Rationes dictandi (page 3)

Ueluti si quis uelit aliquem corripere qui bonos deseruit mores et pravis adhesisse uisus est, sic salutem proponat:

Aldericum pravis indecenter moribus adherentem et se aliter quam deceat exhibentem N sibi consanguineus, uel quondam amicus intimus, prauos omnino relinquere et ad probitatis studia remeare. Alia consideratio.

Consuetudinis est preterea, ut ex recipientis nomine materiam sumamus salutationis, ut eum magis ad beniuolentiam prouocemus. hoc modo. si uidelicet uocatur Benedictus, uel Gratianus, uel Johannes, quod gratia dei interpretatur, uel Benignus, uel Amatus, uel similibus nominibus, sic in cuiuslibet salutatione possumus exordiri.

Ad Benedictum nomine. Diuina gratia totius prudentie uiro, Benedicto gratia, Benedicto nomine, Benedicto et opere, N fidele seruitium et diuine benedictionis presidium. Ad Gratianum nomine. Gratiano et factis et meritis diuina gratia prefulgenti N diuina semper gratia sublimari, nec malorum aliquo perturbari.

Ad quoscunque. Maximo uel Honorio uel Odorio recreandis animis instituto, uel Desiderio ipsa nominis interpretatione desiderabili, N prosperis successibus florere et totius probitatis fama redolere.

His igitur de salutationum diuersitatibus perspicue patefactis de beniuolentie captatione uideamus. Beniuolentie captatio est quedam apposita uerborum ordinatio recipientis animum conpetenter alliciens. Fit autem in epistola quinque modis. a persona uidelicet mittentis, a persona recipientis, ab utraque simul, a rerum effectu, a negotio de quo agitur.

A persona mittentis captabitur beniuolentia, si de suis factis uel officiis uel affectibus aliquid humiliter protulerit. A persona uero recipientis captabitur, cum non solum mittentis humilitas set et recipientis laudes conuenienter notabuntur.

A rerum quidem effectu beniuolentia captabitur, si aliquid quod utrisque personis conueniat, uel quod in rerum effectu sit uel esse conueniat uel oporteat, ad beniuolentiam applicatur, utpote propinquitas, dilectio, societas, familiaritas, dominium et servitus, paternitas et filiatio, et similia.

A negotio utique de quo agitur beniuolentia captabitur, si quaiite utilitatis futurum sit euidenter profertur. et iste modus captandi beniuolentiam in epistole conclusione seruatur. Si tamen casus obtulerit ut fiat epistola proemilialis, id est pro emulis uel aduersariis, poterit quidem in ea captari beniuolentia ab aduersariorum persona, eo uidelicet ordine quo Tullius in rethoricis insinuat, quod utique fiet si eos in odium in inuidiam in contentionem adducamus. Si est honestum negotium de quo agitur, uel auditor beniuolus cognoscitur, protinus et perspicue beniuolentiam captare debemus. si inhonestum, circuitione utimur et dissimulatione

In odium uero adducuntur, si eorum facta turpia superba crudelia proferentur. in inuidiam , si eorum usus arrogans et intolerabilis dicetur. in contentionem, si eorum ignauia et luxuria proferetur.

Est item sepe numero maxima pars captandi beniuolentiam in ipsa salutationis serie. ideoque taliter moderari debemus epistolas, ut quotiens in salutatione uel mittentis humilitas uel recipients laudes largius apponuntur, uel statim a narratione uel a peticione reliquum epistole incipiamus, uel satis exiliter et modeste beniuolentiam denotemus. In reliquis quoque epistole partibus non modica sepe numero beniuolentia exprimitur. in nominis quidem uocatione dignitatis uel officii honorem uel gloriam indicantis, ut crebro uidelicet ipse recipiens pater, uel dominus, uel pontifex egregius, uel nobilis dux, uel sociorum intimus in uersuum siue distinctionum principiis appelletur.

Narratio uero expositio est rerum gestarum uel ut potius se geri uidebuntur. quam profecto ad cause mittentis conmodum breuiter et aperte flectere debemus.

Narratio alia simplex, alia multiplex, simplex est narratio que unius tantum negotii narratione perficitur, multiplex uero est qua plurima recitantur.

Item narratio alia fit de preterito, alia de presenti, alia de futuro. de quorum siquidem tractatibus congrua satis suo loco doctrina tradetur.

Peticio autem ilia oratio dicitur qua aliquid postulare intendimus.

Narrationum quidem alie fiunt de presenti, alie uero de preterito, alie de future Que autem fiunt de presenti, uerba exigunt presentis temporis dumtaxat, hoc modo: uestre quidem probitati notifico, quod largente domino prospere ualeo, feliciter uiuo, et temporalibus bonis exubero. Hec autem narratio tribus modis uariatur. potest enim finale distinctionis uerbum in participium presentis et preteriti inperfecti temporis uel in gerundiuum suum uel in infinitiuum presentis et preteriti inperfecti temporis non incongrue uariari. si uero in participium uel in gerundiuum mutetur, ultimum eius distinctionis uerbum semper oportet esse uel presentis temporis indicatiui uel infinitiui, hoc modo : uestre notifico probitati, quod largente domino prospere ualens uel ualendo, feliciter uiuens uel uiuendo, temporalibus bonis habundo, uel me temporalibus bonis habundare. si uero prefatum ultimum distinctionum uerbum in infinitiuum uarietur, siue nominatiuus ille qui ponitur siue qui in uerbo personali intelligitur in accusatiuum redigendus est, hoc modo: uestre probitati notifico, me largente domino prospere ualere, feliciter uiuere, et cetera, hec autem est antiquior et omnino melior presentis temporis uariatio.

Narratio uero que fit de preterito secundum institutiones uerborum ipsius preteriti temporis, prout res uidelicet que narratur paulo ante uel iam dudum facta fuisse recolitur, fieri conuenienter potest in preterito scilicet inperfecto et preterito perfecto et plusquamperfecto indicatiui modi, in preterito quoque inperfecto et preterito perfecto et plusquamperfecto subiunctiui. set quando per subiuntiuum fit narratio, necesse est semper ut per indicatiuum terminetur, hoc pacto : cum uniuersitatis auctorem dominum precibus continuis pro tue uite salute postularem, noui quidem ilium meis fauisse precatibus , cum te incolomem et sospitem merui reperire.

Potest et hac eadem narratione quedam uarietas fieri, que aliis quidem melior ac frequentior existit, si uidelicet ultimum distinctionum uerbum in preteritum perfectum et plusquamperfectum infinitiui mutetur. et sub eo maxime narratio tota consistit. cum tamen aliis uerbis indiguerit, congrue adhibeantur ad hunc modum: uestre, pie pater , pietati notifico, me diuina comitante potentia iam dudum Roma redisse et ibidem omnia mea uota satis prospere perfecisse, et cetera. Cum uero fit narratio de futuro, tunc solum indiget uerbis futuri temporis siue indicatiui siue subiunctiui modi, cum etiam narrationem per presens subiunctiuum proferimus, earn quidem solum que fit de futuro aperte notamus, hoc modo : cum ad pielatem uestram me conferam, et que iussistis fideliter adducam , scio quidem uos negotiis meis honestissime prouisurum. cuius siquidem narrationis tractatus presertim per futuri temporis participia fieri habet, hoc modo : uestris, pater karissime, litteris diligenter intuitis sciatis utique me confestim ad uos uenturum et uniuersa que mihi iusseritis nee minus mente quam corpore obseruaturum, et similia. In omni tamen narrationis genere participiis preteriti perfecti et plusquamperfecti temporis, uidelicet desinentibus in tus uel in sus uel

xus, conuenienter satis uti possumus in eis siquidem uerbis in quibus recte inueniuntur. uestrarum siquidem exhortatione litterarum familiariter satis ammonitus. animo quidem uehemtntissime roboratus, urbem adueni, et incunctanter uestris preceptionibus parui. plurimis ac magnis circumuentus negotiis propinquos ubique sollicito, set ab eis omnibus depulsus presidii nichil inuenio. noscat denique uestre prudentie celsitudo , nos quidem licet plurimis difficultatibus prepeditos ad uos tamen uenturos, et omnibus nimirum obiectis sufficienter satis facturos.

Oportet utique, ut cuiusque narrationis certa terminatio, ut ea presertim sint participia que ipsius proprietates declarant. Cuius quidem nouem sunt species, aut enim est deprecatiua, aut preceptiua, aut conminatiua, aut exhortatiua, aut hortoria, aut ammonitoria, aut consultoria, aut correptoria, aut siquidem absoluta.

Deprecatiua peticio est, cum aliquid fieri uel non fieri precibus flagitamus. hac minores frequenter utuntur. Preceptiua, cum preceptis; conminatiua, cum conminationibus aliquid fieri uel non fieri petimus. conminatio uero est alicuius pene nominata positio, ueluti cum episcopus mittit subdito suo sub pena officii sui aliquid precipiendo, uel dominus aliquis famulo sub pena oculorum uel capitis uel utique dextre precidende, et similia.

Exhortatoria peticio est, cum exhortando ; ammonitoria, cum ammonendo; consultoria, cum consulendo; correptoria, cum corripiendo aliquid fieri uel non fieri petimus. Absoluta uero dicitur, cum nullo horum modorum set absolute tantum significando uel scribendo quicquam fieri uel non fieri postulamus.

Item peticio alia simplex, alia multiplex, sicut in narratione digessimus.

Conclusio quidem est oratio qua terminatur epistola. Qua solemus semper uti, cum ponitur ostendere quid utilitatis uel incommodi negotia superius tractata denuntient. Qua etiam, si qua in narratione prolixe uel dispendiose dicta fuerint, quadam breuitate colliguntur et ad recipientis memoriam deducuntur.

Hac siquidem utimur affirmando uel negando. affirmando de utilitate, hoc modo : si feceris, dilectionis nostre sinceritatem plenissime possidetis, negando de incommodo, sic: si facere neglexeris, beniuolentiam nostram te non dubites amissurum.

Terminatio epistole est, qua posita nichil est quod ad epistolam attineat, ut si dicam in prima persona: saluto Petrum et Paulum ; in secunda : salutate Petrum et Paulum fratres et amicos meos; in tertia: ut Petro et Paulo salus multiplicetur,

Quoniam igitur has quinque epistole partes constituimus, ne forte cuilibet uideatur quod sine omnibus his nulla constare possit epistola, uideamus nunc quarum diminutione integra ualeat permanere.

Conclusio enim, que finalis pars est, sepe numero non adhibetur, uel quia certa est utilitas uel inconmoditas negotii quod supra dictum fuerit, uel quia in aliis partibus epistola prolixa fuerit atque ob id tediose epistole prolixitas deuitatur. integra tamen et recte formata ex reliquis quatuor manet epistola.

Tacetur crebro peticio, cum nichil intendit petere animus dirigentis. perfecta tamen ex tribus reliquis manet epistola.

Uerumtamen si narratio non ponatur, ex reliquis duabus nichil integrum remanebit.