Concilium Lateranum IV — Canones (1215) (page 3)

Ut autem id valeat efficacius adimpleri per singulas dioeceses statuant idoneas personas providas videlicet et honestas quae per totum annum simpliciter et de plano absque ulla iurisdictione sollicite investigent quae correctione vel reformatione sint digna et ea fideliter perferant ad metropolitanum et suffraganeos et alios in concilio subsequenti ut super his et aliis prout utilitati et honestati congruerit provida deliberatione procedant.

Et quae statuerint faciant observari publicantes ea in episcopalibus synodis annuatim per singulas dioeceses celebrandis.

Quisquis autem hoc salutare statutum neglexerit adimplere a suis beneficiis et executione officii suspendatur donec per superioris arbitrium eius relaxetur.

Irrefragabili constitutione sancimus ut ecclesiarum praelati ad corrigendum subditorum excessus maxime clericorum et reformandum mores prudenter et diligenter intendant ne sanguis eorum de suis manibus requiratur.

Ut autem correctionis et reformationis officium libere valeant exercere decernimus ut executionem ipsarum nulla consuetudo vel appellatio valeat impedire nisi formam excesserint in talibus observandam.

Excessus tamen canonicorum ecclesiae cathedralis qui consueverunt corrigi per capitulum per ipsum in illis ecclesiis quae talem hactenus consuetudinem habuerunt ad commonitionem et iussionem episcopi corrigantur infra terminum competentem ab episcopo praefigendum.

Alioquin ex episcopus deum habens prae oculis omni contradictione cessante ipsos prout animarum cura exegerit per censuram ecclesiasticam corrigere non postponat sed et alios eorum excessus corrigere non omittat prout animarum causa requirit debito tamen ordine in omnibus observato.

Caeterum si canonici absque manifesta et rationabili causa maxime in contemptum episcopi cessaverint a divinis episcopus nihilominus si voluerit celebret in ecclesia cathedrali et metropolitanus ad querelam ipsius tamquam super hoc delegatus a nobis taliter eos per censuram ecclesiasticam cognita veritate castiget quod poenae metu talia de cetero non praesumant.

Provideant itaque diligenter ecclesiarum praelati ut hoc salutare statutum ad quaestum pecuniae vel gravamen aliud non convertant sed illud studiose ac fideliter exequantur si canonicam voluerint effugere ultionem quoniam super his apostolica sedes auctore domino attentissime vigilabit.

Qualiter et quomodo debeat praelatus procedere ad inquirendum et puniendum subditorum excessus ex auctoritatibus novi et veteris testamenti colligitur evidenter ex quibus postea processerunt canonicae sanctiones sicut olim aperte distinximus et nunc sacri approbatione concilii confirmamus.

Legitur enim in evangelio quod villicus ille qui diffamatus erat apud dominum suum quasi dissipasset bona ipsius audivit ab illo quid hoc audio de te redde rationem villicationis tuae iam enim non poteris villicare.

Et in genesi dominus ait descendam et videbo utrum clamorem qui venit ad me opere compleverunt.

Ex quibus auctoritatibus manifeste comprobatur quod non solum cum subditus verum etiam cum praelatus excedit si per clamorem et famam ad aures superioris pervenerit non quidem a malevolis et maledicis sed a providis et honestis nec semel tantum sed saepe quod clamor innuit et diffamatio manifestat debet coram ecclesiae senioribus veritatem diligentius perscrutari.

Et si rei poposcerit qualitas canonica districtio culpam feriat delinquentis non tamquam sit actor et iudex sed quasi deferente fama vel denunciante clamore officii sui debitum exequatur.

Licet autem hoc sit observandum in subditis diligentius tamen observandum est in praelatis qui quasi signum sunt positi ad sagittam.

Et quia non possunt omnibus complacere cum ex officio teneantur non solum arguere sed etiam increpare quin etiam interdum suspendere nonnunquam vero ligare frequenter odium multorum incurrunt et insidias patiuntur.

Ideo sancti patres provide statuerunt ut accusatio praelatorum non facile admittatur ne concussis columnis corruat aedificium nisi diligens adhibeatur cautela per quam non solum falsae sed etiam malignae criminationi ianua praecludatur.

Verum ita voluerunt providere praelatis ne criminarentur iniuste ut tamen caverent ne delinquerent insolenter contra morbum utrumque invenientes congruam medicinam videlicet ut criminalis accusatio quae ad diminutionem capitis id est degradationem intenditur nisi legitima praecedat inscriptio nullatenus admittatur.

Sed cum super excessibus suis quisquam fuerit infamatus ita ut iam clamor ascendat qui diutius sine scandalo dissimulari non possit vel sine periculo tolerari absque dubitationis scrupulo ad inquirendum et puniendum eius excessus non ex odii fomite sed caritatis procedatur affectu.

Quatenus si fuerit gravis excessus etsi non degradetur ab ordine ab administratione tamen amoveatur omnino quod est secundum evangelicam sententiam a villicatione villicum amoveri qui non potest villicationis suae dignam reddere rationem.

Debet igitur esse praesens is contra quem facienda est inquisitio nisi se per contumaciam absentaverit et exponenda sunt ei illa capitula de quibus fuerit inquirendum ut facultatem habeat defendendi se ipsum et non solum dicta sed etiam nomina ipsa testium sunt ei ut quid et a quo sit dictum appareat publicanda necnon exceptiones et replicationes legitimae admittendae ne per suppressionem nominum infamandi per exceptionum vero exclusionem deponendi falsum audacia praebeatur.

Ad corrigendos itaque subditorum excessus tanto diligentius debet praelatus assurgere quanto damnabilius eorum offensas desereret incorrectas contra quos ut de notoriis excessibus taceatur etsi tribus modis possit procedi per accusationem videlicet denunciationem et inquisitionem eorum ut tamen in omnibus diligens adhibeatur cautela ne forte per leve compendium ad grave dispendium veniatur sicut accusationem legitima praecedere debet inscriptio sic et denunciationem caritativa admonitio et inquisitionem clamosa insinuatio praevenire illo semper adhibito moderamine ut iuxta formam iudicii sententiae quoque forma dictetur. Hunc tamen ordinem circa regulares personas non credimus usquequaque servandum quae cum causa requirit facilius et liberius a suis possunt administrationibus amoveri.

Quoniam in plerisque partibus intra eandem civitatem atque dioecesim permixti sunt populi diversarum linguarum habentes sub una fide varios ritus et mores districte praecipimus ut pontifices huiusmodi civitatum sive dioecesum provideant viros idoneos qui secundum diversitates rituum et linguarum divina officia illis celebrent et ecclesiastica sacramenta ministrent instruendo eos verbo pariter et exemplo.

Prohibemus autem omnino ne una eadem que civitas sive dioecesis diversos pontifices habeat tanquam unum corpus diversa capita quasi monstrum.

Sed si propter praedictas causas urgens necessitas postulaverit pontifex loci catholicum praesulem nationibus illis conformem provida deliberatione constituat sibi vicarium in praedictis qui ei per omnia sit obediens et subiectus unde si quis aliter se ingesserit excommunicationis se noverit mucrone percussum et si nec sic resipuerit ab omni ecclesiastico ministerio deponatur adhibito si necesse fuerit brachio saeculari ad tantam insolentiam compescendam.

Inter caetera quae ad salutem spectant populi christiani pabulum verbi dei permaxime sibi noscitur esse necessarium quia sicut corpus materiali sic anima spirituali cibo nutritur eo quod non in solo pane vivit homo sed in omni verbo quod procedit de ore dei.

Unde cum saepe contingat quod episcopi propter occupationes multiplices vel invaletudines corporales aut hostiles incursus seu occasiones alias ne dicamus defectum scientiae quod in eis est reprobandum omnino nec de caetero tolerandum per se ipsos non sufficiunt ministrare populo verbum dei maxime per amplas dioeceses et diffusas generali constitutione sancimus ut episcopi viros idoneos ad sanctae praedicationis officium salubriter exequendum assumant potentes in opere et sermone qui plebes sibi commissas vice ipsorum cum per se idem nequiverint sollicite visitantes eas verbo aedificent et exemplo.

Quibus ipsi cum indiguerint congrue necessaria ministrent ne pro necessariorum defectu compellantur desistere ab incoepto.

Unde praecipimus tam in cathedralibus quam in aliis conventualibus ecclesiis viros idoneos ordinari quos episcopi possint coadiutores et cooperatores habere non solum in praedicationis officio verum etiam in audiendis confessionibus et poenitentiis iniungendis ac caeteris quae ad salutem pertinent animarum.

Si quis autem hoc neglexerit adimplere districtae subiaceat ultioni.

Quia nonnullis propter inopiam et legendi studium et opportunitas proficiendi subtrahitur in Lateranensi concilio pia fuit institutione provisum ut per unamquamque cathedralem ecclesiam magistro qui clericos eiusdem ecclesiae alios que scholares pauperes gratis instrueret aliquod competens beneficium praeberetur quo et docentis relevaretur necessitas et via pateret discentibus ad doctrinam.