Pharsalia

Liber 1

Bella per Emathios plus quam ciuilia campos iusque datum sceleri canimus, populumque potentem in sua uictrici conuersum uiscera dextra cognatasque acies, et rupto foedere regni certatum totis concussi uiribus orbis 5 in commune nefas, infestisque obuia signis signa, pares aquilas et pila minantia pilis. quis furor, o ciues, quae tanta licentia ferri? gentibus inuisis Latium praebere cruorem cumque superba foret Babylon spolianda tropaeis 10 Ausoniis umbraque erraret Crassus inulta bella geri placuit nullos habitura triumphos? heu, quantum terrae potuit pelagique parari hoc quem ciuiles hauserunt sanguine dextrae, unde uenit Titan et nox ubi sidera condit 15 quaque dies medius flagrantibus aestuat horis et qua bruma rigens ac nescia uere remitti astringit Scythico glacialem frigore pontum! sub iuga iam Seres, iam barbarus isset Araxes et gens siqua iacet nascenti conscia Nilo. 20 tum, si tantus amor belli tibi, Roma, nefandi, totum sub Latias leges cum miseris orbem, in te uerte manus: nondum tibi defuit hostis. at nunc semirutis pendent quod moenia tectis urbibus Italiae lapsisque ingentia muris 25 saxa iacent nulloque domus custode tenentur rarus et antiquis habitator in urbibus errat, horrida quod dumis multosque inarata per annos Hesperia est desuntque manus poscentibus aruis, non tu, Pyrrhe ferox, nec tantis cladibus auctor 30 Poenus erit: nulli penitus descendere ferro contigit; alta sedent ciuilis uolnera dextrae. quod si non aliam uenturo fata Neroni inuenere uiam magnoque aeterna parantur regna deis caelumque suo seruire Tonanti 35 non nisi saeuorum potuit post bella gigantum, iam nihil, o superi, querimur; scelera ipsa nefasque hac mercede placent. diros Pharsalia campos inpleat et Poeni saturentur sanguine manes, ultima funesta concurrant proelia Munda, 40 his, Caesar, Perusina fames Mutinaeque labores accedant fatis et quas premit aspera classes Leucas et ardenti seruilia bella sub Aetna, multum Roma tamen debet ciuilibus armis quod tibi res acta est. te, cum statione peracta 45 astra petes serus, praelati regia caeli excipiet gaudente polo: seu sceptra tenere seu te flammigeros Phoebi conscendere currus telluremque nihil mutato sole timentem igne uago lustrare iuuet, tibi numine ab omni 50 cedetur, iurisque tui natura relinquet quis deus esse uelis, ubi regnum ponere mundi. sed neque in Arctoo sedem tibi legeris orbe nec polus auersi calidus qua uergitur Austri, unde tuam uideas obliquo sidere Romam. 55 aetheris inmensi partem si presseris unam, sentiet axis onus. librati pondera caeli orbe tene medio; pars aetheris illa sereni tota uacet nullaeque obstent a Caesare nubes. tum genus humanum positis sibi consulat armis 60 inque uicem gens omnis amet; pax missa per orbem ferrea belligeri conpescat limina Iani. sed mihi iam numen; nec, si te pectore uates accipio, Cirrhaea uelim secreta mouentem sollicitare deum Bacchumque auertere Nysa: 65 tu satis ad uires Romana in carmina dandas. fert animus causas tantarum expromere rerum, inmensumque aperitur opus, quid in arma furentem inpulerit populum, quid pacem excusserit orbi. inuida fatorum series summisque negatum 70 stare diu nimioque graues sub pondere lapsus nec se Roma ferens. sic, cum conpage soluta saecula tot mundi suprema coegerit hora antiquum repetens iterum chaos, [omnia mixtis sidera sideribus concurrent,] ignea pontum 75 astra petent, tellus extendere litora nolet excutietque fretum, fratri contraria Phoebe ibit et obliquum bigas agitare per orbem indignata diem poscet sibi, totaque discors machina diuolsi turbabit foedera mundi. 80 in se magna ruunt: laetis hunc numina rebus crescendi posuere modum. nec gentibus ullis commodat in populum terrae pelagique potentem inuidiam Fortuna suam. tu causa malorum facta tribus dominis communis, Roma, nec umquam 85 in turbam missi feralia foedera regni. o male concordes nimiaque cupidine caeci, quid miscere iuuat uires orbemque tenere in medio? dum terra fretum terramque leuabit aer et longi uoluent Titana labores 90 noxque diem caelo totidem per signa sequetur, nulla fides regni sociis, omnisque potestas inpatiens consortis erit. nec gentibus ullis credite nec longe fatorum exempla petantur: fraterno primi maduerunt sanguine muri. 95 nec pretium tanti tellus pontusque furoris tunc erat: exiguum dominos commisit asylum. temporis angusti mansit concordia discors paxque fuit non sponte ducum; nam sola futuri Crassus erat belli medius mora. qualiter undas 100 qui secat et geminum gracilis mare separat Isthmos nec patitur conferre fretum, si terra recedat, Ionium Aegaeo frangat mare, sic, ubi saeua arma ducum dirimens miserando funere Crassus Assyrias Latio maculauit sanguine Carrhas, 105 Parthica Romanos soluerunt damna furores. plus illa uobis acie, quam creditis, actum est, Arsacidae: bellum uictis ciuile dedistis. diuiditur ferro regnum, populique potentis, quae mare, quae terras, quae totum possidet orbem, 110 non cepit fortuna duos. nam pignora iuncti sanguinis et diro ferales omine taedas abstulit ad manes Parcarum Iulia saeua intercepta manu. quod si tibi fata dedissent maiores in luce moras, tu sola furentem 115 inde uirum poteras atque hinc retinere parentem armatasque manus excusso iungere ferro, ut generos soceris mediae iunxere Sabinae. morte tua discussa fides bellumque mouere permissum ducibus. stimulos dedit aemula uirtus.

120 tu, noua ne ueteres obscurent acta triumphos et uictis cedat piratica laurea Gallis, Magne, times; te iam series ususque laborum erigit inpatiensque loci fortuna secundi; nec quemquam iam ferre potest Caesarue priorem 125 Pompeiusue parem. quis iustius induit arma scire nefas: magno se iudice quisque tuetur; uictrix causa deis placuit sed uicta Catoni. nec coiere pares. alter uergentibus annis in senium longoque togae tranquillior usu 130 dedidicit iam pace ducem, famaeque petitor multa dare in uolgus, totus popularibus auris inpelli plausuque sui gaudere theatri, nec reparare nouas uires, multumque priori credere fortunae. stat magni nominis umbra, 135 qualis frugifero quercus sublimis in agro exuuias ueteris populi sacrataque gestans dona ducum nec iam ualidis radicibus haerens pondere fixa suo est, nudosque per aera ramos effundens trunco, non frondibus, efficit umbram, 140 et quamuis primo nutet casura sub Euro, tot circum siluae firmo se robore tollant, sola tamen colitur. sed non in Caesare tantum nomen erat nec fama ducis, sed nescia uirtus stare loco, solusque pudor non uincere bello. 145 acer et indomitus, quo spes quoque ira uocasset, ferre manum et numquam temerando parcere ferro, successus urguere suos, instare fauori numinis, inpellens quidquid sibi summa petenti obstaret gaudensque uiam fecisse ruina, 150 qualiter expressum uentis per nubila fulmen aetheris inpulsi sonitu mundique fragore emicuit rupitque diem populosque pauentes terruit obliqua praestringens lumina flamma: in sua templa furit, nullaque exire uetante 155 materia magnamque cadens magnamque reuertens dat stragem late sparsosque recolligit ignes. hae ducibus causae; suberant sed publica belli semina, quae populos semper mersere potentis. namque, ut opes nimias mundo fortuna subacto 160 intulit et rebus mores cessere secundis praedaque et hostiles luxum suasere rapinae, non auro tectisue modus, mensasque priores aspernata fames; cultus gestare decoros uix nuribus rapuere mares; fecunda uirorum 165 paupertas fugitur totoque accersitur orbe quo gens quaeque perit; tum longos iungere fines agrorum, et quondam duro sulcata Camilli uomere et antiquos Curiorum passa ligones longa sub ignotis extendere rura colonis. 170 non erat is populus quem pax tranquilla iuuaret, quem sua libertas inmotis pasceret armis. inde irae faciles et, quod suasisset egestas, uile nefas, magnumque decus ferroque petendum plus patria potuisse sua, mensuraque iuris 175 uis erat: hinc leges et plebis scita coactae et cum consulibus turbantes iura tribuni; hinc rapti fasces pretio sectorque fauoris ipse sui populus letalisque ambitus urbi annua uenali referens certamina Campo; 180 hinc usura uorax auidumque in tempora fenus et concussa fides et multis utile bellum. iam gelidas Caesar cursu superauerat Alpes ingentisque animo motus bellumque futurum ceperat. ut uentum est parui Rubiconis ad undas, 185 ingens uisa duci patriae trepidantis imago clara per obscuram uoltu maestissima noctem turrigero canos effundens uertice crines caesarie lacera nudisque adstare lacertis et gemitu permixta loqui: 'quo tenditis ultra? 190 quo fertis mea signa, uiri? si iure uenitis, si ciues, huc usque licet.' tum perculit horror membra ducis, riguere comae gressumque coercens languor in extrema tenuit uestigia ripa. mox ait 'o magnae qui moenia prospicis urbis 195 Tarpeia de rupe Tonans Phrygiique penates gentis Iuleae et rapti secreta Quirini et residens celsa Latiaris Iuppiter Alba Vestalesque foci summique o numinis instar Roma, faue coeptis. non te furialibus armis 200 persequor: en, adsum uictor terraque marique Caesar, ubique tuus (liceat modo, nunc quoque) miles. ille erit ille nocens, qui me tibi fecerit hostem.' inde moras soluit belli tumidumque per amnem signa tulit propere: sicut squalentibus aruis 205 aestiferae Libyes uiso leo comminus hoste subsedit dubius, totam dum colligit iram; mox, ubi se saeuae stimulauit uerbere caudae erexitque iubam et uasto graue murmur hiatu infremuit, tum torta leuis si lancea Mauri 210 haereat aut latum subeant uenabula pectus, per ferrum tanti securus uolneris exit. fonte cadit modico paruisque inpellitur undis puniceus Rubicon, cum feruida canduit aestas, perque imas serpit ualles et Gallica certus 215 limes ab Ausoniis disterminat arua colonis. tum uires praebebat hiemps atque auxerat undas tertia iam grauido pluuialis Cynthia cornu et madidis Euri resolutae flatibus Alpes. primus in obliquum sonipes opponitur amnem 220 excepturus aquas; molli tum cetera rumpit turba uado faciles iam fracti fluminis undas. Caesar, ut aduersam superato gurgite ripam attigit, Hesperiae uetitis et constitit aruis, 'hic' ait 'hic pacem temerataque iura relinquo; 225 te, Fortuna, sequor. procul hinc iam foedera sunto; credidimus satis <his>, utendum est iudice bello.' sic fatus noctis tenebris rapit agmina ductor inpiger, et torto Balearis uerbere fundae ocior et missa Parthi post terga sagitta, 230 uicinumque minax inuadit Ariminum, et ignes solis Lucifero fugiebant astra relicto. iamque dies primos belli uisura tumultus exoritur; sed sponte deum, seu turbidus Auster inpulerat, maestam tenuerunt nubila lucem.

235 constitit ut capto iussus deponere miles signa foro, stridor lituum clangorque tubarum non pia concinuit cum rauco classica cornu. rupta quies populi, stratisque excita iuuentus deripuit sacris adfixa penatibus arma 240 quae pax longa dabat: nuda iam crate fluentis inuadunt clipeos curuataque cuspide pila et scabros nigrae morsu robiginis enses. ut notae fulsere aquilae Romanaque signa et celsus medio conspectus in agmine Caesar, 245 deriguere metu, gelidos pauor occupat artus, et tacito mutos uoluunt in pectore questus. 'o male uicinis haec moenia condita Gallis, o tristi damnata loco! pax alta per omnes et tranquilla quies populos: nos praeda furentum 250 primaque castra sumus. melius, Fortuna, dedisses orbe sub Eoo sedem gelidaque sub Arcto errantisque domos, Latii quam claustra tueri. nos primi Senonum motus Cimbrumque ruentem uidimus et Martem Libyes cursumque furoris 255 Teutonici: quotiens Romam fortuna lacessit, hac iter est bellis.' gemitu sic quisque latenti, non ausus timuisse palam: uox nulla dolori credita, sed quantum, uolucres cum bruma coercet, rura silent, mediusque tacet sine murmure pontus, 260 tanta quies. noctis gelidas lux soluerat umbras: ecce, faces belli dubiaeque in proelia menti urguentes addunt stimulos cunctasque pudoris rumpunt fata moras: iustos Fortuna laborat esse ducis motus et causas inuenit armis. 265 expulit ancipiti discordes urbe tribunos uicto iure minax iactatis curia Gracchis. hos iam mota ducis uicinaque signa petentes audax uenali comitatur Curio lingua, uox quondam populi libertatemque tueri 270 ausus et armatos plebi miscere potentes. utque ducem uarias uoluentem pectore curas conspexit 'dum uoce tuae potuere iuuari, Caesar,' ait 'partes, quamuis nolente senatu traximus imperium, tum cum mihi rostra tenere 275 ius erat et dubios in te transferre Quirites. at postquam leges bello siluere coactae pellimur e patriis laribus patimurque uolentes exilium: tua nos faciet uictoria ciues. dum trepidant nullo firmatae robore partes, 280 tolle moras: semper nocuit differre paratis. [par labor atque metus pretio maiore petuntur.] bellantem geminis tenuit te Gallia lustris, pars quota terrarum! facili si proelia pauca gesseris euentu, tibi Roma subegerit orbem. 285 nunc neque te longi remeantem pompa triumphi excipit aut sacras poscunt Capitolia laurus: liuor edax tibi cuncta negat, gentesque subactas uix inpune feres. socerum depellere regno decretum genero est: partiri non potes orbem, 290 solus habere potes.' sic postquam fatus, et ipsi in bellum prono tantum tamen addidit irae accenditque ducem, quantum clamore iuuatur Eleus sonipes, quamuis iam carcere clauso inmineat foribus pronusque repagula laxet. 295 conuocat armatos extemplo ad signa maniplos, utque satis trepidum turba coeunte tumultum conposuit uoltu dextraque silentia iussit 'bellorum o socii, qui mille pericula Martis mecum' ait 'experti decimo iam uincitis anno, 300 hoc cruor Arctois meruit diffusus in aruis uolneraque et mortes hiemesque sub Alpibus actae? non secus ingenti bellorum Roma tumultu concutitur, quam si Poenus transcenderit Alpes Hannibal: inplentur ualidae tirone cohortes, 305 in classem cadit omne nemus, terraque marique iussus Caesar agi. quid, si mihi signa iacerent Marte sub aduerso ruerentque in terga feroces Gallorum populi? nunc, cum fortuna secundis mecum rebus agat superique ad summa uocantes, 310 temptamur. ueniat longa dux pace solutus milite cum subito partesque in bella togatae Marcellusque loquax et nomina uana Catones. scilicet extremi Pompeium emptique clientes continuo per tot satiabunt tempora regno? 315 ille reget currus nondum patientibus annis, ille semel raptos numquam dimittet honores? quid iam rura querar totum suppressa per orbem ac iussam seruire famem? quis castra timenti nescit mixta foro, gladii cum triste micantes 320 iudicium insolita trepidum cinxere corona atque auso medias perrumpere milite leges Pompeiana reum clauserunt signa Milonem? nunc quoque, ne lassum teneat priuata senectus, bella nefanda parat suetus ciuilibus armis 325 et docilis Sullam scelerum uicisse magistrum. utque ferae tigres numquam posuere furorem, quas, nemore Hyrcano matrum dum lustra secuntur, altus caesorum pauit cruor armentorum, sic et Sullanum solito tibi lambere ferrum 330 durat, magne, sitis. nullus semel ore receptus pollutas patitur sanguis mansuescere fauces. quem tamen inueniet tam longa potentia finem? quis scelerum modus est? ex hoc iam te, inprobe, regno ille tuus saltem doceat descendere Sulla. 335 post Cilicasne uagos et lassi Pontica regis proelia barbarico uix consummata ueneno ultima Pompeio dabitur prouincia Caesar, quod non uictrices aquilas deponere iussus paruerim? mihi si merces erepta laborum est, 340 his saltem longi non cum duce praemia belli reddantur; miles sub quolibet iste triumphet. conferet exanguis quo se post bella senectus? quae sedes erit emeritis? quae rura dabuntur quae noster ueteranus aret, quae moenia fessis? 345 an melius fient piratae, Magne, coloni? tollite iam pridem uictricia tollite signa: uiribus utendum est quas fecimus. arma tenenti omnia dat, qui iusta negat. nec numina derunt; nam neque praeda meis neque regnum quaeritur armis: 350 detrahimus dominos urbi seruire paratae.' dixerat; at dubium non claro murmure uolgus secum incerta fremit. pietas patriique penates quamquam caede feras mentes animosque tumentes frangunt; sed diro ferri reuocantur amore 355 ductorisque metu.

Liber 1 summi tum munera pili Laelius emeritique gerens insignia doni, seruati ciuis referentem praemia quercum, 'si licet,' exclamat 'Romani maxime rector nominis, et ius est ueras expromere uoces, 360 quod tam lenta tuas tenuit patientia uires conquerimur. deratne tibi fiducia nostri? dum mouet haec calidus spirantia corpora sanguis et dum pila ualent fortes torquere lacerti, degenerem patiere togam regnumque senatus? 365 usque adeo miserum est ciuili uincere bello? duc age per Scythiae populos, per inhospita Syrtis litora, per calidas Libyae sitientis harenas: haec manus, ut uictum post terga relinqueret orbem, Oceani tumidas remo conpescuit undas 370 fregit et Arctoo spumantem uertice Rhenum: iussa sequi tam posse mihi quam uelle necesse est. nec ciuis meus est, in quem tua classica, Caesar, audiero. per signa decem felicia castris perque tuos iuro quocumque ex hoste triumphos, 375 pectore si fratris gladium iuguloque parentis condere me iubeas plenaeque in uiscera partu coniugis, inuita peragam tamen omnia dextra; si spoliare deos ignemque inmittere templis, numina miscebit castrensis flamma monetae; 380 castra super Tusci si ponere Thybridis undas, Hesperios audax ueniam metator in agros. tu quoscumque uoles in planum effundere muros, his aries actus disperget saxa lacertis, illa licet, penitus tolli quam iusseris urbem, 385 Roma sit.' his cunctae simul adsensere cohortes elatasque alte, quaecumque ad bella uocaret, promisere manus. it tantus ad aethera clamor, quantus, piniferae Boreas cum Thracius Ossae rupibus incubuit, curuato robore pressae 390 fit sonus aut rursus redeuntis in aethera siluae. Caesar, ut acceptum tam prono milite bellum fataque ferre uidet, nequo languore moretur fortunam, sparsas per Gallica rura cohortes euocat et Romam motis petit undique signis. 395 deseruere cauo tentoria fixa Lemanno castraque quae Vosegi curuam super ardua ripam pugnaces pictis cohibebant Lingonas armis. hi uada liquerunt Isarae, qui, gurgite ductus per tam multa suo, famae maioris in amnem 400 lapsus ad aequoreas nomen non pertulit undas. soluuntur flaui longa statione Ruteni; mitis Atax Latias gaudet non ferre carinas finis et Hesperiae, promoto limite, Varus; quaque sub Herculeo sacratus nomine portus 405 urguet rupe caua pelagus: non Corus in illum ius habet aut Zephyrus, solus sua litora turbat Circius et tuta prohibet statione Monoeci: quaque iacet litus dubium quod terra fretumque uindicat alternis uicibus, cum funditur ingens 410 Oceanus uel cum refugis se fluctibus aufert. uentus ab extremo pelagus sic axe uolutet destituatque ferens, an sidere mota secundo Tethyos unda uagae lunaribus aestuet horis, flammiger an Titan, ut alentes hauriat undas, 415 erigat Oceanum fluctusque ad sidera ducat, quaerite, quos agitat mundi labor; at mihi semper tu, quaecumque moues tam crebros causa meatus, ut superi uoluere, late. tum rura Nemetis qui tenet et ripas Atyri, qua litore curuo 420 molliter admissum claudit Tarbellicus aequor, signa mouet, gaudetque amoto Santonus hoste et Biturix longisque leues Suessones in armis, optimus excusso Leucus Remusque lacerto, optima gens flexis in gyrum Sequana frenis, 425 et docilis rector monstrati Belga couinni, Aruernique, ausi Latio se fingere fratres sanguine ab Iliaco populi, nimiumque rebellis Neruius et caesi pollutus foedere Cottae, et qui te laxis imitantur, Sarmata, bracis 430 Vangiones, Batauique truces, quos aere recuruo stridentes acuere tubae; qua Cinga pererrat gurgite, qua Rhodanus raptum uelocibus undis in mare fert Ararim, qua montibus ardua summis gens habitat cana pendentes rupe Cebennas. 435 tu quoque laetatus conuerti proelia, Treuir, 441 et nunc tonse Ligur, quondam per colla decore crinibus effusis toti praelate Comatae, et quibus inmitis placatur sanguine diro Teutates horrensque feris altaribus Esus 445 et Taranis Scythicae non mitior ara Dianae. uos quoque, qui fortes animas belloque peremptas laudibus in longum uates dimittitis aeuum, plurima securi fudistis carmina, Bardi. et uos barbaricos ritus moremque sinistrum 450 sacrorum, Dryadae, positis repetistis ab armis. solis nosse deos et caeli numina uobis aut solis nescire datum; nemora alta remotis incolitis lucis; uobis auctoribus umbrae non tacitas Erebi sedes Ditisque profundi 455 pallida regna petunt: regit idem spiritus artus orbe alio; longae, canitis si cognita, uitae mors media est. certe populi quos despicit Arctos felices errore suo, quos ille timorum maximus haut urguet leti metus. inde ruendi 460 in ferrum mens prona uiris animaeque capaces mortis, et ignauum rediturae parcere uitae. et uos, crinigeros Belgis arcere Caycos oppositi, petitis Romam Rhenique feroces deseritis ripas et apertum gentibus orbem. 465 Caesar, ut inmensae conlecto robore uires audendi maiora fidem fecere, per omnem spargitur Italiam uicinaque moenia conplet. uana quoque ad ueros accessit fama timores inrupitque animos populi clademque futuram 470 intulit et uelox properantis nuntia belli innumeras soluit falsa in praeconia linguas. est qui tauriferis ubi se Meuania campis explicat audaces ruere in certamina turmas adferat, et qua Nar Tiberino inlabitur amni 475 barbaricas saeui discurrere Caesaris alas; ipsum omnes aquilas conlataque signa ferentem agmine non uno densisque incedere castris. nec qualem meminere uident: maiorque ferusque mentibus occurrit uictoque inmanior hoste. 480 hunc inter Rhenum populos Albimque iacentes finibus Arctois patriaque a sede reuolsos pone sequi, iussamque feris a gentibus urbem Romano spectante rapi.

Liber 1

M. ANNAEI LVCANI BELLI CIVILIS LIBER PRIMVS

Liber 1 sic quisque pauendo dat uires famae, nulloque auctore malorum 485 quae finxere timent. nec solum uolgus inani percussum terrore pauet, sed curia et ipsi sedibus exiluere patres, inuisaque belli consulibus fugiens mandat decreta senatus. tum, quae tuta petant et quae metuenda relinquant 490 incerti, quo quemque fugae tulit impetus urguent praecipitem populum, serieque haerentia longa agmina prorumpunt. credas aut tecta nefandas corripuisse faces aut iam quatiente ruina nutantes pendere domos, sic turba per urbem 495 praecipiti lymphata gradu, uelut unica rebus spes foret adflictis patrios excedere muros, inconsulta ruit. qualis, cum turbidus Auster reppulit a Libycis inmensum Syrtibus aequor fractaque ueliferi sonuerunt pondera mali, 500 desilit in fluctus deserta puppe magister nauitaque et nondum sparsa conpage carinae naufragium sibi quisque facit, sic urbe relicta in bellum fugitur. nullum iam languidus aeuo eualuit reuocare parens coniunxue maritum 505 fletibus, aut patrii, dubiae dum uota salutis conciperent, tenuere lares; nec limine quisquam haesit et extremo tunc forsitan urbis amatae plenus abit uisu: ruit inreuocabile uolgus. o faciles dare summa deos eademque tueri 510 difficiles! urbem populis uictisque frequentem gentibus et generis, coeat si turba, capacem humani facilem uenturo Caesare praedam ignauae liquere manus. cum pressus ab hoste clauditur externis miles Romanus in oris, 515 effugit exiguo nocturna pericula uallo, et subitus rapti munimine caespitis agger praebet securos intra tentoria somnos: tu tantum audito bellorum nomine, Roma, desereris; nox una tuis non credita muris. 520 danda tamen uenia est tantorum danda pauorum: Pompeio fugiente timent. tum, nequa futuri spes saltem trepidas mentes leuet, addita fati peioris manifesta fides, superique minaces prodigiis terras inplerunt, aethera, pontum. 525 ignota obscurae uiderunt sidera noctes ardentemque polum flammis caeloque uolantes obliquas per inane faces crinemque timendi sideris et terris mutantem regna cometen. fulgura fallaci micuerunt crebra sereno, 530 et uarias ignis denso dedit aere formas, nunc iaculum longo, nunc sparso lumine lampas. emicuit caelo tacitum sine nubibus ullis fulmen et Arctois rapiens de partibus ignem percussit Latiare caput, stellaeque minores 535 per uacuum solitae noctis decurrere tempus in medium uenere diem, cornuque coacto iam Phoebe toto fratrem cum redderet orbe terrarum subita percussa expalluit umbra. ipse caput medio Titan cum ferret Olympo 540 condidit ardentis atra caligine currus inuoluitque orbem tenebris gentesque coegit desperare diem; qualem fugiente per ortus sole Thyesteae noctem duxere Mycenae. ora ferox Siculae laxauit Mulciber Aetnae, 545 nec tulit in caelum flammas sed uertice prono ignis in Hesperium cecidit latus. atra Charybdis sanguineum fundo torsit mare; flebile saeui latrauere canes. Vestali raptus ab ara ignis, et ostendens confectas flamma Latinas 550 scinditur in partes geminoque cacumine surgit Thebanos imitata rogos. tum cardine tellus subsedit, ueteremque iugis nutantibus Alpes discussere niuem. Tethys maioribus undis Hesperiam Calpen summumque inpleuit Atlanta. 555 indigetes fleuisse deos, urbisque laborem testatos sudore Lares, delapsaque templis dona suis, dirasque diem foedasse uolucres accipimus, siluisque feras sub nocte relictis audaces media posuisse cubilia Roma. 560 tum pecudum faciles humana ad murmura linguae, monstrosique hominum partus numeroque modoque membrorum, matremque suus conterruit infans; diraque per populum Cumanae carmina uatis uolgantur. tum, quos sectis Bellona lacertis 565 saeua mouet, cecinere deos, crinemque rotantes sanguineum populis ulularunt tristia Galli. conpositis plenae gemuerunt ossibus urnae. tum fragor armorum magnaeque per auia uoces auditae nemorum et uenientes comminus umbrae. 570 quique colunt iunctos extremis moenibus agros diffugiunt: ingens urbem cingebat Erinys excutiens pronam flagranti uertice pinum stridentisque comas, Thebanam qualis Agauen inpulit aut saeui contorsit tela Lycurgi 575 Eumenis, aut qualem iussu Iunonis iniquae horruit Alcides uiso iam Dite Megaeram. insonuere tubae et, quanto clamore cohortes miscentur, tantum nox atra silentibus auris edidit. e medio uisi consurgere Campo 580 tristia Sullani cecinere oracula manes, tollentemque caput gelidas Anienis ad undas agricolae fracto Marium fugere sepulchro. haec propter placuit Tuscos de more uetusto acciri uates. quorum qui maximus aeuo 585 Arruns incoluit desertae moenia Lucae, fulminis edoctus motus uenasque calentis fibrarum et monitus errantis in aere pinnae, monstra iubet primum quae nullo semine discors protulerat natura rapi sterilique nefandos 590 ex utero fetus infaustis urere flammis. mox iubet et totam pauidis a ciuibus urbem ambiri et festo purgantes moenia lustro longa per extremos pomeria cingere fines pontifices, sacri quibus est permissa potestas. 595 turba minor ritu sequitur succincta Gabino, Vestalemque chorum ducit uittata sacerdos Troianam soli cui fas uidisse Mineruam. tum, qui fata deum secretaque carmina seruant et lotam paruo reuocant Almone Cybeben, 600 et doctus uolucres augur seruare sinistras septemuirque epulis festus Titiique sodales et Salius laeto portans ancilia collo et tollens apicem generoso uertice flamen. dumque illi effusam longis anfractibus urbem 605 circumeunt Arruns dispersos fulminis ignes colligit et terrae maesto cum murmure condit datque locis numen; sacris tunc admouet aris electa ceruice marem. iam fundere Bacchum coeperat obliquoque molas inducere cultro, 610 inpatiensque diu non grati uictima sacri, cornua succincti premerent cum torua ministri, deposito uictum praebebat poplite collum. nec cruor emicuit solitus, sed uolnere laxo diffusum rutilo dirum pro sanguine uirus. 615 palluit attonitus sacris feralibus Arruns atque iram superum raptis quaesiuit in extis. terruit ipse color uatem; nam pallida taetris uiscera tincta notis gelidoque infecta cruore plurimus asperso uariabat sanguine liuor. 620 cernit tabe iecur madidum, uenasque minaces hostili de parte uidet. pulmonis anheli fibra latet, paruusque secat uitalia limes. cor iacet, et saniem per hiantis uiscera rimas emittunt, produntque suas omenta latebras. 625 quodque nefas nullis inpune apparuit extis, ecce, uidet capiti fibrarum increscere molem alterius capitis. pars aegra et marcida pendet, pars micat et celeri uenas mouet inproba pulsu. his ubi concepit magnorum fata malorum 630 exclamat 'uix fas, superi, quaecumque mouetis, prodere me populis; nec enim tibi, summe, litaui, Iuppiter, hoc sacrum, caesique in pectora tauri inferni uenere dei. non fanda timemus, sed uenient maiora metu. di uisa secundent, 635 et fibris sit nulla fides, sed conditor artis finxerit ista Tages.' flexa sic omina Tuscus inuoluens multaque tegens ambage canebat. at Figulus, cui cura deos secretaque caeli nosse fuit, quem non stellarum Aegyptia Memphis 640 aequaret uisu numerisque <seque>ntibus astra, 'aut hic errat' ait 'nulla cum lege per aeuum mundus et incerto discurrunt sidera motu, aut, si fata mouent, urbi generique paratur humano matura lues. terraene dehiscent 645 subsidentque urbes, an tollet feruidus aer temperiem? segetes tellus infida negabit, omnis an infusis miscebitur unda uenenis? quod cladis genus, o superi, qua peste paratis saeuitiam? extremi multorum tempus in unum 650 conuenere dies. summo si frigida caelo stella nocens nigros Saturni accenderet ignis, Deucalioneos fudisset Aquarius imbres totaque diffuso latuisset in aequore tellus. si saeuum radiis Nemeaeum, Phoebe, Leonem 655 nunc premeres, toto fluerent incendia mundo succensusque tuis flagrasset curribus aether. hi cessant ignes. tu, qui flagrante minacem Scorpion incendis cauda chelasque peruris, quid tantum, Gradiue, paras? nam mitis in alto 660 Iuppiter occasu premitur, Venerisque salubre sidus hebet, motuque celer Cyllenius haeret, et caelum Mars solus habet. cur signa meatus deseruere suos mundoque obscura feruntur, ensiferi nimium fulget latus Orionis? 665 inminet armorum rabies, ferrique potestas confundet ius omne manu, scelerique nefando nomen erit uirtus, multosque exibit in annos hic furor. et superos quid prodest poscere finem? cum domino pax ista uenit. duc, Roma, malorum 670 continuam seriem clademque in tempora multa extrahe ciuili tantum iam libera bello.' terruerant satis haec pauidam praesagia plebem, sed maiora premunt. nam, qualis uertice Pindi Edonis Ogygio decurrit plena Lyaeo, 675 talis et attonitam rapitur matrona per urbem uocibus his prodens urguentem pectora Phoebum: 'quo feror, o Paean? qua me super aethera raptam constituis terra? uideo Pangaea niuosis cana iugis latosque Haemi sub rupe Philippos. 680 quis furor hic, o Phoebe, doce, quo tela manusque Romanae miscent acies bellumque sine hoste est. quo diuersa feror? primos me ducis in ortus, qua mare Lagei mutatur gurgite Nili: hunc ego, fluminea deformis truncus harena 685 qui iacet, agnosco. dubiam super aequora Syrtim arentemque feror Libyen, quo tristis Enyo transtulit Emathias acies. nunc desuper Alpis nubiferae colles atque aeriam Pyrenen abripimur. patriae sedes remeamus in urbis, 690 inpiaque in medio peraguntur bella senatu. consurgunt partes iterum, totumque per orbem rursus eo. noua da mihi cernere litora ponti telluremque nouam: uidi iam, Phoebe, Philippos.' haec ait, et lasso iacuit deserta furore.

Liber 2

Iamque irae patuere deum manifestaque belli signa dedit mundus legesque et foedera rerum praescia monstrifero uertit natura tumultu indixitque nefas. cur hanc tibi, rector Olympi, sollicitis uisum mortalibus addere curam, 5 noscant uenturas ut dira per omina clades? siue parens rerum, cum primum informia regna materiamque rudem flamma cedente recepit, fixit in aeternum causas, qua cuncta coercet se quoque lege tenens, et saecula iussa ferentem 10 fatorum inmoto diuisit limite mundum, siue nihil positum est, sed fors incerta uagatur fertque refertque uices et habet mortalia casus, sit subitum quodcumque paras; sit caeca futuri mens hominum fati; liceat sperare timenti. 15 ergo, ubi concipiunt quantis sit cladibus orbi constatura fides superum, ferale per urbem iustitium; latuit plebeio tectus amictu omnis honos, nullos comitata est purpura fasces. tum questus tenuere suos magnusque per omnis 20 errauit sine uoce dolor. sic funere primo attonitae tacuere domus, cum corpora nondum conclamata iacent nec mater crine soluto exigit ad saeuos famularum bracchia planctus, sed cum membra premit fugiente rigentia uita 25 uoltusque exanimes oculosque in morte minaces, necdum est ille dolor nec iam metus: incubat amens miraturque malum. cultus matrona priores deposuit maestaeque tenent delubra cateruae: hae lacrimis sparsere deos, hae pectora duro 30 adflixere solo, lacerasque in limine sacro attonitae fudere comas uotisque uocari adsuetas crebris feriunt ululatibus aures. nec cunctae summi templo iacuere Tonantis: diuisere deos, et nullis defuit aris 35 inuidiam factura parens. quarum una madentis scissa genas, planctu liuentis atra lacertos, 'nunc', ait 'o miserae, contundite pectora, matres, nunc laniate comas neue hunc differte dolorem et summis seruate malis. nunc flere potestas 40 dum pendet fortuna ducum: cum uicerit alter gaudendum est.' his se stimulis dolor ipse lacessit. nec non bella uiri diuersaque castra petentes effundunt iustas in numina saeua querellas. 'o miserae sortis, quod non in Punica nati 45 tempora Cannarum fuimus Trebiaeque iuuentus. non pacem petimus, superi: date gentibus iras, nunc urbes excite feras; coniuret in arma mundus, Achaemeniis decurrant Medica Susis agmina, Massageten Scythicus non adliget Hister, 50 fundat ab extremo flauos Aquilone Suebos Albis et indomitum Rheni caput; omnibus hostes reddite nos populis: ciuile auertite bellum. hinc Dacus, premat inde Getes; occurrat Hiberis alter, ad Eoas hic uertat signa pharetras; 55 nulla uacet tibi, Roma, manus. uel, perdere nomen si placet Hesperium, superi, conlatus in ignes plurimus ad terram per fulmina decidat aether. saeue parens, utrasque simul partesque ducesque, dum nondum meruere, feri. tantone nouorum 60 prouentu scelerum quaerunt uter imperet urbi? uix tanti fuerat ciuilia bella mouere ut neuter.' talis pietas peritura querellas egerit. at miseros angit sua cura parentes, oderuntque grauis uiuacia fata senectae 65 seruatosque iterum bellis ciuilibus annos. atque aliquis magno quaerens exempla timori 'non alios' inquit 'motus tum fata parabant cum post Teutonicos uictor Libycosque triumphos exul limosa Marius caput abdidit ulua. 70 stagna auidi texere soli laxaeque paludes depositum, Fortuna, tuum; mox uincula ferri exedere senem longusque in carcere paedor. consul et euersa felix moriturus in urbe poenas ante dabat scelerum. mors ipsa refugit 75 saepe uirum, frustraque hosti concessa potestas sanguinis inuisi, primo qui caedis in actu deriguit ferrumque manu torpente remisit. uiderat inmensam tenebroso in carcere lucem terribilisque deos scelerum Mariumque futurum, 80 audieratque pauens "fas haec contingere non est colla tibi; debet multas hic legibus aeui ante suam mortes: uanum depone furorem." si libet ulcisci deletae funera gentis, hunc, Cimbri, seruate senem. non ille fauore 85 numinis, ingenti superum protectus ab ira, uir ferus et Romam cupienti perdere fato sufficiens. idem pelago delatus iniquo hostilem in terram uacuisque mapalibus actus nuda triumphati iacuit per regna Iugurthae 90 et Poenos pressit cineres. solacia fati Carthago Mariusque tulit, pariterque iacentes ignouere deis. Libycas ibi colligit iras. ut primum fortuna redit, seruilia soluit agmina, conflato saeuas ergastula ferro 95 exeruere manus. nulli gestanda dabantur signa ducis, nisi qui scelerum iam fecerat usum adtuleratque in castra nefas. pro fata, quis ille, quis fuit ille dies, Marius quo moenia uictor corripuit, quantoque gradu mors saeua cucurrit! 100 nobilitas cum plebe perit, lateque uagatus ensis, et a nullo reuocatum pectore ferrum. stat cruor in templis multaque rubentia caede lubrica saxa madent. nulli sua profuit aetas: non senis extremum piguit uergentibus annis 105 praecepisse diem, nec primo in limine uitae infantis miseri nascentia rumpere fata. crimine quo parui caedem potuere mereri? sed satis est iam posse mori. trahit ipse furoris impetus, et uisum lenti quaesisse nocentem. 110 in numerum pars magna perit, rapuitque cruentus uictor ab ignota uoltus ceruice recisos dum uacua pudet ire manu. spes una salutis oscula pollutae fixisse trementia dextrae. mille licet gladii mortis noua signa sequantur, 115 degener o populus, uix saecula longa decorum sic meruisse uiris, nedum breue dedecus aeui et uitam dum Sulla redit. cui funera uolgi flere uacet? uix te sparsum per viscera, Baebi, innumeras inter carpentis membra coronae 120 discessisse manus, aut te, praesage malorum Antoni, cuius laceris pendentia canis ora ferens miles festae rorantia mensae inposuit.

Liber 2 truncos lacerauit Fimbria Crassos; saeua tribunicio maduerunt robora tabo. 125 te quoque neclectum uiolatae, Scaeuola, Vestae ante ipsum penetrale deae semperque calentis mactauere focos; paruom set fessa senectus sanguinis effudit iugulo flammisque pepercit. septimus haec sequitur repetitis fascibus annus. 130 ille fuit uitae Mario modus, omnia passo quae peior fortuna potest, atque omnibus uso quae melior, mensoque hominis quid fata paterent. iam quot apud Sacri cecidere cadauera Portum aut Collina tulit stratas quot porta cateruas, 135 tum cum paene caput mundi rerumque potestas mutauit translata locum, Romanaque Samnis ultra Caudinas sperauit uolnera Furcas! Sulla quoque inmensis accessit cladibus ultor. ille quod exiguum restabat sanguinis urbi 140 hausit; dumque nimis iam putria membra recidit excessit medicina modum, nimiumque secuta est, qua morbi duxere, manus. periere nocentes, sed cum iam soli possent superesse nocentes. tum data libertas odiis, resolutaque legum 145 frenis ira ruit. non uni cuncta dabantur sed fecit sibi quisque nefas: semel omnia uictor iusserat. infandum domini per uiscera ferrum exegit famulus, nati maduere paterno sanguine, certatum est cui ceruix caesa parentis 150 cederet, in fratrum ceciderunt praemia fratres. busta repleta fuga, permixtaque uiua sepultis corpora, nec populum latebrae cepere ferarum. hic laqueo fauces elisaque guttura fregit, hic se praecipiti iaculatus pondere dura 155 dissiluit percussus humo, mortesque cruento uictori rapuere suas; hic robora busti exstruit ipse sui necdum omni sanguine fuso desilit in flammas et, dum licet, occupat ignes. colla ducum pilo trepidam gestata per urbem 160 et medio congesta foro: cognoscitur illic quidquid ubique iacet. scelerum non Thracia tantum uidit Bistonii stabulis pendere tyranni, postibus Antaei Libye, nec Graecia maerens tot laceros artus Pisaea fleuit in aula. 165 cum iam tabe fluunt confusaque tempore multo amisere notas, miserorum dextra parentum colligit et pauido subducit cognita furto. meque ipsum memini, caesi deformia fratris ora rogo cupidum uetitisque inponere flammis, 170 omnia Sullanae lustrasse cadauera pacis perque omnis truncos, cum qua ceruice recisum conueniat, quaesisse, caput. quid sanguine manes placatos Catuli referam? cum uictima tristis inferias Marius forsan nolentibus umbris 175 pendit inexpleto non fanda piacula busto, cum laceros artus aequataque uolnera membris uidimus et toto quamuis in corpore caeso nil animae letale datum, moremque nefandae dirum saeuitiae, pereuntis parcere morti. 180 auolsae cecidere manus exsectaque lingua palpitat et muto uacuum ferit aera motu. hic aures, alius spiramina naris aduncae amputat, ille cauis euoluit sedibus orbes ultimaque effodit spectatis lumina membris. 185 uix erit ulla fides tam saeui criminis, unum tot poenas cepisse caput. sic mole ruinae fracta sub ingenti miscentur pondere membra, nec magis informes ueniunt ad litora trunci qui medio periere freto. quid perdere fructum 190 iuuit et, ut uilem, Marii confundere uoltum? ut scelus hoc Sullae caedesque ostensa placeret agnoscendus erat. uidit Fortuna colonos Praenestina suos cunctos simul ense recepto unius populum pereuntem tempore mortis. 195 tum flos Hesperiae, Latii iam sola iuuentus, concidit et miserae maculauit ouilia Romae. tot simul infesto iuuenes occumbere leto saepe fames pelagique furor subitaeque ruinae aut terrae caelique lues aut bellica clades, 200 numquam poena fuit. densi uix agmina uolgi inter et exangues inmissa morte cateruas uictores mouere manus; uix caede peracta procumbunt, dubiaque labant ceruice; sed illos magna premit strages peraguntque cadauera partem 205 caedis: uiua graues elidunt corpora trunci. intrepidus tanti sedit securus ab alto spectator sceleris: miseri tot milia uolgi non timuit iussisse mori. congesta recepit omnia Tyrrhenus Sullana cadauera gurges. 210 in fluuium primi cecidere, in corpora summi. praecipites haesere rates, et strage cruenta interruptus aquae fluxit prior amnis in aequor, ad molem stetit unda sequens. iam sanguinis alti uis sibi fecit iter campumque effusa per omnem 215 praecipitique ruens Tiberina in flumina riuo haerentis adiuuit aquas; nec iam alueus amnem nec retinent ripae, redditque cadauera campo. tandem Tyrrhenas uix eluctatus in undas sanguine caeruleum torrenti diuidit aequor. 220 hisne salus rerum, felix his Sulla uocari, his meruit tumulum medio sibi tollere Campo? haec rursus patienda manent, hoc ordine belli ibitur, hic stabit ciuilibus exitus armis. quamquam agitant grauiora metus, multumque coitur 225 humani generis maiore in proelia damno. exulibus Mariis bellorum maxima merces Roma recepta fuit, nec plus uictoria Sullae praestitit inuisas penitus quam tollere partes: hos alio, Fortuna, uocas, olimque potentes 230 concurrunt. neuter ciuilia bella moueret contentus quo Sulla fuit.' sic maesta senectus praeteritique memor flebat metuensque futuri. at non magnanimi percussit pectora Bruti terror et in tanta pauidi formidine motus 235 pars populi lugentis erat, set nocte sopora, Parrhasis obliquos Helice cum uerteret axes, atria cognati pulsat non ampla Catonis. inuenit insomni uoluentem publica cura fata uirum casusque urbis cunctisque timentem 240 securumque sui, farique his uocibus orsus: 'omnibus expulsae terris olimque fugatae uirtutis iam sola fides, quam turbine nullo excutiet fortuna tibi, tu mente labantem derige me, dubium certo tu robore firma. 245 namque alii Magnum uel Caesaris arma sequantur, dux Bruto Cato solus erit.

Liber 2 pacemne tueris inconcussa tenens dubio uestigia mundo, an placuit ducibus scelerum populique furentis cladibus inmixtum ciuile absoluere bellum? 250 quemque suae rapiunt scelerata in proelia causae: hos polluta domus legesque in pace timendae, hos ferro fugienda fames mundique ruinae permiscenda fides. nullum furor egit in arma; castra petunt magna uicti mercede: tibi uni 255 per se bella placent? quid tot durare per annos profuit inmunem corrupti moribus aeui? hoc solum longae pretium uirtutis habebis: accipient alios, facient te bella nocentem. ne tantum, o superi, liceat feralibus armis, 260 has etiam mouisse manus. nec pila lacertis missa tuis caeca telorum in nube ferentur: ne tanta in cassum uirtus eat, ingeret omnis se belli fortuna tibi. quis nolet in isto ense mori, quamuis alieno uolnere labens, 265 et scelus esse tuum? melius tranquilla sine armis otia solus ages, sicut caelestia semper inconcussa suo uoluuntur sidera lapsu. fulminibus propior terrae succenditur aer, imaque telluris uentos tractusque coruscos 270 flammarum accipiunt; nubes excedit Olympus. lege deum minimas rerum discordia turbat, pacem magna tenent. quam laetae Caesaris aures accipient tantum uenisse in proelia ciuem! nam praelata suis numquam diuersa dolebit 275 castra ducis Magni. nimium placet ipse Catoni, si bellum ciuile placet. pars magna senatus et duce priuato gesturus proelia consul sollicitant proceresque alii; quibus adde Catonem sub iuga Pompei, toto iam liber in orbe 280 solus Caesar erit. quod si pro legibus arma ferre iuuat patriis libertatemque tueri nunc neque Pompei Brutum neque Caesaris hostem, post bellum uictoris habes.' sic fatur; at illi arcano sacras reddit Cato pectore uoces. 285 'summum, Brute, nefas ciuilia bella fatemur, sed quo fata trahunt uirtus secura sequetur. crimen erit superis et me fecisse nocentem. sidera quis mundumque uelit spectare cadentem expers ipse metus? quis, cum ruat arduus aether, 290 terra labet mixto coeuntis pondere mundi, complossas tenuisse manus? gentesne furorem Hesperium ignotae Romanaque bella sequentur diductique fretis alio sub sidere reges, otia solus agam? procul hunc arcete furorem, 295 o superi, motura Dahas ut clade Getasque securo me Roma cadat. ceu morte parentem natorum orbatum longum producere funus ad tumulos iubet ipse dolor, iuuat ignibus atris inseruisse manus constructoque aggere busti 300 ipsum atras tenuisse faces, non ante reuellar exanimem quam te conplectar, Roma; tuumque nomen, Libertas, et inanem persequar umbram. sic eat: inmites Romana piacula diui plena ferant, nullo fraudemus sanguine bellum. 305 o utinam caelique deis Erebique liceret hoc caput in cunctas damnatum exponere poenas! deuotum hostiles Decium pressere cateruae: me geminae figant acies, me barbara telis Rheni turba petat, cunctis ego peruius hastis 310 excipiam medius totius uolnera belli. hic redimat sanguis populos, hac caede luatur quidquid Romani meruerunt pendere mores. ad iuga cur faciles populi, cur saeua uolentes regna pati pereunt? me solum inuadite ferro, 315 me frustra leges et inania iura tuentem. hic dabit hic pacem iugulus finemque malorum gentibus Hesperiis: post me regnare uolenti non opus est bello. quin publica signa ducemque Pompeium sequimur? nec, si fortuna fauebit, 320 hunc quoque totius sibi ius promittere mundi non bene conpertum est: ideo me milite uincat ne sibi se uicisse putet.' sic fatur, et acris irarum mouit stimulos iuuenisque calorem excitat in nimios belli ciuilis amores, 325 interea Phoebo gelidas pellente tenebras pulsatae sonuere fores, quas sancta relicto Hortensi maerens inrupit Marcia busto. quondam uirgo toris melioris iuncta mariti, mox, ubi conubii pretium mercesque soluta est 330 tertia iam suboles, alios fecunda penates inpletura datur geminas et sanguine matris permixtura domos; sed, postquam condidit urna supremos cineres, miserando concita uoltu, effusas laniata comas contusaque pectus 335 uerberibus crebris cineresque ingesta sepulchri, non aliter placitura uiro, sic maesta profatur: 'dum sanguis inerat, dum uis materna, peregi iussa, Cato, et geminos excepi feta maritos: uisceribus lassis partuque exhausta reuertor 340 iam nulli tradenda uiro. da foedera prisci inlibata tori, da tantum nomen inane conubii; liceat tumulo scripsisse "Catonis Marcia", nec dubium longo quaeratur in aeuo mutarim primas expulsa an tradita taedas.

Liber 2

345 non me laetorum sociam rebusque secundis accipis: in curas uenio partemque laborum. da mihi castra sequi: cur tuta in pace relinquar et sit ciuili propior Cornelia bello?' hae flexere uirum uoces, et, tempora quamquam 350 sint aliena toris iam fato in bella uocante, foedera sola tamen uanaque carentia pompa iura placent sacrisque deos admittere testes. festa coronato non pendent limine serta, infulaque in geminos discurrit candida postes, 355 legitimaeque faces, gradibusque adclinis eburnis stat torus et picto uestes discriminat auro, turritaque premens frontem matrona corona translata uitat contingere limina planta; non timidum nuptae leuiter tectura pudorem 360 lutea demissos uelarunt flammea uoltus, balteus aut fluxos gemmis astrinxit amictus, colla monile decens umerisque haerentia primis suppara nudatos cingunt angusta lacertos. sicut erat, maesti seruat lugubria cultus 365 quoque modo natos hoc est amplexa maritum. obsita funerea celatur purpura lana, non soliti lusere sales, nec more Sabino excepit tristis conuicia festa maritus. pignora nulla domus, nulli coiere propinqui: 370 iunguntur taciti contentique auspice Bruto. ille nec horrificam sancto dimouit ab ore caesariem duroque admisit gaudia uoltu (ut primum tolli feralia uiderat arma, intonsos rigidam in frontem descendere canos 375 passus erat maestamque genis increscere barbam: uni quippe uacat studiis odiisque carenti humanum lugere genus), nec foedera prisci sunt temptata tori: iusto quoque robur amori restitit. hi mores, haec duri inmota Catonis 380 secta fuit, seruare modum finemque tenere naturamque sequi patriaeque inpendere uitam nec sibi sed toti genitum se credere mundo. huic epulae uicisse famem, magnique penates summouisse hiemem tecto, pretiosaque uestis 385 hirtam membra super Romani more Quiritis induxisse togam, Venerisque hic us usus, progenies: urbi pater est urbique maritus, iustitiae cultor, rigidi seruator honesti, in commune bonus; nullosque Catonis in actus 390 subrepsit partemque tulit sibi nata uoluptas. interea trepido discedens agmine Magnus moenia Dardanii tenuit Campana coloni. haec placuit belli sedes, hinc summa mouentem hostis in occursum sparsas extendere partis, 395 umbrosis mediam qua collibus Appenninus erigit Italiam nulloque a uertice tellus altius intumuit propiusque accessit Olympo. mons inter geminas medius se porrigit undas inferni superique maris, collesque coercent 400 hinc Tyrrhena uado frangentes aequora Pisae, illinc Dalmaticis obnoxia fluctibus Ancon. fontibus hic uastis inmensos concipit amnes fluminaque in gemini spargit diuortia ponti (in laeuum cecidere latus ueloxque Metaurus 405 Crustumiumque rapax et iuncto Sapis Isauro Senaque et Hadriacas qui uerberat Aufidus undas; quoque magis nullum tellus se soluit in amnem Eridanus fractas deuoluit in aequora siluas Hesperiamque exhaurit aquis. hunc fabula primum 410 populea fluuium ripas umbrasse corona, cumque diem pronum transuerso limite ducens succendit Phaethon flagrantibus aethera loris, gurgitibus raptis penitus tellure perusta, hunc habuisse pares Phoebeis ignibus undas. 415 non minor hic Nilo, si non per plana iacentis Aegypti Libycas Nilus stagnaret harenas; non minor hic Histro, nisi quod, dum permeat orbem, Hister casuros in quaelibet aequora fontes accipit et Scythicas exit non solus in undas. 420 dexteriora petens montis decliuia Thybrim unda facit Rutubamque cauum. delabitur inde Vulturnusque celer nocturnaeque editor aurae Sarnus et umbrosae Liris per regna Maricae Vestinis inpulsus aquis radensque Salerni 425 tesca Siler nullasque uado qui Macra moratus alnos uicinae procurrit in aequora Lunae). longior educto qua surgit in aera dorso, Gallica rura uidet deuexasque excipit Alpes. tunc Vmbris Marsisque ferax domitusque Sabello 430 uomere, piniferis amplexus rupibus omnis indigenas Latii populos, non deserit ante Hesperiam, quam cum Scyllaeis clauditur undis, extenditque suas in templa Lacinia rupes, longior Italia, donec confinia pontus 435 solueret incumbens terrasque repelleret aequor, at, postquam gemino tellus elisa profundo est, extremi colles Siculo cessere Peloro. Caesar in arma furens nullas nisi sanguine fuso gaudet habere uias, quod non terat hoste uacantis 440 Hesperiae fines uacuosque inrumpat in agros atque ipsum non perdat iter consertaque bellis bella gerat. non tam portas intrare patentis quam fregisse iuuat, nec tam patiente colono arua premi quam si ferro populetur et igni. 445 concessa pudet ire uia ciuemque uideri. tunc urbes Latii dubiae uarioque fauore ancipites, quamquam primo terrore ruentis cessurae belli, denso tamen aggere firmant moenia et abrupto circumdant undique uallo, 450 saxorumque orbes et quae super eminus hostem tela petant altis murorum turribus aptant. pronior in Magnum populus, pugnatque minaci cum terrore fides, ut, cum mare possidet Auster flatibus horrisonis, hunc aequora tota secuntur, 455 si rursus tellus pulsu laxata tridentis Aeolii tumidis inmittat fluctibus Eurum, quamuis icta nouo, uentum tenuere priorem aequora, nubiferoque polus cum cesserit Euro uindicat unda Notum. facilis sed uertere mentes 460 terror erat, dubiamque fidem fortuna ferebat. gens Etrusca fuga trepidi nudata Libonis, iusque sui pulso iam perdidit Vmbria Thermo. nec gerit auspiciis ciuilia bella paternis Caesaris audito conuersus nomine Sulla. 465 Varus, ut admotae pulsarunt Auximon alae, per diuersa ruens neclecto moenia tergo, qua siluae, qua saxa, fugit.

Liber 2 depellitur arce Lentulus Asculea; uictor cedentibus instat deuertitque acies, solusque ex agmine tanto 470 dux fugit et nullas ducentia signa cohortes. tu quoque nudatam commissae deseris arcem, Scipio, Nuceriae, quamquam firmissima pubes his sedeat castris, iam pridem Caesaris armis Parthorum seducta metu, qua Gallica damna 475 suppleuit Magnus, dumque ipse ad bella uocaret donauit socero Romani sanguinis usum. at te Corfini ualidis circumdata muris tecta tenent, pugnax Domiti; tua classica seruat oppositus quondam polluto tiro Miloni. 480 ut procul inmensam campo consurgere nubem ardentisque acies percussis sole corusco conspexit telis, 'socii, decurrite' dixit 'fluminis ad ripas undaeque inmergite pontem. et tu montanis totus nunc fontibus exi 485 atque omnis trahe, gurges, aquas, ut spumeus alnos discussa conpage feras. hoc limite bellum haereat, hac hostis lentus terat otia ripa. praecipitem cohibete ducem: uictoria nobis hic primum stans Caesar erit.' nec plura locutus 490 deuoluit rapidum nequiquam moenibus agmen. nam prior e campis ut conspicit amne soluto rumpi Caesar iter calida prolat ab ira 'non satis est muris latebras quaesisse pauori? obstruitis campos fluuiisque arcere paratis, 495 ignaui? non, si tumido me gurgite Ganges summoueat, stabit iam flumine Caesar in ullo post Rubiconis aquas. equitum properate cateruae, ite simul pedites, ruiturum ascendite pontem.' haec ubi dicta, leuis totas accepit habenas 500 in campum sonipes, crebroque simillima nimbo trans ripam ualidi torserunt tela lacerti. ingreditur pulsa fluuium statione uacantem Caesar, et ad tutas hostis conpellitur arces. et iam moturas ingentia pondera turris 505 erigit, et mediis subrepit uinea muris: ecce, nefas belli, reseratis agmina portis captiuum traxere ducem, ciuisque superbi constitit ante pedes. uoltu tamen alta minaci nobilitas recta ferrum ceruice poposcit. 510 scit Caesar poenamque peti ueniamque timeri. 'uiue, licet nolis, et nostro munere' dixit 'cerne diem. uictis iam spes bona partibus esto exemplumque mei. uel, si libet, arma retempta, et nihil hac uenia, si uiceris, ipse paciscor.' 515 fatur et astrictis laxari uincula palmis imperat. heu, quanto melius uel caede peracta parcere Romano potuit fortuna pudori! poenarum extremum ciui, quod castra secutus sit patriae Magnumque ducem totumque senatum, 520 ignosci. premit ille grauis interritus iras, et secum 'Romamne petes pacisque recessus degener? in medios belli non ire furores iam dudum moriture paras? rue certus et omnis lucis rumpe moras et Caesaris effuge munus.' 525 nescius interea capti ducis arma parabat Magnus, ut inmixto firmaret robore partis. iamque secuturo iussurus classica Phoebo temptandasque ratus moturi militis iras adloquitur tacitas ueneranda uoce cohortes. 530 'o scelerum ultores melioraque signa secuti, o uere Romana manus, quibus arma senatus non priuata dedit, uotis deposcite pugnam, ardent Hesperii saeuis populatibus agri, Gallica per gelidas rabies ecfunditur Alpes, 535 iam tetigit sanguis pollutos Caesaris enses. di melius, belli tulimus quod damna priores: coeperit inde nefas, iam iam me praeside Roma supplicium poenamque petat. neque enim ista uocari proelia iusta decet, patriae sed uindicis iram; 540 nec magis hoc bellum est, quam quom Catilina parauit arsuras in tecta faces sociusque furoris Lentulus exertique manus uaesana Cethegi. o rabies miseranda ducis! cum fata Camillis te, Caesar, magnisque uelint miscere Metellis, 545 ad Cinnas Mariosque uenis. sternere profecto ut Catulo iacuit Lepidus, nostrasque securis passus Sicanio tegitur qui Carbo sepulchro, quique feros mouit Sertorius exul Hiberos. quamquam, siqua fides, his te quoque iungere, Caesar, 550 inuideo nostrasque manus quod Roma furenti opposuit. Parthorum utinam post proelia sospes et Scythicis Crassus uictor remeasset ab oris, ut simili causa caderes, quoi Spartacus, hosti. te quoque si superi titulis accedere nostris 555 iusserunt, ualet, en, torquendo dextera pilo, feruidus haec iterum circa praecordia sanguis incaluit; disces non esse ad bella fugaces qui pacem potuere pati. licet ille solutum defectumque uocet, ne uos mea terreat aetas: 560 dux sit in his castris senior, dum miles in illis. quo potuit ciuem populus perducere liber ascendi, supraque nihil nisi regna reliqui. non priuata cupis, Romana quisquis in urbe Pompeium transire paras. hinc consul uterque, 565 hinc acies statura ducum est. Caesarne senatus uictor erit? non tam caeco trahis omnia cursu teque nihil, Fortuna, pudet. multisne rebellis Gallia iam lustris aetasque inpensa labori dant animos? Rheni gelidis quod fugit ab undis 570 Oceanumque uocans incerti stagna profundi territa quaesitis ostendit terga Britannis? an uanae tumuere minae quod fama furoris expulit armatam patriis e sedibus urbem? heu demens, non te fugiunt, me cuncta secuntur.

Liber 2

M. ANNAEI LVCANI BELLI CIVILIS LIBER SECVNDVS

575 qui cum signa tuli toto fulgentia ponto, ante bis exactum quam Cynthia conderet orbem, omne fretum metuens pelagi pirata reliquit angustaque domum terrarum in sede poposcit. idem per Scythici profugum diuortia ponti 580 indomitum regem Romanaque fata morantem ad mortem Sulla felicior ire coegi. pars mundi mihi nulla uacat, sed tota tenetur terra meis, quocumque iacet sub sole, tropaeis: hinc me uictorem gelidas ad Phasidos undas 585 Arctos habet, calida medius mihi cognitus axis Aegypto atque umbras nusquam flectente Syene, occasus mea iura timent Tethynque fugacem qui ferit Hesperius post omnia flumina Baetis, me domitus cognouit Arabs, me Marte feroces 590 Heniochi notique erepto uellere Colchi, Cappadoces mea signa timent et dedita sacris incerti Iudaea dei mollisque Sophene, Armenios Cilicasque feros Taurumque subegi: quod socero bellum praeter ciuile reliqui?' 595 uerba ducis nullo partes clamore secuntur nec matura petunt promissae classica pugnae. sensit et ipse metum Magnus, placuitque referri signa nec in tantae discrimina mittere pugnae iam uictum fama non uisi Caesaris agmen. 600 pulsus ut armentis primo certamine taurus siluarum secreta petit uacuosque per agros exul in aduersis explorat cornua truncis nec redit in pastus, nisi cum ceruice recepta excussi placuere tori, mox reddita uictor 605 quoslibet in saltus comitantibus agmina tauris inuito pastore trahit, sic uiribus inpar tradidit Hesperiam profugusque per Apula rura Brundisii tutas concessit Magnus in arces. urbs est Dictaeis olim possessa colonis, 610 quos Creta profugos uexere per aequora puppes Cecropiae uictum mentitis Thesea uelis. hinc latus angustum iam se cogentis in artum Hesperiae tenuem producit in aequora linguam, Hadriacas flexis claudit quae cornibus undas. 615 nec tamen hoc artis inmissum faucibus aequor portus erat, si non uiolentos insula Coros exciperet saxis lassasque refunderet undas. hinc illinc montes scopulosae rupis aperto opposuit natura mari flatusque remouit, 620 ut tremulo starent contentae fune carinae. hinc late patet omne fretum, seu uela ferantur in portus, Corcyra, tuos, seu laeua petatur Illyris Ionias uergens Epidamnos in undas. hoc fuga nautarum, cum totas Hadria uires 625 mouit et in nubes abiere Ceraunia cumque spumoso Calaber perfunditur aequore Sason. ergo, ubi nulla fides rebus post terga relictis nec licet ad duros Martem conuertere Hiberos, cum mediae iaceant inmensis tractibus Alpes, 630 tum subole e tanta natum cui firmior aetas adfatur. 'mundi iubeo temptare recessus: Euphraten Nilumque moue, quo nominis usque nostri fama uenit, quas est uolgata per urbes post me Roma ducem. sparsos per rura colonos 635 redde mari Cilicas; Pharios hinc concute reges Tigranemque meum; nec Pharnacis arma relinquas admoneo nec tu populos utraque uagantis Armenia Pontique feras per litora gentis Riphaeasque manus et quas tenet aequore denso 640 pigra palus Scythici patiens Maeotia plaustri et—quid plura moror? totos mea, nate, per ortus bella feres totoque urbes agitabis in orbe perdomitas; omnes redeant in castra triumphi. at uos, qui Latios signatis nomine fastos, 645 primus in Epirum Boreas agat; inde per arua Graiorum Macetumque nouas adquirite uires dum paci dat tempus hiemps.' sic fatur, et omnes iussa gerunt soluuntque cauas a litore puppes. at numquam patiens pacis longaeque quietis 650 armorum, nequid fatis mutare liceret, adsequitur generique premit uestigia Caesar. sufficerent aliis primo tot moenia cursu rapta, tot oppressae depulsis hostibus arces, ipsa, caput mundi, bellorum maxima merces, 655 Roma capi facilis; sed Caesar in omnia praeceps, nil actum credens cum quid superesset agendum, instat atrox et adhuc, quamuis possederit omnem Italiam, extremo sedeat quod litore Magnus, communem tamen esse dolet; nec rursus aperto 660 uult hostes errare freto, sed molibus undas obstruit et latum deiectis rupibus aequor. cedit in inmensum cassus labor; omnia pontus haurit saxa uorax montesque inmiscet harenis, ut, maris Aeolii medias si celsus in undas 665 depellatur Eryx, nullae tamen aequore rupes emineant, uel si conuolso uertice Gaurus decidat in fundum penitus stagnantis Auerni. ergo, ubi nulla uado tenuit sua pondera moles, tunc placuit caesis innectere uincula siluis 670 roboraque inmensis late religare catenis. talis fama canit tumidum super aequora Persen construxisse uias, multum cum pontibus ausis Europamque Asiae Sestonque admouit Abydo incessitque fretum rapidi super Hellesponti, 675 non Eurum Zephyrumque timens, cum uela ratisque in medium deferret Athon. sic ora profundi artantur casu nemorum; tunc aggere multo surgit opus longaeque tremunt super aequora turres. Pompeius tellure noua conpressa profundi 680 ora uidens curis animum mordacibus angit, ut reseret pelagus spargatque per aequora bellum. saepe Noto plenae tensisque rudentibus actae ipsa maris per claustra rates fastigia molis discussere salo spatiumque dedere carinis 685 tortaque per tenebras ualidis ballista lacertis multifidas iaculata faces. ut tempora tandem furtiuae placuere fugae, ne litora clamor nauticus exagitet neu bucina diuidat horas neu tuba praemonitos perducat ad aequora nautas 690 praecepit sociis. iam coeperat ultima Virgo Phoebum laturas ortu praecedere Chelas, cum tacitas soluere rates. non anchora uoces mouit, dum spissis auellitur uncus harenis; dum iuga curuantur mali dumque ardua pinus 695 erigitur, pauidi classis siluere magistri, strictaque pendentes deducunt carbasa nautae nec quatiunt ualidos, ne sibilet aura, rudentes. dux etiam uotis hoc te, Fortuna, precatur, quam retinere uetas, liceat sibi perdere saltem 700 Italiam. uix fata sinunt; nam murmure uasto inpulsum rostris sonuit mare, fluctuat unda, totque carinarum permixtis aequora sulcis <Eruta feruescunt litusque frementia pulsant.> 703a ergo hostes portis, quas omnis soluerat urbis cum fato conuersa fides, murisque recepti praecipiti cursu flexi per cornua portus ora petunt pelagusque dolent contingere classi. heu pudor, exigua est fugiens uictoria Magnus. angustus puppes mittebat in aequora limes artior Euboica, qua Chalcida uerberat, unda. 710 hic haesere rates geminae, classique paratae excepere manus, tractoque in litora bello hic primum rubuit ciuili sanguine Nereus, cetera classis abit summis spoliata carinis: ut, Pagasaea ratis peteret cum Phasidos undas, 715 Cyaneas tellus emisit in aequora cautes; rapta puppe minor subducta est montibus Argo uanaque percussit pontum Symplegas inanem et statura redit. iam Phoebum urguere monebat non idem Eoi color aetheris, albaque nondum 720 lux rubet et flammas propioribus eripit astris, et iam Plias hebet, flexi iam plaustra Bootae in faciem puri redeunt languentia caeli, maioresque latent stellae, calidumque refugit Lucifer ipse diem. pelagus iam, Magne, tenebas 725 non ea fata ferens quae cum super aequora toto praedonem sequerere mari: lassata triumphis desciuit Fortuna tuis. cum coniuge pulsus et natis totosque trahens in bella penates uadis adhuc ingens populis comitantibus exul. 730 quaeritur indignae sedes longinqua ruinae. non quia te superi patrio priuare sepulchro maluerint Phariae busto damnantur harenae: parcitur Hesperiae. procul hoc et in orbe remoto abscondat Fortuna nefas, Romanaque tellus 735 inmaculata sui seruetur sanguine Magni.

Liber 3

Propulit ut classem uelis cedentibus Auster incumbens mediumque rates mouere profundum, omnis in Ionios spectabat nauita fluctus: solus ab Hesperia non flexit lumina terra Magnus, dum patrios portus, dum litora numquam 5 ad uisus reditura suos tectumque cacumen nubibus et dubios cernit uanescere montis. inde soporifero cesserunt languida somno membra ducis; diri tum plena horroris imago uisa caput maestum per hiantis Iulia terras 10 tollere et accenso furialis stare sepulchro. 'sedibus Elysiis campoque expulsa piorum ad Stygias' inquit 'tenebras manesque nocentis post bellum ciuile trahor. uidi ipsa tenentis Eumenidas quaterent quas uestris lampadas armis; 15 praeparat innumeras puppes Acherontis adusti portitor; in multas laxantur Tartara poenas; uix operi cunctae dextra properante sorores sufficiunt, lassant rumpentis stamina Parcas. coniuge me laetos duxisti, Magne, triumphos: 20 fortuna est mutata toris, semperque potentis detrahere in cladem fato damnata maritos innupsit tepido paelex Cornelia busto. haereat illa tuis per bella per aequora signis, dum non securos liceat mihi rumpere somnos 25 et nullum uestro uacuum sit tempus amori sed teneat Caesarque dies et Iulia noctes. me non Lethaeae, coniunx, obliuia ripae inmemorem fecere tui, regesque silentum permisere sequi. ueniam te bella gerente 30 in medias acies. numquam tibi, Magne, per umbras perque meos manes genero non esse licebit; abscidis frustra ferro tua pignora: bellum te faciet ciuile meum.' sic fata refugit umbra per amplexus trepidi dilapsa mariti. 35 ille, dei quamuis cladem manesque minentur, maior in arma ruit certa cum mente malorum, et 'quid' ait 'uani terremur imagine uisus? aut nihil est sensus animis a morte relictum aut mors ipsa nihil.' Titan iam pronus in undas 40 ibat et igniferi tantum demerserat orbis quantum desse solet lunae, seu plena futura est seu iam plena fuit: tunc obtulit hospita tellus puppibus accessus faciles; legere rudentes et posito remis petierunt litora malo. 45 Caesar, ut emissas uenti rapuere carinas, absconditque fretum classes, et litore solus dux stetit Hesperio, non illum gloria pulsi laetificat Magni: queritur quod tuta per aequor terga ferant hostes. neque enim iam sufficit ulla 50 praecipiti fortuna uiro, nec uincere tanti, ut bellum differret, erat. tum pectore curas expulit armorum pacique intentus agebat quoque modo uanos populi conciret amores, gnarus et irarum causas et summa fauoris 55 annona momenta trahi. namque adserit urbes sola fames, emiturque metus, cum segne potentes uolgus alunt: nescit plebes ieiuna timere. Curio Sicanias transcendere iussus in urbes, qua mare tellurem subitis aut obruit undis 60 aut scidit, et medias fecit sibi litora terras: uis illic ingens pelagi, semperque laborant aequora ne rupti repetant confinia montes. bellaque Sardoas etiam sparguntur in oras. utraque frugiferis est insula nobilis aruis, 65 nec prius Hesperiam longinquis messibus ullae nec Romana magis conplerunt horrea terrae. ubere uix glaebae superat, cessantibus Austris cum medium nubes Borea cogente sub axem effusis magnum Libye tulit imbribus annum. 70 haec ubi sunt prouisa duci, tunc agmina uictor non armata trahens sed pacis habentia uoltum tecta petit patriae. pro, si remeasset in urbem Gallorum tantum populis Arctoque subacta, quam seriem rerum longa praemittere pompa, 75 quas potuit belli facies! ut uincula Rheno Oceanoque daret, celsos ut Gallia currus nobilis et flauis sequeretur mixta Britannis. perdidit o qualem uincendo plura triumphum! non illum laetis uadentem coetibus urbes 80 sed tacitae uidere metu, nec constitit usquam obuia turba duci. gaudet tamen esse timori tam magno populis et se non mallet amari. iamque et praecipitis superauerat Anxuris arces, et qua Pomptinas uia diuidit uda paludes, 85 qua sublime nemus, Scythicae qua regna Dianae, quaque iter est Latiis ad summam fascibus Albam; excelsa de rupe procul iam conspicit urbem Arctoi toto non uisam tempore belli miratusque suae sic fatur moenia Romae: 90 'tene, deum sedes, non ullo Marte coacti deseruere uiri? pro qua pugnabitur urbe? di melius, quod non Latias Eous in oras nunc furor incubuit nec iuncto Sarmata uelox Pannonio Dacisque Getes admixtus: habenti 95 tam pauidum tibi, Roma, ducem fortuna pepercit, quod bellum ciuile fuit.' sic fatur et urbem attonitam terrore subit. namque ignibus atris creditur, ut captae, rapturus moenia Romae sparsurusque deos. fuit haec mensura timoris: 100 uelle putant quodcumque potest. non omina festa, non fictas laeto uoces simulare tumultu, uix odisse uacat. Phoebea Palatia conplet turba patrum nullo cogendi iure senatus e latebris educta suis; non consule sacrae 105 fulserunt sedes, non, proxima lege potestas, praetor adest, uacuaeque loco cessere curules. omnia Caesar erat: priuatae curia uocis testis adest. sedere patres censere parati, si regnum, si templa sibi iugulumque senatus 110 exiliumque petat. melius, quod plura iubere erubuit quam Roma pati. tamen exit in iram, uiribus an possint obsistere iura, per unum Libertas experta uirum; pugnaxque Metellus, ut uidet ingenti Saturnia templa reuelli 115 mole, rapit gressus et Caesaris agmina rumpens ante fores nondum reseratae constitit aedis (usque adeo solus ferrum mortemque timere auri nescit amor, pereunt discrimine nullo amissae leges set, pars uilissima rerum, 120 certamen mouistis, opes), prohibensque rapina uictorem clara testatur uoce tribunus. 'non nisi per nostrum uobis percussa patebunt templa latus, nullasque feres nisi sanguine sacro sparsas, raptor, opes.

Liber 3 certe uiolata potestas 125 inuenit ista deos; Crassumque in bella secutae saeua tribuniciae uouerunt proelia dirae. detege iam ferrum; neque enim tibi turba uerenda est spectatrix scelerum: deserta stamus in urbe. non feret e nostro sceleratus praemia miles: 130 sunt quos prosternas populi, quae moenia dones. pacis ad exutae spolium non cogit egestas: bellum, Caesar, habes.' his magnam uictor in iram uocibus accensus 'uanam spem mortis honestae concipis: haud' inquit 'iugulo se polluet isto 135 nostra, Metelle, manus; dignum te Caesaris ira nullus honor faciet. te uindice tuta relicta est libertas? non usque adeo permiscuit imis longus summa dies ut non, si uoce Metelli seruantur leges, malint a Caesare tolli.' 140 dixerat, et nondum foribus cedente tribuno acrior ira subit: saeuos circumspicit enses oblitus simulare togam; cum Cotta Metellum conpulit audaci nimium desistere coepto. 'libertas' inquit 'populi quem regna coercent 145 libertate perit; cuius seruaueris umbram, si quidquid iubeare uelis. tot rebus iniquis paruimus uicti; uenia est haec sola pudoris degenerisque metus, nullam potuisse negari. ocius auertat diri mala semina belli. 150 damna mouent populos siquos sua iura tuentur: non sibi sed domino grauis est quae seruit egestas.' protinus abducto patuerunt templa Metello. tunc rupes Tarpeia sonat magnoque reclusas testatur stridore fores; tum conditus imo 155 eruitur templo multis non tactus ab annis Romani census populi, quem Punica bella, quem dederat Perses, quem uicti praeda Philippi, quod tibi, Roma, fuga llus trepidante reliquit, quo te Fabricius regi non uendidit auro, 160 quidquid parcorum mores seruastis auorum, quod dites Asiae populi misere tributum uictorique dedit Minoia Creta Metello, quod Cato longinqua uexit super aequora Cypro. tunc Orientis opes captorumque ultima regum 165 quae Pompeianis praelata est gaza triumphis egeritur; tristi spoliantur templa rapina, pauperiorque fuit tum primum Caesare Roma. interea totum Magni fortuna per orbem secum casuras in proelia mouerat urbes. 170 proxima uicino uires dat Graecia bello. Phocaicas Amphissa manus scopulosaque Cirrha Parnasosque iugo misit desertus utroque. Boeoti coiere duces, quos inpiger ambit fatidica Cephisos aqua Cadmeaque Dirce, 175 Pisaeaeque manus populisque per aequora mittens Sicaniis Alpheos aquas. tum Maenala liquit Arcas et Herculeam miles Trachinius Oeten. Thesproti Dryopesque ruunt, quercusque silentis Chaonio ueteres liquerunt uertice Selloe. 180 exhausit totas quamuis dilectus Athenas, exiguae Phoebea tenent naualia puppes tresque petunt ueram credi Salamina carinae. iam dilecta Ioui centenis uenit in arma Creta uetus populis Cnososque agitare pharetras 185 docta nec Eois peior Gortyna sagittis; tunc qui Dardaniam tenet Oricon et uagus altis dispersus siluis Athaman et nomine prisco Encheliae uersi testantes funera Cadmi, Colchis et Hadriaca spumans Apsyrtos in unda; 190 Penei qui rura colunt, quorumque labore Thessalus Haemoniam uomer proscindit Iolcon. inde lacessitum primo mare, cum rudis Argo miscuit ignotas temerato litore gentes primaque cum uentis pelagique furentibus undis 195 conposuit mortale genus, fatisque per illam accessit mors una ratem. tum linquitur Haemus Thracius et populum Pholoe mentita biformem. deseritur Strymon tepido committere Nilo Bistonias consuetus aues et barbara Cone, 200 Sarmaticas ubi perdit aquas sparsamque profundo multifidi Peucen unum caput adluit Histri, Mysiaque et gelido tellus perfusa Caico Idalis et nimium glaebis exilis Arisbe, quique colunt Pitanen, et quae tua munera, Pallas, 205 lugent damnatae Phoebo uictore Celaenae, qua celer et rectis descendens Marsya ripis errantem Maeandron adit mixtusque refertur, passaque ab auriferis tellus exire metallis Pactolon, qua culta secat non uilior Hermus. 210 Iliacae quoque signa manus perituraque castra ominibus petiere suis, nec fabula Troiae continuit Phrygiique ferens se Caesar Iuli. accedunt Syriae populi; desertus Orontes et felix, sic fama, Ninos, uentosa Damascos 215 Gazaque et arbusto palmarum diues Idume et Tyros in stabilis pretiosaque murice Sidon. has ad bella rates non flexo limite ponti certior haud ullis duxit Cynosura carinis. (Phoenices primi, famae si creditur, ausi 220 mansuram rudibus uocem signare figuris: nondum flumineas Memphis contexere biblos nouerat, et saxis tantum uolucresque feraeque sculptaque seruabant magicas animalia linguas.) deseritur Taurique nemus Perseaque Tarsos 225 Coryciumque patens exesis rupibus antrum; Mallos et extremae resonant naualibus Aegae, itque Cilix iusta iam non pirata carina. mouit et Eoos bellorum fama recessus, qua colitur Ganges, toto qui solus in orbe 230 ostia nascenti contraria soluere Phoebo audet et aduersum fluctus inpellit in Eurum, hic ubi Pellaeus post Tethyos aequora ductor constitit et magno uinci se fassus ab orbe est; quaque ferens rapidum diuiso gurgite fontem 235 uastis Indus aquis mixtum non sentit Hydaspen; quique bibunt tenera dulcis ab harundine sucos, et qui tinguentes croceo medicamine crinem fluxa coloratis astringunt carbasa gemmis, quique suas struxere pyras uiuique calentis 240 conscendere rogos. pro, quanta est gloria genti iniecisse manum fatis uitaque repletos quod superest donasse deis! uenere feroces Cappadoces, duri populus non cultor Amani, Armeniusque tenens uoluentem saxa Niphaten.

Liber 3

245 aethera tangentis siluas liquere Choatrae. ignotum uobis, Arabes, uenistis in orbem umbras mirati nemorum non ire sinistras. tum furor extremos mouit Romanus Orestas Carmanosque duces, quorum iam flexus in Austrum 250 aether non totam mergi tamen aspicit Arcton lucet et exigua uelox ibi nocte Bootes, Aethiopumque solum, quod non premeretur ab ulla signiferi regione poli, nisi poplite lapso ultima curuati procederet ungula Tauri, 255 quaque caput rapido tollit cum Tigride magnus Euphrates, quos non diuersis fontibus edit Persis, et incertum, tellus si misceat amnes, quod potius sit nomen aquis. sed sparsus in agros fertilis Euphrates Phariae uice fungitur undae; 260 at Tigrim subito tellus absorbet hiatu occultosque tegit cursus rursusque renatum fonte nouo flumen pelagi non abnegat undis. inter Caesareas acies diuersaque signa pugnaces dubium Parthi tenuere fauorem 265 contenti fecisse duos. tinxere sagittas errantes Scythiae populi, quos gurgite Bactros includit gelido uastisque Hyrcania siluis; hinc Lacedaemonii, moto gens aspera freno, Heniochi saeuisque adfinis Sarmata Moschis; 270 Colchorum qua rura secat ditissima Phasis, qua Croeso fatalis Halys, qua uertice lapsus Riphaeo Tanais diuersi nomina mundi inposuit ripis Asiaeque et terminus idem Europae, mediae dirimens confinia terrae, 275 nunc hunc nunc illum, qua flectitur, ampliat orbem; quaque, fretum torrens, Maeotidos egerit undas Pontus, et Herculeis aufertur gloria metis, Oceanumque negant solas admittere Gadis; hinc Essedoniae gentes auroque ligatas 280 substringens Arimaspe comas; hinc fortis Arius longaque Sarmatici soluens ieiunia belli Massagetes, quo fugit, equo uolucresque Geloni. non, cum Memnoniis deducens agmina regnis Cyrus et effusis numerato milite telis 285 descendit Perses, fraternique ultor amoris aequora cum tantis percussit classibus, unum tot reges habuere ducem, coiere nec umquam tam uariae cultu gentes, tam dissona uolgi ora. tot inmensae comites missura ruinae 290 exciuit populos et dignas funere Magni exequias Fortuna dedit. non corniger Hammon mittere Marmaricas cessauit in arma cateruas, quidquid ab occiduis Libye patet arida Mauris usque Paraetonias Eoa ad litora Syrtis. 295 acciperet felix ne non semel omnia Caesar, uincendum pariter Pharsalia praestitit orbem. ille ubi deseruit trepidantis moenia Romae agmine nubiferam rapto super euolat Alpem; cumque alii famae populi terrore pauerent 300 Phocais in dubiis ausa est seruare iuuentus non Graia leuitate fidem signataque iura, et causas, non fata, sequi. tamen ante furorem indomitum duramque uiri deflectere mentem pacifico sermone parant hostemque propinquum 305 orant Cecropiae praelata fronde Mineruae. 'semper in externis populo communia uestro Massiliam bellis testatur fata tulisse conprensa est Latiis quaecumque annalibus aetas. et nunc, ignoto siquos petis orbe triumphos, 310 accipe deuotas externa in proelia dextras. at, si funestas acies, si dira paratis proelia discordes, lacrimas ciuilibus armis secretumque damus. tractentur uolnera nulla sacra manu. si caelicolis furor arma dedisset 315 aut si terrigenae temptarent astra gigantes, non tamen auderet pietas humana uel armis uel uotis prodesse Ioui, sortisque deorum ignarum mortale genus per fulmina tantum sciret adhuc caelo solum regnare Tonantem. 320 adde quod innumerae concurrunt undique gentes, nec sic horret iners scelerum contagia mundus ut gladiis egeant ciuilia bella coactis. sit mens ista quidem cunctis, ut uestra recusent fata, nec haec alius committat proelia miles. 325 cui non conspecto languebit dextra parente telaque diuersi prohibebunt spargere fratres? finis adest elerum, si non committitis ullis arma quibus fas est. nobis haec summa precandi: terribilis aquilas infestaque signa relinquas 330 urbe procul nostrisque uelis te credere muris excludique sinas admisso Caesare bellum. sit locus exceptus sceleri, Magnoque tibique tutus, ut, inuictae fatum si consulat urbi, foedera si placeant, sit quo ueniatis inermes. 335 uel, cum tanta uocent discrimina Martis Hiberi, quid rapidum deflectis iter? non pondera rerum nec momenta sumus, numquam felicibus armis usa manus, patriae primis a sedibus exul, et post translatas exustae Phocidos arces 340 moenibus exiguis alieno in litore tuti, inlustrat quos sola fides. si claudere muros obsidione paras et ui perfringere portas, excepisse faces tectis et tela parati, undarum raptos auersis fontibus haustus 345 quaerere et effossam sitientes lambere terram et, desit si larga Ceres, tunc horrida cerni foedaque contingi maculato attingere morsu. nec pauet hic populus pro libertate subire obsessum Poeno gessit quae Marte Saguntum. 350 pectoribus rapti matrum frustraque trahentes ubera sicca fame medios mittentur in ignis uxor et a caro poscet sibi fata marito, uolnera miscebunt fratres bellumque coacti hoc potius ciuile gerent.' sic Graia iuuentus 355 finierat, cum turbato iam prodita uoltu ira ducis tandem testata est uoce dolorem. 'uana mouet Graios nostri fiducia cursus. quamuis Hesperium mundi properemus ad axem Massiliam delere uacat. gaudete, cohortes: 360 obuia praebentur fatorum munere bella. uentus ut amittit uires, nisi robore densae occurrunt siluae, spatio diffusus inani, utque perit magnus nullis obstantibus ignis, sic hostes mihi desse nocet, damnumque putamus 365 armorum, nisi qui uinci potuere rebellant. sed, si solus eam dimissis degener armis, tunc mihi tecta patent. iam non excludere tantum, inclusisse uolunt. at enim contagia belli dira fugant.

Liber 3 dabitis poenas pro pace petita, 370 et nihil esse meo discetis tutius aeuo quam duce me bellum.' sic postquam fatus, ad urbem haud trepidam conuertit iter; cum moenia clausa conspicit et densa iuuenum uallata corona. haut procul a muris tumulus surgentis in altum 375 telluris paruum diffuso uertice campum explicat: haec patiens longo munimine cingi uisa duci rupes tutisque aptissima castris. proxima pars urbis celsam consurgit in arcem par tumulo, mediisque sedent conuallibus arua. 380 tunc res inmenso placuit statura labore, aggere diuersos uasto committere colles. sed prius, ut totam, qua terra cingitur, urbem clauderet, a summis perduxit ad aequora castris longum Caesar opus, fontesque et pabula campi 385 amplexus fossa densas tollentia pinnas caespitibus crudaque extruxit bracchia terra. iam satis hoc Graiae memorandum contigit urbi aeternumque decus, quod non inpulsa nec ipso strata metu tenuit flagrantis in omnia belli 390 praecipitem cursum, raptisque a Caesare cunctis uincitur una mora. quantum est quod fata tenentur quodque uirum toti properans inponere mundo hos perdit Fortuna dies! tunc omnia late procumbunt nemora et spoliantur robore siluae, 395 ut, cum terra leuis mediam uirgultaque molem suspendant, structa laterum conpage ligatam artet humum, pressus ne cedat turribus agger. lucus erat longo numquam uiolatus ab aeuo obscurum cingens conexis aera ramis 400 et gelidas alte summotis solibus umbras. hunc non ruricolae Panes nemorumque potentes Siluani Nymphaeque tenent, sed barbara ritu sacra deum; structae diris altaribus arae omnisque humanis lustrata cruoribus arbor. 405 siqua fidem meruit superos mirata uetustas, illis et uolucres metuunt insistere ramis et lustris recubare ferae; nec uentus in illas incubuit siluas excussaque nubibus atris fulgura: non ulli frondem praebentibus aurae 410 arboribus suus horror inest. tum plurima nigris fontibus unda cadit, simulacraque maesta deorum arte carent caesisque extant informia truncis. ipse situs putrique facit iam robore pallor attonitos; non uolgatis sacrata figuris 415 numina sic metuunt: tantum terroribus addit, quos timeant, non nosse, deos. iam fama ferebat saepe cauas motu terrae mugire cauernas, et procumbentis iterum consurgere taxos, et non ardentis fulgere incendia siluae, 420 roboraque amplexos circum fluxisse dracones. non illum cultu populi propiore frequentant sed cessere deis. medio cum Phoebus in axe est aut caelum nox atra tenet, pauet ipse sacerdos accessus dominumque timet deprendere luci. 425 hanc iubet inmisso siluam procumbere ferro; nam uicina operi belloque intacta priore inter nudatos stabat densissima montis. sed fortes tremuere manus, motique uerenda maiestate loci, si robora sacra ferirent, 430 in sua credebant redituras membra securis. inplicitas magno Caesar torpore cohortes ut uidit, primus raptam librare bipennem ausus et aeriam ferro proscindere quercum effatur merso uiolata in robora ferro 435 'iam nequis uestrum dubitet subuertere siluam credite me fecisse nefas'. tum paruit omnis imperiis non sublato secura pauore turba, sed expensa superorum et Caesaris ira. procumbunt orni, nodosa inpellitur ilex, 440 siluaque Dodones et fluctibus aptior alnus et non plebeios luctus testata cupressus tum primum posuere comas et fronde carentes admisere diem, propulsaque robore denso sustinuit se silua cadens. gemuere uidentes 445 Gallorum populi, muris sed clausa iuuentus exultat; quis enim laesos inpune putaret esse deos? seruat multos fortuna nocentis et tantum miseris irasci numina possunt. utque satis caesi nemoris, quaesita per agros 450 plaustra ferunt, curuoque soli cessantis aratro agricolae raptis annum fleuere iuuencis. dux tamen inpatiens haesuri ad moenia Martis uersus ad Hispanas acies extremaque mundi iussit bella geri. stellatis axibus agger 455 erigitur geminasque aequantis moenia turris accipit; hae nullo fixerunt robore terram sed per iter longum causa repsere latenti. cum tantum nutaret onus, telluris inanis concussisse sinus quaerentem erumpere uentum 460 credidit et muros mirata est stare iuuentus. illinc tela cadunt excelsas urbis in arces. sed maior Graio Romana in corpora ferro uis inerat. neque enim solis excussa lacertis lancea, sed tenso ballistae turbine rapta, 465 haut unum contenta latus transire quiescit, sed pandens perque arma uiam perque ossa relicta morte fugit: superest telo post uolnera cursus. at saxum quotiens ingenti uerberis actu excutitur, qualis rupes quam uertice montis 470 abscidit inpulsu uentorum adiuta uetustas, frangit cuncta ruens, nec tantum corpora pressa exanimat, totos cum sanguine dissipat artus. ut tamen hostiles densa testudine muros tecta subit uirtus, armisque innexa priores 475 arma ferunt, galeamque extensus protegit umbo, quae prius ex longo nocuerunt missa recessu iam post terga cadunt.

Liber 3 nec Grais flectere iactum aut facilis labor est longinqua ad tela parati tormenti mutare modum; sed pondere solo 480 contenti nudis euoluunt saxa lacertis. dum fuit armorum series, ut grandine tecta innocua percussa sonant, sic omnia tela respuit; at postquam uirtus incerta uirorum perpetuam rupit defesso milite cratem 485 singula continuis cesserunt ictibus arma. tunc adoperta leui procedit uinea terra, sub cuius pluteis et tecta fronte latentes moliri nunc iam parant et uertere ferro moenia; nunc aries suspenso fortior ictu 490 incussus densi conpagem soluere muri temptat et inpositis unum subducere saxis. sed super et flammis et magnae fragmine molis et sudibus crebris et adusti roboris ictu percussae cedunt crates, frustraque labore 495 exhausto fessus repetit tentoria miles. summa fuit Grais, starent ut moenia, uoti: ultro acies inferre parant, armisque coruscas nocturni texere faces, audaxque iuuentus erupit. non hasta uiris, non letifer arcus, 500 telum flamma fuit, rapiensque incendia uentus per Romana tulit celeri munimina cursu. nec, quamuis uiridi luctetur robore, lentas ignis agit uires, taeda sed raptus ab omni consequitur nigri spatiosa uolumina fumi, 505 nec solum siluas sed saxa ingentia soluit, et crudae putri fluxerunt puluere cautes. procubuit maiorque iacens apparuit agger. spes uictis telluris abit, placuitque profundo fortunam temptare maris. non robore picto 510 ornatas decuit fulgens tutela carinas, sed rudis et qualis procumbit montibus arbor conseritur, stabilis naualibus area bellis. et iam turrigeram Bruti comitata carinam uenerat in fluctus Rhodani cum gurgite classis 515 Stoechados arua tenens. nec non et Graia iuuentus omne suum fatis uoluit committere robur grandaeuosque senes mixtis armauit ephebis. accepit non sola uiros, quae stabat in undis, classis: et emeritas repetunt naualibus alnos. 520 ut matutinos spargens super aequora Phoebus fregit aquis radios et liber nubibus aether et posito Borea pacemque tenentibus Austris seruatum bello iacuit mare, mouit ab omni quisque suam statione ratem, paribusque lacertis 525 Caesaris hinc puppes, hinc Graio remige classis tollitur: inpulsae tonsis tremuere carinae crebraque sublimes conuellunt uerbera puppes. cornua Romanae classis ualidaeque triremes quasque quater surgens extructi remigis ordo 530 commouet et plures quae mergunt aequore pinus multiplices cinxere rates. hoc robur aperto oppositum pelago: lunata classe recedunt ordine contentae gemino creuisse Liburnae. celsior at cunctis Bruti praetoria puppis 535 uerberibus senis agitur molemque profundo inuehit et summis longe petit aequora remis. ut tantum medii fuerat maris, utraque classis quod semel excussis posset transcurrere tonsis, innumerae uasto miscentur in aethere uoces, 540 remorumque sonus premitur clamore, nec ullae audiri potuere tubae. tum caerula uerrunt atque in transtra cadunt et remis pectora pulsant. ut primum rostris crepuerunt obuia rostra, in puppem rediere rates, emissaque tela 545 aera texerunt uacuumque cadentia pontum. et iam diductis extendunt cornua proris diuersaeque rates laxata classe receptae. ut, quotiens aestus Zephyris Eurisque repugnat, huc abeunt fluctus, illo mare, sic, ubi puppes 550 sulcato uarios duxerunt gurgite tractus, quod tulit illa ratis remis, haec rettulit aequor. sed Grais habiles pugnamque lacessere pinus et temptare fugam nec longo frangere gyro cursum nec tarde flectenti cedere clauo; 555 at Romana ratis stabilem praebere carinam certior et terrae similem bellantibus usum. tunc in signifera residenti puppe magistro Brutus ait 'paterisne acies errare profundo artibus et certas pelagi? iam consere bellum, 560 Phocaicis medias rostris oppone carinas.' paruit, obliquas et praebuit hostibus alnos. tum quaecumque ratis temptauit robora Bruti ictu uicta suo percussae capta cohaesit; ast alias manicaeque ligant teretesque catenae, 565 seque tenent remis: tecto stetit aequore bellum. iam non excussis torquentur tela lacertis nec longinqua cadunt iaculato uolnera ferro, miscenturque manus. nauali plurima bello ensis agit. stat quisque suae de robore puppis 570 pronus in aduersos ictus, nullique perempti in ratibus cecidere suis. cruor altus in unda spumat, et obducti concreto sanguine fluctus. et, quas inmissi traxerunt uincula ferri, has prohibent iungi conferta cadauera puppes.

Liber 3

M. ANNAEI LVCANI BELLI CIVILIS LIBER TERTIVS

575 semianimes alii uastum subiere profundum hauseruntque suo permixtum sanguine pontum; hi luctantem animam lenta cum morte trahentes fractarum subita ratium periere ruina. inrita tela suas peragunt in gurgite caedes, 580 et quodcumque cadit frustrato pondere ferrum exceptum mediis inuenit uolnus in undis. Phocaicis Romana ratis uallata carinis robore diducto dextrum laeuumque tuetur aequo Marte latus; cuius dum pugnat ab alta 585 puppe Catus Graiumque audax aplustre retentat, terga simul pariter missis et pectora telis transigitur: medio concurrit corpore ferrum, et stetit incertus, flueret quo uolnere, sanguis, donec utrasque simul largus cruor expulit hastas 590 diuisitque animam sparsitque in uolnera letum. derigit huc puppem miseri quoque dextra Telonis, qua nullam melius pelago turbante carinae audiuere manum, nec lux est notior ulli crastina, seu Phoebum uideat seu cornua lunae, 595 semper uenturis conponere carbasa uentis. hic Latiae rostro conpagem ruperat alni, pila sed in medium uenere trementia pectus auertitque ratem morientis dextra magistri. dum cupit in sociam Gyareus erepere puppem, 600 excipit inmissum suspensa per ilia ferrum adfixusque rati telo retinente pependit. stant gemini fratres, fecundae gloria matris, quos eadem uariis genuerunt uiscera fatis: discreuit mors saeua uiros, unumque relictum 605 agnorunt miseri sublato errore parentes, aeternis causam lacrimis; tenet ille dolorem semper et amissum fratrem lugentibus offert. quorum alter mixtis obliquo pectine remis ausus Romanae Graia de puppe carinae 610 iniectare manum; sed eam grauis insuper ictus amputat; illa tamen nisu, quo prenderat, haesit deriguitque tenens strictis inmortua neruis. creuit in aduersis uirtus: plus nobilis irae truncus habet fortique instaurat proelia laeua 615 rapturusque suam procumbit in aequora dextram. haec quoque cum toto manus est abscisa lacerto. iam clipeo telisque carens, non conditus ima puppe sed expositus fraternaque pectore nudo arma tegens, crebra confixus cuspide perstat 620 telaque multorum leto casura suorum emerita iam morte tenet. tum uolnere multo effugientem animam lassos collegit in artus membraque contendit toto, quicumque manebat, sanguine et hostilem defectis robore neruis 625 insiluit solo nociturus pondere puppem. strage uirum cumulata ratis multoque cruore plena per obliquum crebros latus accipit ictus et, postquam ruptis pelagus conpagibus hausit, ad summos repleta foros descendit in undas 630 uicinum inuoluens contorto uertice pontum. aequora discedunt mersa diducta carina inque locum puppis cecidit mare. multaque ponto praebuit ille dies uarii miracula fati. ferrea dum puppi rapidos manus inserit uncos 635 adfixit Lycidan. mersus foret ille profundo, sed prohibent socii suspensaque crura retentant. scinditur auolsus, nec, sicut uolnere, sanguis emicuit lentus: ruptis cadit undique uenis, discursusque animae diuersa in membra meantis 640 interceptus aquis. nullius uita perempti est tanta dimissa uia. pars ultima trunci tradidit in letum uacuos uitalibus artus; at tumidus qua pulmo iacet, qua uiscera feruent, haeserunt ibi fata diu, luctataque multum 645 hac cum parte uiri uix omnia membra tulerunt. dum nimium pugnax unius turba carinae incumbit prono lateri uacuamque relinquit, qua caret hoste, ratem, congesto pondere puppis uersa caua texit pelagus nautasque carina, 650 bracchia nec licuit uasto iactare profundo sed clauso periere mari. tunc unica diri conspecta est leti facies, cum forte natantem diuersae rostris iuuenem fixere carinae. discessit medium tam uastos pectus ad ictus, 655 nec prohibere ualent obtritis ossibus artus quo minus aera sonent; eliso uentre per ora eiectat saniem permixtus uiscere sanguis. postquam inhibent remis puppes ac rostra reducunt, deiectum in pelagus perfosso pectore corpus 660 uolneribus transmisit aquas. pars maxima turbae naufraga iactatis morti obluctata lacertis puppis ad auxilium sociae concurrit; at illis, robora cum uetitis prensarent altius ulnis nutaretque ratis populo peritura recepto, 665 inpia turba super medios ferit ense lacertos. bracchia linquentes Graia pendentia puppe a manibus cecidere suis: non amplius undae sustinuere graues in summo gurgite truncos. iamque omni fusis nudato milite telis 670 inuenit arma furor: remum contorsit in hostem alter, at hi totum ualidis aplustre lacertis auolsasque rotant expulso remige sedes. in pugnam fregere rates. sidentia pessum corpora caesa tenent spoliantque cadauera ferro. 675 multi inopes teli iaculum letale reuolsum uolneribus traxere suis et uiscera laeua oppressere manu, ualidos dum praebeat ictus sanguis et, hostilem cum torserit, exeat, hastam. nulla tamen plures hoc edidit aequore clades 680 quam pelago diuersa lues. nam pinguibus ignis adfixus taedis et tecto sulpure uiuax spargitur; at faciles praebere alimenta carinae nunc pice, nunc liquida rapuere incendia cera. nec flammas superant undae, sparsisque per aequor 685 iam ratibus fragmenta ferus sibi uindicat ignis. hic recipit fluctus, extinguat ut aequore flammas, hi, ne mergantur, tabulis ardentibus haerent. mille modos inter leti mors una timori est qua coepere mori. nec cessat naufraga uirtus: 690 tela legunt deiecta mari ratibusque ministrant incertasque manus ictu languente per undas exercent; nunc, rara datur si copia ferri, utuntur pelago: saeuus conplectitur hostem hostis, et inplicitis gaudent subsidere membris 695 mergentesque mori. pugna fuit unus in illa eximius Phoceus animam seruare sub undis scrutarique fretum, siquid mersisset harenis, et nimis adfixos unci conuellere morsus, adductum quotiens non senserat anchora funem. 700 hic, ubi conprensum penitus deduxerat hostem, uictor et incolumis summas remeabat in undas; sed, se per uacuos credit dum surgere fluctus, puppibus occurrit tandemque sub aequore mansit. hi super hostiles iecerunt bracchia remos 705 et ratium tenuere fugam. non perdere letum maxima cura fuit: multus sua uolnera puppi adfixit moriens et rostris abstulit ictus. stantem sublimi Tyrrhenum culmine prorae Lygdamus excussa Balearis tortor habenae 710 glande petens solido fregit caua tempora plumbo. sedibus expulsi, postquam cruor omnia rupit uincula, procurrunt oculi; stat lumine rapto attonitus mortisque illas putat esse tenebras. at postquam membris sensit constare uigorem 715 'uos', ait 'o socii, sicut tormenta soletis, me quoque mittendis rectum conponite telis. egere quod superest animae, Tyrrhene, per omnis bellorum casus. ingentem militis usum hoc habet ex magna defunctum parte cadauer: 720 uiuentis feriere loco.' sic fatus in hostem caeca tela manu sed non tamen inrita mittit. excipit haec iuuenis generosi sanguinis Argus qua iam non medius descendit in ilia uenter, adiuuitque suo procumbens pondere ferrum. 725 stabat diuersa uictae iam parte carinae infelix Argi genitor, non ille iuuentae tempore Phocaicis ulli cessurus in armis: uictum aeuo robur cecidit, fessusque senecta exemplum, non miles erat; qui funere uiso 730 saepe cadens longae senior per transtra carinae peruenit ad puppim spirantisque inuenit artus. non lacrimae cecidere genis, non pectora tundit, distentis toto riguit sed corpore palmis. nox subit atque oculos uastae obduxere tenebrae, 735 et miserum cernens agnoscere desinit Argum. ille caput labens et iam languentia colla uiso patre leuat; uox faucis nulla solutas prosequitur, tacito tantum petit oscula uoltu inuitatque patris claudenda ad lumina dextram. 740 ut torpore senex caruit uiresque cruentus coepit habere dolor, 'non perdam tempora' dixit 'a saeuis permissa deis, iugulumque senilem confodiam. ueniam misero concede parenti, Arge, quod amplexus, extrema quod oscula fugi. 745 nondum destituit calidus tua uolnera sanguis, semianimisque iaces et adhuc potes esse superstes.' sic fatus, quamuis capulum per uiscera missi polluerit gladii, tamen alta sub aequora tendit praecipiti saltu: letum praecedere nati 750 festinantem animam morti non credidit uni. inclinant iam fata ducum, nec iam amplius anceps belli casus erat. Graiae pars maxima classis mergitur, ast aliae mutato remige puppes uictores uexere suos; naualia paucae 755 praecipiti tenuere fuga. quis in urbe parentum fletus erat, quanti matrum per litora planctus! coniunx saepe sui confusis uoltibus unda credidit ora uiri Romanum amplexa cadauer, accensisque rogis miseri de corpore trunco 760 certauere patres. at Brutus in aequore uictor primus Caesareis pelagi decus addidit armis.

Liber 4

At procul extremis terrarum Caesar in oris Martem saeuus agit non multa caede nocentem maxima sed fati ducibus momenta daturum. iure pari rector castris Afranius illis ac Petreius erat; concordia duxit in aequas 5 imperium commune uices, tutelaque ualli peruigil alterno paret custodia signo. his praeter Latias acies erat inpiger Astur Vettonesque leues profugique a gente uetusta Gallorum Celtae miscentes nomen Hiberis. 10 colle tumet modico lenique excreuit in altum pingue solum tumulo; super hunc fundata uetusta surgit Ilerda manu; placidis praelabitur undis Hesperios inter Sicoris non ultimus amnis, saxeus ingenti quem pons amplectitur arcu 15 hibernas passurus aquas. at proxima rupes signa tenet Magni, nec Caesar colle minore castra leuat; medius dirimit tentoria gurges. explicat hinc tellus campos effusa patentis uix oculo prendente modum, camposque coerces, 20 Cinga rapax, uetitus fluctus et litora cursu Oceani pepulisse tuo; nam gurgite mixto qui praestat terris aufert tibi nomen Hiberus. prima dies belli cessauit Marte cruento spectandasque ducum uires numerosaque signa 25 exposuit. piguit sceleris; pudor arma furentum continuit, patriaeque et ruptis legibus unum donauere diem; prono cum Caesar Olympo in noctem subita circumdedit agmina fossa, dum primae perstant acies, hostemque fefellit 30 et prope consertis obduxit castra maniplis. luce noua collem subito conscendere cursu, qui medius tutam castris dirimebat Ilerdam, imperat. huc hostem pariter terrorque pudorque inpulit, et rapto tumulum prior agmine cepit. 35 his uirtus ferrumque locum promittit, at illis ipse locus. miles rupes oneratus in altas nititur, aduersoque acies in monte supina haeret et in tergum casura umbone sequentis erigitur. nulli telum uibrare uacauit, 40 dum labat et fixo firmat uestigia pilo, dum scopulos stirpesque tenent atque hoste relicto caedunt ense uiam. uidit lapsura ruina agmina dux equitemque iubet succedere bello munitumque latus laeuo praeducere gyro. 45 sic pedes ex facili nulloque urguente receptus, inritus et uictor subducto Marte pependit. hactenus armorum discrimina: cetera bello fata dedit uariis incertus motibus aer. pigro bruma gelu siccisque Aquilonibus haerens 50 aethere constricto pluuias in nube tenebat. urebant montana niues camposque iacentis non duraturae conspecto sole pruinae, atque omnis propior mergenti sidera caelo aruerat tellus hiberno dura sereno. 55 sed postquam uernus calidum Titana recepit sidera respiciens delapsae portitor Helles, atque iterum aequatis ad iustae pondera Librae temporibus uicere dies, tum sole relicto Cynthia, quo primum cornu dubitanda refulsit, 60 exclusit Borean flammasque accepit in Euro. ille suo nubes quascumque inuenit in axe torsit in occiduum Nabataeis flatibus orbem, et quas sentit Arabs et quas Gangetica tellus exhalat nebulas, quidquid concrescere primus 65 sol patitur, quidquid caeli fuscator Eoi inpulerat Corus, quidquid defenderat Indos. incendere diem nubes oriente remotae nec medio potuere graues incumbere mundo sed nimbos rapuere fuga. uacat imbribus Arctos 70 et Notos, in solam Calpen fluit umidus aer. hic, ubi iam Zephyri fines, et summus Olympi cardo tenet Tethyn, uetitae transcurrere densos inuoluere globos, congestumque aeris atri uix recipit spatium quod separat aethere terram. 75 iamque polo pressae largos densantur in imbres spissataeque fluunt; nec seruant fulmina flammas quamuis crebra micent: extinguunt fulgura nimbi. hinc inperfecto conplectitur aera gyro arcus uix ulla uariatus luce colorem 80 Oceanumque bibit raptosque ad nubila fluctus pertulit et caelo defusum reddidit aequor. iamque Pyrenaeae, quas numquam soluere Titan eualuit, fluxere niues, fractoque madescunt saxa gelu. tum quae solitis e fontibus exit 85 non habet unda uias, tam largas alueus omnis a ripis accepit aquas. iam naufraga campo Caesaris arma natant, inpulsaque gurgite multo castra labant; alto restagnant flumina uallo. non pecorum raptus faciles, non pabula mersi 90 ulla ferunt sulci; tectarum errore uiarum fallitur occultis sparsus populator in agris. iamque comes semper magnorum prima malorum saeua fames aderat, nulloque obsessus ab hoste miles eget: toto censu non prodigus emit 95 exiguam Cererem. pro lucri pallida tabes! non dest prolato ieiunus uenditor auro. iam tumuli collesque latent, iam flumina cuncta condidit una palus uastaque uoragine mersit, absorpsit penitus rupes ac tecta ferarum 100 detulit atque ipsas hausit, subitisque frementis uerticibus contorsit aquas et reppulit aestus fortior Oceani. nec Phoebum surgere sentit nox subtexta polo: rerum discrimina miscet deformis caeli facies iunctaeque tenebrae. 105 sic mundi pars ima iacet, quam zona niualis perpetuaeque premunt hiemes: non sidera caelo ulla uidet, sterili non quicquam frigore gignit sed glacie medios signorum temperat ignes. sic, o summe parens mundi, sic, sorte secunda 110 aequorei rector, facias, Neptune tridentis, et tu perpetuis inpendas aera nimbis, tu remeare uetes quoscumque emiseris aestus. non habeant amnes decliuem ad litora cursum sed pelagi referantur aquis, concussaque tellus 115 laxet iter fluuiis: hos campos Rhenus inundet, hos Rhodanus; uastos obliquent flumina fontes. Riphaeas huc solue niues, huc stagna lacusque et pigras, ubicumque iacent, effunde paludes et miseras bellis ciuilibus eripe terras. 120 sed paruo Fortuna uiri contenta pauore plena redit, solitoque magis fauere secundi et ueniam meruere dei.

Liber 4 iam rarior aer, et par Phoebus aquis densas in uellera nubes sparserat, et noctes uentura luce rubebant, 125 seruatoque loco rerum discessit ab astris umor, et ima petit quidquid pendebat aquarum. tollere silua comas, stagnis emergere colles incipiunt uisoque die durescere ualles. utque habuit ripas Sicoris camposque reliquit 130 primum cana salix madefacto uimine paruam texitur in puppem caesoque inducta iuuenco uectoris patiens tumidum super emicat amnem. sic Venetus stagnante Pado fusoque Britannus nauigat Oceano; sic, cum tenet omnia Nilus, 135 conseritur bibula Memphitis cumba papyro. his ratibus traiecta manus festinat utrimque succisum curuare nemus, fluuiique ferocis incrementa timens non primis robora ripis inposuit, medios pontem distendit in agros. 140 ac, nequid Sicoris repetitis audeat undis, spargitur in sulcos et scisso gurgite riuis dat poenas maioris aquae. postquam omnia fatis Caesaris ire uidet, celsam Petreius Ilerdam deserit et noti diffisus uiribus orbis 145 indomitos quaerit populos et semper in arma mortis amore feros et tendit in ultima mundi. nudatos Caesar colles desertaque castra conspiciens capere arma iubet nec quaerere pontem nec uada, sed duris fluuium superare lacertis. 150 paretur, rapuitque ruens in proelia miles quod fugiens timuisset iter. mox uda receptis membra fouent armis gelidosque a gurgite cursu restituunt artus, donec decresceret umbra in medium surgente die; iamque agmina summa 155 carpit eques, dubiique fugae pugnaeque tenentur. attollunt campo geminae iuga saxea rupes ualle caua media; tellus hinc ardua celsos continuat colles, tutae quos inter opaco anfractu latuere uiae; quibus hoste potito 160 faucibus emitti terrarum in deuia Martem inque feras gentes Caesar uidet. 'ite sine ullo ordine' ait 'raptumque fuga conuertite bellum et faciem pugnae uoltusque inferte minaces; nec liceat pauidis ignaua occumbere morte: 165 excipiant recto fugientes pectore ferrum.' dixit et ad montis tendentem praeuenit hostem. illic exiguo paulum distantia uallo castra locant. postquam spatio languentia nullo mutua conspicuos habuerunt lumina uoltus, 170 [hic fratres natosque suos uidere patresque] deprensum est ciuile nefas. tenuere parumper ora metu, tantum nutu motoque salutant ense suos. mox, ut stimulis maioribus ardens rupit amor leges, audet transcendere uallum 175 miles, in amplexus effusas tendere palmas. hospitis ille ciet nomen, uocat ille propinquum, admonet hunc studiis consors puerilibus aetas; nec Romanus erat, qui non agnouerat hostem. arma rigant lacrimis, singultibus oscula rumpunt, 180 et quamuis nullo maculatus sanguine miles quae potuit fecisse timet. quid pectora pulsas? quid, uaesane, gemis? fletus quid fundis inanis nec te sponte tua sceleri parere fateris? usque adeone times quem tu facis ipse timendum? 185 classica det bello, saeuos tu neclege cantus; signa ferat, cessa: iam iam ciuilis Erinys concidet et Caesar generum priuatus amabit. nunc ades, aeterno conplectens omnia nexu, o rerum mixtique salus Concordia mundi 190 et sacer orbis amor: magnum nunc saecula nostra uenturi discrimen habent. periere latebrae tot scelerum, populo uenia est erepta nocenti: agnouere suos. pro numine fata sinistro exigua requie tantas augentia clades! 195 pax erat, et castris miles permixtus utrisque errabat; duro concordes caespite mensas instituunt et permixto libamina Baccho; graminei luxere foci, iunctoque cubili extrahit insomnis bellorum fabula noctes, 200 quo primum steterint campo, qua lancea dextra exierit. dum quae gesserunt fortia iactant et dum multa negant, quod solum fata petebant, est miseris renouata fides, atque omne futurum creuit amore nefas. nam postquam foedera pacis 205 cognita Petreio, seque et sua tradita uenum castra uidet, famulas scelerata ad proelia dextras excitat atque hostis turba stipatus inermis praecipitat castris iunctosque amplexibus ense separat et multo disturbat sanguine pacem. 210 addidit ira ferox moturas proelia uoces. 'inmemor o patriae, signorum obliorum, non potes hoc causae, miles, praestare, senatus adsertor uicto redeas ut Caesare? certe, ut uincare, potes. dum ferrum, incertaque fata, 215 quique fluat multo non derit uolnere sanguis, ibitis ad dominum damnataque signa feretis, utque habeat famulos nullo discrimine Caesar exorandus erit? ducibus quoque uita petita est? numquam nostra salus pretium mercesque nefandae 220 proditionis erit: non hoc ciuilia bella, ut uiuamus, agunt. trahimur sub nomine pacis. non chalybem gentes penitus fugiente metallo eruerent, nulli uallarent oppida muri, non sonipes in bella ferox, non iret in aequor 225 turrigeras classis pelago sparsura carinas, si bene libertas umquam pro pace daretur. hostes nempe meos sceleri iurata nefando sacramenta tenent; at uobis uilior hoc est uestra fides, quod pro causa pugnantibus aequa 230 et ueniam sperare licet. pro dira pudoris funera! nunc toto fatorum ignarus in orbe, Magne, paras acies mundique extrema tenentis sollicitas reges, cum forsan foedere nostro iam tibi sit promissa salus.' sic fatur et omnis 235 concussit mentes scelerumque reduxit amorem. sic, ubi desuetae siluis in carcere clauso mansueuere ferae et uoltus posuere minaces atque hominem didicere pati, si torrida paruos uenit in ora cruor, redeunt rabiesque furorque 240 admonitaeque tument gustato sanguine fauces; feruet et a trepido uix abstinet ira magistro. itur in omne nefas, et, quae fortuna deorum inuidia caeca bellorum in nocte tulisset, fecit monstra fides.

Liber 4 inter mensasque torosque 245 quae modo conplexu fouerunt pectora caedunt; et quamuis primo ferrum strinxere gementes, ut dextrae iusti gladius dissuasor adhaesit, dum feriunt, odere suos, animosque labantis confirmant ictu. feruent iam castra tumultu, 250 ac, uelut occultum pereat scelus, omnia monstra 252 in facie posuere ducum: iuuat esse nocentis. tu, Caesar, quamuis spoliatus milite multo, agnoscis superos; neque enim tibi maior in aruis 255 Emathiis fortuna fuit nec Phocidos undis Massiliae, Phario nec tantum est aequore gestum, hoc siquidem solo ciuilis crimine belli dux causae melioris eris. polluta nefanda agmina caede duces iunctis committere castris 260 non audent, altaeque ad moenia rursus Ilerdae intendere fugam. campos eques obuius omnis abstulit et siccis inclusit collibus hostem. tunc inopes undae praerupta cingere fossa Caesar auet nec castra pati contingere ripas 265 aut circum largos curuari bracchia fontes. ut leti uidere uiam, conuersus in iram praecipitem timor est. miles non utile clausis auxilium mactauit equos, tandemque coactus spe posita damnare fugam casurus in hostes 270 fertur. ut effuso Caesar decurrere passu uidit et ad certam deuotos tendere mortem, 'tela tene iam, miles', ait 'ferrumque ruenti subtrahe: non ullo constet mihi sanguine bellum. uincitur haut gratis iugulo qui prouocat hostem. 275 en, sibi uilis adest inuisa luce iuuentus iam damno peritura meo; non sentiet ictus, incumbet gladiis, gaudebit sanguine fuso. deserat hic feruor mentes, cadat impetus amens, perdant uelle mori.' sic deflagrare minaces 280 in cassum et uetito passus languescere bello, substituit merso dum nox sua lumina Phoebo. inde, ubi nulla data est miscendae copia mortis, paulatim cadit ira ferox mentesque tepescunt, saucia maiores animos ut pectora gestant, 285 dum dolor est ictusque recens et mobile neruis conamen calidus praebet cruor ossaque nondum adduxere cutem: si conscius ensis adacti stat uictor tenuitque manus, tum frigidus artus alligat atque animum subducto robore torpor, 290 postquam sicca rigens astrinxit uolnera sanguis. iamque inopes undae primum tellure refossa occultos latices abstrusaque flumina quaerunt; nec solum rastris durisque ligonibus arua sed gladiis fodere suis, puteusque cauati 295 montis ad inrigui premitur fastigia campi. non se tam penitus, tam longe luce relicta merserit Astyrici scrutator pallidus auri. non tamen aut tectis sonuerunt cursibus amnes aut micuere noui percusso pumice fontes, 300 antra nec exiguo stillant sudantia rore aut inpulsa leui turbatur glarea uena. tunc exhausta super multo sudore iuuentus extrahitur duris silicum lassata metallis; quoque minus possent siccos tolerare uapores 305 quaesitae fecistis aquae. nec languida fessi corpora sustentant epulis, mensasque perosi auxilium fecere famem. si mollius aruum prodidit umorem, pinguis manus utraque glaebas exprimit ora super; nigro si turbida limo 310 conluuies inmota iacet, cadit omnis in haustus certatim obscaenos miles moriensque recepit quas nollet uicturus aquas; rituque ferarum distentas siccant pecudes, et lacte negato sordidus exhausto sorbetur ab ubere sanguis. 315 tunc herbas frondesque terunt, et rore madentis destringunt ramos et siquos palmite crudo arboris aut tenera sucos pressere medulla. o fortunati, fugiens quos barbarus hostis fontibus inmixto strauit per rura ueneno. 320 hos licet in fluuios saniem tabemque ferarum, pallida Dictaeis, Caesar, nascentia saxis infundas aconita palam, Romana iuuentus non decepta bibet. torrentur uiscera flamma oraque sicca rigent squamosis aspera linguis; 325 iam marcent uenae, nulloque umore rigatus aeris alternos angustat pulmo meatus, rescissoque nocent suspiria dura palato; pandunt ora tamen nociturumque aera captant. expectant imbres, quorum modo cuncta natabant 330 inpulsu, et siccis uoltus in nubibus haerent. quoque magis miseros undae ieiunia soluant non super arentem Meroen Cancrique sub axe, qua nudi Garamantes arant, sedere, sed inter stagnantem Sicorim et rapidum deprensus Hiberum 335 spectat uicinos sitiens exercitus amnes. iam domiti cessere duces, pacisque petendae auctor damnatis supplex Afranius armis semianimes in castra trahens hostilia turmas uictoris stetit ante pedes. seruata precanti 340 maiestas non fracta malis, interque priorem fortunam casusque nouos gerit omnia uicti, sed ducis, et ueniam securo pectore poscit. 'si me degeneri strauissent fata sub hoste, non derat fortis rapiendo dextera leto; 345 at nunc causa mihi est orandae sola salutis dignum donanda, Caesar, te credere uita. non partis studiis agimur nec sumpsimus arma consiliis inimica tuis. nos denique bellum inuenit ciuile duces, causaeque priori, 350 dum potuit, seruata fides. nil fata moramur: tradimus Hesperias gentes, aperimus Eoas, securumque orbis patimur post terga relicti. nec cruor effusus campis tibi bella peregit nec ferrum lassaeque manus: hoc hostibus unum, 355 quod uincas, ignosce tuis. nec magna petuntur: otia des fessis, uitam patiaris inermis degere quam tribuis.

Liber 4 campis prostrata iacere agmina nostra putes; nec enim felicibus armis misceri damnata decet, partemque triumphi 360 captos ferre tui: turba haec sua fata peregit. hoc petimus, uictos ne tecum uincere cogas.' dixerat; at Caesar facilis uoltuque serenus flectitur atque usus belli poenamque remittit. ut primum iustae placuerunt foedera pacis, 365 incustoditos decurrit miles ad amnes, incumbit ripis permissaque flumina turbat. continuus multis subitarum tractus aquarum aera non passus uacuis discurrere uenis artauit clausitque animam; nec feruida pestis 370 cedit adhuc, sed morbus egens iam gurgite plenis uisceribus sibi poscit aquas. mox robora neruis et uires rediere uiris. o prodiga rerum luxuries numquam paruo contenta paratis et quaesitorum terra pelagoque ciborum 375 ambitiosa fames et lautae gloria mensae, discite quam paruo liceat producere uitam et quantum natura petat. non erigit aegros nobilis ignoto diffusus consule Bacchus, non auro murraque bibunt, sed gurgite puro 380 uita redit. satis est populis fluuiusque Ceresque. heu miseri qui bella gerunt! tunc arma relinquens uictori miles spoliato pectore tutus innocuusque suas curarum liber in urbes spargitur. o quantum donata pace potitos 385 excussis umquam ferrum uibrasse lacertis paenituit, tolerasse sitim frustraque rogasse prospera bella deos! nempe usis Marte secundo tot dubiae restant acies, tot in orbe labores; ut numquam fortuna labet successibus anceps, 390 uincendum totiens; terras fundendus in omnis est cruor et Caesar per tot sua fata sequendus. felix qui potuit mundi nutante ruina quo iaceat iam scire loco. non proelia fessos ulla uocant, certos non rumpunt classica somnos. 395 iam coniunx natique rudes et sordida tecta et non deductos recipit sua terra colonos. hoc quoque securis oneris fortuna remisit, sollicitus menti quod abest fauor: ille salutis est auctor, dux ille fuit. sic proelia soli 400 felices nullo spectant ciuilia uoto. non eadem belli totum fortuna per orbem constitit, in partes aliquid sed Caesaris ausa est. qua maris Hadriaci longas ferit unda Salonas et tepidum in molles Zephyros excurrit Iader, 405 illic bellaci confisus gente Curictum, quos alit Hadriaco tellus circumflua ponto, clauditur extrema residens Antonius ora cautus ab incursu belli, si sola recedat, expugnat quae tuta, fames. non pabula tellus 410 pascendis summittit equis, non proserit ullam flaua Ceres segetem; spoliarat gramine campum miles et attonso miseris iam dentibus aruo castrorum siccas de caespite uolserat herbas. ut primum aduersae socios in litore terrae 415 et Basilum uidere ducem, noua furta per aequor exquisita fugae. neque enim de more carinas extendunt puppesque leuant, sed firma gerendis molibus insolito contexunt robora ductu. namque ratem uacuae sustentant undique cupae 420 quarum porrectis series constricta catenis ordinibus geminis obliquas excipit alnos; nec gerit expositum telis in fronte patenti remigium, sed, quod trabibus circumdedit aequor, hoc ferit et taciti praebet miracula cursus, 425 quod nec uela ferat nec apertas uerberet undas. tum freta seruantur, dum se declinibus undis aestus agat refluoque mari nudentur harenae. iamque relabenti crescebant litora ponto: missa ratis prono defertur lapsa profundo 430 et geminae comites. cunctas super ardua turris eminet et tremulis tabulata minantia pinnis. noluit Illyricae custos Octauius undae confestim temptare ratem, celeresque carinas continuit, cursu crescat dum praeda secundo, 435 et temere ingressos repetendum inuitat ad aequor pace maris. sic, dum pauidos formidine ceruos claudat odoratae metuentis aera pinnae aut dum dispositis attollat retia uaris, uenator tenet ora leuis clamosa Molossi, 440 Spartanos Cretasque ligat, nec creditur ulli silua cani, nisi qui presso uestigia rostro colligit et praeda nescit latrare reperta contentus tremulo monstrasse cubilia loro. nec mora, conplentur moles, auideque petitis 445 insula deseritur ratibus, quo tempore primas inpedit ad noctem iam lux extrema tenebras. at Pompeianus fraudes innectere ponto antiqua parat arte Cilix, passusque uacare summa freti medio suspendit uincula ponto 450 et laxe fluitare sinit, religatque catenas rupis ab Illyricae scopulis. nec prima nec illam quae sequitur tardata ratis, sed tertia moles haesit et ad cautes adducto fune secuta est. inpendent caua saxa mari, ruituraque semper 455 stat, mirum, moles et siluis aequor inumbrat. huc fractas Aquilone rates summersaque pontus corpora saepe tulit caecisque abscondit in antris; restituit raptus tectum mare, cumque cauernae euomuere fretum contorti uerticis undae 460 Tauromenitanam uincunt feruore Charybdim. hic Opiterginis moles onerata colonis constitit; hanc omni puppes statione solutae circumeunt, alii rupes ac litora conplent. Vulteius tacitas sensit sub gurgite fraudes 465 (dux erat ille ratis); frustra qui uincula ferro rumpere conatus poscit spe proelia nulla incertus qua terga daret, qua pectora bello. hoc tamen in casu quantum deprensa ualebat effecit uirtus: inter tot milia captae 470 circumfusa rati et plenam uix inde cohortem pugna fuit, non longa quidem; nam condidit umbra nox lucem dubiam pacemque habuere tenebrae. tum sic attonitam uenturaque fata pauentem rexit magnanima Vulteius uoce cohortem: 475 'libera non ultra parua quam nocte iuuentus, consulite extremis angusto in tempore rebus. uita breuis nulli superest qui tempus in illa quaerendae sibi mortis habet; nec gloria leti inferior, iuuenes, admoto occurrere fato.

Liber 4

480 omnibus incerto uenturae tempore uitae par animi laus est et, quos speraueris, annos perdere et extremae momentum abrumpere lucis, accersas dum fata manu: non cogitur ullus uelle mori. fuga nulla patet, stant undique nostris 485 intenti ciues iugulis: decernite letum, et metus omnis abest. cupias quodcumque necesse est. non tamen in caeca bellorum nube cadendum est aut cum permixtas acies sua tela tenebris inuoluent. conferta iacent cum corpora campo, 490 in medium mors omnis abit, perit obruta uirtus: nos in conspicua sociis hostique carina constituere dei; praebebunt aequora testes, praebebunt terrae, summis dabit insula saxis, spectabunt geminae diuerso litore partes. 495 nescio quod nostris magnum et memorabile fatis exemplum, Fortuna, paras. quaecumque per aeuum exhibuit monimenta fides seruataque ferro militiae pietas, transisset nostra iuuentus. namque suis pro te gladiis incumbere, Caesar, 500 esse parum scimus; sed non maiora supersunt obsessis tanti quae pignora demus amoris. abscidit nostrae multum fors inuida laudi, quod non cum senibus capti natisque tenemur. indomitos sciat esse uiros timeatque furentis 505 et morti faciles animos et gaudeat hostis non plures haesisse rates. temptare parabunt foederibus turpique uolent corrumpere uita. o utinam, quo plus habeat mors unica famae, promittant ueniam, iubeant sperare salutem, 510 ne nos, cum calido fodiemus uiscera ferro, desperasse putent. magna uirtute merendum est, Caesar ut amissis inter tot milia paucis hoc damnum clademque uocet. dent fata recessum emittantque licet, uitare instantia nolim. 515 proieci uitam, comites, totusque futurae mortis agor stimulis: furor est. agnoscere solis permissum, quos iam tangit uicinia fati, uicturosque dei celant, ut uiuere durent, felix esse mori.' sic cunctas sustulit ardor 520 mobilium mentes iuuenum. cum sidera caeli ante ducis uoces oculis umentibus omnes aspicerent flexoque Vrsae temone pauerent, idem, cum fortes animos praecepta subissent, optauere diem. nec segnis uergere ponto 525 tunc erat astra polus; nam sol Ledaea tenebat sidera, uicino cum lux altissima Cancro est; nox tum Thessalicas urguebat parua sagittas. detegit orta dies stantis in rupibus Histros pugnacesque mari Graia cum classe Liburnos. 530 temptauere prius suspenso uincere bello foederibus, fieret captis si dulcior ipsa mortis uita mora. stabat deuota iuuentus damnata iam luce ferox securaque pugnae promisso sibi fine manu, nullique tumultus 535 excussere uiris mentes ad summa paratas; innumerasque simul pauci terraque marique sustinuere manus: tanta est fiducia mortis. utque satis bello uisum est fluxisse cruoris uersus ab hoste furor. primus dux ipse carinae 540 Vulteius iugulo poscens iam fata retecto 'ecquis' ait 'iuuenum est cuius sit dextra cruore digna meo certaque fide per uolnera nostra testetur se uelle mori?' nec plura locuto uiscera non unus iam dudum transigit ensis. 545 conlaudat cunctos, sed eum cui uolnera prima debebat grato moriens interficit ictu. concurrunt alii totumque in partibus unis bellorum fecere nefas. sic semine Cadmi emicuit Dircaea cohors ceciditque suorum 550 uolneribus, dirum Thebanis fratribus omen; Phasidos et campis insomni dente creati terrigenae missa magicis e cantibus ira cognato tantos inplerunt sanguine sulcos, ipsaque inexpertis quod primum fecerat herbis 555 expauit Medea nefas. sic mutua pacti fata cadunt iuuenes, minimumque in morte uirorum mors uirtutis habet. pariter sternuntque caduntque uolnere letali, nec quemquam dextra fefellit cum feriat moriente manu. nec uolnus adactis 560 debetur gladiis: percussum est pectore ferrum et iuguli pressere manum. cum sorte cruenta fratribus incurrunt fratres natusque parenti, haud trepidante tamen toto cum pondere dextra exegere enses. pietas ferientibus una 565 non repetisse fuit. iam latis uiscera lapsa semianimes traxere foris multumque cruorem infudere mari. despectam cernere lucem uictoresque suos uoltu spectare superbo et mortem sentire iuuat. iam strage cruenta 570 conspicitur cumulata ratis, bustisque remittunt corpora uictores, ducibus mirantibus ulli esse ducem tanti. nullam maiore locuta est ore ratem totum discurrens Fama per orbem. non tamen ignauae post haec exempla uirorum 575 percipient gentes quam sit non ardua uirtus seruitium fugisse manu, sed regna timentur ob ferrum et saeuis libertas uritur armis, ignorantque datos, ne quisquam seruiat, enses. mors, utinam pauidos uitae subducere nolles, 580 sed uirtus te sola daret. non segnior illo Marte fuit, qui tum Libycis exarsit in aruis. namque rates audax Lilybaeo litore soluit Curio, nec forti uelis Aquilone recepto inter semirutas magnae Carthaginis arces 585 et Clipeam tenuit stationis litora notae, primaque castra locat cano procul aequore, qua se Bagrada lentus agit siccae sulcator harenae. inde petit tumulos exesasque undique rupes, Antaei quas regna uocat non uana uetustas. 590 nominis antiqui cupientem noscere causas cognita per multos docuit rudis incola patres. 'nondum post genitos Tellus ecfeta gigantas terribilem Libycis partum concepit in antris. nec tam iusta fuit terrarum gloria Typhon 595 aut Tityos Briareusque ferox; caeloque pepercit quod non Phlegraeis Antaeum sustulit aruis. hoc quoque tam uastas cumulauit munere uires Terra sui fetus, quod, cum tetigere parentem, iam defecta uigent renouato robore membra. 600 haec illi spelunca domus; latuisse sub alta rupe ferunt, epulas raptos habuisse leones; ad somnos non terga ferae praebere cubile adsuerunt, non silua torum, uiresque resumit in nuda tellure iacens.

M. ANNAEI LVCANI BELLI CIVILIS LIBER QVARTVS

Liber 4 periere coloni 605 aruorum Libyae, pereunt quos appulit aequor; auxilioque diu uirtus non usa cadendi terrae spernit opes: inuictus robore cunctis, quamuis staret, erat. tandem uolgata cruenti fama mali terras monstris aequorque leuantem 610 magnanimum Alciden Libycas exciuit in oras. ille Cleonaei proiecit terga leonis, Antaeus Libyci; perfudit membra liquore hospes Olympiacae seruato more palaestrae, ille parum fidens pedibus contingere matrem 615 auxilium membris calidas infudit harenas. conseruere manus et multo bracchia nexu; colla diu grauibus frustra temptata lacertis, inmotumque caput fixa cum fronte tenetur, miranturque habuisse parem. nec uiribus uti 620 Alcides primo uoluit certamine totis, exhausitque uirum, quod creber anhelitus illi prodidit et gelidus fesso de corpore sudor. tum ceruix lassata quati, tum pectore pectus urgueri, tunc obliqua percussa labare 625 crura manu. iam terga uiri cedentia uictor alligat et medium conpressis ilibus artat inguinaque insertis pedibus distendit et omnem explicuit per membra uirum. rapit arida tellus sudorem; calido conplentur sanguine uenae, 630 intumuere tori, totosque induruit artus Herculeosque nouo laxauit corpore nodos. constitit Alcides stupefactus robore tanto, nec sic Inachiis, quamuis rudis esset, in undis desectam timuit reparatis anguibus hydram. 635 conflixere pares, Telluris uiribus ille, ille suis. numquam saeuae sperare nouercae plus licuit: uidet exhaustos sudoribus artus ceruicemque uiri, siccam cum ferret Olympum. utque iterum fessis iniecit bracchia membris 640 non expectatis Antaeus uiribus hostis sponte cadit maiorque accepto robore surgit. quisquis inest terris in fessos spiritus artus egeritur, Tellusque uiro luctante laborat. ut tandem auxilium tactae prodesse parentis 645 Alcides sensit, 'standum est tibi,' dixit 'et ultra non credere solo, sternique uetabere terra. haerebis pressis intra mea pectora membris: huc, Antaee, cades.' sic fatus sustulit alte nitentem in terras iuuenem. morientis in artus 650 non potuit nati Tellus permittere uires: Alcides medio tenuit iam pectora pigro stricta gelu terrisque diu non credidit hostem. hinc, aeui ueteris custos, famosa uetustas, miratrixque sui, signauit nomine terras. 655 sed maiora dedit cognomina collibus istis Poenum qui Latiis reuocauit ab arcibus hostem Scipio; nam sedes Libyca tellure potito haec fuit. en, ueteris cernis uestigia ualli. Romana hos primum tenuit uictoria campos.' 660 Curio laetatus, tamquam fortuna locorum bella gerat seruetque ducum sibi fata priorum, felici non fausta loco tentoria ponens indulsit castris et collibus abstulit omen sollicitatque feros non aequis uiribus hostis. 665 omnis Romanis quae cesserat Africa signis tum Vari sub iure fuit; qui robore quamquam confisus Latio regis tamen undique uires exciuit, Libycas gentis, extremaque mundi signa suum comitata Iubam. non fusior ulli 670 terra fuit domino: qua sunt longissima, regna cardine ab occiduo uicinus Gadibus Atlans terminat, a medio confinis Syrtibus Hammon; at, qua lata iacet, uasti plaga feruida regni distinet Oceanum zonaeque exusta calentis. 675 sufficiunt spatio populi: tot castra secuntur, Autololes Numidaeque uagi semperque paratus inculto Gaetulus equo, tum concolor Indo Maurus, inops Nasamon, mixti Garamante perusto Marmaridae uolucres, aequaturusque sagittas 680 Medorum, tremulum cum torsit missile, Mazax, et gens quae nudo residens Massylia dorso ora leui flectit frenorum nescia uirga, et solitus uacuis errare mapalibus Afer uenator ferrique simul fiducia non est 685 uestibus iratos laxis operire leones. nec solum studiis ciuilibus arma parabat priuatae sed bella dabat Iuba concitus irae. hunc quoque quo superos humanaque polluit anno lege tribunicia solio depellere auorum 690 Curio temptarat, Libyamque auferre tyranno dum regnum te, Roma, facit. memor ille doloris hoc bellum sceptri fructum putat esse retenti. hac igitur regis trepidat iam Curio fama et quod Caesareis numquam deuota iuuentus 695 illa nimis castris nec Rheni miles in undis exploratus erat, Corfini captus in arce, infidusque nouis ducibus dubiusque priori fas utrumque putat. sed, postquam languida segni cernit cuncta metu nocturnaque munera ualli 700 desolata fuga, trepida sic mente profatur: 'audendo magnus tegitur timor; arma capessam ipse prior. campum miles descendat in aequum dum meus est; uariam semper dant otia mentem. eripe consilium pugna: cum dira uoluptas 705 ense subit presso, galeae texere pudorem, quis conferre duces meminit, quis pendere causas? qua stetit inde fauet; ueluti fatalis harenae muneribus non ira uetus concurrere cogit productos, odere pares.' sic fatus apertis 710 instruxit campis acies; quem blanda futuris deceptura malis belli fortuna recepit. nam pepulit Varum campo nudataque foeda terga fuga, donec uetuerunt castra, cecidit. tristia sed postquam superati proelia Vari 715 sunt audita Iubae, laetus quod gloria belli sit rebus seruata suis, rapit agmina furtim, obscuratque suam per iussa silentia famam hoc solum incauto metuentis ab hoste, timeri. mittitur, exigua qui proelia prima lacessat 720 eliciatque manu, Numidis a rege secundus, ut sibi commissi simulator Sabbura belli; ipse caua regni uires in ualle retentat: aspidas ut Pharias cauda sollertior hostis ludit et iratas incerta prouocat umbra 725 obliquusque caput uanas serpentis in auras effusae tuto conprendit guttura morsu letiferam citra saniem; tunc inrita pestis exprimitur faucesque fluunt pereunte ueneno. fraudibus euentum dederat fortuna, feroxque 730 non exploratis occulti uiribus hostis Curio nocturnum castris erumpere cogit ignotisque equitem late decurrere campis. ipse sub aurorae primos excedere motus signa iubet castris, multum frustraque rogatus 735 ut Libycas metuat fraudes infectaque semper Punica bella dolis. leti fortuna propinqui tradiderat fatis iuuenem, bellumque trahebat auctorem ciuile suum. super ardua ducit saxa, super cautes, abrupto limite signa; 740 cum procul e summis conspecti collibus hostes fraude sua cessere parum, dum colle relicto effusam patulis aciem committeret aruis. ille fugam credens simulatae nescius artis, ut uictor, mersos aciem deiecit in agros. 745 ut primum patuere doli, Numidaeque fugaces undique conpletis clauserunt montibus agmen, obstipuit dux ipse simul perituraque turba. non timidi petiere fugam, non proelia fortes, quippe ubi non sonipes motus clangore tubarum 750 saxa quatit pulsu rigidos uexantia frenos ora terens spargitque iubas et subrigit auris incertoque pedum pugnat non stare tumultu: fessa iacet ceruix, fumant sudoribus artus oraque proiecta squalent arentia lingua, 755 pectora rauca gemunt, quae creber anhelitus urguet, et defecta grauis longe trahit ilia pulsus siccaque sanguineis durescit spuma lupatis. iamque gradum neque uerberibus stimulisque coacti nec quamuis crebris iussi calcaribus addunt: 760 uolneribus coguntur equi; nec profuit ulli cornipedis rupisse moras, neque enim impetus ille incursusque fuit: tantum perfertur ad hostis et spatium iaculis oblato uolnere donat. at, uagus Afer equos ut primum emisit in agmen, 765 tum campi tremuere sono, terraque soluta, quantus Bistonio torquetur turbine, puluis aera nube sua texit traxitque tenebras. ut uero in pedites fatum miserabile belli incubuit, nullo dubii discrimine Martis 770 ancipites steterunt casus, set tempora pugnae mors tenuit; neque enim licuit procurrere contra et miscere manus. sic undique saepta iuuentus comminus obliquis et rectis eminus hastis obruitur, non uolneribus nec sanguine solum, 775 telorum nimbo peritura et pondere ferri. ergo acies tantae paruum spissantur in orbem, ac, siquis metuens medium correpsit in agmen, uix inpune suos inter conuertitur enses; densaturque globus, quantum pede prima relato 780 constrinxit gyros acies. non arma mouendi iam locus est pressis, stipataque membra teruntur; frangitur armatum conliso pectore pectus. non tam laeta tulit uictor spectacula Maurus quam Fortuna dabat; fluuios non ille cruoris 785 membrorumque uidet lapsum et ferientia terram corpora: conpressum turba stetit omne cadauer. excitet inuisas dirae Carthaginis umbras inferiis fortuna nouis, ferat ista cruentus Hannibal et Poeni tam dira piacula manes. 790 Romanam, superi, Libyca tellure ruinam Pompeio prodesse nefas uotisque senatus. Africa nos potius uincat sibi. Curio, fusas ut uidit campis acies et cernere tantas permisit clades conpressus sanguine puluis, 795 non tulit adflictis animam producere rebus aut sperare fugam, ceciditque in strage suorum inpiger ad letum et fortis uirtute coacta. quid nunc rostra tibi prosunt turbata forumque unde tribunicia plebeius signifer arce 800 arma dabas populis? quid prodita iura senatus et gener atque socer bello concurrere iussi? ante iaces quam dira duces Pharsalia confert, spectandumque tibi bellum ciuile negatum est. has urbi miserae uestro de sanguine poenas 805 ferre datis, luitis iugulo sic arma, potentes. felix Roma quidem ciuisque habitura beatos, si libertatis superis tam cura placeret quam uindicta placet. Libycas, en, nobile corpus, pascit aues nullo contectus Curio busto. 810 at tibi nos, quando non proderit ista silere a quibus omne aeui senium sua fama repellit, digna damus, iuuenis, meritae praeconia uitae. haut alium tanta ciuem tulit indole Roma aut cui plus leges deberent recta sequenti; 815 perdita tunc urbi nocuerunt saecula, postquam ambitus et luxus et opum metuenda facultas transuerso mentem dubiam torrente tulerunt, momentumque fuit mutatus Curio rerum Gallorum captus spoliis et Caesaris auro. 820 ius licet in iugulos nostros sibi fecerit ensis Sulla potens Mariusque ferox et Cinna cruentus Caesareaeque domus series, cui tanta potestas concessa est? emere omnes, hic uendidit urbem.

Liber 5

Sic alterna duces bellorum uolnera passos in Macetum terras miscens aduersa secundis seruauit fortuna pares. iam sparserat Haemo bruma niues gelidoque cadens Atlantis Olympo, instabatque dies qui dat noua nomina fastis 5 quique colit primus ducentem tempora Ianum. dum tamen emeriti remanet pars ultima iuris consul uterque uagos belli per munia patres elicit Epirum. peregrina ac sordida sedes Romanos cepit proceres, secretaque rerum 10 hospes in externis audiuit curia tectis. nam quis castra uocet tot strictas iure securis, tot fasces? docuit populos uenerabilis ordo non Magni partes sed Magnum in partibus esse. ut primum maestum tenuere silentia coetum, 15 Lentulus e celsa sublimis sede profatur. 'indole si dignum Latia, si sanguine prisco robur inest animis, non qua tellure coacti quamque procul tectis captae sedeamus ab urbis cernite, sed uestrae faciem cognoscite turbae, 20 cunctaque iussuri primum hoc decernite, patres, quod regnis populisque liquet, nos esse senatum. nam uel Hyperboreae plaustrum glaciale sub Vrsae uel plaga qua torrens claususque uaporibus axis nec patitur noctes nec iniquos crescere soles, 25 si fortuna ferat, rerum nos summa sequetur imperiumque comes. Tarpeia sede perusta Gallorum facibus Veiosque habitante Camillo illic Roma fuit. non umquam perdidit ordo mutato sua iura solo. maerentia tecta 30 Caesar habet uacuasque domos legesque silentis clausaque iustitio tristi fora; curia solos illa uidet patres plena quos urbe fugauit: ordine de tanto quisquis non exulat hic est. ignaros scelerum longaque in pace quietos 35 bellorum primus sparsit furor: omnia rursus membra loco redeunt. en, totis uiribus orbis Hesperiam pensant superi: iacet hostis in undis obrutus Illyricis, Libyae squalentibus aruis Curio Caesarei cecidit pars magna senatus. 40 tollite signa, duces, fatorum inpellite cursum, spem uestram praestate deis, fortunaque tantos det uobis animos quantos fugientibus hostem causa dabat. nostrum exhausto ius clauditur anno: uos, quorum finem non est sensura potestas, 45 consulite in medium, patres, Magnumque iubete esse ducem.' laeto nomen clamore senatus excipit et Magno fatum patriaeque suumque inposuit. tunc in reges populosque merentis sparsus honor, pelagique potens Phoebeia donis 50 exornata Rhodos gelidique inculta iuuentus Taygeti, fama ueteres laudantur Athenae, Massiliaeque suae donatur libera Phocis; tum Sadalam fortemque Cotyn fidumque per arma Deiotarum et gelidae dominum Rhascypolin orae 55 conlaudant, Libyamque iubent auctore senatu sceptrifero parere Iubae. pro tristia fata! et tibi, non fidae gentis dignissime regno, fortunae, Ptolemaee, pudor crimenque deorum, cingere Pellaeo pressos diademate crinis 60 permissum. saeuum in populos puer accipis ensem, atque utinam in populos! donata est regia Lagi, accessit Magni iugulus, regnumque sorori ereptum est soceroque nefas. iam turba soluto arma petit coetu; quae cum populique ducesque 65 casibus incertis et caeca sorte pararent, solus in ancipites metuit descendere Martis Appius euentus, finemque expromere rerum sollicitat superos multosque obducta per annos Delphica fatidici reserat penetralia Phoebi. 70 Hesperio tantum quantum summotus Eoo cardine Parnasos gemino petit aethera colle, mons Phoebo Bromioque sacer, cui numine mixto Delphica Thebanae referunt trieterica Bacchae. hoc solum fluctu terras mergente cacumen 75 eminuit pontoque fuit discrimen et astris. tu quoque uix summam, seductus ab aequore, rupem extuleras, unoque iugo, Parnase, latebas. ultor ibi expulsae, premeret cum uiscera partus, matris adhuc rudibus Paean Pythona sagittis 80 explicuit, cum regna Themis tripodasque teneret. ut uidit Paean uastos telluris hiatus diuinam spirare fidem uentosque loquaces exhalare solum, sacris se condidit antris, incubuitque adyto uates ibi factus Apollo. 85 quis latet hic superum? quod numen ab aethere pressum dignatur caecas inclusum habitare cauernas? quis terram caeli patitur deus, omnia cursus aeterni secreta tenens mundoque futuri conscius, ac populis sese proferre paratus 90 contactumque ferens hominis, magnusque potensque, siue canit fatum seu, quod iubet ille canendo, fit fatum? forsan, terris inserta regendis aere libratum uacuo quae sustinet orbem, totius pars magna Iouis Cirrhaea per antra 95 exit et aetherio trahitur conexa Tonanti. hoc ubi uirgineo conceptum est pectore numen, humanam feriens animam sonat oraque uatis soluit, ceu Siculus flammis urguentibus Aetnam undat apex, Campana fremens ceu saxa uaporat 100 conditus Inarimes aeterna mole Typhoeus. hoc tamen expositum cunctis nullique negatum numen ab humani solum se labe furoris uindicat. haud illic tacito mala uota susurro concipiunt, nam fixa canens mutandaque nulli 105 mortales optare uetat; iustisque benignus saepe dedit sedem totas mutantibus urbes, ut Tyriis, dedit ille minas inpellere belli, ut Salaminiacum meminit mare; sustulit iras telluris sterilis monstrato fine, resoluit 110 aera tabificum. non ullo saecula dono nostra carent maiore deum, quam Delphica sedes quod siluit, postquam reges timuere futura et superos uetuere loqui. nec uoce negata Cirrhaeae maerent uates, templique fruuntur 115 iustitio. nam, siqua deus sub pectora uenit, numinis aut poena est mors inmatura recepti aut pretium; quippe stimulo fluctuque furoris conpages humana labat, pulsusque deorum concutiunt fragiles animas. sic tempore longo 120 inmotos tripodas uastaeque silentia rupis Appius Hesperii scrutator ad ultima fati sollicitat.

Liber 5 iussus sedes laxare uerendas antistes pauidamque deis inmittere uatem Castalios circum latices nemorumque recessus 125 Phemonoen errore uagam curisque uacantem corripuit cogitque fores inrumpere templi. limine terrifico metuens consistere Phoebas absterrere ducem noscendi ardore futura cassa fraude parat. 'quid spes' ait 'inproba ueri 130 te, Romane, trahit? muto Parnasos hiatu conticuit pressitque deum, seu spiritus istas destituit fauces mundique in deuia uersum duxit iter, seu, barbarica cum lampade Python arsit, in inmensas cineres abiere cauernas 135 et Phoebi tenuere uiam, seu sponte deorum Cirrha silet farique sat est arcana futuri carmina longaeuae uobis conmissa Sibyllae, seu Paean solitus templis arcere nocentis, ora quibus soluat, nostro non inuenit aeuo.' 140 uirginei patuere doli, fecitque negatis numinibus metus ipse fidem. tum torta priores stringit uitta comas, crinesque in terga solutos candida Phocaica conplectitur infula lauro. haerentem dubiamque premens in templa sacerdos 145 inpulit. illa pauens adyti penetrale remoti fatidicum prima templorum in parte resistit atque deum simulans sub pectore ficta quieto uerba refert, nullo confusae murmure uocis instinctam sacro mentem testata furore, 150 haud aeque laesura ducem cui falsa canebat quam tripodas Phoebique fidem. non rupta trementi uerba sono nec uox antri conplere capacis sufficiens spatium nulloque horrore comarum excussae laurus inmotaque limina templi 155 securumque nemus ueritam se credere Phoebo prodiderant. sensit tripodas cessare furensque Appius 'et nobis meritas dabis, impia, poenas et superis, quos fingis,' ait 'nisi mergeris antris deque orbis trepidi tanto consulta tumultu 160 desinis ipsa loqui'. tandem conterrita uirgo confugit ad tripodas uastisque adducta cauernis haesit et insueto concepit pectore numen, quod non exhaustae per tot iam saecula rupis spiritus ingessit uati; tandemque potitus 165 pectore Cirrhaeo non umquam plenior artus Phoebados inrupit Paean mentemque priorem expulit atque hominem toto sibi cedere iussit pectore. bacchatur demens aliena per antrum colla ferens, uittasque dei Phoebeaque serta 170 erectis discussa comis per inania templi ancipiti ceruice rotat spargitque uaganti obstantis tripodas magnoque exaestuat igne iratum te, Phoebe, ferens. nec uerbere solo uteris et stimulis flammasque in uiscera mergis: 175 accipit et frenos, nec tantum prodere uati quantum scire licet. uenit aetas omnis in unam congeriem, miserumque premunt tot saecula pectus, tanta patet rerum series, atque omne futurum nititur in lucem, uocemque petentia fata 180 luctantur; non prima dies, non ultima mundi, non modus Oceani, numerus non derat harenae. qualis in Euboico uates Cumana recessu indignata suum multis seruire furorem gentibus ex tanta fatorum strage superba 185 excerpsit Romana manu, sic plena laborat Phemonoe Phoebo, dum te, consultor operti Castalia tellure dei, uix inuenit, Appi, inter fata diu quaerens tam magna latentem. spumea tum primum rabies uaesana per ora 190 effluit et gemitus et anhelo clara meatu murmura, tum maestus uastis ululatus in antris extremaeque sonant domita iam uirgine uoces: 'effugis ingentes, tanti discriminis expers, bellorum, Romane, minas, solusque quietem 195 Euboici uasta lateris conualle tenebis'. cetera suppressit faucesque obstruxit Apollo. custodes tripodes fatorum arcanaque mundi tuque, potens ueri Paean nullumque futuri a superis celate diem, suprema ruentis 200 imperii caesosque duces et funera regum et tot in Hesperio conlapsas sanguine gentis cur aperire times? an nondum numina tantum decreuere nefas et adhuc dubitantibus astris Pompei damnare caput tot fata tenentur? 205 uindicis an gladii facinus poenasque furorum regnaque ad ultores iterum redeuntia Brutos, ut peragat fortuna, taces? tum pectore uatis inpactae cessere fores, expulsaque templis prosiluit; perstat rabies, nec cuncta locutae 210 quem non emisit, superest deus. illa feroces torquet adhuc oculos totoque uagantia caelo lumina, nunc uoltu pauido, nunc torua minaci; stat numquam facies; rubor igneus inficit ora liuentisque genas; nec, qui solet esse timenti, 215 terribilis sed pallor inest; nec fessa quiescunt corda, sed, ut tumidus Boreae post flamina pontus rauca gemit, sic muta leuant suspiria uatem. dumque a luce sacra, qua uidit fata, refertur ad uolgare iubar mediae uenere tenebrae. 220 inmisit Stygiam Paean in uiscera Lethen, quae raperet secreta deum. tum pectore uerum fugit et ad Phoebi tripodas rediere futura, uixque refecta cadit. nec te uicinia leti territat ambiguis frustratum sortibus, Appi; 225 iure sed incerto mundi subsidere regnum Chalcidos Euboicae uana spe rapte parabas. heu demens, nullum belli sentire fragorem, tot mundi caruisse malis, praestare deorum excepta quis Morte potest? secreta tenebis 230 litoris Euboici memorando condite busto, qua maris angustat fauces saxosa Carystos et, tumidis infesta colit quae numina, Rhamnus, artatus rapido feruet qua gurgite pontus Euripusque trahit, cursum mutantibus undis, 235 Chalcidicas puppes ad iniquam classibus Aulin. interea domitis Caesar remeabat Hiberis uictrices aquilas alium laturus in orbem, cum prope fatorum tantos per prospera cursus auertere dei.

Liber 5 nullo nam Marte subactus 240 intra castrorum timuit tentoria ductor perdere successus scelerum, cum paene fideles per tot bella manus satiatae sanguine tandem destituere ducem, seu maesto classica paulum intermissa sono claususque et frigidus ensis 245 expulerat belli furias, seu, praemia miles dum maiora petit, damnat causamque ducemque et scelere inbutos etiamnunc uenditat enses. haud magis expertus discrimine Caesar in ullo est quam non e stabili tremulo sed culmine cuncta 250 despiceret staretque super titubantia fultus. tot raptis truncus manibus gladioque relictus paene suo, qui tot gentis in bella trahebat, scit non esse ducis strictos sed militis enses. non pauidum iam murmur erat nec pectore tecto 255 ira latens; nam quae dubias constringere mentes causa solet, dum quisque pauet, quibus ipse timori est, seque putat solum regnorum iniusta grauari, haud retinet. quippe ipsa metus exsoluerat audax turba suos: quidquid multis peccatur inultum est. 260 effudere minas. 'liceat discedere, Caesar, a rabie scelerum. quaeris terraque marique his ferrum iugulis animasque effundere uiles quolibet hoste paras; partem tibi Gallia nostri eripuit, partem duris Hispania bellis, 265 pars iacet Hesperia, totoque exercitus orbe te uincente perit. terris fudisse cruorem quid iuuat Arctois Rhodano Rhenoque subactis? tot mihi pro bellis bellum ciuile dedisti. cepimus expulso patriae cum tecta senatu, 270 quos hominum uel quos licuit spoliare deorum? imus in omne nefas manibus ferroque nocentes, paupertate pii. finis quis quaeritur armis? quid satis est, si Roma parum est? iam respice canos inualidasque manus et inanis cerne lacertos. 275 usus abit uitae, bellis consumpsimus aeuum: ad mortem dimitte senes. en inproba uota: non duro liceat morientia caespite membra ponere, non anima galeam fugiente ferire atque oculos morti clausuram quaerere dextram, 280 coniugis inlabi lacrimis, unique paratum scire rogum; liceat morbis finire senectam; sit praeter gladios aliquod sub Caesare fatum. quid uelut ignaros ad quae portenta paremur spe trahis? usque adeo soli ciuilibus armis 285 nescimus cuius sceleris sit maxima merces? nil actum est bellis, si nondum conperit istas omnia posse manus. nec fas nec uincula iuris hoc audere uetant: Rheni mihi Caesar in undis dux erat, hic socius; facinus quos inquinat aequat. 290 adde quod ingrato meritorum iudice uirtus nostra perit: quidquid gerimus fortuna uocatur. nos fatum sciat esse suum. licet omne deorum obsequium speres, irato milite, Caesar, pax erit.' haec fatus totis discurrere castris 295 coeperat infestoque ducem deposcere uoltu. sic eat, o superi: quando pietasque fidesque destituunt moresque malos sperare relictum est, finem ciuili faciat discordia bello. quem non ille ducem potuit terrere tumultus? 300 fata sed in praeceps solitus demittere Caesar fortunamque suam per summa pericula gaudens exercere uenit; nec dum desaeuiat ira expectat: medios properat temptare furores. non illis urbes spoliandaque templa negasset 305 Tarpeiamque Iouis sedem matresque senatus passurasque infanda nurus. uult omnia certe a se saeua peti, uult praemia Martis amari; militis indomiti tantum mens sana timetur. non pudet, heu, Caesar, soli tibi bella placere 310 iam manibus damnata tuis? hos ante pigebit sanguinis? his ferri graue ius erit, ipse per omne fasque nefasque rues? lassare et disce sine armis posse pati; liceat scelerum tibi ponere finem. saeue, quid insequeris? quid iam nolentibus instas? 315 bellum te ciuile fugit. stetit aggere fulti caespitis intrepidus uoltu meruitque timeri non metuens, atque haec ira dictante profatur: 'qui modo in absentem uoltu dextraque furebas, miles, habes nudum promptumque ad uolnera pectus. 320 hic fuge, si belli finis placet, ense relicto. detegit inbelles animas nil fortiter ausa seditio tantumque fugam meditata iuuentus ac ducis inuicti rebus lassata secundis. uadite meque meis ad bella relinquite fatis. 325 inuenient haec arma manus, uobisque repulsis tot reddet Fortuna uiros quot tela uacabunt. anne fugam Magni tanta cum classe secuntur Hesperiae gentes, nobis uictoria turbam non dabit, inpulsi tantum quae praemia belli 330 auferat et uestri rapta mercede laboris lauriferos nullo comitetur uolnere currus? uos despecta senes exhaustaque sanguine turba cernetis nostros iam plebs Romana triumphos. Caesaris an cursus uestrae sentire putatis 335 damnum posse fugae? ueluti, si cuncta minentur flumina quos miscent pelago subducere fontes, non magis ablatis umquam descenderit aequor, quam nunc crescit, aquis. an uos momenta putatis ulla dedisse mihi? numquam sic cura deorum 340 se premet, ut uestrae morti uestraeque saluti fata uacent: procerum motus haec cuncta secuntur; humanum paucis uiuit genus. orbis Hiberi horror et Arctoi nostro sub nomine miles Pompeio certe fugeres duce. fortis in armis 345 Caesareis Labienus erat: nunc transfuga uilis cum duce praelato terras atque aequora lustrat. nec melior mihi uestra fides, si bella nec hoste nec duce me geritis. quisquis mea signa relinquens non Pompeianis tradit sua partibus arma, 350 hic numquam uult esse meus. sunt ista profecto curae castra deis, qui me committere tantis non nisi mutato uoluerunt milite bellis. heu, quantum Fortuna umeris iam pondere fessis amolitur onus! sperantis omnia dextras 355 exarmare datur, quibus hic non sufficit orbis: iam certe mihi bella geram. discedite castris, tradite nostra uiris ignaui signa Quirites. at paucos, quibus haec rabies auctoribus arsit, non Caesar sed poena tenet.