Pharsalia (page 2)

Liber 5 procumbite terra 360 infidumque caput feriendaque tendite colla. et tu, quo solo stabunt iam robore castra, tiro rudis, specta poenas et disce ferire, disce mori.' tremuit saeua sub uoce minantis uolgus iners, unumque caput tam magna iuuentus 365 priuatum factura timet, uelut ensibus ipsis imperet inuito moturus milite ferrum. ipse pauet ne tela sibi dextraeque negentur ad scelus hoc Caesar: uicit patientia saeui spem ducis, et iugulos, non tantum praestitit ensis. 370 nil magis adsuetas sceleri quam perdere mentis atque perire tenet. tam diri foederis ictu parta quies, poenaque redit placata iuuentus. Brundisium decumis iubet hanc attingere castris et cunctas reuocare rates quas auius Hydrus 375 antiquosque Taras secretaque litora Leucae, quas recipit Salpina palus et subdita Sipus montibus, Ausoniam qua torquens frugifer oram Delmatico Boreae Calabroque obnoxius Austro Apulus Hadriacas exit Garganus in undas. 380 ipse petit trepidam tutus sine milite Romam iam doctam seruire togae, populoque precanti scilicet indulgens summo dictator honori contigit et laetos fecit se consule fastos. namque omnis uoces, per quas iam tempore tanto 385 mentimur dominis, haec primum repperit aetas qua, sibi ne ferri ius ullum, Caesar, abesset, Ausonias uoluit gladiis miscere secures addidit et fasces aquilis et nomen inane imperii rapiens signauit tempora digna 390 maesta nota; nam quo melius Pharsalicus annus consule notus erit? fingit sollemnia Campus et non admissae dirimit suffragia plebis decantatque tribus et uana uersat in urna. nec caelum seruare licet: tonat augure surdo, 395 et laetae iurantur aues bubone sinistro. inde perit primum quondam ueneranda potestas iuris inops; tantum careat ne nomine tempus menstruus in fastos distinguit saecula consul. nec non Iliacae numen quod praesidet Albae, 400 haud meritum Latio sollemnia sacra subacto, uidit flammifera confectas nocte Latinas. inde rapit cursus et, quae piger Apulus arua deseruit rastris et inerti tradidit herbae, ocior et caeli flammis et tigride feta 405 transcurrit, curuique tenens Minoia tecta Brundisii clausas uentis brumalibus undas inuenit et pauidas hiberno sidere classes. turpe duci uisum rapiendi tempora belli in segnes exisse moras, portuque teneri 410 dum pateat tutum uel non felicibus aequor. expertis animos pelagi sic robore conplet: 'fortius hiberni flatus caelumque fretumque, cum cepere, tenent, quam quos incumbere certos perfida nubiferi uetat inconstantia ueris. 415 nec maris anfractus lustrandaque litora nobis, sed recti fluctus soloque Aquilone secandi. hic utinam summi curuet carchesia mali incumbatque furens et Graia ad moenia perflet, ne Pompeiani Phaeacum e litore toto 420 languida iactatis conprendant carbasa remis. rumpite quae retinent felices uincula proras: iam dudum nubes et saeuas perdimus undas.' sidera prima poli Phoebo labente sub undas exierant et luna suas iam fecerat umbras, 425 cum pariter soluere rates, totosque rudentes laxauere sinus et flexo nauita cornu obliquat laeuo pede carbasa summaque pandens sipara uelorum perituras colligit auras. uix primum leuior propellere lintea uentus 430 incipit exiguumque tument, et reddita malo in mediam cecidere ratem, terraque relicta non ualet ipsa sequi puppes quae uexerat aura. aequora lenta iacent, alto torpore ligatae pigrius inmotis haesere paludibus undae. 435 sic stat iners Scythicas astringens Bosporos undas, cum glacie retinente fretum non inpulit Hister, inmensumque gelu tegitur mare; conprimit unda deprendit quascumque rates, nec peruia uelis aequora frangit eques, fluctuque latente sonantem 440 orbita migrantis scindit Maeotida Bessi. saeua quies pelagi, maestoque ignaua profundo stagna iacentis aquae; ueluti deserta regente aequora natura cessant, pontusque uetustas oblitus seruare uices non commeat aestu, 445 non horrore tremit, non solis imagine uibrat. casibus innumeris fixae patuere carinae. illinc infestae classes et inertia tonsis aequora moturae, grauis hinc languore profundi obsessis uentura fames. noua uota timori 450 sunt inuenta nouo, fluctus nimiasque precari uentorum uires, dum se torpentibus unda excutiat stagnis et sit mare. nubila nusquam undarumque minae; caelo languente fretoque naufragii spes omnis abit. sed nocte fugata 455 laesum nube dies iubar extulit imaque sensim concussit pelagi mouitque Ceraunia nautis. inde rapi coepere rates atque aequora classem curua sequi, quae iam uento fluctuque secundo lapsa Palaestinas uncis confixit harenas. 460 prima duces iunctis uidit consistere castris tellus, quam uolucer Genusus, quam mollior Hapsus circumeunt ripis. Hapso gestare carinas causa palus, leni quam fallens egerit unda; at Genusum nunc sole niues nunc imbre solutae 465 praecipitant. neuter longo se gurgite lassat, sed minimum terrae uicino litore nouit. hoc fortuna loco tantae duo nomina famae conposuit, miserique fuit spes inrita mundi posse duces parua campi statione diremptos 470 admotum damnare nefas; nam cernere uoltus et uoces audire datur, multosque per annos dilectus tibi, Magne, socer post pignora tanta, sanguinis infausti subolem mortemque nepotum, te nisi Niliaca propius non uidit harena. 475 Caesaris attonitam miscenda ad proelia mentem ferre moras scelerum partes iussere relictae. ductor erat cunctis audax Antonius armis iam tum ciuili meditatus Leucada bello. illum saepe minis Caesar precibusque morantem 480 euocat. 'o mundi tantorum causa laborum, quid superos et fata tenes? sunt cetera cursu acta meo, summam rapti per prospera belli te poscit fortuna manum.

Liber 5 non rupta uadosis Syrtibus incerto Libye nos diuidit aestu. 485 numquid inexperto tua credimus arma profundo inque nouos traheris casus? ignaue, uenire te Caesar, non ire iubet. prior ipse per hostes percussi medios alieni iuris harenas: tu mea castra times? pereuntia tempora fati 490 conqueror, in uentos inpendo uota fretumque. ne retine dubium cupientis ire per aequor: si bene nota mihi est, ad Caesaris arma iuuentus naufragio uenisse uolet. iam uoce doloris utendum est: non ex aequo diuisimus orbem; 495 Epirum Caesarque tenet totusque senatus, Ausoniam tu solus habes.' his terque quaterque uocibus excitum postquam cessare uidebat, dum se desse deis ac non sibi numina credit, sponte per incautas audet temptare tenebras 500 quod iussi timuere fretum, temeraria prono expertus cessisse deo, fluctusque uerendos classibus exigua sperat superare carina. soluerat armorum fessas nox languida curas, parua quies miseris, in quorum pectora somno 505 dat uires fortuna minor; iam castra silebant, tertia iam uigiles commouerat hora secundos: Caesar sollicito per uasta silentia gressu uix famulis audenda parat, cunctisque relictis sola placet Fortuna comes. tentoria postquam 510 egressus uigilum somno cedentia membra transsiluit questus tacite, quod fallere posset, litora curua legit, primisque inuenit in undis rupibus exesis haerentem fune carinam. rectorem dominumque ratis secura tenebat 515 haud procul inde domus, non ullo robore fulta sed sterili iunco cannaque intexta palustri et latus inuersa nudum munita phaselo. haec Caesar bis terque manu quassantia tectum limina commouit. molli consurgit Amyclas 520 quem dabat alga toro. 'quisnam mea naufragus' inquit 'tecta petit, aut quem nostrae fortuna coegit auxilium sperare casae?' sic fatus ab alto aggere iam tepidae sublato fune fauillae scintillam tenuem commotos pauit in ignes, 525 securus belli: praedam ciuilibus armis scit non esse casas. o uitae tuta facultas pauperis angustique lares! o munera nondum intellecta deum! quibus hoc contingere templis aut potuit muris, nullo trepidare tumultu 530 Caesarea pulsante manu? tum poste recluso dux ait 'expecta uotis maiora modestis spesque tuas laxa, iuuenis: si iussa secutus me uehis Hesperiam, non ultra cuncta carinae debebis manibusque <inportunamue fereris 535 pauperiem deflens> inopem duxisse senectam. 535a ne cessa praebere deo tua fata uolenti angustos opibus subitis inplere penates.' sic fatur, quamquam plebeio tectus amictu, indocilis priuata loqui. tum pauper Amyclas 'multa quidem prohibent nocturno credere ponto. 540 nam sol non rutilas deduxit in aequora nubes concordesque tulit radios: Noton altera Phoebi, altera pars Borean diducta luce uocabat. orbe quoque exhaustus medio languensque recessit spectantis oculos infirmo lumine passus. 545 lunaque non gracili surrexit lucida cornu aut orbis medii puros exesa recessus, nec duxit recto tenuata cacumina cornu, uentorumque notam rubuit; tum lurida pallens ora tulit uoltu sub nubem tristis ituro. 550 sed mihi nec motus nemorum nec litoris ictus nec placet incertus qui prouocat aequora delphin, aut siccum quod mergus amat, quodque ausa uolare ardea sublimis pinnae confisa natanti, quodque caput spargens undis, uelut occupet imbrem, 555 instabili gressu metitur litora cornix. sed, si magnarum poscunt discrimina rerum, haud dubitem praebere manus: uel litora tangam iussa, uel hoc potius pelagus flatusque negabunt.' haec fatur, soluensque ratem dat carbasa uentis; 560 ad quorum motus non solum lapsa per altum aera dispersos traxere cadentia sulcos sidera, sed summis etiam quae fixa tenentur astra polis sunt uisa quati. niger inficit horror terga maris, longo per multa uolumina tractu 565 aestuat unda minax, flatusque incerta futuri turbida testantur conceptos aequora uentos. tum rector trepidae fatur ratis 'aspice saeuum quanta paret pelagus: Zephyros intendat an Austros incertum est; puppem dubius ferit undique pontus. 570 nubibus et caelo Notus est; si murmura ponti consulimus, Cori ueniet mare. gurgite tanto nec ratis Hesperias tanget nec naufragus oras: desperare uiam et uetitos conuertere cursus sola salus. liceat uexata litora puppe 575 prendere, ne longe nimium sit proxima tellus.' fisus cuncta sibi cessura pericula Caesar 'sperne minas' inquit 'pelagi uentoque furenti trade sinum. Italiam si caelo auctore recusas me pete. sola tibi causa est haec iusta timoris, 580 uectorem non nosse tuum, quem numina numquam destituunt, de quo male tunc fortuna meretur cum post uota uenit. medias perrumpe procellas tutela secure mea. caeli iste fretique, non puppis nostrae labor est: hanc Caesare pressam 585 a fluctu defendet onus. nec longa furori uentorum saeuo dabitur mora: proderit undis ista ratis. ne flecte manum, fuge proxima uelis litora; tum Calabro portu te crede potitum cum iam non poterit puppi nostraeque saluti 590 altera terra dari. quid tanta strage paretur ignoras: quaerit pelagi caelique tumultu quod praestet Fortuna mihi.' non plura locuto auolsit laceros percussa puppe rudentis turbo rapax fragilemque super uolitantia malum 595 uela tulit; sonuit uictis conpagibus alnus. inde ruunt toto concita pericula mundo. primus ab oceano caput exeris Atlanteo, Core, mouens aestus.

Liber 5

M. ANNAEI LVCANI BELLI CIVILIS LIBER QVINTVS

Liber 5 iam te tollente furebat pontus et in scopulos totas erexerat undas: 600 occurrit gelidus Boreas pelagusque retundit, et dubium pendet, uento cui concidat, aequor. sed Scythici uicit rabies Aquilonis et undas torsit et abstrusas penitus uada fecit harenas. nec perfert pontum Boreas ad saxa, suumque 605 in fluctus Cori frangit mare, motaque possunt aequora subductis etiam concurrere uentis. non Euri cessasse minas, non imbribus atrum Aeolii iacuisse Notum sub carcere saxi crediderim; cunctos solita de parte ruentis 610 defendisse suas uiolento turbine terras, sic pelagus mansisse loco. nam priua procellis aequora rapta ferunt; Aegaeas transit in undas Tyrrhenum, sonat Ionio uagus Hadria ponto. a quotiens frustra pulsatos aequore montis 615 obruit ille dies! quam celsa cacumina pessum tellus uicta dedit! non ullo litore surgunt tam ualidi fluctus, alioque ex orbe uoluti a magno uenere mari, mundumque coercens monstriferos agit unda sinus. sic rector Olympi 620 cuspide fraterna lassatum in saecula fulmen adiuuit, regnoque accessit terra secundo, cum mare conuoluit gentes, cum litora Tethys noluit ulla pati caelo contenta teneri. tum quoque tanta maris moles creuisset in astra 625 ni superum rector pressisset nubibus undas. non caeli nox illa fuit: latet obsitus aer infernae pallore domus nimbisque grauatus deprimitur, fluctusque in nubibus accipit imbrem. lux etiam metuenda perit, nec fulgura currunt 630 clara, sed obscurum nimbosus dissilit aer. tum superum conuexa tremunt atque arduus axis intonuit motaque poli conpage laborant. extimuit natura chaos; rupisse uidentur concordes elementa moras rursusque redire 635 nox manes mixtura deis. spes una salutis, quod tanta mundi nondum periere ruina. quantum Leucadio placidus de uertice pontus despicitur, tantum nautae uidere trementes fluctibus e summis praeceps mare; cumque tumentes 640 rursus hiant undae uix eminet aequore malus. nubila tanguntur uelis et terra carina. nam pelagus, qua parte sedet, non celat harenas exhaustum in cumulos, omnisque in fluctibus unda est. artis opem uicere metus, nescitque magister 645 quam frangat, cui cedat aquae. discordia ponti succurrit miseris, fluctusque euertere puppem non ualet in fluctum: uictum latus unda repellens erigit, atque omni surgit ratis ardua uento. non humilem Sasona uadis [non litora curuae 650 Thessaliae saxosa pauent] oraeque malignos Ambraciae portus, scopulosa Ceraunia nautae summa timent. credit iam digna pericula Caesar fatis esse suis. 'quantusne euertere' dixit 'me superis labor est, parua quem puppe sedentem 655 tam magno petiere mari! si gloria leti est pelago donata mei bellisque negamur, intrepidus quamcumque datis mihi, numina, mortem accipiam. licet ingentis abruperit actus festinata dies fatis, sat magna peregi. 660 Arctoas domui gentes, inimica subegi arma metu, uidit Magnum mihi Roma secundum, iussa plebe tuli fasces per bella negatos; nulla meis aberit titulis Romana potestas, nec sciet hoc quisquam nisi tu, quae sola meorum 665 conscia uotorum es, me, quamuis plenus honorum et dictator eam Stygias et consul ad umbras, priuatum, Fortuna, mori. mihi funere nullo est opus, o superi: lacerum retinete cadauer fluctibus in mediis, desint mihi busta rogusque, 670 dum metuar semper terraque expecter ab omni.' haec fatum decumus, dictu mirabile, fluctus inualida cum puppe leuat, nec rursus ab alto aggere deiecit pelagi sed pertulit unda scruposisque angusta uacant ubi litora saxis 675 inposuit terrae. pariter tot regna, tot urbes fortunamque suam tacta tellure recepit. sed non tam remeans Caesar iam luce propinqua quam tacita sua castra fuga comitesque fefellit. circumfusa duci fleuit gemituque suorum 680 et non ingratis incessit turba querellis. 'quo te, dure, tulit uirtus temeraria, Caesar, aut quae nos uiles animas in fata relinquens inuitis spargenda dabas tua membra procellis? cum tot in hac anima populorum uita salusque 685 pendeat et tantus caput hoc sibi fecerit orbis, saeuitia est uoluisse mori. nullusne tuorum emeruit comitum fatis non posse superstes esse tuis? cum te raperet mare, corpora segnis nostra sopor tenuit. pudet, heu! tibi causa petendae 690 haec fuit Hesperiae, uisum est quod mittere quemquam tam saeuo crudele mari. sors ultima rerum in dubios casus et prona pericula morti praecipitare solet: mundi iam summa tenentem permisisse mari tantum! quid numina lassas? 695 sufficit ad fatum belli fauor iste laborque Fortunae, quod te nostris inpegit harenis? hine usus placuere deum, non rector ut orbis nec dominus rerum, sed felix naufragus esses?' talia iactantis discussa nocte serenus 700 oppressit cum sole dies, fessumque tumentis conposuit pelagus uentis patientibus undas. nec non Hesperii lassatum fluctibus aequor ut uidere duces, purumque insurgere caelo fracturum pelagus Borean, soluere carinas. 705 quas uentus doctaeque pari moderamine dextrae permixtas habuere diu, latumque per aequor, ut terrestre, coit consertis puppibus agmen. sed nox saeua modum uenti uelique tenorem eripuit nautis excussitque ordine puppes. 710 Strymona sic gelidum bruma pellente relinquunt poturae te, Nile, grues, primoque uolatu effingunt uarias casu monstrante figuras; mox, ubi percussit tensas Notus altior alas, confusos temere inmixtae glomerantur in orbes, 715 et turbata perit dispersis littera pinnis. cum primum redeunte die uiolentior aer puppibus incubuit Phoebeo concitus ortu, praetereunt frustra temptati litora Lissi Nymphaeumque tenent: nudas Aquilonibus undas 720 succedens Boreae iam portum fecerat Auster. undique conlatis in robur Caesaris armis summa uidens duri Magnus discrimina Martis iam castris instare suis seponere tutum coniugii decreuit onus Lesboque remota 725 te procul a saeui strepitu, Cornelia, belli occulere. heu, quantum mentes dominatur in aequas iusta Venus! dubium trepidumque ad proelia, Magne, te quoque fecit amor; quod nolles stare sub ictu fortunae quo mundus erat Romanaque fata, 730 coniunx sola fuit. mentem iam uerba paratam destituunt, blandaeque iuuat uentura trahentem indulgere morae et tempus subducere fatis. nocte sub extrema pulso torpore quietis dum fouet amplexu grauidum Cornelia curis 735 pectus et auersi petit oscula grata mariti, umentis mirata genas percussaque caeco uolnere non audet flentem deprendere Magnum. ille gemens 'non nunc uita mihi dulcior,' inquit 'cum taedet uitae, laeto sed tempore, coniunx, 740 uenit maesta dies et quam nimiumque parumque distulimus; iam totus adest in proelia Caesar. cedendum est bellis, quorum tibi tuta latebra Lesbos erit. desiste preces temptare: negaui iam mihi. non longos a me patiere recessus; 745 praecipites aderunt casus: properante ruina summa cadunt. satis est audisse pericula Magni; meque tuus decepit amor, ciuilia bella si spectare potes. nam me iam Marte parato securos cepisse pudet cum coniuge somnos, 750 eque tuo, quatiunt miserum cum classica mundum, surrexisse sinu. uereor ciuilibus armis Pompeium nullo tristem committere damno. tutior interea populis et tutior omni rege late, positamque procul fortuna mariti 755 non tota te mole premat. si numina nostras inpulerint acies, maneat pars optima Magni, sitque mihi, si fata prement uictorque cruentus, quo fugisse uelim.' uix tantum infirma dolorem cepit, et attonito cesserunt pectore sensus. 760 tandem uox maestas potuit proferre querellas. 'nil mihi de fatis thalami superisque relictum est, Magne, queri: nostros non rumpit funus amores nec diri fax summa rogi, sed sorte frequenti plebeiaque nimis careo dimissa marito. 765 hostis ad aduentum rumpamus foedera taedae, placemus socerum. sic est tibi cognita, Magne, nostra fides? credisne aliquid mihi tutius esse quam tibi? non olim casu pendemus ab uno? fulminibus me, saeue, iubes tantaeque ruinae 770 absentem praestare caput? secura uidetur sors tibi, cum facias etiamnunc uota, perisse? ut nolim seruire malis sed morte parata te sequar ad manes, feriat dum maesta remotas fama procul terras, uiuam tibi nempe superstes. 775 adde quod adsuescis fatis tantumque dolorem, crudelis, me ferre doces. ignosce fatenti, posse pati timeo. quod si sunt uota, deisque audior, euentus rerum sciet ultima coniunx. sollicitam rupes iam te uictore tenebunt, 780 et puppem quae fata feret tam laeta timebo. nec soluent audita metus mihi prospera belli, cum uacuis proiecta locis a Caesare possim uel fugiente capi. notescent litora clari nominis exilio, positaque ibi coniuge Magni 785 quis Mytilenaeas poterit nescire latebras? hoc precor extremum: si nil tibi uicta relinquent tutius arma fuga, cum te commiseris undis, quolibet infaustam potius deflecte carinam: litoribus quaerere meis.' sic fata relictis 790 exiluit stratis amens tormentaque nulla uult differre mora. non maesti pectora Magni sustinet amplexu dulci, non colla tenere, extremusque perit tam longi fructus amoris, praecipitantque suos luctus, neuterque recedens 795 sustinuit dixisse uale, uitamque per omnem nulla fuit tam maesta dies; nam cetera damna durata iam mente malis firmaque tulerunt. labitur infelix manibusque excepta suorum fertur ad aequoreas, ac se prosternit, harenas, 800 litoraque ipsa tenet, tandemque inlata carinaest. non sic infelix patriam portusque reliquit Hesperios, saeui premerent cum Caesaris arma. fida comes Magni uadit duce sola relicto Pompeiumque fugit. quae nox tibi proxima uenit, 805 insomnis; uiduo tum primum frigida lecto atque insueta quies uni, nudumque marito non haerente latus. somno quam saepe grauata deceptis uacuum manibus conplexa cubile est atque oblita fugae quaesiuit nocte maritum! 810 nam quamuis flamma tacitas urente medullas non iuuat in toto corpus iactae cubili: seruatur pars illa tori. caruisse timebat Pompeio; sed non superi tam laeta parabant: instabat miserae, Magnum quae redderet, hora.

Liber 6

Postquam castra duces pugnae iam mente propinquis inposuere iugis admotaque comminus arma parque suum uidere dei, capere omnia Caesar moenia Graiorum spernit Martemque secundum iam nisi de genero fatis debere recusat. 5 funestam mundo uotis petit omnibus horam in casum quae cuncta ferat; placet alea fati alterutrum mersura caput. ter collibus omnis explicuit turmas et signa minantia pugnam testatus numquam Latiae se desse ruinae. 10 ut uidet ad nullos exciri posse tumultus in pugnam generum sed clauso fidere uallo, signa mouet tectusque uia dumosa per arua Dyrrachii praeceps rapiendas tendit ad arcis. hoc iter aequoreo praecepit limite Magnus, 15 quemque uocat collem Taulantius incola Petram insedit castris Ephyraeaque moenia seruat defendens tutam uel solis turribus urbem. non opus hanc ueterum nec moles structa tuetur humanusque labor facilis, licet ardua tollat, 20 cedere uel bellis uel cuncta mouentibus annis, sed munimen habet nullo quassabile ferro naturam sedemque loci; nam clausa profundo undique praecipiti scopulisque uomentibus aequor exiguo debet, quod non est insula, colli. 25 terribiles ratibus sustentant moenia cautes, Ioniumque furens, rapido cum tollitur Austro, templa domosque quatit, spumatque in culmina pontus. hic auidam belli rapuit spes inproba mentem Caesaris, ut uastis diffusum collibus hostem 30 cingeret ignarum ducto procul aggere ualli. metatur terras oculis, nec caespite tantum contentus fragili subitos attollere muros ingentis cautes auolsaque saxa metallis Graiorumque domos direptaque moenia transfert. 35 extruitur quod non aries inpellere saeuus, quod non ulla queat uiolenti machina belli. franguntur montes, planumque per ardua Caesar ducit opus; pandit fossas turritaque summis disponit castella iugis magnoque recessu 40 amplexus fines saltus nemorosaque tesqua et siluas uastaque feras indagine claudit. non desunt campi, non desunt pabula Magno, castraque Caesareo circumdatus aggere mutat: flumina tot cursus illic exorta fatigant, 45 illic mersa suos; operumque ut summa reuisat defessus Caesar mediis intermanet agris. nunc uetus Iliacos attollat fabula muros ascribatque deis; fragili circumdata testa moenia mirentur refugi Babylonia Parthi. 50 en, quantum Tigris, quantum celer ambit Orontes, Assyriis quantum populis telluris Eoae sufficit in regnum, subitum bellique tumultu raptum clausit opus. tanti periere labores. tot potuere manus aut iungere Seston Abydo 55 ingestoque solo Phrixeum elidere pontum, aut Pelopis latis Ephyren abrumpere regnis et ratibus longae flexus donare Maleae, aut aliquem mundi, quamuis natura negasset, in melius mutare locum. coit area belli: 60 hic alitur sanguis terras fluxurus in omnis, hic et Thessalicae clades Libycaeque tenentur; aestuat angusta rabies ciuilis harena. prima quidem surgens operum structura fefellit Pompeium, ueluti mediae qui tutus in aruis 65 Sicaniae rabidum nescit latrare Pelorum, aut, uaga cum Tethys Rutupinaque litora feruent, unda Caledonios fallit turbata Britannos. ut primum uasto saeptas uidet aggere terras, ipse quoque a tuta deducens agmina Petra 70 diuersis spargit tumulis, ut Caesaris arma laxet et effuso claudentem milite tendat; ac tantum saepti uallo sibi uindicat agri, parua Mycenaeae quantum sacrata Dianae distat ab excelsa nemoralis Aricia Roma, 75 quoque modo terrae praelapsus moenia Thybris in mare descendit, si nusquam torqueat amnem. classica nulla sonant iniussaque tela uagantur et fit saepe nefas iaculum temptante lacerto. maior cura duces miscendis abstrahit armis: 80 Pompeium exhaustae praebenda ad gramina terrae, quae currens obtriuit eques gradibusque citatis ungula frondentem discussit cornea campum. belliger attonsis sonipes defessus in aruis, aduectos cum plena ferant praesepia culmos, 85 ore nouas poscens moribundus labitur herbas et tremulo medios abrumpit poplite gyros. corpora dum soluit tabes et digerit artus, traxit iners caelum fluuidae contagia pestis obscuram in nubem. tali spiramine Nesis 90 emittit Stygium nebulosis aera saxis antraque letiferi rabiem Typhonis anhelant. inde labant populi, caeloque paratior unda omne pati uirus durauit uiscera caeno. iam riget arta cutis distentaque lumina rumpit, 95 igneaque in uoltus et sacro feruida morbo pestis abit, fessumque caput se ferre recusat. iam magis atque magis praeceps agit omnia fatum, nec medii dirimunt morbi uitamque necemque, sed languor cum morte uenit; turbaque cadentum 100 aucta lues, dum mixta iacent incondita uiuis corpora; nam miseros ultra tentoria ciues spargere funus erat. tamen hos minuere labores a tergo pelagus pulsusque Aquilonibus aer litoraque et plenae peregrina messe carinae. 105 at liber terrae spatiosis collibus hostis aere non pigro nec inertibus angitur undis, sed patitur saeuam, ueluti circumdatus arta opsidione, famem.

Liber 6 nondum turgentibus altam in segetem culmis cernit miserabile uolgus 110 in pecudum cecidisse cibos et carpere dumos et foliis spoliare nemus letumque minantis uellere ab ignotis dubias radicibus herbas. quae mollire queunt flamma, quae frangere morsu, quaeque per abrasas utero demittere fauces, 115 plurimaque humanis ante hoc incognita mensis diripiens miles saturum tamen obsidet hostem. ut primum libuit ruptis euadere claustris Pompeio cunctasque sibi permittere terras, non obscura petit latebrosae tempora noctis, 120 et raptum furto soceri cessantibus armis dedignatur iter: latis exire ruinis quaerit, et inpulso turres confringere uallo, perque omnis gladios et qua uia caede paranda est. opportuna tamen ualli pars uisa propinqui, 125 qua Minici castella uacant, et confraga densis arboribus dumeta tegunt. hic puluere nullo proditus agmen agit subitusque in moenia uenit. tot simul e campis Latiae fulsere uolucres, tot cecinere tubae. nequid uictoria ferro 130 deberet, pauor attonitos confecerat hostes. quod solum ualuit uirtus, iacuere perempti debuerant quo stare loco. qui uolnera ferrent iam derant, et nimbus agens tot tela peribat. tum piceos uoluunt inmissae lampades ignes, 135 tum quassae nutant turres lapsumque minantur, roboris inpacti crebros gemit agger ad ictus. iam Pompeianae celsi super ardua ualli exierant aquilae, iam mundi iura patebant: quem non mille simul turmis nec Caesare toto 140 auferret Fortuna locum uictoribus unus eripuit uetuitque capi, seque arma tenente ac nondum strato Magnum uicisse negauit. Scaeua uiro nomen: castrorum in plebe merebat ante feras Rhodani gentes; ibi sanguine multo 145 promotus Latiam longo gerit ordine uitem, pronus ad omne nefas et qui nesciret in armis quam magnum uirtus crimen ciuilibus esset. hic ubi quaerentis socios iam Marte relicto tuta fugae cernit, 'quo uos pauor' inquit 'adegit 150 inpius et cunctis ignotus Caesaris armis? terga datis morti? cumulo uos desse uirorum 153 non pudet et bustis interque cadauera quaeri? non ira saltem, iuuenes, pietate remota stabitis? e cunctis, per quos erumperet hostis, nos sumus electi. non paruo sanguine Magni iste dies ierit. peterem felicior umbras Caesaris in uoltu: testem hunc fortuna negauit: Pompeio laudante cadam. confringite tela 160 pectoris inpulsu iugulisque retundite ferrum. iam longinqua petit puluis sonitusque ruinae, securasque fragor concussit Caesaris aures. uincimus, o socii: ueniet qui uindicet arces dum morimur.' mouit tantum uox illa furorem, 165 quantum non primo succendunt classica cantu, mirantesque uirum atque auidi spectare secuntur scituri iuuenes, numero deprensa locoque an plus quam mortem uirtus daret. ille ruenti aggere consistit, primumque cadauera plenis 170 turribus euoluit subeuntisque obruit hostis corporibus, totaeque uiro dant tela ruinae, roboraque et moles hosti seque ipse minatur. nunc sude nunc duro contraria pectora conto detrudit muris, et ualli summa tenentis 175 amputat ense manus; caput obterit ossaque saxo ac male defensum fragili conpage cerebrum dissipat; alterius flamma crinesque genasque succendit, strident oculis ardentibus ignes. ut primum cumulo crescente cadauera murum 180 admouere solo, non segnior extulit illum saltus et in medias iecit super arma cateruas, quam per summa rapit celerem uenabula pardum. tunc densos inter cuneos conpressus et omni uallatus bello uincit, quem respicit, hostem. 185 iamque hebes et crasso non asper sanguine mucro [percussum Scaeuae frangit, non uolnerat, hostem;] perdidit ensis opus, frangit sine uolnere membra. illum tota premit moles, illum omnia tela, nulla fuit non certa manus, non lancea felix; 190 parque nouum Fortuna uidet concurrere, bellum atque uirum. fortis crebris sonat ictibus umbo, et galeae fragmenta cauae conpressa perurunt tempora, nec quicquam nudis uitalibus obstat iam praeter stantis in summis ossibus hastas. 195 quid nunc, uaesani, iaculis leuibusue sagittis perditis haesuros numquam uitalibus ictus? hunc aut tortilibus uibrata falarica neruis obruat aut uasti muralia pondera saxi, hunc aries ferro ballistaque limine portae 200 promoueat. stat non fragilis pro Caesare murus Pompeiumque tenet. iam pectora non tegit armis, ac ueritus credi clipeo laeuaque uacasse aut culpa uixisse sua tot uolnera belli solus obit densamque ferens in pectore siluam 205 iam gradibus fessis, in quem cadat, eligit hostem. [par pelagi monstris Libycae sic belua terrae] sic Libycus densis elephans oppressus ab armis omne repercussum squalenti missile tergo frangit et haerentis mota cute discutit hastas: 210 uiscera tuta latent penitus, citraque cruorem confixae stant tela ferae: tot facta sagittis, tot iaculis unam non explent uolnera mortem. Dictaea procul, ecce, manu Gortynis harundo tenditur in Scaeuam, quae uoto certior omni 215 in caput atque oculi laeuom descendit in orbem. ille moras ferri neruorum et uincula rumpit adfixam uellens oculo pendente sagittam intrepidus, telumque suo cum lumine calcat. Pannonis haud aliter post ictum saeuior ursa, 220 cum iaculum parua Libys ammentauit habena, se rotat in uolnus telumque irata receptum inpetit et secum fugientem circumit hastam. perdiderat uoltum rabies, stetit imbre cruento informis facies. laetus fragor aethera pulsat 225 uictorum: maiora uiris e sanguine paruo gaudia non faceret conspectum in Caesare uolnus. ille tegens alta suppressum mente furorem, mitis et a uoltu penitus uirtute remota, 'parcite', ait 'ciues; procul hinc auertite ferrum.

Liber 6

230 conlatura meae nil sunt iam uolnera morti: non eget ingestis sed uolsis pectore telis. tollite et in Magni uiuentem ponite castris. hoc uestro praestate duci: sit Scaeua relicti Caesaris exemplum potius quam mortis honestae.' 235 credidit infelix simulatis uocibus Aulus nec uidit recto gladium mucrone tenentem, membraque captiui pariter laturus et arma fulmineum mediis excepit faucibus ensem. incaluit uirtus, atque una caede refectus 240 'soluat' ait 'poenas, Scaeuam quicumque subactum sperauit. pacem gladio si quaerit ab isto Magnus, adorato summittat Caesare signa. an similem uestri segnemque ad fata putatis? Pompei uobis minor est causaeque senatus 245 quam mihi mortis amor.' simul haec effatur, et altus Caesareas puluis testatur adesse cohortes. dedecus hic belli Magno crimenque remisit, ne solum totae fugerent, te Scaeua, cateruae. subducto qui Marte ruis; nam sanguine fuso 250 uires pugna dabat. labentem turba suorum excipit atque umeris defectum inponere gaudet; ac uelut inclusum perfosso in pectore numen et uiuam magnae speciem Virtutis adorant; telaque confixis certant euellere membris, 255 exornantque deos ac nudum pectore Martem armis, Scaeua, tuis: felix hoc nomine famae, si tibi durus Hiber aut si tibi terga dedisset Cantaber exiguis aut longis Teutonus armis. non tu bellorum spoliis ornare Tonantis 260 templa potes, non tu laetis ululare triumphis. infelix, quanta dominum uirtute parasti! nec magis hac Magnus castrorum parte repulsus intra claustra piger dilato Marte quieuit, quam mare lassatur, cum se tollentibus Euris 265 frangentem fluctus scopulum ferit aut latus alti montis adest seramque sibi parat unda ruinam. hinc uicina petens placido castella profundo incursu gemini Martis rapit, armaque late spargit et effuso laxat tentoria campo, 270 mutandaeque iuuat permissa licentia terrae. sic pleno Padus ore tumens super aggere tutas excurrit ripas et totos concutit agros; succubuit siqua tellus cumuloque furentem undarum non passa ruit, tum flumine toto 275 transit et ignotos operit sibi gurgite campos: illos terra fugit dominos, his rura colonis accedunt donante Pado. uix proelia Caesar senserat, elatus specula quae prodidit ignis: inuenit inpulsos presso iam puluere muros, 280 frigidaque, ut ueteris, deprendit signa ruinae. accendit pax ipsa loci, mouitque furorem Pompeiana quies et uicto Caesare somnus. ire uel in clades properat dum gaudia turbet. Torquato ruit inde minax, qui Caesaris arma 285 segnius haud uidit, quam malo nauta tremente omnia subducit Circaeae uela procellae; agminaque interius muro breuiore recepit, densius ut parua disponeret arma corona. transierat primi Caesar munimina ualli, 290 cum super e totis immisit collibus arma effuditque acies obsaeptum Magnus in hostem. non sic Hennaeis habitans in uallibus horret Enceladum spirante Noto, cum tota cauernas egerit et torrens in campos defluit Aetna, 295 Caesaris ut miles glomerato puluere uictus ante aciem caeci trepidus sub nube timoris hostibus occurrit fugiens inque ipsa pauendo fata ruit. totus mitti ciuilibus armis usque uel in pacem potuit cruor: ipse furentis 300 dux tenuit gladios. felix ac libera regum, Roma, fores iurisque tui, uicisset in illo si tibi Sulla loco. dolet, heu, semperque dolebit quod scelerum, Caesar, prodest tibi summa tuorum, cum genero pugnasse pio. pro tristia fata! 305 non Vticae Libye clades, Hispania Mundae flesset et infando pollutus sanguine Nilus nobilius Phario gestasset rege cadauer, nec Iuba Marmaricas nudus pressisset harenas Poenorumque umbras placasset sanguine fuso 310 Scipio, nec sancto caruisset uita Catone. ultimus esse dies potuit tibi Roma malorum, exire e mediis potuit Pharsalia fatis. deserit auerso possessam numine sedem Caesar et Emathias lacero petit agmine terras. 315 arma secuturum soceri, quacumque fugasset, temptauere suo comites deuertere Magnum hortatu, patrias sedes atque hoste carentem Ausoniam peteret. 'numquam me Caesaris' inquit 'exemplo reddam patriae, numquamque uidebit 320 me nisi dimisso redeuntem milite Roma. Hesperiam potui motu surgente tenere, si uellem patriis aciem committere templis ac medio pugnare foro. dum bella relegem, extremum Scythici transcendam frigoris orbem 325 ardentisque plagas. uictor tibi, Roma, quietem eripiam, qui, ne premerent te proelia, fugi? a potius, nequid bello patiaris in isto, te Caesar putet esse suam.' sic fatus in ortus Phoebeos condixit iter, terraeque secutus 330 deuia, qua uastos aperit Candauia saltus, contigit Emathiam, bello quam fata parabant. Thessaliam, qua parte diem brumalibus horis attollit Titan, rupes Ossaea coercet; cum per summa poli Phoebum trahit altior aestas, 335 Pelion opponit radiis nascentibus umbras; at medios ignes caeli rapidique Leonis solstitiale caput nemorosus summouet Othrys. excipit aduersos Zephyros et Iapyga Pindus et maturato praecidit uespere lucem; 340 nec metuens imi Borean habitator Olympi lucentem totis ignorat noctibus Arcton. hos inter montis media qui ualle premuntur, perpetuis quondam latuere paludibus agri, flumina dum campi retinent nec peruia Tempe 345 dant aditus pelagi, stagnumque inplentibus unum crescere cursus erat.

Liber 6 postquam discessit Olympo Herculea grauis Ossa manu subitaeque ruinam sensit aquae Nereus, melius mansura sub undis Emathis aequorei regnum Pharsalos Achillis 350 eminet et, prima Rhoeteia litora pinu quae tetigit, Phylace Pteleosque et Dorion ira flebile Pieridum; Trachin pretioque nefandae lampados Herculeis fortis Meliboea pharetris atque olim Larisa potens; ubi nobile quondam 355 nunc super Argos arant, ueteres ubi fabula Thebas monstrat Echionias, ubi quondam Pentheos exul colla caputque ferens supremo tradidit igni questa quod hoc solum nato rapuisset Agaue. ergo abrupta palus multos discessit in amnes. 360 purus in occasus, parui sed gurgitis, Aeas Ionio fluit inde mari, nec fortior undis labitur auectae pater Isidis, et tuus, Oeneu, paene gener crassis oblimat Echinadas undis, et Meleagream maculatus sanguine Nessi 365 Euhenos Calydona secat. ferit amne citato Maliacas Spercheos aquas, et flumine puro inrigat Amphrysos famulantis pascua Phoebi. accipit Asopos cursus Phoenixque Melasque 374 quique nec umentis nebulas nec rore madentem 369 aera nec tenues uentos suspirat Anauros, et quisquis pelago per se non cognitus amnis Peneo donauit aquas: it gurgite rapto Apidanos numquamque celer nisi mixtus Enipeus; solus, in alterius nomen cum uenerit undae, 375 defendit Titaresos aquas lapsusque superne gurgite Penei pro siccis utitur aruis. hunc fama est Stygiis manare paludibus amnem et capitis memorem fluuii contagia uilis nolle pati superumque sibi seruare timorem. 380 ut primum emissis patuerunt amnibus arua, pinguis Bebrycio discessit uomere sulcus; mox Lelegum dextra pressum descendit aratrum, Aeolidae Dolopesque solum fregere coloni et Magnetes equis, Minyae gens cognita remis. 385 illic semiferos Ixionidas Centauros feta Pelethroniis nubes effudit in antris: aspera te Pholoes frangentem, Monyche, saxa, teque sub Oetaeo torquentem uertice uolsas, Rhoece ferox, quas uix Boreas inuerteret ornos, 390 hospes et Alcidae magni Phole, teque, per amnem inprobe Lernaeas uector passure sagittas, teque, senex Chiron, gelido qui sidere fulgens inpetis Haemonio maiorem Scorpion arcu. hac tellure feri micuerunt semina Martis. 395 primus ab aequorea percussis cuspide saxis Thessalicus sonipes, bellis feralibus omen, exiluit, primus chalybem frenosque momordit spumauitque nouis Lapithae domitoris habenis. prima fretum scindens Pagasaeo litore pinus 400 terrenum ignotas hominem proiecit in undas. primus Thessalicae rector telluris Ionos in formam calidae percussit pondera massae fudit et argentum flammis aurumque moneta fregit et inmensis coxit fornacibus aera. 405 illic, quod populos scelerata inpegit in arma, diuitias numerare datum est. hinc maxima serpens descendit Python Cirrhaeaque fluxit in arua, unde et Thessalicae ueniunt ad Pythia laurus. inpius hinc prolem superis inmisit Aloeus, 410 inseruit celsis prope se cum Pelion astris sideribusque uias incurrens abstulit Ossa. hac ubi damnata fatis tellure locarunt castra duces, cunctos belli praesaga futuri mens agitat, summique grauem discriminis horam 415 aduentare palam est, propius iam fata moueri. degeneres trepidant animi peioraque uersant; ad dubios pauci praesumpto robore casus spemque metumque ferunt. turbae sed mixtus inerti Sextus erat, Magno proles indigna parente, 420 cui mox Scyllaeis exul grassatus in undis polluit aequoreos Siculus pirata triumphos. qui stimulante metu fati praenoscere cursus, inpatiensque morae uenturisque omnibus aeger, non tripodas Deli, non Pythia consulit antra, 425 nec quaesisse libet primis quid frugibus altrix aere Iouis Dodona sonet, quis noscere fibra fata queat, quis prodat aues, quis fulgura caeli seruet et Assyria scrutetur sidera cura, aut siquid tacitum sed fas erat. ille supernis 430 detestanda deis saeuorum arcana magorum nouerat et tristis sacris feralibus aras, umbrarum Ditisque fidem, miseroque liquebat scire parum superos. uanum saeuumque furorem adiuuat ipse locus uicinaque moenia castris 435 Haemonidum, ficti quas nulla licentia monstri transierit, quarum quidquid non creditur ars est. Thessala quin etiam tellus herbasque nocentes rupibus ingenuit sensuraque saxa canentes arcanum ferale magos. ibi plurima surgunt 440 uim factura deis, et terris hospita Colchis legit in Haemoniis quas non aduexerat herbas. inpia tot populis, tot surdas gentibus aures caelicolum dirae conuertunt carmina gentis. una per aetherios exit uox illa recessus 445 uerbaque ad inuitum perfert cogentia numen, quod non cura poli caelique uolubilis umquam auocat. infandum tetigit cum sidera murmur, tum, Babylon Persea licet secretaque Memphis omne uetustorum soluat penetrale magorum, 450 abducet superos alienis Thessalis aris. carmine Thessalidum dura in praecordia fluxit non fatis adductus amor, flammisque seueri inlicitis arsere senes. nec noxia tantum pocula proficiunt aut cum turgentia suco 455 frontis amaturae subducunt pignora fetae: mens hausti nulla sanie polluta ueneni excantata perit. quos non concordia mixti alligat ulla tori blandaeque potentia formae traxerunt torti magica uertigine fili. 460 cessauere uices rerum, dilataque longa haesit nocte dies. legi non paruit aether, torpuit et praeceps audito carmine mundus, axibus et rapidis inpulsos Iuppiter urguens miratur non ire polos. nunc omnia conplent 465 imbribus et calido praeducunt nubila Phoebo, et tonat ignaro caelum Ioue: uocibus isdem umentis late nebulas nimbosque solutis excussere comis.

Liber 6 uentis cessantibus aequor intumuit, rursus uetitum sentire procellas 470 conticuit turbante Noto; puppemque ferentes in uentum tumuere sinus. de rupe pependit abscisa fixus torrens, amnisque cucurrit non qua pronus erat. Nilum non extulit aestas, Maeander derexit aquas, Rhodanumque morantem 475 praecipitauit Arar. summisso uertice montes explicuere iugum, nubes suspexit Olympus, solibus et nullis Scythicae, cum bruma rigeret, dimaduere niues. inpulsam sidere Tethyn reppulit Haemonium defenso litore carmen. 480 terra quoque inmoti concussit ponderis axes, et medium uergens titubauit nisus in orbem. tantae molis onus percussum uoce recessit perspectumque dedit circum labentis Olympi. omne potens animal leti genitumque nocere 485 et pauet Haemonias et mortibus instruit artes. has auidae tigres et nobilis ira leonum ore fouent blando; gelidos his explicat orbes inque pruinoso coluber distenditur aruo; uiperei coeunt abrupto corpore nodi, 490 humanoque cadit serpens adflata ueneno. quis labor hic superis cantus herbasque sequendi spernendique timor? cuius commercia pacti obstrictos habuere deos? parere necesse est, an iuuat? ignota tantum pietate merentur, 495 an tacitis ualuere minis? hoc iuris in omnis est illis superos, an habent haec carmina certum imperiosa deum, qui mundum cogere quidquid cogitur ipse potest? illis et sidera primum praecipiti deducta polo, Phoebeque serena 500 non aliter diris uerborum obsessa uenenis palluit et nigris terrenisque ignibus arsit, quam si fraterna prohiberet imagine tellus insereretque suas flammis caelestibus umbras; et patitur tantos cantu depressa labores 505 donec suppositas propior despumet in herbas. hos scelerum ritus, haec dirae crimina gentis effera damnarat nimiae pietatis Erictho inque nouos ritus pollutam duxerat artem. illi namque nefas urbis summittere tecto 510 aut laribus ferale caput, desertaque busta incolit et tumulos expulsis obtinet umbris grata deis Erebi. coetus audire silentum, nosse domos Stygias arcanaque Ditis operti non superi, non uita uetat. tenet ora profanae 515 foeda situ macies, caeloque ignota sereno terribilis Stygio facies pallore grauatur inpexis onerata comis: si nimbus et atrae sidera subducunt nubes, tunc Thessala nudis egreditur bustis nocturnaque fulmina captat. 520 semina fecundae segetis calcata perussit et non letiferas spirando perdidit auras. nec superos orat nec cantu supplice numen auxiliare uocat nec fibras illa litantis nouit: funereas aris inponere flammas 525 gaudet et accenso rapuit quae tura sepulchro. omne nefas superi prima iam uoce precantis concedunt carmenque timent audire secundum. uiuentis animas et adhuc sua membra regentis infodit busto, fatis debentibus annos 530 mors inuita subit; peruersa funera pompa rettulit a tumulis, fugere cadauera letum. fumantis iuuenum cineres ardentiaque ossa e mediis rapit illa rogis ipsamque parentes quam tenuere facem, nigroque uolantia fumo 535 feralis fragmenta tori uestesque fluentis colligit in cineres et olentis membra fauillas. ast, ubi seruantur saxis, quibus intimus umor ducitur, et tracta durescunt tabe medullae corpora, tunc omnis auide desaeuit in artus 540 inmergitque manus oculis gaudetque gelatos effodisse orbes et siccae pallida rodit excrementa manus. laqueum nodosque nocentis ore suo rupit, pendentia corpora carpsit abrasitque cruces percussaque uiscera nimbis 545 uolsit et incoctas admisso sole medullas. insertum manibus chalybem nigramque per artus stintis tabi saniem uirusque coactum sustulit et neruo morsus retinente pependit. et, quodcumque iacet nuda tellure cadauer, 550 ante feras uolucresque sedet; nec carpere membra uolt ferro manibusque suis, morsusque luporum expectat siccis raptura e faucibus artus. nec cessant a caede manus, si sanguine uiuo est opus, erumpat iugulo qui primus aperto, 555 [nec refugit caedes, uiuum si sacra cruorem] extaque funereae poscunt trepidantia mensae. uolnere sic uentris, non qua natura uocabat, extrahitur partus calidis ponendus in aris; et quotiens saeuis opus est ac fortibus umbris 560 ipsa facit manes. hominum mors omnis in usu est. illa genae florem primaeuo corpore uolsit, illa comam laeua morienti abscidit ephebo. saepe etiam caris cognato in funere dira Thessalis incubuit membris atque oscula figens 565 truncauitque caput conpressaque dentibus ora laxauit siccoque haerentem gutture linguam praemordens gelidis infudit murmura labris arcanumque nefas Stygias mandauit ad umbras. hanc ut fama loci Pompeio prodidit, alta 570 nocte poli, Titan medium quo tempore ducit sub nostra tellure diem, deserta per arua carpit iter. fidi scelerum suetique ministri effractos circum tumulos ac busta uagati conspexere procul praerupta in caute sedentem, 575 qua iuga deuexus Pharsalica porrigit Haemus. illa magis magicisque deis incognita uerba temptabat carmenque nouos fingebat in usus. namque timens, ne Mars alium uagus iret in orbem Emathis et tellus tam multa caede careret, 580 pollutos cantu dirisque uenefica sucis conspersos uetuit transmittere bella Philippos, tot mortes habitura suas usuraque mundi sanguine: caesorum truncare cadauera regum sperat et Hesperiae cineres auertere gentis 585 ossaque nobilium tantosque adquirere manes. hic ardor solusque labor, quid corpore Magni proiecto rapiat, quos Caesaris inuolet artus. quam prior adfatur Pompei ignaua propago. 'o decus Haemonidum, populis quae pandere fata 590 quaeque suo uentura potes deuertere cursu, te precor ut certum liceat mihi noscere finem quem belli fortuna paret.

Liber 6

M. ANNAEI LVCANI BELLI CIVILIS LIBER SEXTVS

Liber 6 non ultima turbae pars ego Romanae, Magni clarissima proles, uel dominus rerum uel tanti funeris heres. 595 mens dubiis perculsa pauet rursusque parata est certos ferre metus: hoc casibus eripe iuris, ne subiti caecique ruant. uel numina torque uel tu parce deis et manibus exprime uerum. Elysias resera sedes ipsamque uocatam, 600 quos petat e nobis, Mortem mihi coge fateri. non humilis labor est: dignum, quod quaerere cures uel tibi, quo tanti praeponderet alea fati.' inpia laetatur uulgato nomine famae Thessalis, et contra 'si fata minora moueres, 605 pronum erat, o iuuenis, quos uelles' inquit 'in actus inuitos praebere deos. conceditur arti, unam cum radiis presserunt sidera mortem, inseruisse moras; et, quamuis fecerit omnis stella senem, medios herbis abrumpimus annos. 610 at, simul a prima descendit origine mundi causarum series, atque omnia fata laborant si quicquam mutare uelis, unoque sub ictu stat genus humanum, tum, Thessala turba fatemur, plus Fortuna potest. sed, si praenoscere casus 615 contentus, facilesque aditus multique patebunt ad uerum: tellus nobis aetherque chaosque aequoraque et campi Rhodopaeaque saxa loquentur. sed pronum, cum tanta nouae sit copia mortis, Emathiis unum campis attollere corpus, 620 ut modo defuncti tepidique cadaueris ora plena uoce sonent, nec membris sole perustis auribus incertum feralis strideat umbra.' dixerat, et noctis geminatis arte tenebris maestum tecta caput squalenti nube pererrat 625 corpora caesorum tumulis proiecta negatis. continuo fugere lupi, fugere reuolsis unguibus inpastae uolucres, dum Thessala uatem eligit et gelidas leto scrutata medullas pulmonis rigidi stantis sine uolnere fibras 630 inuenit et uocem defuncto in corpore quaerit. fata peremptorum pendent iam multa uirorum, quem superis reuocasse uelit. si tollere totas temptasset campis acies et reddere bello, cessissent leges Erebi, monstroque potenti 635 extractus Stygio populus pugnasset Auerno. electum tandem traiecto gutture corpus ducit, et inserto laqueis feralibus unco per scopulos miserum trahitur per saxa cadauer uicturum, montisque caui, quem tristis Erictho 640 damnarat sacris, alta sub rupe locatur. haud procul a Ditis caecis depressa cauernis in praeceps subsedit humus, quam pallida pronis urguet silua comis et nullo uertice caelum suspiciens Phoebo non peruia taxus opacat. 645 marcentes intus tenebrae pallensque sub antris longa nocte situs numquam nisi carmine factum lumen habet. non Taenariis sic faucibus aer sedit iners, maestum mundi confine latentis ac nostri, quo non metuant admittere manes 650 Tartarei reges. nam, quamuis Thessala uates uim faciat fatis, dubium est, quod traxerit illuc aspiciat Stygias an quod descenderit umbras. discolor et uario furialis cultus amictu induitur, uoltusque aperitur crine remoto, 655 et coma uipereis substringitur horrida sertis. ut pauidos iuuenis comites ipsumque trementem conspicit exanimi defixum lumina uoltu, 'ponite' ait 'trepida conceptos mente timores: iam noua, iam uera reddetur uita figura, 660 ut quamuis pauidi possint audire loquentem. si uero Stygiosque lacus ripamque sonantem ignibus ostendam, si me praebente uideri Eumenides possint uillosaque colla colubris Cerberus excutiens et uincti terga gigantes, 665 quis timor, ignaui, metuentis cernere manes?' pectora tum primum feruenti sanguine supplet uolneribus laxata nouis taboque medullas abluit et uirus large lunare ministrat. huc quidquid fetu genuit natura sinistro 670 miscetur: non spuma canum quibus unda timori est, uiscera non lyncis, non durae nodus hyaenae defuit et cerui pastae serpente medullae, non puppem retinens Euro tendente rudentis in mediis echenais aquis oculique draconum 675 quaeque sonant feta tepefacta sub alite saxa, non Arabum uolucer serpens innataque rubris aequoribus custos pretiosae uipera conchae aut uiuentis adhuc Libyci membrana cerastae aut cinis Eoa positi phoenicis in ara. 680 quo postquam uiles et habentis nomina pestis contulit, infando saturatas carmine frondis et, quibus os dirum nascentibus inspuit, herbas addidit et quidquid mundo dedit ipsa ueneni. tum uox Lethaeos cunctis pollentior herbis 685 excantare deos confundit murmura primum dissona et humanae multum discordia linguae. latratus habet illa canum gemitusque luporum, quod trepidus bubo, quod strix nocturna queruntur, quod strident ululantque ferae, quod sibilat anguis; 690 exprimit et planctus inlisae cautibus undae siluarumque sonum fractaeque tonitrua nubis: tot rerum uox una fuit. mox cetera cantu explicat Haemonio penetratque in Tartara lingua. 'Eumenides Stygiumque nefas Poenaeque nocentum 695 et Chaos innumeros auidum confundere mundos et rector terrae, quem longa in saecula torquet mors dilata deum; Styx et quos nulla meretur Thessalis Elysios; caelum matremque perosa Persephone, nostraeque Hecates pars ultima, per quam 700 manibus et mihi sunt tacitae commercia linguae, ianitor et sedis laxae, qui uiscera saeuo spargis nostra cani, repetitaque fila sorores tracturae, tuque o flagrantis portitor undae, iam lassate senex ad me redeuntibus umbris, 705 exaudite preces. si uos satis ore nefando pollutoque uoco, si numquam haec carmina fibris humanis ieiuna cano, si pectora plena saepe deo laui calido prosecta cerebro, si quisquis uestris caput extaque lancibus infans 710 inposuit uicturus erat, parete precanti. non in Tartareo latitantem poscimus antro adsuetamque diu tenebris, modo luce fugata descendentem animam; primo pallentis hiatu haeret adhuc Orci, licet has exaudiat herbas, 715 ad manes uentura semel. ducis omnia nato Pompeiana canat nostri modo militis umbra, si bene de uobis ciuilia bella merentur.' haec ubi fata caput spumantiaque ora leuauit, aspicit astantem proiecti corporis umbram, 720 exanimis artus inuisaque claustra timentem carceris antiqui. pauet ire in pectus apertum uisceraque et ruptas letali uolnere fibras. a miser, extremum cui mortis munus inique eripitur, non posse mori. miratur Erictho 725 has fatis licuisse moras, irataque morti uerberat inmotum uiuo serpente cadauer, perque cauas terrae, quas egit carmine, rimas manibus inlatrat regnique silentia rumpit. 'Tisiphone uocisque meae secura Megaera, 730 non agitis saeuis Erebi per inane flagellis infelicem animam? iam uos ego nomine uero eliciam Stygiasque canes in luce superna destituam; per busta sequar per funera custos, expellam tumulis, abigam uos omnibus urnis. 735 teque deis, ad quos alio procedere uoltu ficta soles, Hecate pallenti tabida forma, ostendam faciemque Erebi mutare uetabo. eloquar inmenso terrae sub pondere quae te contineant, Hennaea, dapes, quo foedere maestum 740 regem noctis ames, quae te contagia passam noluerit reuocare Ceres. tibi, pessime mundi arbiter, inmittam ruptis Titana cauernis, et subito feriere die. paretis, an ille conpellandus erit, quo numquam terra uocato 745 non concussa tremit, qui Gorgona cernit apertam uerberibusque suis trepidam castigat Erinyn, indespecta tenet uobis qui Tartara, cuius uos estis superi, Stygias qui perierat undas?' protinus astrictus caluit cruor atraque fouit 750 uolnera et in uenas extremaque membra cucurrit. percussae gelido trepidant sub pectore fibrae, et noua desuetis subrepens uita medullis miscetur morti. tunc omnis palpitat artus, tenduntur nerui; nec se tellure cadauer 755 paulatim per membra leuat, terraque repulsum est erectumque semel. distento lumina rictu nudantur. nondum facies uiuentis in illo, iam morientis erat: remanet pallorque rigorque, et stupet inlatus mundo. set murmure nullo 760 ora astricta sonant: uox illi linguaque tantum responsura datur. 'dic' inquit Thessala 'magna, quod iubeo, mercede mihi; nam uera locutum inmunem toto mundi praestabimus aeuo artibus Haemoniis: tali tua membra sepulchro, 765 talibus exuram Stygio cum carmine siluis, ut nullos cantata magos exaudiat umbra. sit tanti uixisse iterum: nec uerba nec herbae audebunt longae somnum tibi soluere Lethes a me morte data. tripodas uatesque deorum 770 sors obscura decet: certus discedat, ab umbris quisquis uera petit duraeque oracula mortis fortis adit. ne parce, precor: da nomina rebus, da loca; da uocem qua mecum fata loquantur.' addidit et carmen, quo, quidquid consulit, umbram 775 scire dedit. maestum fletu manante cadauer 'tristia non equidem Parcarum stamina' dixit 'aspexi tacitae reuocatus ab aggere ripae; quod tamen e cunctis mihi noscere contigit umbris effera Romanos agitat discordia manes 780 inpiaque infernam ruperunt arma quietem; Elysias Latii sedes ac Tartara maesta diuersi liquere duces. quid fata pararent hi fecere palam. tristis felicibus umbris uoltus erat: uidi Decios natumque patremque, 785 lustrales bellis animas, flentemque Camillum et Curios, Sullam de te, Fortuna, querentem; deplorat Libycis perituram Scipio terris infaustam subolem; maior Carthaginis hostis non seruituri maeret Cato fata nepotis: 790 solum te, consul depulsis prime tyrannis Brute, pias inter gaudentem uidimus umbras. abruptis Catilina minax fractisque catenis exultat Mariique truces nudique Cethegi; uidi ego laetantis, popularia nomina, Drusos 795 legibus inmodicos ausosque ingentia Gracchos; aeternis chalybis nodis et carcere Ditis constrictae plausere manus, camposque piorum poscit turba nocens. regni possessor inertis pallentis aperit sedes, abruptaque saxa 800 asperat et durum uinclis adamanta, paratque poenam uictori. refer haec solacia tecum, o iuuenis, placido manes patremque domumque expectare sinu regnique in parte serena Pompeis seruare locum. nec gloria paruae 805 sollicitet uitae: ueniet quae misceat omnis hora duces. properate mori, magnoque superbi quamuis e paruis animo descendite bustis et Romanorum manes calcate deorum. quem tumulum Nili, quem Thybridis adluat unda 810 quaeritur, et ducibus tantum de funere pugna est. tu fatum ne quaere tuum: cognoscere Parcae me reticente dabunt; tibi certior omnia uates ipse canet Siculis genitor Pompeius in aruis, ille quoque incertus quo te uocet, unde repellat, 815 quas iubeat uitare plagas, quae sidera mundi. Europam, miseri, Libyamque Asiamque timete: distribuit tumulos uestris fortuna triumphis. o miseranda domus, toto nil orbe uidebis tutius Emathia.' sic postquam fata peregit, 820 stat uoltu maestus tacito mortemque reposcit. carminibus magicis opus est herbisque, cadauer ut cadat, et nequeunt animam sibi reddere fata consumpto iam iure semel. tunc robore multo extruit illa rogum; uenit defunctus ad ignes. 825 accensa iuuenem positum strue liquit Erictho tandem passa mori, Sextoque ad castra parentis it comes; et caelo lucis ducente colorem, dum ferrent tutos intra tentoria gressus, iussa tenere diem densas nox praestitit umbras. 830

Liber 7

Segnior, Oceano quam lex aeterna uocabat, luctificus Titan numquam magis aethera contra egit equos cursumque polo rapiente retorsit, defectusque pati uoluit raptaeque labores lucis, et attraxit nubes, non pabula flammis 5 sed ne Thessalico purus luceret in orbe. at nox felicis Magno pars ultima uitae sollicitos uana decepit imagine somnos. nam Pompeiani uisus sibi sede theatri innumeram effigiem Romanae cernere plebis 10 attollique suum laetis ad sidera nomen uocibus et plausu cuneos certare sonantes; qualis erat populi facies clamorque fauentis olim, cum iuuenis primique aetate triumphi, post domitas gentes quas torrens ambit Hiberus 15 et quaecumque fugax Sertorius inpulit arma, Vespere pacato, pura uenerabilis aeque quam currus ornante toga, plaudente senatu sedit adhuc Romanus eques; seu fine bonorum anxia mens curis ad tempora laeta refugit, 20 siue per ambages solitas contraria uisis uaticinata quies magni tulit omina planctus, seu uetito patrias ultra tibi cernere sedes sic Romam Fortuna dedit. ne rumpite somnos, castrorum uigiles, nullas tuba uerberet aures. 25 crastina dira quies et imagine maesta diurna undique funestas acies feret, undique bellum. unde pares somnos populi noctemque beatam? o felix, si te uel sic tua Roma uideret! donassent utinam superi patriaeque tibique 30 unum, Magne, diem, quo fati certus uterque extremum tanti fructum raperetis amoris. tu uelut Ausonia uadis moriturus in urbe, illa rati semper de te sibi conscia uoti hoc scelus haud umquam fatis haerere putauit, 35 sic se dilecti tumulum quoque perdere Magni. te mixto flesset luctu iuuenisque senexque iniussusque puer; lacerasset crine soluto pectora femineum ceu Bruti funere uolgus. nunc quoque, tela licet paueant uictoris iniqui, 40 nuntiet ipse licet Caesar tua funera, flebunt, sed dum tura ferunt, dum laurea serta Tonanti. o miseri, quorum gemitus edere dolorem, qui te non pleno pariter planxere theatro. uicerat astra iubar, cum mixto murmure turba 45 castrorum fremuit fatisque trahentibus orbem signa petit pugnae. miseri pars maxima uolgi non totum uisura diem tentoria circum ipsa ducis queritur magnoque accensa tumultu mortis uicinae properantis admouet horas. 50 dira subit rabies: sua quisque ac publica fata praecipitare cupit; segnis pauidusque uocatur ac nimium patiens soceri Pompeius, et orbis indulgens regno, qui tot simul undique gentis iuris habere sui uellet pacemque timeret. 55 nec non et reges populique queruntur Eoi bella trahi patriaque procul tellure teneri. hoc placet, o superi, cum uobis uertere cuncta propositum, nostris erroribus addere crimen? cladibus inruimus nocituraque poscimus arma; 60 in Pompeianis uotum est Pharsalia castris. cunctorum uoces Romani maximus auctor Tullius eloquii, cuius sub iure togaque pacificas saeuos tremuit Catilina securis, pertulit iratus bellis, cum rostra forumque 65 optaret passus tam longa silentia miles. addidit inualidae robur facundia causae. 'hoc pro tot meritis solum te, Magne, precatur uti se Fortuna uelis, proceresque tuorum castrorum regesque tui cum supplice mundo 70 adfusi uinci socerum patiare rogamus. humani generis tam longo tempore bellum Caesar erit? merito Pompeium uincere lente gentibus indignum est a transcurrente subactis. quo tibi feruor abit aut quo fiducia fati? 75 de superis, ingrate, times causamque senatus credere dis dubitas? ipsae tua signa reuellent prosilientque acies: pudeat uicisse coactum. si duce te iusso, si nobis bella geruntur, sit iuris, quocumque uelint, concurrere campo. 80 quid mundi gladios a sanguine Caesaris arces? uibrant tela manus, uix signa morantia quisquam expectat: propera, ne te tua classica linquant. scire senatus auet, miles te, Magne, sequatur an comes.' ingemuit rector sensitque deorum 85 esse dolos et fata suae contraria menti. 'si placet hoc' inquit 'cunctis, si milite Magno, non duce tempus eget, nil ultra fata morabor: inuoluat populos una fortuna ruina sitque hominum magnae lux ista nouissima parti. 90 testor, Roma, tamen Magnum quo cuncta perirent accepisse diem. potuit tibi uolnere nullo stare labor belli; potui sine caede subactum captiuumque ducem uiolatae tradere paci. quis furor, o caeci, scelerum? ciuilia bella 95 gesturi metuunt ne non cum sanguine uincant. abstulimus terras, exclusimus aequore toto, ad praematuras segetum ieiuna rapinas agmina conpulimus, uotumque effecimus hosti ut mallet sterni gladiis mortemque suorum 100 permiscere meis. belli pars magna peracta est his, quibus effectum est ne pugnam tiro paueret, si modo uirtutis stimulis iraeque calore signa petunt. multos in summa pericula misit uenturi timor ipse mali. fortissimus ille est 105 qui, promptus metuenda pati, si comminus instent, et differre potest. placet haec tam prospera rerum tradere fortunae, gladio permittere mundi discrimen; pugnare ducem quam uincere malunt. res mihi Romanas dederas, Fortuna, regendas: 110 accipe maiores et caeco in Marte tuere. Pompei nec crimen erit nec gloria bellum. uincis apud superos uotis me, Caesar, iniquis: pugnatur. quantum scelerum quantumque malorum in populos lux ista feret! quot regna iacebunt! 115 sanguine Romano quam turbidus ibit Enipeus! prima uelim caput hoc funesti lancea belli, si sine momento rerum partisque ruina casurum est, feriat; neque enim uictoria Magno laetior.

Liber 7 aut populis inuisum hac clade peracta 120 aut hodie Pompeius erit miserabile nomen: omne malum uicti, quod sors feret ultima rerum, omne nefas uictoris erit.' sic fatur et arma permittit populis frenosque furentibus ira laxat et ut uictus uiolento nauita Coro 125 dat regimen uentis ignauumque arte relicta puppis onus trahitur. trepido confusa tumultu castra fremunt, animique truces sua pectora pulsant ictibus incertis. multorum pallor in ore mortis uenturae faciesque simillima fato. 130 aduenisse diem qui fatum rebus in aeuum conderet humanis, et quaeri, Roma quid esset, illo Marte, palam est. sua quisque pericula nescit attonitus maiore metu. quis litora ponto obruta, quis summis cernens in montibus aequor 135 aetheraque in terras deiecto sole cadentem, tot rerum finem, timeat sibi? non uacat ullos pro se ferre metus: urbi Magnoque timetur. nec gladiis habuere fidem, nisi cautibus asper exarsit mucro; tunc omnis lancea saxo 140 erigitur, tendunt neruis melioribus arcus, cura fuit lectis pharetras inplere sagittis, auget eques stimulos frenorumque artat habenas. si liceat superis hominum conferre labores, non aliter Phlegra rabidos tollente gigantas 145 Martius incaluit Siculis incudibus ensis et rubuit flammis iterum Neptunia cuspis spiculaque extenso Paean Pythone recoxit, Pallas Gorgoneos diffudit in aegida crines, Pallenaea Ioui mutauit fulmina Cyclops. 150 non tamen abstinuit uenturos prodere casus per uarias Fortuna notas. nam, Thessala rura cum peterent, totus uenientibus obstitit aether [inque oculis hominum fregerunt fulmina nubes] aduersasque faces inmensoque igne columnas 155 et trabibus mixtis auidos typhonas aquarum detulit atque oculos ingesto fulgure clausit; excussit cristas galeis capulosque solutis perfudit gladiis ereptaque pila liquauit, aetherioque nocens fumauit sulpure ferrum; 160 [nec non innumero cooperta examine signa] uixque reuolsa solo maiori pondere pressum signiferi mersere caput rorantia fletu usque ad Thessaliam Romana et publica signa. admotus superis discussa fugit ab ara 165 taurus et Emathios praeceps se iecit in agros, nullaque funestis inuenta est uictima sacris. (at tu quos scelerum superos, quas rite uocasti Eumenidas, Caesar? Stygii quae numina regni infernumque nefas et mersos nocte furores 170 inpia tam saeue gesturus bella litasti?) iam (dubium, monstrisne deum, nimione pauore crediderint) multis concurrere uisus Olympo Pindus et abruptis mergi conuallibus Haemus, edere nocturnas belli Pharsalia uoces, 175 ire per Ossaeam rapidus Boebeida sanguis; inque uicem uoltus tenebris mirantur opertos et pallere diem galeisque incumbere noctem defunctosque patres et iuncti sanguinis umbras ante oculos uolitare suos. sed mentibus unum 180 hoc solamen erat, quod uoti turba nefandi conscia, quae patrum iugulos, quae pectora fratrum sperabat, gaudet monstris, mentisque tumultum atque omen scelerum subitos putat esse furores. quid mirum populos quos lux extrema manebat 185 lymphato trepidasse metu, praesaga malorum si data mens homini est? Tyriis qui Gadibus hospes adiacet Armeniumque bibit Romanus Araxen, sub quocumque die, quocumque est sidere mundi, maeret et ignorat causas animumque dolentem 190 corripit, Emathiis quid perdat nescius aruis. Euganeo, si uera fides memorantibus, augur colle sedens, Aponus terris ubi fumifer exit atque Antenorei dispergitur unda Timaui, 'uenit summa dies, geritur res maxima,' dixit 195 'inpia concurrunt Pompei et Caesaris arma', seu tonitrus ac tela Iouis praesaga notauit, aethera seu totum discordi obsistere caelo perspexitque polos, seu numen in aethere maestum solis in obscuro pugnam pallore notauit. 200 dissimilem certe cunctis quos explicat egit Thessalicum natura diem: si cuncta perito augure mens hominum caeli noua signa notasset, spectari toto potuit Pharsalia mundo. o summos hominum, quorum fortuna per orbem 205 signa dedit, quorum fatis caelum omne uacauit! haec et apud seras gentes populosque nepotum, siue sua tantum uenient in saecula fama siue aliquid magnis nostri quoque cura laboris nominibus prodesse potest, cum bella legentur, 210 spesque metusque simul perituraque uota mouebunt, attonitique omnes ueluti uenientia fata, non transmissa, legent et adhuc tibi, Magne, fauebunt. miles, ut aduerso Phoebi radiatus ab ictu descendens totos perfudit lumine colles, 215 non temere inmissus campis: stetit ordine certo infelix acies. cornus tibi cura sinistri, Lentule, cum prima, quae tum fuit optima bello, et quarta legione datur. tibi, numine pugnax aduerso Domiti, dextri frons tradita Martis. 220 at medii robur belli fortissima densant agmina, quae Cilicum terris deducta tenebat Scipio, miles in hoc, Libyco dux primus in orbe. at iuxta fluuios et stagna undantis Enipei Cappadocum montana cohors et largus habenae 225 Ponticus ibat eques. sicci sed plurima campi tetrarchae regesque tenent magnique tyranni atque omnis Latio quae seruit purpura ferro. illuc et Libye Numidas et Creta Cydonas misit, Ityraeis cursus fuit inde sagittis, 230 inde, truces Galli, solitum prodistis in hostem, illic pugnaces commouit Hiberia caetras. eripe uictori gentis et sanguine mundi fuso, Magne, semel totos consume triumphos. illo forte die Caesar statione relicta 235 ad segetum raptus moturus signa repente conspicit in planos hostem descendere campos, oblatumque uidet uotis sibi mille petitum tempus, in extremos quo mitteret omnia casus. aeger quippe morae flagransque cupidine regni 240 coeperat exiguo tractu ciuilia bella ut lentum damnare nefas.

Liber 7 discrimina postquam aduentare ducum supremaque proelia uidit casuram <et> fatis sensit nutare ruinam, illa quoque in ferrum rabies promptissima paulum 245 languit, et casus audax spondere secundos mens stetit in dubio, quam nec sua fata timere nec Magni sperare sinunt. formidine mersa prosilit hortando melior fiducia uolgo. 'o domitor mundi, rerum fortuna mearum, 250 miles, adest totiens optatae copia pugnae. nil opus est uotis, iam fatum accersite ferro. in manibus uestris, quantus sit Caesar, habetis. haec est illa dies mihi quam Rubiconis ad undas promissam memini, cuius spe mouimus arma, 255 in quam distulimus uetitos remeare triumphos, [haec eadem est hodie quae pignora quaeque penates reddat et emerito faciat uos Marte colonos] haec, fato quae teste probet, quis iustius arma sumpserit; haec acies uictum factura nocentem est. 260 si pro me patriam ferro flammisque petistis, nunc pugnate truces gladioque exsoluite culpam: nulla manus, belli mutato iudice, pura est. non mihi res agitur, sed, uos ut libera sitis turba, precor gentes ut ius habeatis in omnes. 265 ipse ego priuatae cupidus me reddere uitae plebeiaque toga modicum conponere ciuem, omnia dum uobis liceant, nihil esse recuso. inuidia regnate mea. nec sanguine multo spem mundi petitis: Grais delecta iuuentus 270 gymnasiis aderit studioque ignaua palaestrae et uix arma ferens, aut mixtae dissona turbae barbaries, non illa tubas, non agmine moto clamorem latura suum. ciuilia paucae bella manus facient: pugnae pars magna leuabit 275 his orbem populis Romanumque obteret hostem. ite per ignauas gentes famosaque regna et primo ferri motu prosternite mundum; sitque palam, quas tot duxit Pompeius in urbem curribus, unius gentes non esse triumphi. 280 Armeniosne mouet Romana potentia cuius sit ducis, aut emptum minimo uolt sanguine quisquam barbarus Hesperiis Magnum praeponere rebus? Romanos odere omnes, dominosque grauantur, quos nouere, magis. sed me fortuna meorum 285 commisit manibus, quarum me Gallia testem tot fecit bellis. cuius non militis ensem agnoscam? caelumque tremens cum lancea transit dicere non fallar quo sit uibrata lacerto. quod si, signa ducem numquam fallentia uestrum, 290 conspicio faciesque truces oculosque minaces, uicistis. uideor fluuios spectare cruoris calcatosque simul reges sparsumque senatus corpus et inmensa populos in caede natantis. sed mea fata moror, qui uos in tela furentis 295 uocibus his teneo. ueniam date bella trahenti: spe trepido; haud umquam uidi tam magna daturos tam prope me superos; camporum limite paruo absumus a uotis. ego sum cui Marte peracto quae populi regesque tenent donare licebit. 300 quone poli motu, quo caeli sidere uerso Thessalicae tantum, superi, permittitis orae? aut merces hodie bellorum aut poena parata. Caesareas spectate cruces, spectate catenas, et caput hoc positum rostris effusaque membra 305 Saeptorumque nefas et clausi proelia Campi. cum duce Sullano gerimus ciuilia bella. uestri cura mouet; nam me secura manebit sors quaesita manu: fodientem uiscera cernet me mea qui nondum uicto respexerit hoste. 310 di, quorum curas abduxit ab aethere tellus Romanusque labor, uincat quicumque necesse non putat in uictos saeuum destringere ferrum quique suos ciues, quod signa aduersa tulerunt, non credit fecisse nefas. Pompeius in arto 315 agmina uestra loco uetita uirtute moueri cum tenuit, quanto satiauit sanguine ferrum! uos tamen hoc oro, iuuenes, ne caedere quisquam hostis terga uelit: ciuis qui fugerit esto. sed, dum tela micant, non uos pietatis imago 320 ulla nec aduersa conspecti fronte parentes commoueant; uoltus gladio turbate uerendos. siue quis infesto cognata in pectora ferro ibit, seu nullum uiolarit uolnere pignus, ignoti iugulum tamquam scelus inputet hostis. 325 sternite iam uallum fossasque inplete ruina, exeat ut plenis acies non sparsa maniplis. parcite ne castris: uallo tendetis in illo unde acies peritura uenit.' uix cuncta locuto Caesare quemque suum munus trahit, armaque raptim 330 sumpta Ceresque uiris. capiunt praesagia belli calcatisque ruunt castris; stant ordine nullo, arte ducis nulla, permittuntque omnia fatis. si totidem Magni soceros totidemque petentis urbis regna suae funesto in Marte locasses, 335 non tam praecipiti ruerent in proelia cursu. uidit ut hostiles in rectum exire cateruas Pompeius nullasque moras permittere bello sed superis placuisse diem, stat corde gelato attonitus; tantoque duci sic arma timere 340 omen erat. premit inde metus, totumque per agmen sublimi praeuectus equo 'quem flagitat' inquit 'uestra diem uirtus, finis ciuilibus armis, quem quaesistis, adest. totas effundite uires: extremum ferri superest opus, unaque gentis 345 hora trahit. quisquis patriam carosque penates, qui subolem ac thalamos desertaque pignora quaerit, ense petat: medio posuit deus omnia campo. causa iubet melior superos sperare secundos: ipsi tela regent per uiscera Caesaris, ipsi 350 Romanas sancire uolent hoc sanguine leges. si socero dare regna meo mundumque pararent, praecipitare meam fatis potuere senectam: non iratorum populis urbique deorum est Pompeium seruare ducem. quae uincere possent 355 omnia contulimus. subiere pericula clari sponte uiri sacraque antiquus imagine miles. si Curios his fata darent reducesque Camillos temporibus Deciosque caput fatale uouentis, hinc starent. primo gentes oriente coactae 360 innumeraeque urbes, quantas in proelia numquam, exciuere manus.

Liber 7 toto simul utimur orbe. quidquid signiferi conprensum limite caeli sub Noton et Borean hominum sumus, arma mouemus. nonne superfusis collectum cornibus hostem 365 in medium dabimus? paucas uictoria dextras exigit, at plures tantum clamore cateruae bella gerent: Caesar nostris non sufficit armis. credite pendentes e summis moenibus urbis crinibus effusis hortari in proelia matres; 370 credite grandaeuum uetitumque aetate senatum arma sequi sacros pedibus prosternere canos atque ipsam domini metuentem occurrere Romam; credite qui nunc est populus populumque futurum permixtas adferre preces: haec libera nasci, 375 haec uolt turba mori. siquis post pignora tanta Pompeio locus est, cum prole et coniuge supplex, imperii salua si maiestate liceret, uoluerer ante pedes. Magnus, nisi uincitis, exul, ludibrium soceri, uester pudor, ultima fata 380 deprecor ac turpes extremi cardinis annos, ne discam seruire senex.' tam maesta locuti uoce ducis flagrant animi, Romanaque uirtus erigitur, placuitque mori, si uera timeret. ergo utrimque pari procurrunt agmina motu 385 irarum; metus hos regni, spes excitat illos. hae facient dextrae, quidquid nona explicat aetas, [ulla nec humanum reparet genus omnibus annis] ut uacet a ferro. gentes Mars iste futuras obruet et populos aeui uenientis in orbem 390 erepto natale feret. tunc omne Latinum fabula nomen erit; Gabios Veiosque Coramque puluere uix tectae poterunt monstrare ruinae Albanosque lares Laurentinosque penates, rus uacuum, quod non habitet nisi nocte coacta 395 inuitus questusque Numam iussisse senator. non aetas haec carpsit edax monimentaque rerum putria destituit: crimen ciuile uidemus tot uacuas urbes. generis quo turba redacta est humani! toto populi qui nascimur orbe 400 nec muros inplere uiris nec possumus agros: urbs nos una capit. uincto fossore coluntur Hesperiae segetes, stat tectis putris auitis in nullos ruitura domus, nulloque frequentem ciue suo Romam sed mundi faece repletam 405 cladis eo dedimus, ne tanto in corpore bellum iam possit ciuile geri. Pharsalia tanti causa mali. cedant feralia nomina Cannae et damnata diu Romanis Allia fastis. tempora signauit leuiorum Roma malorum, 410 hunc uoluit nescire diem. pro tristia fata! aera pestiferum tractu morbosque fluentis insanamque famem permissasque ignibus urbes moeniaque in praeceps laturos plena tremores hi possunt explere uiri, quos undique traxit 415 in miseram Fortuna necem, dum munera longi explicat eripiens aeui populosque ducesque constituit campis, per quos tibi, Roma, ruenti ostendat quam magna cadas. quae latius orbem possedit, citius per prospera fata cucurrit? 420 omne tibi bellum gentis dedit, omnibus annis te geminum Titan procedere uidit in axem; haud multum terrae spatium restabat Eoae. ut tibi nox, tibi tota dies, tibi curreret aether, omniaque errantes stellae Romana uiderent. 425 sed retro tua fata tulit par omnibus annis Emathiae funesta dies. hac luce cruenta effectum, ut Latios non horreat India fasces, nec uetitos errare Dahas in moenia ducat Sarmaticumque premat succinctus consul aratrum, 430 quod semper saeuas debet tibi Parthia poenas, quod fugiens ciuile nefas redituraque numquam libertas ultra Tigrim Rhenumque recessit ac, totiens nobis iugulo quaesita, uagatur Germanum Scythicumque bonum, nec respicit ultra 435 Ausoniam, uellem populis incognita nostris. uolturis ut primum laeuo fundata uolatu Romulus infami conpleuit moenia luco, usque ad Thessalicas seruisses, Roma, ruinas. de Brutis, Fortuna, queror. quid tempora legum 440 egimus aut annos a consule nomen habentis? felices Arabes Medique Eoaque tellus, quam sub perpetuis tenuerunt fata tyrannis. ex populis qui regna ferunt sors ultima nostra est, quos seruire pudet. sunt nobis nulla profecto 445 numina: cum caeco rapiantur saecula casu, mentimur regnare Iouem. spectabit ab alto aethere Thessalicas, teneat cum fulmina, caedes? scilicet ipse petet Pholoen, petet ignibus Oeten inmeritaeque nemus Rhodopes pinusque Mimantis, 450 Cassius hoc potius feriet caput? astra Thyestae intulit et subitis damnauit noctibus Argos: tot similis fratrum gladios patrumque gerenti Thessaliae dabit ille diem? mortalia nulli sunt curata deo. cladis tamen huius habemus 455 uindictam, quantam terris dare numina fas est: bella pares superis facient ciuilia diuos, fulminibus manes radiisque ornabit et astris inque deum templis iurabit Roma per umbras. ut rapido cursu fati suprema morantem 460 consumpsere locum, parua tellure dirempti, quo sua pila cadant aut quam sibi fata minentur 463 inde manum, spectant. uultus, quo noscere possent 462 facturi quae monstra forent, uidere parentum 464 frontibus aduersis fraternaque comminus arma, nec libuit mutare locum.

Liber 7 tamen omnia torpor pectora constrinxit, gelidusque in uiscera sanguis percussa pietate coit, totaeque cohortes pila parata diu tensis tenuere lacertis. di tibi non mortem, quae cunctis poena paratur, 470 sed sensum post fata tuae dent, Crastine, morti, cuius torta manu commisit lancea bellum primaque Thessaliam Romano sanguine tinxit. o praeceps rabies! cum Caesar tela teneret, inuenta est prior ulla manus? tum stridulus aer 475 elisus lituis conceptaque classica cornu, tunc ausae dare signa tubae, tunc aethera tendit extremique fragor conuexa inrumpit Olympi, unde procul nubes, quo nulla tonitrua durant. excepit resonis clamorem uallibus Haemus 480 Peliacisque dedit rursus geminare cauernis, Pindus agit fremitus Pangaeaque saxa resultant Oetaeaeque gemunt rupes, uocesque furoris expauere sui tota tellure relatas. spargitur innumerum diuersis missile uotis: 485 uolnera pars optat, pars terrae figere tela ac puras seruare manus. rapit omnia casus atque incerta facit quos uolt fortuna nocentes. tunc et Ityraei Medique Arabesque soluti, 514 arcu turba minax, nusquam rexere sagittas, sed petitur solus qui campis inminet aer; inde cadunt mortes. sceleris sed crimine nullo externum maculant chalybem: stetit omne coactum circa pila nefas. ferro subtexitur aether noxque super campos telis conserta pependit. 520 set quota pars cladis iaculis ferroque uolanti 489 exacta est! odiis solus ciuilibus ensis sufficit, et dextras Romana in uiscera ducit. Pompei densis acies stipata cateruis iunxerat in seriem nexis umbonibus arma, uixque habitura locum dextras ac tela mouendi constiterat gladiosque suos conpressa timebat. 495 praecipiti cursu uaesanum Caesaris agmen in densos agitur cuneos, perque arma, per hostem quaerit iter. qua torta graues lorica catenas opponit tutoque latet sub tegmine pectus, hac quoque peruentum est ad uiscera, totque per arma 500 extremum est quod quisque ferit. ciuilia bella una acies patitur, gerit altera; frigidus inde stat gladius, calet omne nocens a Caesare ferrum. nec Fortuna diu rerum tot pondera uertens abstulit ingentis fato torrente ruinas. 505 ut primum toto diduxit cornua campo Pompeianus eques bellique per ultima fudit, sparsa per extremos leuis armatura maniplos insequitur saeuasque manus inmittit in hostem: illic quaeque suo miscet gens proelia telo, 510 Romanus cunctis petitur cruor; inde sagittae, inde faces et saxa uolant spatioque solutae aeris et calido liquefactae pondere glandes; cum Caesar, metuens ne frons sibi prima labaret 521 incursu, tenet obliquas post signa cohortes, inque latus belli, qua se uagus hostis agebat, emittit subitum non motis cornibus agmen. inmemores pugnae nulloque pudore timendi 525 praecipites fecere palam ciuilia bella non bene barbaricis umquam commissa cateruis. ut primum sonipes transfixus pectora ferro in caput effusi calcauit membra regentis, omnis eques cessit campis, glomerataque nubes 530 in sua conuersis praeceps ruit agmina frenis. perdidit inde modum caedes, ac nulla secutast pugna, sed hinc iugulis, hinc ferro bella geruntur; nec ualet haec acies tantum prosternere quantum inde perire potest. utinam, Pharsalia, campis 535 sufficiat cruor iste tuis, quem barbara fundunt pectora; non alio mutentur sanguine fontes; hic numerus totos tibi uestiat ossibus agros. aut, si Romano conpleri sanguine mauis, istis parce precor; uiuant Galataeque Syrique, 540 Cappadoces Gallique extremique orbis Hiberi, Armenii, Cilices; nam post ciuilia bella hic populus Romanus erit. semel ortus in omnis it timor, et fatis datus est pro Caesare cursus. uentum erat ad robur Magni mediasque cateruas. 545 quod totos errore uago perfuderat agros constitit hic bellum, fortunaque Caesaris haesit. non illic regum auxiliis collecta iuuentus bella gerit ferrumque manus mouere rogatae: ille locus fratres habuit, locus ille parentis. 550 hic furor, hic rabies, hic sunt tua crimina, Caesar. hanc fuge, mens, partem belli tenebrisque relinque, nullaque tantorum discat me uate malorum, quam multum bellis liceat ciuilibus, aetas. a potius pereant lacrimae pereantque querellae: 555 quidquid in hac acie gessisti, Roma, tacebo. hic Caesar, rabies populis stimulusque furorum, nequa parte sui pereat scelus, agmina circum it uagus atque ignes animis flagrantibus addit. inspicit et gladios, qui toti sanguine manent, 560 qui niteant primo tantum mucrone cruenti, quae presso tremat ense manus, quis languida tela, quis contenta ferat, quis praestet bella iubenti, quem pugnare iuuet, quis uoltum ciue perempto mutet; obit latis proiecta cadauera campis; 565 uolnera multorum totum fusura cruorem opposita premit ipse manu. quacumque uagatur, sanguineum ueluti quatiens Bellona flagellum Bistonas aut Mauors agitans si uerbere saeuo Palladia stimulet turbatos aegide currus, 570 nox ingens scelerum est; caedes oriuntur et instar inmensae uocis gemitus, et pondere lapsi pectoris arma sonant confractique ensibus enses. ipse manu subicit gladios ac tela ministrat aduersosque iubet ferro confundere uoltus, 575 promouet ipse acies, inpellit terga suorum, uerbere conuersae cessantis excitat hastae, in plebem uetat ire manus monstratque senatum: scit cruor imperii qui sit, quae uiscera rerum, unde petat Romam, libertas ultima mundi 580 quo steterit ferienda loco. permixta secundo ordine nobilitas uenerandaque corpora ferro urguentur; caedunt Lepidos caeduntque Metellos Coruinosque simul Torquataque nomina, rerum saepe duces summosque hominum te, Magne, remoto.

Liber 7

585 illic plebeia contectus casside uoltus ignotusque hosti quod ferrum, Brute, tenebas! o decus imperii, spes o suprema senatus, extremum tanti generis per saecula nomen, ne rue per medios nimium temerarius hostis, 590 nec tibi fatales admoueris ante Philippos, Thessalia periture tua. nil proficis istic Caesaris intentus iugulo: nondum attigit arcem, iuris et humani columen, quo cuncta premuntur, egressus meruit fatis tam nobile letum. 595 uiuat et, ut Bruti procumbat uictima, regnet. hic patriae perit omne decus: iacet aggere magno patricium campis non mixta plebe cadauer. mors tamen eminuit clarorum in strage uirorum pugnacis Domiti, quem clades fata per omnis 600 ducebant: nusquam Magni fortuna sine illo succubuit. uictus totiens a Caesare salua libertate perit: tunc mille in uolnera laetus labitur ac uenia gaudet caruisse secunda. uiderat in crasso uersantem sanguine membra 605 Caesar, et increpitans 'iam Magni deseris arma, successor Domiti; sine te iam bella geruntur' dixerat. ast illi suffecit pectora pulsans spiritus in uocem morientiaque ora resoluit. 'non te funesta scelerum mercede potitum 610 sed dubium fati, Caesar, generoque minorem aspiciens Stygias Magno duce liber ad umbras et securus eo: te, saeuo Marte subactum, Pompeioque grauis poenas nobisque daturum, cum moriar, sperare licet.' non plura locutum 615 uita fugit, densaeque oculos uertere tenebrae. inpendisse pudet lacrimas in funere mundi mortibus innumeris, ac singula fata sequentem quaerere letiferum per cuius uiscera uolnus exierit, quis fusa solo uitalia calcet, 620 ore quis aduerso demissum faucibus ensem expulerit moriens anima, quis corruat ictus, quis steterit dum membra cadunt, qui pectore tela transmittant aut quos campis adfixerit hasta, quis cruor emissis perruperit aera uenis 625 inque hostis cadat arma sui, quis pectora fratris caedat et, ut notum possit spoliare cadauer, abscisum longe mittat caput, ora parentis quis laceret nimiaque probet spectantibus ira quem iugulat non esse patrem. mors nulla querella 630 digna sua est, nullosque hominum lugere uacamus. non istas habuit pugnae Pharsalia partes quas aliae clades: illic per fata uirorum, per populos hic Roma perit; quod militis illic, mors hic gentis erat: sanguis ibi fluxit Achaeus, 635 Ponticus, Assyrius; cunctos haerere cruores Romanus campisque uetat consistere torrens. maius ab hac acie quam quod sua saecula ferrent uolnus habent populi; plus est quam uita salusque quod perit: in totum mundi prosternimur aeuum. 640 uincitur his gladiis omnis quae seruiet aetas. proxima quid suboles aut quid meruere nepotes in regnum nasci? pauide num gessimus arma teximus aut iugulos? alieni poena timoris in nostra ceruice sedet. post proelia natis 645 si dominum, Fortuna, dabas, et bella dedisses. iam Magnus transisse deos Romanaque fata senserat infelix, tota uix clade coactus fortunam damnare suam. stetit aggere campi, eminus unde omnis sparsas per Thessala rura 650 aspiceret clades, quae bello obstante latebant. tot telis sua fata peti, tot corpora fusa ac se tam multo pereuntem sanguine uidit. nec, sicut mos est miseris, trahere omnia secum mersa iuuat gentesque suae miscere ruinae: 655 ut Latiae post se uiuat pars maxima turbae, sustinuit dignos etiamnunc credere uotis caelicolas, uouitque, sui solacia casus. 'parcite,' ait 'superi, cunctas prosternere gentes. stante potest mundo Romaque superstite Magnus 660 esse miser. si plura iuuant mea uolnera, coniunx est mihi, sunt nati: dedimus tot pignora fatis. ciuiline parum est bello, si meque meosque obruit? exiguae clades sumus orbe remoto? omnia quid laceras? quid perdere cuncta laboras? 665 iam nihil est, Fortuna, meum.' sic fatur et arma signaque et adflictas omni iam parte cateruas circumit et reuocat matura in fata ruentis seque negat tanti. nec derat robur in enses ire duci iuguloque pati uel pectore letum. 670 sed timuit, strato miles ne corpore Magni non fugeret, supraque ducem procumberet orbis; Caesaris aut oculis uoluit subducere mortem. nequiquam, infelix: socero spectare uolenti praestandum est ubicumque caput. sed tu quoque, coniunx, 675 causa fugae uoltusque tui fatisque negatum parte apsente mori. tum Magnum concitus aufert a bello sonipes non tergo tela pauentem ingentisque animos extrema in fata ferentem. non gemitus, non fletus erat, saluaque uerendus 680 maiestate dolor, qualem te, Magne, decebat Romanis praestare malis. non inpare uoltu aspicis Emathiam: nec te uidere superbum prospera bellorum nec fractum aduersa uidebunt; quamque fuit laeto per tres infida triumphos 685 tam misero Fortuna minor. iam pondere fati deposito securus abis; nunc tempora laeta respexisse uacat, spes numquam inplenda recessit; quid fueris nunc scire licet. fuge proelia dira ac testare deos nullum, qui perstet in armis, 690 iam tibi, Magne, mori. ceu flebilis Africa damnis et ceu Munda nocens Pharioque a gurgite clades, sic et Thessalicae post te pars maxima pugnae non iam Pompei nomen populare per orbem nec studium belli, sed par quod semper habemus, 695 libertas et Caesar, erit; teque inde fugato ostendit moriens sibi se pugnasse senatus. nonne iuuat pulsum bellis cessisse nec istud perspectasse nefas? spumantes caede cateruas respice, turbatos incursu sanguinis amnes, 700 et soceri miserere tui. quo pectore Romam intrabit factus campis felicior istis? quidquid in ignotis solus regionibus exul, quidquid sub Phario positus patiere tyranno, crede deis, longo fatorum crede fauori, 705 uincere peius erat.

M. ANNAEI LVCANI BELLI CIVILIS LIBER SEPTIMVS

Liber 7 prohibe lamenta sonare, flere ueta populos, lacrimas luctusque remitte. tam mala Pompei quam prospera mundus adoret. aspice securus uoltu non supplice reges, aspice possessas urbes donataque regna, 710 Aegypton Libyamque, et terras elige morti. uidit prima tuae testis Larisa ruinae nobile nec uictum fatis caput. omnibus illa ciuibus effudit totas per moenia uires obuia ceu laeto: promittunt munera flentes, 715 pandunt templa, domos, socios se cladibus optant. scilicet inmenso superest ex nomine multum, teque minor solo cunctas inpellere gentes rursus in arma potes rursusque in fata redire. sed 'quid opus uicto populis aut urbibus?' inquit 720 'uictori praestate fidem'. tu, Caesar, in alto caedis adhuc cumulo patriae per uiscera uadis, at tibi iam populos donat gener. auehit inde Pompeium sonipes; gemitus lacrimaeque secuntur plurimaque in saeuos populi conuicia diuos. 725 nunc tibi uera fides quaesiti, Magne, fauoris contigit ac fructus: felix se nescit amari. Caesar, ut Hesperio uidit satis arua natare sanguine, parcendum ferro manibusque suorum iam ratus ut uiles animas perituraque frustra 730 agmina permisit uitae. sed, castra fugatos ne reuocent pellatque quies nocturna pauorem, protinus hostili statuit succedere uallo, dum fortuna calet, dum conficit omnia terror, non ueritus graue ne fessis aut Marte subactis 735 hoc foret imperium. non magno hortamine miles in praedam ducendus erat. 'uictoria nobis plena, uiri:' dixit 'superest pro sanguine merces, quam monstrare meum est; neque enim donare uocabo quod sibi quisque dabit. cunctis, en, plena metallis 740 castra patent; raptum Hesperiis e gentibus aurum hic iacet Eoasque premunt tentoria gazas. tot regum fortuna simul Magnique coacta expectat dominos: propera praecedere, miles, quos sequeris; quascumque tuas Pharsalia fecit 745 a uictis rapiuntur opes.' [nec plura locutus inpulit amentes aurique cupidine caecos ire super gladios supraque cadauera patrum et caesos calcare duces.] quae fossa, quis agger sustineat pretium belli scelerumque petentis? 750 scire ruunt, quanta fuerint mercede nocentes. inuenere quidem spoliato plurima mundo bellorum in sumptus congestae pondera massae, sed non inpleuit cupientis omnia mentes. quidquid fodit Hiber, quidquid Tagus expulit auri, 755 quod legit diues summis Arimaspus harenis, ut rapiant, paruo scelus hoc uenisse putabunt. cum sibi Tarpeias uictor desponderit arces, cum spe Romanae promiserit omnia praedae, decipitur quod castra rapit. capit inpia plebes 760 caespite patricio somnos, stratumque cubile regibus infandus miles premit, inque parentum inque toris fratrum posuerunt membra nocentes. quos agitat uaesana quies, somnique furentes Thessalicam miseris uersant in pectore pugnam. 765 inuigilat cunctis saeuum scelus, armaque tota mente agitant, capuloque manus absente mouentur. ingemuisse putem campos, terramque nocentem inspirasse animas, infectumque aera totum manibus et superam Stygia formidine noctem. 770 exigit a meritis tristes uictoria poenas, sibilaque et flammas infert sopor. umbra perempti ciuis adest; sua quemque premit terroris imago: ille senum uoltus, iuuenum uidet ille figuras, hunc agitant totis fraterna cadauera somnis, 775 pectore in hoc pater est, omnes in Caesare manes. haud alios nondum Scythica purgatus in ara Eumenidum uidit uoltus Pelopeus Orestes, nec magis attonitos animi sensere tumultus, cum fureret, Pentheus aut, cum desisset, Agaue. 780 hunc omnes gladii, quos aut Pharsalia uidit aut ultrix uisura dies stringente senatu, illa nocte premunt, hunc infera monstra flagellant. et quantum poenae misero mens conscia donat, quod Styga, quod manes ingestaque Tartara somnis 785 Pompeio uiuente uidet! tamen omnia passo, postquam clara dies Pharsalica damna retexit, nulla loci facies reuocat feralibus aruis haerentis oculos. cernit propulsa cruore flumina et excelsos cumulis aequantia colles 790 corpora, sidentis in tabem spectat aceruos et Magni numerat populos, epulisque patur ille locus, uoltus ex quo faciesque iacentum agnoscat. iuuat Emathiam non cernere terram et lustrare oculis campos sub clade latentes. 795 fortunam superosque suos in sanguine cernit. ac, ne laeta furens scelerum spectacula perdat, inuidet igne rogi miseris, caeloque nocenti ingerit Emathiam. non illum Poenus humator consulis et Libyca succensae lampade Cannae 800 conpellunt hominum ritus ut seruet in hoste, sed meminit nondum satiata caedibus ira ciues esse suos. petimus non singula busta discretosque rogos: unum da gentibus ignem, non interpositis urantur corpora flammis; 805 aut, generi si poena iuuat, nemus extrue Pindi, erige congestas Oetaeo robore siluas, Thessalicam uideat Pompeius ab aequore flammam. nil agis hac ira: tabesne cadauera soluat an rogus, haud refert; placido natura receptat 810 cuncta sinu, finemque sui sibi corpora debent. hos, Caesar, populos si nunc non usserit ignis, uret cum terris, uret cum gurgite ponti. communis mundo superest rogus ossibus astra mixturus. quocumque tuam fortuna uocabit, 815 hae quoque sunt animae: non altius ibis in auras, non meliore loco Stygia sub nocte iacebis. libera fortunae mors est; capit omnia tellus quae genuit; caelo tegitur qui non habet urnam. tu, cui dant poenas inhumato funere gentes, 820 quid fugis hanc cladem? quid olentis deseris agros? has trahe, Caesar, aquas, hoc, si potes, utere caelo. sed tibi tabentes populi Pharsalica rura eripiunt camposque tenent uictore fugato. non solum Haemonii funesta ad pabula belli 825 Bistonii uenere lupi tabemque cruentae caedis odorati Pholoen liquere leones. tunc ursae latebras, obscaeni tecta domosque deseruere canes, et quidquid nare sagaci aera non sanum motumque cadauere sentit. 830 iamque diu uolucres ciuilia castra secutae conueniunt. uos, quae Nilo mutare soletis Threicias hiemes, ad mollem serius Austrum istis, aues. numquam tanto se uolture caelum induit aut plures presserunt aera pinnae. 835 omne nemus misit uolucres omnisque cruenta alite sanguineis stillauit roribus arbor. saepe super uoltus uictoris et inpia signa aut cruor aut alto defluxit ab aethere tabes membraque deiecit iam lassis unguibus ales. 840 sic quoque non omnis populus peruenit ad ossa inque feras discerptus abit; non intima curant uiscera nec totas auidae sorbere medullas: degustant artus. Latiae pars maxima turbae fastidita iacet; quam sol nimbique diesque 845 longior Emathiis resolutam miscuit aruis. Thessalia, infelix, quo tantum crimine, tellus, laesisti superos, ut te tot mortibus unam, tot scelerum fatis premerent? quod sufficit aeuum inmemor ut donet belli tibi damna uetustas? 850 quae seges infecta surget non decolor herba? quo non Romanos uiolabis uomere manes? ante nouae uenient acies, scelerique secundo praestabis nondum siccos hoc sanguine campos. omnia maiorum uertamus busta licebit, 855 et stantis tumulos et qui radice uetusta effudere suas uictis conpagibus urnas, plus cinerum Haemoniae sulcis telluris aratur pluraque ruricolis feriuntur dentibus ossa. nullus ab Emathio religasset litore funem 860 nauita, nec terram quisquam mouisset arator, Romani bustum populi, fugerentque coloni umbrarum campos, gregibus dumeta carerent, nullusque auderet pecori permittere pastor uellere surgentem de nostris ossibus herbam, 865 ac, uelut inpatiens hominum uel solis iniqui limite uel glacie, nuda atque ignota iaceres, si non prima nefas belli sed sola tulisses. o superi, liceat terras odisse nocentis. quid totum premitis, quid totum absoluitis orbem? 870 Hesperiae clades et flebilis unda Pachyni et Mutina et Leucas puros fecere Philippos.

Liber 8

M. ANNAEI LVCANI BELLI CIVILIS LIBER OCTAVVS

Iam super Herculeas fauces nemorosaque Tempe Haemoniae deserta petens dispendia siluae cornipedem exhaustum cursu stimulisque negantem Magnus agens incerta fugae uestigia turbat inplicitasque errore uias. pauet ille fragorem 5 motorum uentis nemorum, comitumque suorum qui post terga redit trepidum laterique timentem exanimat. quamuis summo de culmine lapsus nondum uile sui pretium scit sanguinis esse, seque, memor fati, tantae mercedis habere 10 credit adhuc iugulum, quantam pro Caesaris ipse auolsa ceruice daret. deserta sequentem non patitur tutis fatum celare latebris clara uiri facies. multi, Pharsalica castra cum peterent nondum fama prodente ruinas, 15 occursu stupuere ducis uertigine rerum attoniti, cladisque suae uix ipse fidelis auctor erat. grauis est Magno quicumque malorum testis adest. cunctis ignotus gentibus esse mallet et obscuro tutus transire per urbes 20 nomine; sed poenas longi Fortuna fauoris exigit a misero, quae tanto pondere famae res premit aduersas fatisque prioribus urguet. nunc festinatos nimium sibi sentit honores actaque lauriferae damnat Sullana iuuentae, 25 nunc et Corycias classes et Pontica signa deiectum meminisse piget. sic longius aeuum destruit ingentis animos et uita superstes imperio. nisi summa dies cum fine bonorum adfuit et celeri praeuertit tristia leto, 30 dedecori est fortuna prior. quisquamne secundis tradere se fatis audet nisi morte parata? litora contigerat per quae Peneius amnis Emathia iam clade rubens exibat in aequor. inde ratis trepidum uentis ac fluctibus inpar, 35 flumineis uix tuta uadis, euexit in altum. cuius adhuc remis quatitur Corcyra sinusque Leucadii, Cilicum dominus terraeque Liburnae exiguam uector pauidus correpsit in alnum. conscia curarum secretae in litora Lesbi 40 flectere uela iubet, qua tunc tellure latebas maestior, in mediis quam si, Cornelia, campis Emathiae stares. tristis praesagia curas exagitant, trepida quatitur formidine somnus, Thessaliam nox omnis habet; tenebrisque remotis 45 rupis in abruptae scopulos extremaque curris litora; prospiciens fluctus nutantia longe semper prima uides uenientis uela carinae, quaerere nec quicquam de fato coniugis audes. en ratis, ad uestros quae tendit carbasa portus! 50 quid ferat ignoras, et nunc tibi summa pauoris nuntius armorum tristis rumorque sinister. uictus adest coniunx. quid perdis tempora luctus? cum possis iam flere times. tum puppe propinqua prosiluit crimenque deum crudele notauit, 55 deformem pallore ducem uoltusque prementem canitiem atque atro squalentis puluere uestes. obuia nox miserae caelum lucemque tenebris abstulit atque animam clausit dolor; omnia neruis membra relicta labant, riguerunt corda, diuque 60 spe mortis decepta iacet. iam fune ligato litoribus lustrat uacuas Pompeius harenas. quem postquam propius famulae uidere fideles, non ultra gemitus tacitos incessere fatum permisere sibi, frustraque attollere terra 65 semianimem conantur eram; quam pectore Magnus ambit et astrictos refouet conplexibus artus. coeperat in summum reuocato sanguine corpus Pompei sentire manus maestamque mariti posse pati faciem: prohibet succumbere fatis 70 Magnus et inmodicos castigat uoce dolores. 'nobile cur robur fortunae uolnere primo femina tantorum titulis insignis auorum frangis? habes aditum mansurae in saecula famae. laudis in hoc sexu non legum iura nec arma, 75 unica materia est coniunx miser. erige mentem, et tua cum fatis pietas decertet, et ipsum quod sum uictus ama. nunc sum tibi gloria maior, a me quod fasces et quod pia turba senatus tantaque discessit regum manus. incipe Magnum 80 sola sequi. deformis adhuc uiuente marito summus et augeri uetitus dolor: ultima debet esse fides lugere uirum. tu nulla tulisti bello damna meo: uiuit post proelia Magnus sed fortuna perit. quod defles, illud amasti.' 85 uocibus his correpta uiri uix aegra leuauit membra solo talis gemitu rumpente querellas: 'o utinam in thalamos inuisi Caesaris issem infelix coniunx et nulli laeta marito. bis nocui mundo: me pronuba ducit Erinys 90 Crassorumque umbrae, deuotaque manibus illis Assyrios in castra tuli ciuilia casus, praecipitesque dedi populos cunctosque fugaui a causa meliore deos. o maxime coniunx, o thalamis indigne meis, hoc iuris habebat 95 in tantum fortuna caput? cur inpia nupsi, si miserum factura fui? nunc accipe poenas, sed quas sponte luam: quo sit tibi mollius aequor, certa fides regum totusque paratior orbis, sparge mari comitem. mallem felicibus armis 100 dependisse caput: nunc clades denique lustra, Magne, tuas. ubicumque iaces ciuilibus armis nostros ulta toros, ades huc atque exige poenas, Iulia crudelis, placataque paelice caesa Magno parce tuo.' sic fata iterumque refusa 105 coniugis in gremium cunctorum lumina soluit in lacrimas. duri flectuntur pectora Magni, siccaque Thessalia confudit lumina Lesbos. tunc Mytilenaeum pleno iam litore uolgus adfatur Magnum. 'si maxima gloria nobis 110 semper erit tanti pignus seruasse mariti, tu quoque deuotos sacro tibi foedere muros oramus sociosque lares dignere uel una nocte tua: fac, Magne, locum, quem cuncta reuisant saecula, quem ueniens hospes Romanus adoret. 115 nulla tibi subeunda magis sunt moenia uicto: omnia uictoris possunt sperare fauorem, haec iam crimen habent. quid, quod iacet insula ponto, Caesar eget ratibus? procerum pars magna coibit certa loci; noto reparandum est litore fatum. 120 accipe templorum cultus aurumque deorum; accipe, si terris, si puppibus ista iuuentus aptior est; tota, quantum ualet, utere Lesbo. hoc solum crimen meritae bene detrahe terrae, 125 ne nostram uideare fidem felixque secutus

et damnasse miser.' tali pietate uirorum laetus in aduersis et mundi nomine gaudens esse fidem 'nullum toto mihi' dixit 'in orbe gratius esse solum non paruo pignore uobis 130 ostendi: tenuit nostros hac obside Lesbos adfectus; hic sacra domus carique penates, hic mihi Roma fuit. non ulla in litora puppem ante dedi fugiens, saeui cum Caesaris iram iam scirem meritam seruata coniuge Lesbon, 135 non ueritus tantam ueniae committere uobis materiam. sed iam satis est fecisse nocentis: fata mihi totum mea sunt agitanda per orbem. heu nimium felix aeterno nomine Lesbos, siue doces populos regesque admittere Magnum, 140 seu praestas mihi sola fidem. nam quaerere certum est, fas quibus in terris, ubi sit scelus. accipe, numen siquod adhuc mecum es, uotorum extrema meorum: da similis Lesbo populos, qui Marte subactum non intrare suos infesto Caesare portus, 145 non exire uetent.' dixit, maestamque carinae inposuit comitem. cunctos mutare putares tellurem patriaeque solum: sic litore toto plangitur, infestae tenduntur in aethera dextrae. Pompeiumque minus, cuius fortuna dolorem 150 mouerat, ast illam, quam toto tempore belli ut ciuem uidere suam, discedere cernens ingemuit populus; quam uix, si castra mariti uictoris peteret, siccis dimittere matres iam poterant oculis: tanto deuinxit amore 155 hos pudor, hos probitas castique modestia uoltus, quod summissa <a>nimis, nulli grauis hospita turbae, stantis adhuc fati uixit quasi coniuge uicto. iam pelago medios Titan demissus ad ignes nec quibus abscondit nec siquibus exerit orbem 160 totus erat. uigiles Pompei pectore curae nunc socias adeunt Romani foederis urbes et uarias regum mentes, nunc inuia mundi arua super nimios soles Austrumque iacentis. saepe labor maestus curarum odiumque futuri 165 proiecit fessos incerti pectoris aestus, rectoremque ratis de cunctis consulit astris, unde notet terras, quae sit mensura secandi aequoris in caelo, Syriam quo sidere seruet aut quotus in Plaustro Libyam bene derigat ignis. 170 doctus ad haec fatur taciti seruator Olympi 'signifero quaecumque fluunt labentia caelo, numquam stante polo miseros fallentia nautas, sidera non sequimur, sed, qui non mergitur undis axis inocciduus gemina clarissimus Arcto, 175 ille regit puppes. hic cum mihi semper in altum surget et instabit summis minor Vrsa ceruchis, Bosporon et Scythiae curuantem litora Pontum spectamus. quidquid descendet ab arbore summa Arctophylax propiorque mari Cynosura feretur, 180 in Syriae portus tendit ratis. inde Canopos excipit, Australi caelo contenta uagari stella, timens Borean: illa quoque perge sinistra trans Pharon, in medio tanget ratis aequore Syrtim. sed quo uela dari, quo nunc pede carbasa tendi 185 nostra iubes?' dubio contra cui pectore Magnus 'hoc solum toto' respondit 'in aequore serua, ut sit ab Emathiis semper tua longius oris puppis et Hesperiam pelago caeloque relinquas: cetera da uentis. comitem pignusque recepi 190 depositum: tum certus eram quae litora uellem, nunc portum fortuna dabit'. sic fatur; at ille iusto uela modo pendentia cornibus aequis torsit et in laeuum puppim dedit, utque secaret quas Asinae cautes et quas Chios asperat undas 195 hos dedit in proram, tenet hos in puppe rudentes. aequora senserunt motus aliterque secante iam pelagus rostro nec idem spectante carina mutauere sonum. non sic moderator equorum, dexteriore rota laeuum cum circumit axem, 200 cogit inoffensae currus accedere metae. ostendit terras Titan et sidera texit. sparsus ab Emathia fugit quicumque procella, adsequitur Magnum; primusque a litore Lesbi occurrit gnatus, procerum mox turba fidelis. 205 nam neque deiecto fatis acieque fugato abstulerat Magno reges fortuna ministros: terrarum dominos et sceptra Eoa tenentis exul habet comites. iubet ire in deuia mundi Deiotarum, qui sparsa ducis uestigia legit. 210 'quando' ait 'Emathiis amissus cladibus orbis, qua Romanus erat, superest, fidissime regum, Eoam temptare fidem populosque bibentis Euphraten et adhuc securum a Caesare Tigrim. ne pigeat Magno quaerentem fata remotas 215 Medorum penetrare domos Scythicosque recessus et totum mutare diem, uocesque superbo Arsacidae perferre meas: "si foedera nobis prisca manent mihi per Latium iurata Tonantem, per uestros astricta magos, inplete pharetras 220 Armeniosque arcus Geticis intendite neruis, si uos, o Parthi, peterem cum Caspia claustra et sequerer duros aeterni Martis Alanos, passus Achaemeniis late decurrere campis in tutam trepidos numquam Babylona coegi. 225 arua super Cyri Chaldaeique ultima regni, qua rapidus Ganges et qua Nysaeus Hydaspes accedunt pelago, Phoebi surgentis ab igne iam propior quam Persis eram: tamen omnia uincens sustinui nostris uos tantum desse triumphis, 230 solusque e numero regum telluris Eoae ex aequo me Parthus adit. nec munere Magni stant semel Arsacidae; quis enim post uolnera cladis Assyriae iustas Latii conpescuit iras? tot meritis obstricta meis nunc Parthia ruptis 235 excedat claustris uetitam per saecula ripam Zeugmaque Pellaeum. Pompeio uincite, Parthi, uinci Roma uolet."' regem parere iubenti ardua non piguit, positisque insignibus aulae egreditur famulo raptos indutus amictus. 240 in dubiis tutum est inopem simulare tyranno; quanto igitur mundi dominis securius aeuum uerus pauper agit! dimisso in litore rege ipse per Icariae scopulos, Ephesonque relinquens et placidi Colophona maris, spumantia paruae 245 radit saxa Sami; spirat de litore Coo aura fluens; Cnidon inde fugit claramque relinquit sole Rhodon magnosque sinus Telmessidos undae conpensat medio pelagi. Pamphylia puppi occurrit tellus, nec se committere muris 250 ausus adhuc ullis te primum, parua Phaseli,

Magnus adit; nam te metui uetat incola rarus exhaustaeque domus populis, maiorque carinae quam tua turba fuit. tendens hinc carbasa rursus iam Taurum Tauroque uidet Dipsunta cadentem. 255 crederet hoc Magnus, pacem cum praestitit undis, et sibi consultum? Cilicum per litora tutus parua puppe fugit. sequitur pars magna senatus ad profugum collecta ducem; paruisque Syhedris, quo portu mittitque rates recipitque Selinus, 260 in procerum coetu tandem maesta ora resoluit uocibus his Magnus: 'comites bellique fugaeque atque instar patriae, quamuis in litore nudo, in Cilicum terra, nullis circumdatus armis consultem rebusque nouis exordia quaeram, 265 ingentis praestate animos. non omnis in aruis Emathiis cecidi, nec sic mea fata premuntur ut nequeam releuare caput cladesque receptas excutere. an Libycae Marium potuere ruinae erigere in fasces et plenis reddere fastis, 270 me pulsum leuiore manu fortuna tenebit? mille meae Graio uoluuntur in aequore puppes, mille duces; sparsit potius Pharsalia nostras quam subuertit opes. sed me uel sola tueri fama potest rerum toto quas gessimus orbe 275 et nomen quod mundus amat. uos pendite regna uiribus atque fide, Libyam Parthosque Pharonque, quemnam Romanis deceat succurrere rebus. ast ego curarum uobis arcana mearum expromam mentisque meae quo pondera uergant. 280 aetas Niliaci nobis suspecta tyranni est, ardua quippe fides robustos exigit annos. hinc anceps dubii terret sollertia Mauri; namque memor generis Carthaginis inpia proles inminet Hesperiae, multusque in pectore uano est 285 Hannibal, obliquo maculat qui sanguine regnum et Numidas contingit auos. iam supplice Varo intumuit uiditque loco Romana secundo. quare agite Eoum, comites, properemus in orbem. diuidit Euphrates ingentem gurgite mundum 290 Caspiaque inmensos seducunt claustra recessus, et polus Assyrias alter noctesque diesque uertit, et abruptum est nostro mare discolor unda Oceanusque suus. regnandi sola uoluptas. celsior in campo sonipes et fortior arcus, 295 nec puer aut senior letalis tendere neruos segnis, et a nulla mors est incerta sagitta. primi Pellaeas arcu fregere sarisas Bactraque Medorum sedem murisque superbam Assyrias Babylona domos. nec pila timentur 300 nostra nimis Parthis, audentque in bella uenire experti Scythicas Crasso pereunte pharetras. spicula nec solo spargunt fidentia ferro, stridula sed multo saturantur tela ueneno; uolnera parua nocent fatumque in sanguine summo est. 305 o utinam non tanta mihi fiducia saeuis esset in Arsacidis! fatis nimis aemula nostris fata mouent Medos, multumque in gente deorum est. effundam populos alia tellure reuolsos excitosque suis inmittam sedibus ortus. 310 quod si nos Eoa fides et barbara fallent foedera, uolgati supra commercia mundi naufragium fortuna ferat: non regna precabor quae feci. sat magna feram solacia mortis orbe iacens alio, nihil haec in membra cruente, 315 nil socerum fecisse pie. sed, cuncta reuoluens uitae fata meae, semper uenerabilis illa orbis parte fui, quantus Maeotida supra, quantus apud Tanain toto conspectus in ortu! quas magis in terras nostrum felicibus actis 320 nomen abit, aut unde redi maiore triumpho? Roma, faue coeptis; quid enim tibi laetius umquam praestiterint superi, quam, si ciuilia Partho milite bella geras, tantam consumere gentem et nostris miscere malis? cum Caesaris arma 325 concurrent Medis, aut me fortuna necesse est uindicet aut Crassos.' sic fatus murmure sensit consilium damnasse uiros; quos Lentulus omnis uirtutis stimulis et nobilitate dolendi praecessit dignasque tulit modo consule uoces. 330 'sicine Thessalicae mentem fregere ruinae? una dies mundi damnauit fata? secundum Emathiam lis tanta datur? iacet omne cruenti uolneris auxilium? solos tibi, Magne, reliquit Parthorum fortuna pedes? quid transfuga mundi, 335 terrarum totos tractus caelumque perosus, auersosque polos alienaque sidera quaeris, Chaldaeos culture focos et barbara sacra Parthorum famulus? quid causa obtenditur armis libertatis amor? miserum quid decipis orbem, 340 si seruire potes? te, quem Romana regentem horruit auditu, quem captos ducere reges uidit ab Hyrcanis, Indoque a litore, siluis, deiectum fatis, humilem fractumque uidebit <r>ex tolletque animos Latium uaesanus in orbem 345 se simul et Romam Pompeio supplice mensus? nil animis fatisque tuis effabere dignum: exiget ignorans Latiae commercia linguae ut lacrimis se, Magne, roges. patimurne pudoris hoc uolnus, clades ut Parthia uindicet ante 350 Hesperias, quam Roma suas? ciuilibus armis elegit te nempe ducem: quid uolnera nostra in Scythicos spargis populos cladesque latentis? quid Parthos transire doces? solacia tanti perdit Roma mali, nullos admittere reges 355 sed ciui seruire suo? iuuat ire per orbem ducentem saeuas Romana in moenia gentes signaque ab Euphrate cum Crassis capta sequentem? qui solus regum fato celante fauorem defuit Emathiae, nunc tantas ille lacesset 360 auditi uictoris opes aut iungere fata tecum, Magne, uolet? non haec fiducia genti est. omnis, in Arctois populus quicumque pruinis nascitur, indomitus bellis et mortis amator: quidquid ad Eoos tractus mundique teporem 365 ibitur, emollit gentes clementia caeli. illic et laxas uestes et fluxa uirorum uelamenta uides. Parthus per Medica rura, Sarmaticos inter campos effusaque plano Tigridis arua solo, nulli superabilis hosti est 370 libertate fugae; sed non, ubi terra tumebit, aspera conscendet montis iuga, nec per opacas bella geret tenebras incerto debilis arcu, nec franget nando uiolenti uerticis amnem, nec tota in pugna perfusus sanguine membra 375 exiget aestiuum calido sub puluere solem.

non aries illis, non ulla est machina belli aut fossas inplere ualent, Parthoque sequenti murus erit quodcumque potest opstare sagittae. pugna leuis bellumque fugax turmaeque uagantes, 380 et melior cessisse loco quam pellere miles; inlita tela dolis, nec Martem comminus usquam ausa pati uirtus, sed longe tendere neruos et quo ferre uelint permittere uolnera uentis. ensis habet uires, et gens quaecumque uirorum est 385 bella gerit gladiis. nam Medos proelia prima exarmant uacuaque iubent remeare pharetra. nulla manus illis, fiducia tota ueneni est. credis, Magne, uiros, quos in discrimina belli cum ferro misisse parum est? temptare pudendum 390 auxilium tanti est, toto diuisus ut orbe a terra moriare tua, tibi barbara tellus incumbat, te parua tegant ac uilia busta, inuidiosa tamen Crasso quaerente sepulchrum? sed tua sors leuior, quoniam mors ultima poena est 395 nec metuenda uiris. at non Cornelia letum infando sub rege timet. num barbara nobis est ignota Venus, quae ritu caeca ferarum polluit innumeris leges et foedera taedae coniugibus thalamique patent secreta nefandi 400 inter mille nurus? epulis uaesana meroque regia non ullis exceptos legibus audet concubitus: tot femineis conplexibus unum non lassat nox tota marem. iacuere sorores in regum thalamis sacrataque pignora matres. 405 damnat apud gentes sceleris non sponte peracti Oedipodionias infelix fabula Thebas: Parthorum dominus quotiens sic sanguine mixto nascitur Arsacides! cui fas inplere parentem, quid rear esse nefas? proles tam clara Metelli 410 stabit barbarico coniunx millesima lecto. quamquam non ulli plus regia, Magne, uacabit saeuitia stimulata Venus titulisque uirorum; nam, quo plura iuuent Parthum portenta, fuisse hanc sciet et Crassi: ceu pridem debita fatis 415 Assyriis trahitur cladis captiua uetustae. haereat Eoae uolnus miserabile sortis, non solum auxilium funesto ab rege petisse sed gessisse prius bellum ciuile pudebit. nam quod apud populos crimen socerique tuumque 420 maius erit, quam quod uobis miscentibus arma Crassorum uindicta perit? incurrere cuncti debuerant in Bactra duces et, nequa uacarent arma, uel Arctoum Dacis Rhenique cateruis imperii nudare latus, dum perfida Susa 425 in tumulos prolapsa ducum Babylonque iaceret. Assyriae paci finem, Fortuna, precamur; et, si Thessalia bellum ciuile peractum est, ad Parthos qui uicit eat. gens unica mundi est de qua Caesareis possim gaudere triumphis. 430 non tibi, cum primum gelidum transibis Araxen, umbra senis maesti Scythicis confixa sagittis ingeret has uoces? "tu, quem post funera nostra ultorem cinerum nudae sperauimus umbrae, ad foedus pacemque uenis?" tum plurima cladis 435 occurrent monimenta tibi: quae moenia trunci lustrarunt ceruice duces, ubi nomina tanta obruit Euphrates et nostra cadauera Tigris detulit in terras ac reddidit. ire per ista si potes, in media socerum quoque, Magne, sedentem 440 Thessalia placare potes. quin respicis orbem Romanum? si regna times proiecta sub Austro infidumque Iubam, petimus Pharon aruaque Lagi. Syrtibus hinc Libycis tuta est Aegyptos, at inde gurgite septeno rapidus mare summouet amnis. 445 terra suis contenta bonis, non indiga mercis aut Iouis: in solo tanta est fiducia Nilo. sceptra puer Ptolemaeus habet tibi debita, Magne, tutelae commissa tuae. quis nominis umbram horreat? innocua est aetas. ne iura fidemque 450 respectumque deum ueteri speraueris aula; nil pudet adsuetos sceptris: mitissima sors est regnorum sub rege nouo.' non plura locutus inpulit huc animos. quantum, spes ultima rerum, libertatis habes! uicta est sententia Magni. 455 tum Cilicum liquere solum Cyproque citatas inmisere rates, nullas cui praetulit aras undae diua memor Paphiae, si numina nasci credimus aut quemquam fas est coepisse deorum. haec ubi deseruit Pompeius litora, totos 460 emensus Cypri scopulos quibus exit in Austrum inde maris uasti transuerso uertitur aestu; nec tenuit gratum nocturno lumine montem, infimaque Aegypti pugnaci litora uelo uix tetigit, qua diuidui pars maxima Nili 465 in uada decurrit Pelusia septimus amnis. tempus erat quo Libra pares examinat horas, non uno plus aequa die, noctique rependit lux minor hibernae uerni solacia damni. conperit ut regem Casio se monte tenere, 470 flectit iter; nec Phoebus adhuc nec carbasa languent. iam rapido speculator eques per litora cursu hospitis aduentu pauidam conpleuerat aulam. consilii uix tempus erat; tamen omnia monstra Pellaeae coiere domus, quos inter Acoreus 475 iam placidus senio fractisque modestior annis (hunc genuit custos Nili crescentis in arua Memphis uana sacris; illo cultore deorum lustra suae Phoebes non unus uixerat Apis) consilii uox prima fuit, meritumque fidemque 480 sacraque defuncti iactauit pignora patris. sed melior suadere malis et nosse tyrannos ausus Pompeium leto damnare Pothinus 'ius et fas multos faciunt, Ptolemaee, nocentes; dat poenas laudata fides, cum sustinet' inquit 485 'quos fortuna premit. fatis accede deisque, et cole felices, miseros fuge. sidera terra ut distant et flamma mari, sic utile recto. sceptrorum uis tota perit, si pendere iusta incipit, euertitque arces respectus honesti. 490 libertas scelerum est quae regna inuisa tuetur sublatusque modus gladiis. facere omnia saeue non inpune licet, nisi cum facis. exeat aula qui uolt esse pius. uirtus et summa potestas non coeunt; semper metuet quem saeua pudebunt. 495 non inpune tuos Magnus contempserit annos, qui te nec uictos arcere a litore nostro posse putat. neu nos sceptris priuauerit hospes pignora sunt propiora tibi: Nilumque Pharonque, si regnare piget, damnatae redde sorori. 500 Aegypton certe Latiis tueamur ab armis.

quidquid non fuerit Magni dum bella geruntur, nec uictoris erit. toto iam pulsus ab orbe, postquam nulla manet rerum fiducia, quaerit cum qua gente cadat. rapitur ciuilibus umbris. 505 nec soceri tantum arma fugit: fugit ora senatus, cuius Thessalicas saturat pars magna uolucres, et metuit gentes quas uno in sanguine mixtas deseruit, regesque timet quorum omnia mersit, Thessaliaeque reus nulla tellure receptus 510 sollicitat nostrum, quem nondum perdidit, orbem. iustior in Magnum nobis, Ptolemaee, querellae causa data est. quid sepositam semperque quietam crimine bellorum maculas Pharon, aruaque nostra uictori suspecta facis? cur sola cadenti 515 haec placuit tellus, in quam Pharsalica fata conferres poenasque tuas? iam crimen habemus purgandum gladio. quod nobis sceptra senatus te suadente dedit, uotis tua fouimus arma. hoc ferrum, quod fata iubent proferre, paraui 520 non tibi, sed uicto; feriam tua uiscera, Magne, malueram soceri: rapimur quo cuncta feruntur. tene mihi dubitas an sit uiolare necesse, cum liceat? quae te nostri fiducia regni huc agit, infelix? populum non cernis inermem 525 aruaque uix refugo fodientem mollia Nilo? metiri sua regna decet uiresque fateri. tu, Ptolemaee, potes Magni fulcire ruinam, sub qua Roma iacet? bustum cineresque mouere Thessalicos audes bellumque in regna uocare? 530 ante aciem Emathiam nullis accessimus armis: Pompei nunc castra placent, quae deserit orbis? nunc uictoris opes et cognita fata lacessis? aduersis non desse decet, sed laeta secutos: nulla fides umquam miseros elegit amicos.' 535 adsensere omnes sceleri. laetatur honore rex puer insueto, quod iam sibi tanta iubere permittant famuli. sceleri delectus Achillas, perfida qua tellus Casiis excurrit harenis et uada testantur iunctas Aegyptia Syrtes, 540 exiguam sociis monstri gladiisque carinam instruit. o superi, Nilusne et barbara Memphis et Pelusiaci tam mollis turba Canopi hos animos? sic fata premunt ciuilia mundum? sic Romana iacent? ullusne in cladibus istis 545 est locus Aegypto Phariusque admittitur ensis? hanc certe seruate fidem, ciuilia bella: cognatas praestate manus externaque monstra pellite, si meruit tam claro nomine Magnus Caesaris esse nefas. tanti, Ptolemaee, ruinam 550 nominis haut metuis, caeloque tonante profanas inseruisse manus, inpure ac semiuir, audes? non domitor mundi nec ter Capitolia curru inuectus regumque potens uindexque senatus uictorisque gener, Phario satis esse tyranno 555 quod poterat, Romanus erat: quid uiscera nostra scrutaris gladio? nescis, puer inprobe, nescis quo tua sit fortuna loco: iam iure sine ullo Nili sceptra tenes; cecidit ciuilibus armis qui tibi regna dedit. iam uento uela negarat 560 Magnus et auxilio remorum infanda petebat litora; quem contra non longa uecta biremi appulerat scelerata manus, Magnoque patere fingens regna Phari celsae de puppe carinae in paruam iubet ire ratem, litusque malignum 565 incusat bimaremque uadis frangentibus aestum, qui uetet externas terris adpellere classes. quod nisi fatorum leges intentaque iussu ordinis aeterni miserae uicinia mortis damnatum leto traherent ad litora Magnum, 570 non ulli comitum sceleris praesagia derant: quippe, fides si pura foret, si regia Magno sceptrorum auctori uera pietate pateret, uenturum tota Pharium cum classe tyrannum. sed cedit fatis classemque relinquere iussus 575 obsequitur, letumque iuuat praeferre timori. ibat in hostilem praeceps Cornelia puppem, hoc magis inpatiens egresso desse marito quod metuit clades. 'remane, temeraria coniunx, et tu, nate, precor, longeque a litore casus 580 expectate meos et in hac ceruice tyranni explorate fidem' dixit. sed surda uetanti tendebat geminas amens Cornelia palmas. 'quo sine me crudelis abis? iterumne relinquor, Thessalicis summota malis? numquam omine laeto 585 distrahimur miseri. poteras non flectere puppem, cum fugeres alto, latebrisque relinquere Lesbi, omnibus a terris si nos arcere parabas. an tantum in fluctus placeo comes?' haec ubi frustra effudit, prima pendet tamen anxia puppe, 590 attonitoque metu nec quoquam auertere uisus nec Magnum spectare potest. stetit anxia classis ad ducis euentum, metuens non arma nefasque sed ne summissis precibus Pompeius adoret sceptra sua donata manu. transire parantem 595 Romanus Pharia miles de puppe salutat Septimius, qui, pro superum pudor, arma satelles regia gestabat posito deformia pilo, inmanis uiolentus atrox nullaque ferarum mitior in caedes. quis non, Fortuna, putasset 600 parcere te populis, quod bello haec dextra uacaret Thessaliaque procul tam noxia tela fugasses? disponis gladios, nequo non fiat in orbe, heu, facinus ciuile tibi. uictoribus ipsis dedecus et numquam superum caritura pudore 605 fabula, Romanus regi sic paruit ensis, Pellaeusque puer gladio tibi colla recidit, Magne, tuo. qua posteritas in saecula mittet Septimium fama? scelus hoc quo nomine dicent qui Bruti dixere nefas? iam uenerat horae 610 terminus extremae, Phariamque ablatus in alnum perdiderat iam iura sui. tum stringere ferrum regia monstra parant. ut uidit comminus ensis, inuoluit uoltus atque, indignatus apertum fortunae praebere, caput; tum lumina pressit 615 continuitque animam, nequas effundere uoces uellet et aeternam fletu corrumpere famam. sed, postquam mucrone latus funestus Achillas perfodit, nullo gemitu consensit ad ictum respexitque nefas, seruatque inmobile corpus, 620 seque probat moriens atque haec in pectore uoluit: 'saecula Romanos numquam tacitura labores attendunt, aeuumque sequens speculatur ab omni orbe ratem Phariamque fidem: nunc consule famae. fata tibi longae fluxerunt prospera uitae: 625 ignorant populi, si non in morte probaris,

an scieris aduersa pati. ne cede pudori auctoremque dole fati: quacumque feriris, crede manum soceri. spargant lacerentque licebit, sum tamen, o superi, felix, nullique potestas 630 hoc auferre deo. mutantur prospera uita, non fit morte miser. uidet hanc Cornelia caedem Pompeiusque meus: tanto patientius, oro, claude, dolor, gemitus: gnatus coniunxque peremptum, si mirantur, amant.' talis custodia Magno 635 mentis erat, ius hoc animi morientis habebat. at non tam patiens Cornelia cernere saeuum, quam perferre, nefas miserandis aethera conplet uocibus. 'o coniunx, ego te scelerata peremi: letiferae tibi causa morae fuit auia Lesbos, 640 et prior in Nili peruenit litora Caesar. nam cui ius alii sceleris? sed, quisquis, in istud a superis inmisse caput, uel Caesaris irae uel tibi prospiciens, nescis, crudelis, ubi ipsa uiscera sint Magni: properas atque ingeris ictus 645 qua uotum est uicto. poenas non morte minores pendat et ante meum uideat caput. haud ego culpa libera bellorum, quae matrum sola per undas et per castra comes nullis absterrita fatis uictum, quod reges etiam timuere, recepi. 650 hoc merui, coniunx, in tuta puppe relinqui? perfide, parcebas? te fata extrema petente uita digna fui? moriar, nec munere regis. aut mihi praecipitem, nautae, permittite saltum, aut laqueum collo tortosque aptare rudentes, 655 aut aliquis Magno dignus comes exigat ensem. Pompeio praestare potest quod Caesaris armis inputet. o saeui, properantem in fata tenetis? uiuis adhuc, coniunx, et iam Cornelia non est iuris, Magne, sui: prohibent accersere mortem; 660 seruor uictori.' sic fata interque suorum lapsa manus rapitur trepida fugiente carina. at, Magni cum terga sonent et pectora ferro, permansisse decus sacrae uenerabile formae iratamque deis faciem, nil ultima mortis 665 ex habitu uoltuque uiri mutasse fatentur qui lacerum uidere caput. nam saeuus in ipso Septimius sceleris maius scelus inuenit actu, ac retegit sacros scisso uelamine uoltus semianimis Magni spirantiaque occupat ora 670 collaque in obliquo ponit languentia transtro. tunc neruos uenasque secat nodosaque frangit ossa diu: nondum artis erat caput ense rotare. at, postquam trunco ceruix abscisa recessit, uindicat hoc Pharius, dextra gestare, satelles. 675 degener atque operae miles Romane secundae, Pompei diro sacrum caput ense recidis, ut non ipse feras? o summi fata pudoris! inpius ut Magnum nosset puer, illa uerenda regibus hirta coma et generosa fronte decora 680 caesaries conprensa manu est, Pharioque ueruto, dum uiuunt uoltus atque os in murmura pulsant singultus animae, dum lumina nuda rigescunt, suffixum caput est, quo numquam bella iubente pax fuit; hoc leges Campumque et rostra mouebat, 685 hac facie, Fortuna, tibi, Romana, placebas. nec satis infando fuit hoc uidisse tyranno: uolt sceleris superesse fidem. tunc arte nefanda summota est capiti tabes, raptoque cerebro adsiccata cutis, putrisque effluxit ab alto 690 umor, et infuso facies solidata ueneno est. ultima Lageae stirpis perituraque proles, degener incestae sceptris cessure sorori, cum tibi sacrato Macedon seruetur in antro et regum cineres extructo monte quiescant, 695 cum Ptolemaeorum manes seriemque pudendam pyramides claudant indignaque Mausolea, litora Pompeium feriunt, truncusque uadosis huc illuc iactatur aquis. adeone molesta totum cura fuit socero seruare cadauer? 700 hac Fortuna fide Magni tam prospera fata pertulit, hac illum summo de culmine rerum morte petit cladesque omnis exegit in uno saeua die quibus inmunes tot praestitit annos, Pompeiusque fuit qui numquam mixta uideret 705 laeta malis, felix nullo turbante deorum et nullo parcente miser; semel inpulit illum dilata Fortuna manu. pulsatur harenis, carpitur in scopulis hausto per uolnera fluctu, ludibrium pelagi, nullaque manente figura 710 una nota est Magno capitis iactura reuolsi. ante tamen Pharias uictor quam tangat harenas Pompeio raptim tumulum fortuna parauit, ne iaceat nullo uel ne meliore sepulchro. e latebris pauidus decurrit ad aequora Cordus. 715 quaestor ab Icario Cinyreae litore Cypri infaustus Magni fuerat comes. ille per umbras ausus ferre gradum uictum pietate timorem conpulit ut mediis quaesitum corpus in undis duceret ad terram traheretque in litora Magnum. 720 lucis maesta parum per densas Cynthia nubes praebebat, cano sed discolor aequore truncus conspicitur. tenet ille ducem conplexibus artis eripiente mari; tunc uictus pondere tanto expectat fluctus pelagoque iuuante cadauer 725 inpellit. postquam sicco iam litore sedit, incubuit Magno lacrimasque effudit in omne uolnus, et ad superos obscuraque sidera fatur 'non pretiosa petit cumulato ture sepulchra Pompeius, Fortuna, tuus, non pinguis ad astra 730 ut ferat e membris Eoos fumus odores, ut Romana suum gestent pia colla parentem, praeferat ut ueteres feralis pompa triumphos, ut resonent tristi cantu fora, totus ut ignes proiectis maerens exercitus ambiat armis. 735 da uilem Magno plebei funeris arcam quae lacerum corpus siccos effundat in ignes; robora non desint misero nec sordidus ustor. sit satis, o superi, quod non Cornelia fuso crine iacet subicique facem conplexa maritum 740 imperat, extremo sed abest a munere busti infelix coniunx nec adhuc a litore longe est.' sic fatus paruos iuuenis procul aspicit ignes corpus uile suis nullo custode cremantis. inde rapit flammas semustaque robora membris 745 subducit. 'quaecumque es,' ait 'neclecta nec ulli cara tuo sed Pompeio felicior umbra, quod iam conpositum uiolat manus hospita bustum, da ueniam: siquid sensus post fata relictumst, cedis et ipsa rogo paterisque haec damna sepulchri, 750 teque pudet sparsis Pompei manibus uri.'

sic fatus plenusque sinus ardente fauilla peruolat ad truncum, qui fluctu paene relatus litore pendebat. summas dimouit harenas et collecta procul lacerae fragmenta carinae 755 exigua trepidus posuit scrobe. nobile corpus robora nulla premunt, nulla strue membra recumbunt: admotus Magnum, non subditus, accipit ignis. ille sedens iuxta flammas 'o maxime' dixit 'ductor et Hesperii maiestas nominis una, 760 si tibi iactatu pelagi, si funere nullo tristior iste rogus, manes animamque potentem officiis auerte meis: iniuria fati hoc fas esse iubet; ne ponti belua quicquam, ne fera, ne uolucres, ne saeui Caesaris ira 765 audeat, exiguam, quantum potes, accipe flammam Romana succense manu. fortuna recursus si det in Hesperiam, non hac in sede quiescent tam sacri cineres, sed te Cornelia, Magne, accipiet nostraque manu transfundet in urnam. 770 interea paruo signemus litora saxo, ut nota sit busti; siquis placare peremptum forte uolet plenos et reddere mortis honores, inueniat trunci cineres et norit harenas ad quas, Magne, tuum referat caput.' haec ubi fatus, 775 excitat inualidas admoto fomite flammas. carpitur et lentum Magnus destillat in ignem tabe fouens bustum. sed iam percusserat astra aurorae praemissa dies: ille ordine rupto funeris attonitus latebras in litore quaerit. 780 quam metuis, demens, isto pro crimine poenam quo te fama loquax omnis accepit in annos? condita laudabit Magni socer inpius ossa: i modo securus ueniae fassusque sepulchrum posce caput. cogit pietas inponere finem 785 officio. semusta rapit resolutaque nondum ossa satis neruis et inustis plena medullis aequorea restinguit aqua congestaque in unum parua clausit humo. tunc, ne leuis aura retectos auferret cineres, saxo conpressit harenam, 790 nautaque ne bustum religato fune moueret inscripsit sacrum semusto stipite nomen: 'hic situs est Magnus'. placet hoc, Fortuna, sepulchrum dicere Pompei, quo condi maluit illum quam terra caruisse socer? temeraria dextra, 795 cur obicis Magno tumulum manesque uagantis includis? situs est qua terra extrema refuso pendet in Oceano; Romanum nomen et omne imperium Magno tumuli est modus: obrue saxa crimine plena deum. si tota est Herculis Oete 800 et iuga tota uacant Bromio Nyseia, quare unus in Aegypto Magni lapis? omnia Lagi arua tenere potest, si nullo caespite nomen haeserit. erremus populi cinerumque tuorum, Magne, metu nullas Nili calcemus harenas. 805 quod si tam sacro dignaris nomine saxum adde actus tantos monimentaque maxuma rerum, adde trucis Lepidi motus Alpinaque bella armaque Sertori reuocato consule uicta et currus quos egit eques, commercia tuta 810 gentibus et pauidos Cilicas maris, adde subactam barbariem gentesque uagas et quidquid in Euro regnorum Boreaque iacet. dic semper ab armis ciuilem repetisse togam, ter curribus actis contentum multos patriae donasse triumphos. 815 quis capit haec tumulus? surgit miserabile bustum non ullis plenum titulis, non ordine tanto fastorum; solitumque legi super alta deorum culmina et extructos spoliis hostilibus arcus haud procul est ima Pompei nomen harena 820 depressum tumulo, quod non legat aduena rectus, quod nisi monstratum Romanus transeat hospes. noxia ciuili tellus Aegyptia fato, haud equidem inmerito Cumanae carmine uatis cautum, ne Nili Pelusia tangeret ora 825 Hesperius miles ripasque aestate tumentis. quid tibi, saeua, precer pro tanto crimine, tellus? uertat aquas Nilus quo nascitur orbe retentus, et steriles egeant hibernis imbribus agri, totaque in Aethiopum putres soluaris harenas. 830 nos in templa tuam Romana accepimus Isim semideosque canes et sistra iubentia luctus et quem tu plangens hominem testaris Osirim; tu nostros, Aegypte, tenes in puluere manes. tu quoque, cum saeuo dederis iam templa tyranno, 835 nondum Pompei cineres, o Roma, petisti; exul adhuc iacet umbra ducis. si saecula prima uictoris timuere minas, nunc excipe saltem ossa tui Magni, si nondum subruta fluctu inuisa tellure sedent. quis busta timebit? 840 quis sacris dignam mouisse uerebitur umbram? imperet hoc nobis utinam scelus et uelit uti nostro Roma sinu: satis o nimiumque beatus, si mihi contingat manes transferre reuolsos Ausoniam, si tale ducis uiolare sepulchrum. 845 forsitan, aut sulco sterili cum poscere finem a superis aut Roma uolet feralibus Austris ignibus aut nimiis aut terrae tecta mouenti, consilio iussuque deum transibis in urbem, Magne, tuam, summusque feret tua busta sacerdos. 850 nam quis ad exustam Cancro torrente Syenen ibit et imbrifera siccas sub Pliade Thebas spectator Nili, quis rubri stagna profundi aut Arabum portus mercis mutator Eoae, Magne, petet, quem non tumuli uenerabile saxum 855 et cinis in summis forsan turbatus harenis auertet manesque tuos placare iubebit et Casio praeferre Ioui? nil ista nocebunt famae busta tuae: templis auroque sepultus uilior umbra fores. nunc est pro numine summo 860 hoc tumulo Fortuna iacens; augustius aris uictoris Libyco pulsatur in aequore saxum. Tarpeis qui saepe deis sua tura negarunt inclusum Tusco uenerantur caespite fulmen. proderit hoc olim, quod non mansura futuris 865 ardua marmoreo surrexit pondere moles. pulueris exigui sparget non longa uetustas congeriem, bustumque cadet, mortisque peribunt argumenta tuae. ueniet felicior aetas qua sit nulla fides saxum monstrantibus illud; 870 atque erit Aegyptus populis fortasse nepotum tam mendax Magni tumulo quam Creta Tonantis.

Liber 9

At non in Pharia manes iacuere fauilla nec cinis exiguus tantam conpescuit umbram; prosiluit busto semustaque membra relinquens degeneremque rogum sequitur conuexa Tonantis. qua niger astriferis conectitur axibus aer 5 quodque patet terras inter lunaeque meatus, semidei manes habitant, quos ignea uirtus innocuos uita patientes aetheris imi fecit et aeternos animam collegit in orbes: non illuc auro positi nec ture sepulti 10 perueniunt. illic postquam se lumine uero inpleuit, stellasque uagas miratus et astra fixa polis, uidit quanta sub nocte iaceret nostra dies risitque sui ludibria trunci. hinc super Emathiae campos et signa cruenti 15 Caesaris ac sparsas uolitauit in aequore classes, et scelerum uindex in sancto pectore Bruti sedit et inuicti posuit se mente Catonis. ille, ubi pendebant casus dubiumque manebat quem dominum mundi facerent ciuilia bella, 20 oderat et Magnum, quamuis comes isset in arma auspiciis raptus patriae ductuque senatus; at post Thessalicas clades iam pectore toto Pompeianus erat. patriam tutore carentem excepit, populi trepidantia membra refouit, 25 ignauis manibus proiectos reddidit enses, nec regnum cupiens gessit ciuilia bella nec seruire timens. nil causa fecit in armis ille sua: totae post Magni funera partes libertatis erant. quas ne per litora fusas 30 colligeret rapido uictoria Caesaris actu, Corcyrae secreta petit ac mille carinis abstulit Emathiae secum fragmenta ruinae. quis ratibus tantis fugientia crederet ire agmina, quis pelagus uictas artasse carinas? 35 Dorida tum Malean et apertam Taenaron umbris, inde Cythera petit, Boreaque urguente carinas Graia fugit, Dictaea legit cedentibus undis litora. tunc ausum classi praecludere portus inpulit ac saeuas meritum Phycunta rapinas 40 sparsit, et hinc placidis alto delabitur auris in litus, Palinure, tuum (neque enim aequore tantum Ausonio monimenta tenes, portusque quietos testatur Libye Phrygio placuisse magistro), cum procul ex alto tendentes uela carinae 45 ancipites tenuere animos, sociosne malorum an ueherent hostes: praeceps facit omne timendum uictor, et in nulla non creditur esse carina. ast illae puppes luctus planctusque ferebant et mala uel duri lacrimas motura Catonis. 50 nam, postquam frustra precibus Cornelia nautas priuignique fugam tenuit, ne forte repulsus litoribus Phariis remearet in aequora truncus, ostenditque rogum non iusti flamma sepulchri, 'ergo indigna fui,' dixit 'Fortuna, marito 55 accendisse rogum gelidosque effusa per artus incubuisse uiro, laceros exurere crines membraque dispersi pelago conponere Magni, uolneribus cunctis largos infundere fletus, ossibus et tepida uestes inplere fauilla, 60 quidquid ab exstincto licuisset tollere busto in templis sparsura deum. sine funeris ullo ardet honore rogus; manus hoc Aegyptia forsan obtulit officium graue manibus. o bene nudi Crassorum cineres: Pompeio contigit ignis 65 inuidia maiore deum. similisne malorum sors mihi semper erit? numquam dare iusta licebit coniugibus? numquam plenas plangemus ad urnas? quid porro tumulis opus est aut ulla requiris instrumenta, dolor? non toto in pectore portas, 70 inpia, Pompeium? non imis haeret imago uisceribus? quaerat cineres uictura superstes. nunc tamen, hinc longe qui fulget luce maligna, ignis adhuc aliquid Phario de litore surgens ostendit mihi, Magne, tui. iam flamma resedit, 75 Pompeiumque ferens uanescit solis ad ortus fumus, et inuisi tendunt mihi carbasa uenti. linquere, siqua fides, Pelusia litora nolo. 83 non mihi nunc tellus Pompeio siqua triumphos 78 uicta dedit, non alta terens Capitolia currus gratior; elapsus felix de pectore Magnus: hunc uolumus quem Nilus habet, terraeque nocenti non haerere queror; crimen commendat harenas. tu pete bellorum casus et signa per orbem, 84 Sexte, paterna moue; namque haec mandata reliquit Pompeius uobis in nostra condita cura: "me cum fatalis leto damnauerit hora, excipite, o nati, bellum ciuile, nec umquam, dum terris aliquis nostra de stirpe manebit, Caesaribus regnare uacet. uel sceptra uel urbes 90 libertate sua ualidas inpellite fama nominis: has uobis partes, haec arma relinquo. inueniet classes quisquis Pompeius in undas uenerit, et noster nullis non gentibus heres bella dabit: tantum indomitos memoresque paterni 95 iuris habete animos. uni parere decebit, si faciet partes pro libertate, Catoni." exsolui tibi, Magne, fidem, mandata peregi; insidiae ualuere tuae, deceptaque uixi ne mihi commissas auferrem perfida uoces. 100 iam nunc te per inane chaos, per Tartara, coniunx, si sunt ulla, sequar, quam longo tradita leto incertum est: poenas animae uiuacis ab ipsa ante feram.

Liber 9 potuit cernens tua funera, Magne, non fugere in mortem: planctu contusa peribit, 105 effluet in lacrimas: numquam ueniemus ad enses aut laqueos aut praecipites per inania iactus: turpe mori post te solo non posse dolore.' sic ubi fata, caput ferali obduxit amictu decreuitque pati tenebras puppisque cauernis 110 delituit, saeuumque arte conplexa dolorem perfruitur lacrimis et amat pro coniuge luctum. illam non fluctus stridensque rudentibus Eurus mouit et exurgens ad summa pericula clamor, uotaque sollicitis faciens contraria nautis 115 conposita in mortem iacuit fauitque procellis. prima ratem Cypros spumantibus accipit undis; inde tenens pelagus, sed iam moderatior, Eurus in Libycas egit sedes et castra Catonis. tristis, ut in multo mens est praesaga timore, 120 aspexit patrios comites a litore Magnus et fratrem; medias praeceps tunc fertur in undas. 'dic ubi sit, germane, parens; stat summa caputque orbis, an occidimus Romanaque Magnus ad umbras abstulit?' haec fatur; quem contra talia frater: 125 'o felix, quem sors alias dispersit in oras quique nefas audis: oculos, germane, nocentis spectato genitore fero. non Caesaris armis occubuit dignoque perit auctore ruinae: rege sub inpuro Nilotica rura tenente, 130 hospitii fretus superis et munere tanto in proauos, cecidit donati uictima regni. uidi ego magnanimi lacerantes pectora patris, nec credens Pharium tantum potuisse tyrannum litore Niliaco socerum iam stare putaui. 135 sed me nec sanguis nec tantum uolnera nostri adfecere senis, quantum gestata per urbem ora ducis, quae transfixo sublimia pilo uidimus: haec fama est oculis uictoris iniqui seruari, scelerisque fidem quaesisse tyrannum. 140 nam corpus Phariaene canes auidaeque uolucres distulerint, an furtiuus, quem uidimus, ignis soluerit, ignoro. quaecumque iniuria fati abstulit hos artus, superis haec crimina dono: seruata de parte queror.' cum talia Magnus 145 audisset, non in gemitus lacrimasque dolorem effudit, iustaque furens pietate profatur 'praecipitate rates e sicco litore, nautae; classis in aduersos erumpat remige uentos. ite, duces, mecum (nusquam ciuilibus armis 150 tanta fuit merces) inhumatos condere manes, sanguine semiuiri Magnum satiare tyranni. non ego Pellaeas arces adytisque retectum corpus Alexandri pigra Mareotide mergam? non mihi pyramidum tumulis euolsus Amasis 155 atque alii reges Nilo torrente natabunt? omnia dent poenas nudo tibi, Magne, sepulchra. euoluam busto iam numen gentibus Isim et tectum lino spargam per uolgus Osirim [et sacer in Magni cineres mactabitur Apis] 160 suppositisque deis uram caput. has mihi poenas terra dabit: linquam uacuos cultoribus agros, nec, Nilus cui crescat, erit; solusque tenebis Aegypton, genitor, populis superisque fugatis.' dixerat, et classem saeuus rapiebat in undas; 165 sed Cato laudatam iuuenis conpescuit iram. interea totis audito funere Magni litoribus sonuit percussus planctibus aether, exemploque carens et nulli cognitus aeuo luctus erat, mortem populos deflere potentis. 170 sed magis, ut uisa est lacrimis exhausta, solutas in uoltus effusa comas, Cornelia puppe egrediens, rursus geminato uerbere plangunt. ut primum in sociae peruenit litora terrae, collegit uestes miserique insignia Magni 175 armaque et inpressas auro, quas gesserat olim. exuuias pictasque togas, uelamina summo ter conspecta Ioui, funestoque intulit igni. ille fuit miserae Magni cinis. accipit omnis exemplum pietas, et toto litore busta 180 surgunt Thessalicis reddentia manibus ignem. sic, ubi depastis summittere gramina campis et renouare parans hibernas Apulus herbas igne fouet terras, simul et Garganus et arua Volturis et calidi lucent buceta Matini. 185 non tamen ad Magni peruenit gratius umbras omne quod in superos audet conuicia uolgus Pompeiumque deis obicit, quam pauca Catonis uerba sed a pleno uenientia pectore ueri. 'ciuis obit' inquit 'multum maioribus inpar 190 nosse modum iuris, sed in hoc tamen utilis aeuo, cui non ulla fuit iusti reuerentia; salua libertate potens, et solus plebe parata priuatus seruire sibi, rectorque senatus, sed regnantis, erat. nil belli iure poposcit, 195 quaeque dari uoluit uoluit sibi posse negari. inmodicas possedit opes, sed plura retentis intulit. inuasit ferrum, sed ponere norat. praetulit arma togae, sed pacem armatus amauit. iuuit sumpta ducem, iuuit dimissa potestas. 200 casta domus luxuque carens corruptaque numquam fortuna domini. clarum et uenerabile nomen gentibus et multum nostrae quod proderat urbi. olim uera fides Sulla Marioque receptis libertatis obit: Pompeio rebus adempto 205 nunc et ficta perit. non iam regnare pudebit, nec color imperii nec frons erit ulla senatus. o felix, cui summa dies fuit obuia uicto et cui quaerendos Pharium scelus obtulit enses. forsitan in soceri potuisses uiuere regno. 210 scire mori sors prima uiris, set proxima cogi. et mihi, si fatis aliena in iura uenimus, fac talem, Fortuna, Iubam; non deprecor hosti seruari, dum me seruet ceruice recisa.' uocibus his maior, quam si Romana sonarent 215 rostra ducis laudes, generosam uenit ad umbram mortis honos. fremit interea discordia uolgi, castrorum bellique piget post funera Magni; cum Tarcondimotus linquendi signa Catonis sustulit.

Liber 9 hunc rapta fugientem classe secutus 220 litus in extremum tali Cato uoce notauit: 'o numquam pacate Cilix, iterumne rapinas uadis in aequoreas? Magnum fortuna remouit, iam pelago pirata redis.' tum respicit omnis in coetu motuque uiros; quorum unus aperta 225 mente fugae tali conpellat uoce regentem: 'nos, Cato, da ueniam, Pompei duxit in arma, non belli ciuilis amor, partesque fauore fecimus. ille iacet quem paci praetulit orbis, causaque nostra perit: patrios permitte penates 230 desertamque domum dulcesque reuisere natos. nam quis erit finis si nec Pharsalia pugnae nec Pompeius erit? perierunt tempora uitae, mors eat in tutum; iustas sibi nostra senectus prospiciat flammas: bellum ciuile sepulchra 235 uix ducibus praestare potest. non barbara uictos regna manent, non Armenium mihi saeua minatur aut Scythicum fortuna iugum: sub iura togati ciuis eo. quisquis Magno uiuente secundus, hic mihi primus erit. sacris praestabitur umbris 240 summus honor; dominum, quam clades cogit, habebo, nullum, Magne, ducem: te solum in bella secutus post te fata sequar; nec enim sperare secunda fas mihi nec liceat. fortuna cuncta tenentur Caesaris, Emathium sparsit uictoria ferrum; 245 clausa fides miseris, et toto solus in orbe est qui uelit ac possit uictis praestare salutem. Pompeio scelus est bellum ciuile perempto, quo fuerat uiuente fides. si publica iura, si semper sequeris patriam, Cato, signa petamus 250 Romanus quae consul habet.' sic ille profatus insiluit puppi iuuenum comitante tumultu. actum Romanis fuerat de rebus, et omnis indiga seruitii feruebat litore plebes: erupere ducis sacro de pectore uoces. 255 'ergo pari uoto gessisti bella, iuuentus, tu quoque pro dominis, et Pompeiana fuisti non Romana manus? quod non in regna laboras, quod tibi, non ducibus, uiuis morerisque, quod orbem adquiris nulli, quod iam tibi uincere tutum est, 260 bella fugis quaerisque iugum ceruice uacanti et nescis sine rege pati. nunc causa pericli digna uiris. potuit uestro Pompeius abuti sanguine: nunc patriae iugulos ensesque negatis, cum prope libertas? unum fortuna reliquit 265 iam tribus e dominis. pudeat: plus regia Nili contulit in leges et Parthi militis arcus. ite, o degeneres, Ptolemaei munus et arma spernite. quis uestras ulla putet esse nocentes caede manus? credet faciles sibi terga dedisse, 270 credet ab Emathiis primos fugisse Philippis. uadite securi; meruistis iudice uitam Caesare non armis, non obsidione subacti. o famuli turpes, domini post fata prioris itis ad heredem. cur non maiora mereri 275 quam uitam ueniamque libet? rapiatur in undas infelix coniunx Magni prolesque Metelli, ducite Pompeios, Ptolemaei uincite munus. nostra quoque inuiso quisquis feret ora tyranno non parua mercede dabit: sciat ista iuuentus 280 ceruicis pretio bene se mea signa secutam. quin agite et magna meritum cum caede parate: ignauum scelus est tantum fuga.' dixit, et omnes haud aliter medio reuocauit ab aequore puppes quam, simul effetas linquunt examina ceras 285 atque oblita faui non miscent nexibus alas sed sibi quaeque uolat nec iam degustat amarum desidiosa thymum, Phrygii sonus increpat aeris, attonitae posuere fugam studiumque laboris floriferi repetunt et sparsi mellis amorem: 290 gaudet in Hyblaeo securus gramine pastor diuitias seruasse casae. sic uoce Catonis inculcata uiris iusti patientia Martis. iamque actu belli non doctas ferre quietem constituit mentes serieque agitare laborum. 295 primum litoreis miles lassatur harenis. proximus in muros et moenia Cyrenarum est labor: exclusus nulla se uindicat ira, poenaque de uictis sola est uicisse Catoni. inde peti placuit Libyci contermina Mauris 300 regna Iubae, sed iter mediis natura uetabat Syrtibus: hanc audax sperat sibi cedere uirtus. Syrtes uel, primam mundo natura figuram cum daret, in dubio pelagi terraeque reliquit (nam neque subsedit penitus, quo stagna profundi 305 acciperet, nec se defendit ab aequore tellus, ambigua sed lege loci iacet inuia sedes, aequora fracta uadis abruptaque terra profundo, et post multa sonant proiecti litora fluctus: sic male deseruit nullosque exegit in usus 310 hanc partem natura sui); uel plenior alto olim Syrtis erat pelago penitusque natabat, sed rapidus Titan ponto sua lumina pascens aequora subduxit zonae uicina perustae; et nunc pontus adhuc Phoebo siccante repugnat, 315 mox, ubi damnosum radios admouerit aeuum, tellus Syrtis erit; nam iam breuis unda superne innatat et late periturum deficit aequor. ut primum remis actum mare propulit omne classis onus, densis fremuit niger imbribus Auster. 320 in sua regna furens temptatum classibus aequor turbine defendit longeque a Syrtibus undas egit et inlato confregit litore pontum. tum, quarum recto deprendit carbasa malo, eripuit nautis, frustraque rudentibus ausis 325 uela negare Noto spatium uicere carinae, atque ultra proram tumuit sinus. omnia siquis prouidus antemnae suffixit lintea summae, uincitur et nudis auertitur armamentis. sors melior classi quae fluctibus incidit altis 330 et certo iactata mari. quaecumque leuatae arboribus caesis flatum effudere prementem, abstulit has liber uentis contraria uoluens aestus et obnixum uictor detrusit in Austrum. has uada destituunt, atque interrupta profundo 335 terra ferit puppes, dubioque obnoxia fato pars sedet una ratis, pars altera pendet in undis. tum magis inpactis breuius mare terraque saepe obuia consurgens: quamuis elisus ab Austro, saepe tamen cumulos fluctus non uincit harenae.