Concilium Lateranum IV — Canones (1215) (page 7)

Qui vero tales ut dictum est canonicare praesumpserint a suis beneficiis suspendantur.

Exstirpandae consuetudinis vitium in quibusdam partibus inolevit quod scilicet patroni ecclesiarum parochialium et aliae quaedam personae proventus ipsarum sibi penitus vendicantes presbyteris earundem servitiis deputatis relinquunt adeo exiguam portionem ut ex ea congrue nequeant sustentari.

Nam ut pro certo didicimus in quibusdam regionibus parochiales presbyteri pro sua sustentatione non obtinent nisi quartam quartae id est sextamdecimam decimarum.

Unde fit ut in his regionibus pene nullus inveniatur sacerdos parochialis qui vel modicam habeat peritiam literarum.

Cum igitur os bovis alligari non debeat triturantis sed qui altari servit vivere debeat de altari statuimus ut consuetudine qualibet episcopi vel patroni seu cuiuscumque alterius non obstante portio presbyteris ipsis sufficiens assignetur.

Qui vero parochialem habet ecclesiam non per vicarium sed per se ipsum illi deserviat in ordine quem ipsius ecclesiae cura requirit nisi forte praebendae vel dignitati parochialis ecclesia sit annexa.

In quo casu concedimus ut is qui talem habeat praebendam vel dignitatem cum oporteat eum in maiori ecclesia deservire in ipsa parochiali ecclesia idoneum et perpetuum studeat habere vicarium canonice institutum qui ut praedictum est congruentem habeat de ipsis ecclesiae proventibus portionem.

Alioquin illa se sciat huius decreti auctoritate privatum libere alii conferenda qui velit et possit quod praedictum est adimplere.

Illud autem penitus interdicimus ne quis in fraudem de proventibus ecclesiae quae curam proprii sacerdotis debet habere pensionem alii quasi pro beneficio conferre praesumat. Procurationes quae visitationis ratione debentur episcopis archidiaconis vel quibuslibet aliis etiam apostolicae sedis legatis aut nunciis absque manifesta et necessaria causa nullatenus exigantur nisi quando praesentialiter officium visitationis impendunt et tunc evectionum et personarum mediocritatem observent in Lateranensi concilio definitam.

Hoc adhibito moderamine circa legatos et nuncios apostolicae sedis ut cum oportuerit eos apud aliquem locum moram facere necessariam ne locus ille propter illos nimium aggravetur procurationes recipiant moderatas ab aliis ecclesiis vel personis quae nondum fuerunt de suis procurationibus aggravatae ita quod numerus procurationum numerum dierum quibus huiusmodi moram fecerint non excedat.

Et cum aliqua non suffecerit per ipsam duae vel plures coniungantur in unam.

Porro visitationis officium exercentes non quaerant quae sua sunt sed quae Iesu Christi praedicationi et exhortationi correctioni et reformationi vacando ut fructum referant qui non perit.

Qui autem contra hoc venire praesumpserit et quod acceperat reddat et ecclesiae quam taliter aggravavit tantundem rependat.

Quia praelati plerique ut procurationem aut servitium aliquod impendant legato vel alii plus extorquent a subditis quam solvant et in eorum damnis lucra sectantes quaerunt praedam potius quam subsidium in subiectis id de caetero fieri prohibemus.

Quod si quis forte praesumpserit et sic extorta restituat et tantundem cogatur pauperibus elargiri.

Superior autem cui super hoc fuerit querela deposita si negligens fuerit in huiusmodi executione statuti canonicae subiaceat ultioni.

Ut debitus honor deferatur iudicibus et litigatoribus consulatur super laboribus et expensis statuimus ut ubi quis coram idoneo iudice convenerit adversarium ille ante sententiam ad superiorem iudicem absque rationabili causa non provocet sed coram illo suam iustitiam prosequatur non obstante si dicat quod ad superiorem iudicem nuncium destinaverit aut etiam literas impetraverit ab eodem priusquam delegato fuerint assignatae.

Cum autem ex rationabili causa putaverit appellandum coram eodem iudice causa probabili appellationis exposita tali videlicet quae si foret probata deberet legitima reputari superior de appellatione cognoscat et si minus eum rationabiliter appellasse cognoverit illum ad inferiorem remittat et in expensis alteri parti condemnet.

Alioquin ipse procedat salvis constitutionibus de maioribus causis ad sedem apostolicam perferendis.

Cum cessante causa cesset effectus statuimus ut sive iudex ordinarius sive delegatus aliquid comminando vel interloquendo protulerit quo executioni mandato alter litigantium gravaretur et sano usus consilio ab huiusmodi comminationis vel interlocutionis effectu destiterit libere in causae cognitione procedat non obstante si a tali comminatione vel interlocutione fuerit appellatum dummodo non sit ex alia legitima causa suspectus ne processus negotii frivolis occasionibus retardetur.

Nonnulli gratia sedis apostolicae abutentes literas eius ad remotos iudices impetrare nituntur ut reus fatigatus laboribus et expensis liti cedere vel importunitatem actoris redimere compellatur.

Cum autem per iudicium iniuriis aditus patere non debeat quas iuris observantia interdicit statuimus ne quis ultra duas diaetas extra suam dioecesim per literas apostolicas ad iudicium trahi possit nisi de assensu partium fuerint impetratae vel expressam de hac constitutione fecerint mentionem.

Sunt et alii qui se ad novum genus mercimonii convertentes ut vel sopitas possint suscitare querelas aut novas immittere quaestiones fingunt causas super quibus a sede apostolica literas impetrant absque dominorum mandato quas vel reo ne propter eas laborum vel expensarum dispendio molestetur aut actori ut per ipsas adversarium indebita vexatione fatiget venales exponunt.

Cum autem lites restringendae sint potius quam laxandae hac generali constitutione sancimus ut si quis super aliqua quaestione de caetero sine mandato speciali domini literas apostolicas impetrare praesumpserit et literae illae non valeant et ipse tanquam falsarius puniatur nisi forte de illis personis exstiterit de quibus non debet exigi de iure mandatum.

Quoniam contra falsam assertionem iniqui iudicis innocens litigator quandoque non potest veram negationem probare cum negantis factum per rerum naturam nulla sit directa probatio ne falsitas veritati praeiudicet aut iniquitas praevaleat aequitati statuimus ut tam in ordinario iudicio quam extraordinario iudex semper adhibeat aut publicam si potest habere personam aut duos viros idoneos qui fideliter universa iudicii acta conscribant videlicet citationes dilationes recusationes et exceptiones petitiones et responsiones interrogationes confessiones testium depositiones instrumentorum productiones interlocutiones appellationes renunciationes conclusiones et caetera quae occurrunt competenti ordine conscribenda designando loca tempora et personas et omnia sic conscripta partibus tribuantur ita quod originalia penes scriptores remaneant ut si super processu iudicis fuerit suborta contentio per haec possit veritas declarari.

Hoc adhibito moderamine quatenus sic honestis et discretis deferatur iudicibus quod per improvidos et iniquos innocentum iustitia non laedatur.

Iudex autem qui constitutionem istam neglexerit observare si propter eius negligentiam aliquid difficultatis emerserit per superiorem iudicem animadversione debita castigetur nec pro ipsius praesumatur processu nisi quatenus in causa legitimis constiterit documentis.

Saepe contingit quod spoliatus iniuste per spoliatorem in alium re translata dum adversus possessorem non subvenitur per restitutionis beneficium spoliato commodo possessionis amisso propter difficultatem probationis ius proprietatis amittit effectum.

Unde non obstante civilis iuris rigore sancimus ut si quis de caetero scienter rem talem acceperit cum spoliatori quasi succedat in vitium eo quod non multum intersit praesertim quoad periculum animae detinere iniuste ac invadere alienum contra possessorem huiusmodi spoliato per restitutionis beneficium succurratur.

Contingit interdum quod cum actori ob contumaciam partis adversae adiudicatur causa rei servandae possessio propter rei potentiam sive dolum actor infra annum rem custodiendam nancisci non potest vel nactam amittit et sic cum secundum assertionem multorum verus non efficeretur post lapsum anni possessor reportat commodum de malitia sua reus.

Ne igitur contumax melioris quam obediens conditionis exsistat de canonica aequitate sancimus ut in casu praemisso actor verus constituatur elapso anno possessor.