua uerba, ut perendie perendino, cras, ex quo crastinus et procrastino procrastinas, intra uel intro, hinc intro intras, supra uel super supero superas.

de figura

figura quoque accidit uerbo, quomodo nomini. alia enim uerborum sunt simplicia, ut cupio, taceo, alia composita, ut concupio, conticeo, alia decomposita, id est a compositis deriuata, ut concupisco, conticesco.

Cicero in oratore : diuino aliquo animi motu maiora concupiscam

Cicero, orat.

41: concupiscat (Cic.)

. inueniuntur tamen quaedam uerba etiam ex tribus partibus composita, ut perterrefacio. sunt alia, quae in compositione mutant coniugationes, ut do das, reddo reddis, prodo prodis; facio facis, amplifico amplificas; pello pellis, compello compellis et compellas, (vol. 1)

appello appellis et appellas. sed in his (id est a pello compositis) significatio cum coniugatione uariatur, et fortassis, quomodo mando mandis et mandas, dico dicis et dicas, sic etiam pello pellis et pellas dictum est, sed nunc in usu simplex non est, quomodo nec fendo nec spicio nec perio nec fragor, ex quibus composita sunt multa, ut offendo, defendo, aspicio, respicio, suspicio, dispicio, aperio, reperio, comperio, cooperio, suffragor, refragor. inueniuntur quaedam, quae saepe non solum coniugationem, sed etiam genus uel significationem uerbi permutant in compositione, ut sperno spernis actiuum, aspernor aspernaris deponens; sentio neutrum, assentior deponens, in quo coniugatio mansit (dicitur tamen et assentio); sedeo sedes neutrum, insidior insidiaris deponens (obsideo uero et assideo actiua sunt, faciunt enim obsideor et assideor, unde Sallustius in IIII historiarum : Amisumque adsideri sine proeliis audiebat ); eo et facio neutrum, adeo, transeo, ineo, praetereo, subeo, circumeo, perficio, reficio, afficio, conficio actiua, faciunt enim adeor, transeor, praetereor, ineor, subeor (Iuuenalis in V:

quod si subeuntur prospera castra

Iuuenalis 16,2: nam si (Iuu.)

), circumeor (Cicero pro Cornelio : circumitis rostris eicerentur lapidibus homines

Cicero, or. frg. [Crawford] 42 : (pro Cornelio)

), conficior, perficior, afficior. nec non ex neutris quaedam in compositione fiunt deponentia: facio neutrum, uersificor uersificaris, gratificor gratificaris deponentia (Cicero pro

Cornelio in I: num alicui gratificabatur aut homini aut ordini?

Cicero, or. frg. [Crawford] 62 : (pro Cornelio I)

), in quibus etiam coniugatio est mutata, sicut in amplifico amplificas, aedifico aedificas, laetifico laetificas (Lucanus in III: (vol. 1)

non illum gloria pulsi

laetificat Magni

Lucanus 3,48-49

); sentio assentio et assentior, assentor assentaris; aspicio aspicis, conspicor conspicaris (Sallustius in Iugurthino ), suspicor suspicaris; sterno sternis actiuum, consternor consternatis deponens (Sallustius in I historiarum : equi sine rectoribus exterriti aut saucii consternantur

Sallustius, hist.

[Maurenbrecher] 1,frg.

139

); medeor mederis, remedior remediaris teste Capro. a fero quoque actiuo et anomalo uociferor uociferaris, quod est primae coniugationis deponens. plecto actiuum, amplector deponens. fio passiuam significationem habet, quamuis sit neutrum, suffio ex eo compositum actiuam. unde Virgilius:

at suffire thymo cerasque recidere inanes

quis dubitet?

Vergilius, georg.

4,241-242

. in uerbis compositis est quando Graeci extrinsecus faciunt declinationem ad similitudinem simplicium, ut est ἐνέπω ἤνεπον, καμμύω

ἐκάμμυον, κάθημαι ἐκαθήμην, ἐνοχλῶ ἠνώχλουν; est tamen quando et intrinsecus declinant, ut καταγράφω κατέγραφον, περιγράφω

περιέγραφον, ἀναγινώσκω ἀνεγίνωσκον; apud Romanos uero semper intrinsecus fit declinatio, id est in ipsa iunctura sequentis uerbi uel post eam: conficio confeci, abigo abegi, incipio incepi, subeo subii, confringo (vol. 1)

confregi, maledico maledixi, exigo exegi. et illud quoque sciendum, quod principalem literam, quamcumque habuerit positio uerbi, in suo loco seruamus per omnem declinationem, ut amo amaui, erro erraui, ineo inii, oro oraui, uro ussi, haereo haesi, haurio hausi, bibo bibi, cedo cessi, domo domui, flo flaui, gigno genui, laedo laesi, mico micui, narro narraui, paro paraui, rapio rapui, seco secui, terreo terrui, ueto uetui. excipiuntur ago egi et eo ii uel iui, quae principalem literam positionis suae mutauerunt.

quaeritur in compositis uerbis, cur, cum saepe in praesenti corrupta sit aliqua pars compositionis, in praeterito integra inuenitur, ut perficio perfeci, efficio effeci, iniicio inieci, pergo perrexi, exigo exegi, confringo confregi, cum in nominibus tota declinatio per omnes casus nominatiui figuras solet apud nos seruare, ex quibuscumque modis sunt compositae, ut indoctus per omnes casus ex duobus integris est, efficax per omnes casus ex duobus corruptis. similiter in omnibus compositis nominibus hoc inuenitur. excipitur alteruter alterutrius, quod cum in nominatiuo ex duobus sit integris, in genetiuo non est, nam alteriusutrius esset, qui tamen genetiuus uetustissimis fuit in usu, sicut de nominatiuo tractantes ostendimus; tantundem tantidem praeterea, quod cum in nominatiuo sit ex duobus corruptis, in genetiuo ex integro est et corrupto, sicut et quicquam cuiusquam et idem eiusdem. euphoniae tamen causa haec fieri manifestum est, quomodo et quendam et quandam, in quibus m, quae terminalis est accusatiui casus utriusque generis, in n est conuersa.

apparet ergo ex hoc, quod compositio huiuscemodi uerborum, quae non eosdem modos compositionum per omnia seruant tempora, per singula separatim fit. nam cum soleat plerumque compositio a correptam uel in e correptam uel in i conuertere per quaecumque tempora, ut hăbeo inhibeo, hăbebam inhibebam, hăbui inhibui, hăbueram inhibueram, hăbebo inhibebo; ăgo exigo, ăgebam exigebam, ăgam exigam; făcio inficio, făciebam inficiebam, făciam inficiam; iăcio iniicio, iăciebam (vol. 1)

iniiciebam, iăciam iniiciam; frăngo infringo, frăngebam infringebam, frăngam infringam; tăngo contingo, tăngebam contingebam, tăngam contingam; ărceo coĕrceo; spărgo respĕrgo; părco depĕrco (ideo enim dixi plerumque, quia est ubi seruatur a integra, ut paro reparo comparo, maneo remaneo, caneo incaneo incanui, unde Virgilius in II georgicon :

malos gessere ualentes;

castaneae fagus, ornusque incanuit albo

flore piri

Vergilius, georg.

2,70-72: ualentis Verg. fagos Verg.

, mano permano, narro enarro, aro exaro): frequentius tamen ea seruant a, quae primae uel secundae coniugationis sunt, ut cano recino, eius frequentatiuum cum sit primae, seruat a, canto decanto (Lucanus in V:

decantatque tribus et uana uersat in urna

Lucanus 5,394

), [labor perlabor] uado inuado, candeo excandeo, palleo expalleo, ardeo exardeo, areo exareo. inueniuntur pauca in supra dictis coniugationibus mutantia a: damno damnas, condemno [condemnas]; arceo arces, coerceo [coerces]; amico amicas, inimico [inimicas]; habeo inhibeo, sacro consecro. in tertiae uero et quartae coniugationis uerbis multa inuenis mutantia a: tango contingo, frango perfringo, ago exigo, iacio iniicio, facio inficio, gradior ingredior, scando conscendo, fateor confiteor, paciscor depeciscor, fatiscor defetiscor, salio insilio, patior perpetior, pario reperio (ueteres enim et pario quarta coniugatione declinabant), partior impertio et impertior, cado incido, fallo refello. inueniuntur tamen in his quoque coniugationibus quaedam, quae seruant a in compositione, ut nascor renascor, pasco depasco, labor elabor, arguo coarguo [lacero dilacero], largior dilargior. in praeterito uero (vol. 1)

perfecto et plusquamperfecto cum simplex uerbum e longam habeat, non potest compositio eam commutare, ut ēgi exēgi, ēgeram exēgeram; fēci infēci, fēceram infēceram; iēci iniēci, iēceram iniēceram, quae sine dubio a simplicibus suis componuntur; nam non possumus dicere, quod i breuis, quae est in praesenti tempore, conuertitur in e longam in praeterito: hoc enim in nullo inuenimus fieri uerbo. id autem, id est quod per singula tempora fit compositio, participiorum quoque diuersae figurationes saepe tam praesentis quam praeteriti temporis ostendunt, ut effringens effractus, cogens coactus, subigens subactus, exigens exactus. haec enim omnia cum in praesenti extremam partem [id est dictionem] corruptam habeant, in praeterito integram habent. cur, nisi quod separatas habeant compositiones per singula tempora?

non est enim dubium, quod interrogati, unde componitur effractus, ab ex praepositione et fractus participio respondebimus, et subactus a sub et actus, et exactus ab ex et actus, et de omnibus similibus. anomala quoque uerborum id possunt ostendere, quae sine dubio per singula tempora siue etiam personas componuntur, ut prosum prodes prodest, prosumus prodestis prosunt, proderam, profui. per totam enim declinationem ubicumque a uocali incipit hoc uerbum, interponitur iuncturae compositionis d; similiter aufero abstuli in praesenti pro ab au, in praeterito abs habuit. idque ita esse confirmat Apollonius, summus artis auctor grammaticae, docens in I de uerbo , immobilem figurationis iuncturam manere, et separatim confirmans, componi τὸ καταγράφω καὶ

κατέγραφον, ἐπιγράφω καὶ ἐπέγραφον et his similia, quaecumque intus habent declinationem, hoc est post praepositionem, quod apud nos semper fit in omnibus compositis uerbis. sciendum tamen, quod in nominibus quoque apud nos iunctura compositionis solet moueri tunc, quando ex duobus nominatiuis componuntur uel ex nominatiuo et obliquo uel indeclinabili aliqua dictione. possumus (vol. 1)

tamen, quod illi de uerbis intrinsecus habentibus declinationem dicunt, nos quoque etiam de nominibus huiuscemodi dicere, quod per singulos casus fit compositio eorum, ut respublica reipublicae, respublica quidem ex duobus nominatiuis, reipublicae uero ex duobus genetiuis uel datiuis; similiter iusiurandum iurisiurandi, uirillustris uiriillustris, magisterequitum magistriequitum, tribunusplebis tribuniplebis, quisque cuiusque, quae composita esse ostendit accentus. quod autem non est nominatiuorum proprium, sed etiam obliquorum casuum, per se componi, ostendunt nomina uel pronomina, quae per obliquos componi inueniuntur solos, ut istiusmodi, huiusmodi, cuiusmodi.

illud autem sciendum, quod etiam in nominibus et in pronominibus compositis apud Latinos extrema pars potest immobilis manere, quod apud Graecos non reperitur, ut tribunusplebis, praefectusurbis, cuiusmodi, idem, uerbum autem uel participium nec apud Graecos ullum compositum nec apud nos extremam partem seruat immobilem, ideoque semper in compositione extremam partem sibi defendit ipsum uerbum et participium, quippe quod ex eo nascitur.

componuntur autem uerba uel cum nominibus, ut amplum amplifico, ex quo participium amplificans, signum significo significans; uel cum altero uerbo: calefacio calefaciens; uel cum aduerbio: maledico maledicens, satisfacio satisfaciens; uel cum praepositione: indico indicens, perduco perducens, abstraho abstrahens, subrideo subridens. ideo autem praepositiones compositae quidem cum uerbo inueniuntur, numquam autem separatae per appositionem, quia uerba per omnes personas in omni tempore nominatiui casus uim habent, cui soli possunt coniungi: facio ego, facis tu, facit ille, similiter per omnia tempora. ergo cum casus nominatiuus numquam per appositionem assumit praepositiones, sed in sola compositione, ut impius, perfidus, uerba quoque in compositione dumtaxat has possunt asciscere; nec imperatiua tamen uerba secundae (vol. 1)

personae, quae uocatiuum asciscunt, ut scribe Virgili, lege Terenti, possunt in appositione habere praepositionem, quia nec uocatiuus hoc habet. participia uero quas quidem praepositiones habent per nominatiuum, uel a uerbis habent, ex quibus deriuantur per compositionem, ut exigo exigens, uel ad imitationem uerbi per se compositas, ut exegi exactus. possunt tamen per appositionem assumere praepositiones ad imitationem nominum, quia casus quoque obliquos habent, sicut nomina, sed non possunt participia componi, nisi per nominatiuum casum, quippe cum sint cognata uerbis, quae uim nominatiui possident, ut supra dictum est. ergo doctificus, id est doctum faciens, in uim nominum transtulit participia, sicut iusiurandum iurisiurandi, iurisconsultus, iurisperitus, senatusdecretum, senatusconsultum, plebisscitum, praefectusurbis, praefectusfabrum. et sciendum, quod participia sine uerbis esse non possunt. si qua igitur uideantur sine uerbis formam habere participiorum, nomina sunt dicenda et carent temporali significatione: paenulatus, togatus, scutatus, galeatus, hastatus, palliatus, caligatus et his similia.

sunt tamen quaedam huiuscemodi, quae et nomina et participia esse possunt: nomina quidem cum ipsum habitum significant, non passionem nec tempus, ut armatus ab armis habendis, ὁ ὁπλίτης, nomen est; cum uero a uerbo armor passiuo nascitur et praeteritum tempus significat armatus, ὁπλισθείς, sine dubio participium est. ex omni autem fere habitu huiuscemodi nomina inueniuntur apud Latinos, ut a capillo intonso capillatus, a coma comatus, a cirro cirratus, ab auribus auritus, a naso nasutus, a tunica tunicatus, a lacerna lacernatus, a purpura purpuratus, a brachiis brachiatus, a pallio palliatus, a praetexta praetextatus, a trabea trabeatus, a manicis manicatus, a paludamento paludatus, a (vol. 1)

stola stolatus, a lorica loricatus, a pictura picturatus, a scuto scutatus, a tabula tabulatus, a pilo pilatus, a gladio gladiatus (ex quo gladiator), a stella stellatus, a pelle pellitus, a dentibus dentatus, a barba barbatus, a pluma plumatus, a balano balanatus, a gemma gemmatus, a rostro rostratus, a ferro ferratus. ex aliis quoque nominibus inueniuntur, sed non adeo multa, ut a Cerere cerritus, a lympha lymphatus et lymphaticus. nec incongruum uel absonum mihi uidetur, posse uerba quoque ex his ipsis ad similitudinem eorum, quibus usa est auctoritas, proferre. quid enim impedit, nos quoque aliquid copiae ad opulentiam Latinae conferre eloquentiae et ad imitationem armo et armor armatus dicere tunico et tunicor tunicatus, ut roboro et roboror roboratus et ut aero et aeror aeratus, ferro ferror ferratus, plumbo plumbor plumbatus et ut uestio et uestior uestitus, togo et togor togatus?

si enim auctoribus timiditas obstitisset, ut nullis nouis uterentur dictionibus ipsa natura et significatione rerum exigente, perpetuis Latinitas angustiis damnata mansisset.

de coniugationibus

coniugatio est consequens uerborum declinatio, cuius regula apud Graecos quidem tam consonantibus quam uocalibus comprehenditur. consonantibus quidem in his uerbis, quae βαρύτονα appellant, hoc est ante finem habentia accentum, uocalibus uero in circumflexis, apud nos uero in solis uocalibus secundae personae ad imitationem circumflexorum. sunt igitur coniugationes quattuor apud Latinos, cum apud Graecos decem sint. coniugatio autem nominatur uel propter coniugatas consonantes, hoc est cognatas, ex quibus pleraeque apud Graecos coniugationes regulam sumunt, uel quod una eademque ratione declinationis plurima coniungantur uerba, quod magis ad Latinorum nominationem aptius est. per ordinem igitur uocalium locum singulae obtinent apud nos. cum enim omnia uerba, quae aequali regula declinantur, in o uel in or (vol. 1)

desinant, in o quidem terminantia, si primae sint coniugationis, in as efferunt secundam personam, ut oro oras, sto stas; sin secundae, in es, ut moneo mones, haereo haeres; sin tertiae, in is correptam, ut cupio cupĭs, curro currĭs; sin quartae, in is productam, ut munio munīs, esurio esurīs. in or uero uerba primae coniugationis in aris faciunt secundam personam, ut amor amaris, criminor criminaris, luctor luctaris; secundae in ēris producta paenultima, ut doceor docēris, reor rēris; tertiae in ĕris paenultima correpta, ut legor legĕris, sequor sequĕris; quartae in iris, ut munior muniris, molior moliris, audior audiris.

inueniuntur tamen quaedam uerba, quae ex eadem positione primae personae ad diuersas proficiscuntur coniugationes uel uariae causa significationis, ut fundo, quod ad fusionem attinet, fundis, quod ad fundamentum, fundas; mando ad mandatum mandas, ad dentes mandis; dico ad dicationem dĭcas, paenultima tamen correpta, dico uero ad dictionem paenultima producta dīcis; uolo ad uolatum uolas, ad uoluntatem uis; lego quoque paenultima producta lēgas, correpta lĕgis; compello et appello ad pulsionem compellis et appellis, ad compellationem uero et appellationem compellas et appellas; sero seras seraui, sero seris seui et serui. sunt alia, quae, quamuis eandem significationem seruent, diuersae tamen sunt coniugationis in usu, ut denso densas et denseo denses; strideo strides et strido stridis; ferueo ferues et feruo feruis; cieo cies, cio cis; dureo dures, unde duresco, duro duras (Lucanus in VI:

auribus incertum feralis strideat umbra

Lucanus 6,623

Virgilius in VIII:

striduntque cauernis

stricturae Chalybum et fornacibus ignis anhelat

Vergilius, Aen.

8,420-421

. idem in eodem:

feruere Leucaten auroque effulgere fluctus

Vergilius, Aen.

8,677

. (vol. 1)

idem in I Aeneidos :

feruet opus redolentque thymo fragrantia mella

Vergilius, Aen.

1,436: etiam: georg.

4,169. feruet gramm. (et codd.

MPF1 etc.) : feruit Verg. (cod. F) fragrantia : fraglan- Verg.

. idem in X:

postremi addensent acies

Vergilius, Aen.

10,432: extremi Verg.

. idem in I georgicon :

et Iuppiter umidus austris

denset, erant quae rara modo, et quae densa relaxat

Vergilius, georg.

1,418-419: uuidus Verg.

; uide app. ed.

. Lucanus in IIII:

densaturque globus, quantum pede prima relato

adstringit gyros acies

Lucanus 4,780-781: adstringit : constrinxit (Lucan.)

), tueor tueris et tuor tueris (Statius in I Achilleidos :

namque modo infensos utero mihi contuor enses

Statius, Ach.

1,131

. Lucretius in VI:

dilutaque contra

cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror

Lucretius 6,926-934

), oleo oles et olo olis (Afranius in fratriis :

non potest, quin illa stacta longeque et cunctis olat

Afranius, com.

[Ribbeck³] 178 : Fratriae frg.

XII Ribbeck³ (longe quacumque is o.) = XVI, 186 Daviault (et multis o.) = VI, 162 Lopez (et multis o.) *

. Plautus in mustellaria :

non omnes possunt olĕre unguenta exotica

Plautus, Most.

, nam nisi corripias paenultimam, iambus stare non potest.

Terentius in adelphis :

olet unguenta de meo

Terentius, ad.

117

), excello excellis et excelleo excelles (Lucretius in I: (vol. 1)

omnibus ornatum uoluisti excellere rebus

Lucretius 1,27

Cicero in I epistularum ad filium : quare effice et elabora, ut excelleas

Cicero, epist. [Weyssenhoff] frg.

VIII A 1: = VIII 1 Shackleton Bailey

), fulgeo fulges et fulgo fulgis (Lucanus in X:

fulget gemma toris et iaspide fulua supellex

Lucanus 10,122

Virgilius in VIII:

auroque effulgere fluctus

Vergilius, Aen.

8,677

), sono sonas et sonis (Ennius in XI annalium :

tum clipei resonunt et ferri stridit acumen

Ennius, ann.

[Vahlen²] 363: = 355 Skutsch

Lucretius:

caligare oculos, sonere auris

Lucretius 3,156

), uno unas, unio unis. de singularum igitur coniugationum regulis latius mox tractabimus. sciendum tamen, quod uidemur in praeterito perfecto plerumque barytona quoque Graecorum imitari in commutatione consonantium teste Didymo, qui ostendens omnia, quae habent in arte Graeci, habere etiam Latinos, exemplis hoc approbat. nam cum primam coniugationem dicunt βαρυτόνων, quae tres cognatas habet consonantes, id est β π φ, pro qua nos ph scribimus in plerisque, et in omnibus huius coniugationis uerbis per ψ declinant ἀόριστον, hoc est praeteritum infinitum spatio temporis, utrum paulo ante an multo sit perfectum, ut κρύβω ἔκρυψα, λείπω, ἔλειψα, ἀλείφω ἤλειψα, nos quoque in praeterito perfecto, quod pro παρακειμένου, id est paulo ante perfecto, et pro ἀορίστου teste Probo habemus (nam amaui πεφίληκα καὶ (vol. 1)

ἐφίλησα significat, similiter feci πεποίηκα καὶ ἐποίησα, uidi ἑώρακα

καὶ εἶδον, et sic omnia cetera), cum in praesenti in bo uel in po desinat uerbum, plerumque in psi facimus praeteritum perfectum in tertia coniugatione, ut scribo scripsi, nubo nupsi, scalpo scalpsi, repo repsi; nam pro ψ Graeca duplici in principio syllabarum posita Romani ps solent scribere. in secunda autem coniugatione βαρυτόνων Graeci, quae γ uel κ uel

χ habet, per ξ efferunt praeteritum infinitum, ut λέγω ἔλεξα, λήγω ἔληξα,

εἴκω εἶξα, ἄγχω ἦγξα. nos quoque in go uel in co desinentibus idem frequenter facimus in praeteritis perfectis, id est per x declinamus hoc tempus, ut rego rexi, pingo pinxi, duco duxi, dico dixi. nam in pho, cho, tho nullum terminat Latinum uerbum. itaque triumpho Graecum est ἀπὸ τοῦ θριαμβεύω; sed translatio fuit aspirationis a prima ad postremam syllabam, quomodo κύθρα χύτρα, quod est Ionicum,

ἐνθαῦτα pro ἐνταῦθα, ad cuius imitationem Latini pro θρίαμβος triumphus per transmutationem aspirationis protulerunt; ideo tamen b in p conuersa est, quia b aspirari non potest. tertiam quoque illorum imitamur coniugationem, quam per δ τ θ efferunt, ut ᾄδω ᾖσα, ἀνύτω ἤνυσα, πλήθω ἔπλησα, nos ardeo arsi, laedo laesi, ludo lusi, concutio concussi. (vol. 1)