Concilium Lateranum IV — Canones (1215) (page 9)

Et ipse cum adversario vel si forte adversarium non habeat cum iudice arbitros communiter eligat aut si forte communiter convenire non possunt eligant absque malitia ipse unum et ille alium qui de suspicionis causa cognoscant.

Et si nequiverint in unam concordare sententiam advocent tertium ut quod duo ex ipsis decreverint robur obtineat firmitatis.

Sciant quoque se ad id fideliter exequendum ex iniuncto a nobis in virtute obedientiae sub attestatione divini iudicii districto praecepto teneri.

Causa vero suspicionis legitima coram ipsis infra competentem terminum non probata sua iurisdictione iudex utatur.

At ipsa probata legitime de recusatoris assensu personae idoneae committat negocium recusatus vel ad superiorem transmittat ut in eo ipse procedat secundum quod fuerit procedendum.

Porro commonito ad appellationem convolante si eius excessus evidentia rei vel ipsius confessione aut alio modo legitime fuerit manifestatus cum appellationis remedium non sit ad defensionem iniquitatis sed in praesidium innocentiae institutum non est provocationi huiusmodi deferendum.

Excessu quoque dubio exsistente ne frivolae appellationis diffugio appellans iudicis processum impediat coram eodem probabilem causam appellationis exponat talem videlicet quae si foret probata deberet legitima reputari. Et tunc si habuerit adversarium infra terminum secundum locorum distantiam et temporis qualitatem et naturam negotii ab eodem iudice moderandum appellationis causam prosequatur.

Quam si prosequi non curaverit ex ipse iudex non obstante appellatione procedat.

Nullo autem adversario comparente cum ex suo iudex procedat officio appellationis causa coram superiore probata superior suae iurisdictionis officium exequatur.

Sed si appellans in eius probatione defecerit ad eum a quo ipsum malitiose appellasse constiterit remittatur.

Caeterum has duas constitutiones praemissas nolumus ad regulares extendi qui suas habent observantias speciales.

Sub interminatione divini iudicii penitus interdicimus ut causa cupiditatis nullus audeat excommunicationis vinculo aliquem innodare vel absolvere innodatum in illis maxime regionibus in quibus ex consuetudine cum excommunicatus absolvitur pecuniaria poena mulctatur.

Statuentes ut cum excommunicationis sententiam iniustam fuisse constiterit excommunicator ad restituendam pecuniam sic extortam per censuram ecclesiasticam compellatur et nisi probabili fuerit errore deceptus tantumdem iniuriam passo persolvat et si forte solvendo non fuerit animadversione alia castigetur.

Non debet reprehensibile iudicari si secundum varietatem temporum statuta quandoque varientur humana praesertim cum urgens necessitas vel evidens utilitas id exposcit quoniam ipse deus ex his quae in veteri testamento statuerat nonnulla mutavit in novo.

Cum igitur prohibitiones de coniugio in secundo et tertio affinitatis genere minime contrahendo et de sobole suscepta ex secundis nuptiis cognationi viri non copulanda prioris et difficultatem frequenter inducant et aliquando periculum pariant animarum ut cessante prohibitione cesset effectus constitutiones super hoc editas sacri approbatione concilii revocantes praesenti constitutione decernimus ut sic contrahentes de caetero libere copulentur.

Prohibitio quoque copulae coniugalis quartum consanguinitatis et affinitatis gradum de caetero non excedat quoniam in ulterioribus gradibus iam non potest absque gravi dispendio huiusmodi prohibitio generaliter observari.

Quaternarius enim numerus bene congruit prohibitioni coniugii corporalis de quo dicit apostolus quod vir non habet potestatem sui corporis sed mulier neque mulier habet potestatem sui corporis sed vir quia quatuor sunt humores in corpore quod constat ex quatuor elementis.

Cum ergo iam usque ad quartum gradum prohibitio coniugalis copulae sit restricta eam ita esse volumus perpetuam non obstantibus constitutionibus super hoc dudum editis vel ab aliis vel a nobis ut si qui contra prohibitionem huiusmodi praesumpserint copulari nulla longinquitate defendantur annorum cum diuturnitas temporum non minuat peccatum sed augeat tanto que graviora sint crimina quanto diutius infelicem detinent animam alligatam.

Cum inhibitio copulae coniugalis sit in tribus ultimis gradibus revocata eam in aliis volumus districte observari.

Unde praedecessorum nostrorum inhaerendo vestigiis clandestina coniugia penitus inhibemus prohibentes etiam ne quis sacerdos talibus interesse praesumat.

Quare specialem quorundam locorum consuetudinem ad alia generaliter prorogando statuimus ut cum matrimonia fuerint contrahenda in ecclesiis per presbyteros publice proponantur competenti termino praefinito ut infra illum qui voluerit et valuerit legitimum impedimentum opponat.

Et ipsi presbyteri nihilominus investigent utrum aliquod impedimentum obsistat.

Cum autem probabilis apparuerit coniectura contra copulam contrahendam contractus interdicatur expresse donec quid fieri debeat super eo manifestis constiterit documentis.

Si qui vero huiusmodi clandestina vel interdicta coniugia inire praesumpserint in gradu prohibito etiam ignoranter soboles de tali coniunctione suscepta prorsus illegitima censeatur de parentum ignorantia nullum habitura subsidium cum illi taliter contrahendo non expertes scientiae vel saltem affectatores ignorantiae videantur.

Pari modo illegitima proles censeatur si ambo parentes impedimentum scientes legitimum praeter omne interdictum in conspectu ecclesiae contrahere praesumpserint.

Sane parochialis sacerdos qui tales coniunctiones prohibere contempserit aut quilibet etiam regularis qui eis praesumpserit interesse per triennium ab officio suspendatur gravius puniendus si culpae qualitas postulaverit.

Sed et iis qui taliter copulari praesumpserint etiam in gradu concesso condigna poenitentia iniungatur.

Si quis autem ad impediendum legitimam copulam malitiose impedimentum obiecerit ecclesiasticam non effugiet ultionem.

Licet ex quadam necessitate praeter communem formam alias fuerit institutum ut in consanguinitatis et affinitatis gradibus computandis valeret testimonium de auditu cum propter brevem hominum vitam testes de visu deponere non valerent usque ad gradum septimum computando quia tamen pluribus exemplis et certis experimentis didicimus ex hoc multa pericula contra legitima coniugia provenisse statuimus ne super hoc recipiantur testes de caetero de auditu cum iam quartum gradum prohibitio non excedat nisi personae graves exstiterint quibus fides merito sit adhibenda et ante motam litem testificata didicerint ab antiquioribus quidem suis non utique uno cum non sufficeret ille si viveret sed duobus ad minus nec ab infamibus et suspectis sed a fide dignis et omni exceptione maioribus.

Cum satis videretur absurdum illos admitti quorum repellerentur actiones.

Nec tamen si unus a pluribus vel infames ab hominibus bonae famae acceperint quod testentur tamquam plures et idonei testes debent admitti cum etiam secundum solitum ordinem iudiciorum non sufficiat unius testis assertio etiamsi praesidali dignitate praefulgeat et actus legitimi sint infamibus interdicti.

Testes autem huiusmodi proprio iuramento firmantes quod ad ferendum in causa ipsa testimonium odio vel timore vel amore vel commodo non procedant personas expressis nominibus vel demonstratione sive circumlocutione sufficienti designent et ab utroque latere clara computatione gradus singulos distinguant et in suo nihilominus iuramento concludant se accepisse a suis maioribus quod deponunt et credere ita esse.