Thebais (page 3)

Liber 8 tunc flauum Hypanin flauumque Politen (ille genas Phoebo, crinem hic pascebat Iaccho: saeuus uterque deus), uictis Hyperenora iungit conuersumque fuga Damasum; sed lapsa per armos hasta uiri trans pectus abit parmamque tenenti 495 excutit et summa fugiens in cuspide portat. sterneret aduersos etiamnum Ismenius Haemon Inachidas (nam tela regit uiresque ministrat Amphitryoniades), saeuum sed Tydea contra Pallas agit. iamque aduerso uenere fauore 500 comminus, et placido prior haec Tirynthius ore: 'fida soror, quaenam hunc belli caligine nobis congressum fortuna tulit? num regia Iuno hoc molita nefas? citius me fulmina contra (infandum!) ruere et magno bellare parenti 505 aspiciat. genus huic++sed mitto agnoscere, quando tu diuersa foues, nec si ipsum comminus Hyllum Tydeos hasta tui Stygioque ex orbe remissum Amphitryona petat; teneo aeternumque tenebo quantum haec, diua, manus, quotiens sudauerit aegis 510 ista mihi, duris famulus dum casibus omnes lustro uagus terras; ipsa (heu!) comes inuia mecum Tartara, ni superos Acheron excluderet, isses. tu patriam caelumque mihi++quis tanta relatu aequet? habe totas, si mens excindere, Thebas. 515 cedo equidem ueniamque precor.' sic orsus abibat. Pallada mulcet honos: rediit ardore remisso uultus et erecti sederunt pectoris angues. sensit abisse deum; leuius Cadmeius Haemon tela rotat nulloque manum cognoscit in ictu. 520 tunc magis atque magis uires animusque recedunt, nec pudor ire retro; cedentem Acheloius heros impetit, et librans uni sibi missile telum derexit iactus summae qua margine parmae ima sedet galea et iuguli uitalia lucent. 525 nec frustrata manus, mortemque inuenerat hasta; sed prohibet paulumque umeri libare sinistri praebuit et merito parcit Tritonia fratri. ille tamen nec stare loco nec comminus ire amplius aut uultus audet perferre cruenti 530 Tydeos, aegra animo uis ac fiducia cessit. qualis saetigeram Lucana cuspide frontem strictus aper, penitus cui non infossa cerebro uulnera, nec felix dextrae tenor, in latus iras frangit et expertae iam non uenit obuius hastae. 535 ecce ducem turmae certa indignatus in hostem spicula felici Prothoum torquere lacerto, turbidus Oenides una duo corpora pinu, cornipedemque equitemque, ferit: ruit ille ruentem in Prothoum lapsasque manu quaerentis habenas 540 in uultus galeam clipeumque in pectora calcat, saucius extremo donec cum sanguine frenos respuit et iuncta domino ceruice recumbit. sic ulmus uitisque, duplex iactura colenti, Gaurano de monte cadunt, sed maestior ulmus 545 quaerit utrumque nemus, nec tam sua bracchia labens quam gemit adsuetas inuitaque proterit uuas. sumpserat in Danaos Heliconius arma Corymbus, ante comes Musis, Stygii cui conscia pensi ipsa diu positis letum praedixerat astris 550 Vranie. cupit ille tamen pugnasque uirosque, forsitan ut caneret; longa iacet ipse canendus laude, sed amissum mutae fleuere Sorores. pactus Agenoream primis Atys ibat ab annis Ismenen, Tyrii iuuenis non Aduena belli. 555 quamuis Cirrha domus, soceros nec tristibus actis auersatus erat; sponsam quin castus amanti squalor et indigni commendat gratia luctus. ipse quoque egregius, nec pectora uirginis illi diuersa, inque uicem, sineret fortuna, placebant. 560 bella uetant taedas, iuuenique hinc maior in hostes ira; ruit primis inmixtus et agmina Lernae nunc pedes ense uago, prensis nunc celsus habenis, ceu spectetur, agit. triplici uelauerat ostro surgentes etiamnum umeros et leuia mater 565 pectora; tunc auro phaleras auroque sagittas cingulaque et manicas, ne coniuge uilior iret, presserat et mixtum cono crispauerat aurum. talibus (heu!) fidens uocat ultro in proelia Graios. ac prima in faciles grassatus cuspide turmas 570 arma refert sociis et in agmina fida peracta caede redit. sic Hyrcana leo Caspius umbra nudus adhuc nulloque iubae flauentis honore terribilis magnique etiamnum sanguinis insons, haud procul a stabulis captat custode remoto 575 segne pecus teneraque famem consumit in agna. mox ignotum armis ac solo corpore mensus Tydea non timuit, fragilique lacessere telo saepius infrendentem aliis aliosque sequentem ausus erat. tandem inualidos Aetolus ad ictus 580 forte refert oculos et formidabile ridens, 'iamdudum uideo, magnum cupis, improbe, leti nomen' ait; simul audacem non ense nec hasta dignatus leuiter digitis imbelle solutis abiecit iaculum: latebras tamen inguinis alte 585 missile, ceu totis intortum uiribus, hausit. praeterit haud dubium fati et spoliare superbit Oenides. 'neque enim has Marti aut tibi, bellica Pallas, exuuias figemus' ait 'procul arceat ipsum ferre pudor; uix, si bellum comitata relictis 590 Deipyle thalamis, illi inludenda tulissem.' sic ait, et belli maiora ad praemia mente ducitur: innumeris ueluti leo forte potitus caedibus imbelles uitulos mollesque iuuencas transmittit: magno furor est in sanguine mergi 595 nec nisi regnantis ceruice recumbere tauri. at non semianimi clamore Menoecea lapsus fallit Atys: praeuertit equos curruque citato desilit: instabat pubes Tegeaea iacenti, nec prohibent Tyrii. 'pudeat, Cadmea iuuentus, 600 terrigenas mentita patres! quo tenditis,' inquit, 'degeneres? meliusne iacet pro sanguine nostro hospes Atys? tantum hospes adhuc et coniugis ultor infelix nondum iste suae; nos pignora tanta prodimus?' insurgunt iusto firmata pudore 605 agmina, cuique suae rediere in pectora curae. interea thalami secreta in parte sorores, par aliud morum miserique innoxia proles Oedipodae, uarias miscent sermone querelas. nec mala quae iuxta, sed longa ab origine fati, 610 haec matris taedas, oculos ast illa paternos, altera regnantem, profugum gemit altera fratrem, bella ambae. grauis hinc miseri cunctatio uoti: nutat utroque timor, quemnam hoc certamine uictum, quem uicisse uelint: tacite praeponderat exul.

Liber 8

PVBLIVS PAPINIVS STATIVS THEBAID VIII

615 sic Pandioniae repetunt ubi fida uolucres hospitia atque larem bruma pulsante relictum stantque super nidos ueterisque exordia fati adnarrant tectis: it truncum ac flebile murmur; uerba putant, uoxque illa tamen non dissona uerbis. 620 atque ibi post lacrimas et longa silentia rursus incohat Ismene: 'quisnam hic mortalibus error? quae decepta fides? curam inuigilare quieti claraque per somnos animi simulacra reuerti? ecce ego, quae thalamos, nec si pax alta maneret, 625 tractarem sensu, (pudet heu!) conubia uidi nocte, soror; sponsum unde mihi sopor attulit amens uix notum uisu? semel his in sedibus illum, dum mea nescio quo spondentur foedera pacto, respexi non sponte, soror. turbata repente 630 omnia cernebam, subitusque intercidit ignis, meque sequebatur rabido clamore reposcens mater Atyn. quaenam haec dubiae praesagia cladis? nec timeo, dum tuta domus milesque recedat Doricus et tumidos liceat componere fratres.' 635 talia nectebant, subito cum pigra tumultu expauit domus, et multo sudore receptus fertur Atys, seruans animam iam sanguine nullo, cui manus in plaga, dependet languida ceruix exterior clipeo, crinesque a fronte supini. 640 prima uidet caramque tremens Iocasta uocabat Ismenen: namque hoc solum moribunda precatur uox generi, solum hoc gelidis iam nomen inerrat faucibus. exclamant famulae, tollebat in ora uirgo manus, tenuit saeuus pudor; attamen ire 645 cogitur, indulget summum hoc Iocasta iacenti ostenditque offertque. quater iam morte sub ipsa ad nomen uisus defectaque fortiter ora sustulit; illam unam neglecto lumine caeli aspicit et uultu non exatiatur amato. 650 tunc quia nec genetrix iuxta positusque beata morte pater, sponsae munus miserabile tradunt declinare genas; ibi demum teste remoto fassa pios gemitus lacrimasque in lumina fudit. dumque ea per Thebas, aliis serpentibus ardens 655 et face mutata bellum integrabat Enyo. arma uolunt, primos ueluti modo comminus ictus sustulerint omnisque etiamnum luceat ensis. eminet Oenides: quamuis et harundine certa Parthenopaeus agat, morientumque ora furenti 660 Hippomedon proculcet equo, Capaneaque pinus iam procul Aoniis uolet agnoscenda cateruis, Tydeos illa dies, illum fugiuntque tremuntque clamantem: 'quo terga datis? licet ecce peremptos ulcisci socios maestamque rependere noctem. 665 ille ego inexpletis solus qui caedibus hausi quinquaginta animas: totidem, totidem heia gregatim ferte manus! nulline patres, nulline iacentum unanimi fratres? quae tanta obliuio luctas? quam pudet Inachias contentum abiisse Mycenas! 670 hine super Thebis? haec robora regis? ubi autem egregius dux ille mihi?' simul ordine laeuo ipsum exhortantem cuneos capitisque superbi insignem fulgore uidet; nec segnius ardens occurrit, niueo quam flammiger ales olori 675 inminet et magna trepidum circumligat umbra. tunc prior: 'Aoniae rex o iustissime gentis, imus in arma palam tandemque ostendimus enses, an noctem et solitas placet expectare tenebras?' ille nihil contra, sed stridula cornus in hostem 680 it referens mandata ducis, quam prouidus heros iam iam in fine uiae percussam obliquat, et ipse telum ingens auide et quanto non ante lacerto impulit. ibat atrox finem positura duello lancea (conuertere oculos utrimque fauentes 685 Sidonii Graique dei), crudelis Erinys obstat et infando differt Eteoclea fratri, cuspis in armigerum Phlegyan peccauit. ibi ingens pugna uirum, stricto nam saeuior inruit ense Aetolus, retroque datum Thebana tegebant 690 arma ducem. sic densa lupum iam nocte sub atra arcet ab apprenso pastorum turba iuuenco; improbus erigitur contra, nec cura uetantes impetere: illum, illum, semel in quem uenerat, urguet. non secus obiectas acies turbamque minorem 695 dissimulat transitque manu; tamen ora Thoantis, pectora Deilochi, Clonii latus, ilia torui perforat Hippotadae; truncis sua membra remittit interdum galeasque rotat per nubila plenas. et iam corporibus sese spoliisque cadentum 700 clauserat; unum acies circum consumitur, unum omnia tela uouent: summis haec ossibus haerent, pars frustrata cadunt, partem Tritonia uellit, multa rigent clipeo. densis iam consitus hastis ferratum quatit umbo nemus, tergoque fatiscit 705 atque umeris gentilis aper; nusquam ardua coni gloria, quique apicem toruae Gradiuus habebat cassidis, haud laetum domino ruit omen: inusta temporibus nuda aera sedent, circumque sonori uertice percusso uoluuntur in arma molares. 710 iam cruor in galea, iam saucia proluit ater pectora permixtus sudore et sanguine torrens. respicit hortantes socios et Pallada fidam longius opposita celantem lumina parma: ibat enim magnum lacrimis inflectere patrem. 715 ecce secat Zephyros ingentem fraxinus iram fortunamque ferens; teli non eminet auctor: Astacides Melanippus erat, nec prodidit ipse et uellet latuisse manum, sed gaudia turmae monstrabant trepidum; nam flexus in ilia Tydeus 720 summissum latus et clipei laxauerat orbem. clamorem Aonii miscent gemitumque Pelasgi, obiectantque manus indignantemque tuentur. ille per oppositos longe rimatus amarum Astaciden, totis animae se cogit in ictum 725 reliquiis telumque iacit quod proximus Hopleus praebuerat: perit expressus conamine sanguis. tunc tristes socii cupidum bellare (quis ardor!) et poscentem hastas mediaque in morte negantem expirare trahunt, summique in margine campi 730 effultum gemina latera inclinantia parma ponunt, ac saeui rediturum ad proelia Martis promittunt flentes. sed et ipse recedere caelum ingentesque animos extremo frigore labi sensit, et innixus terrae, 'miserescite,' clamat, 735 'Inachidae: non ossa precor referantur ut Argos Aetolumue larem; nec enim mihi cura supremi funeris: odi artus fragilemque hunc corporis usum, desertorem animi. caput, o caput, o mihi si quis apportet, Melanippe, tuum! nam uolueris aruis, 740 fido equidem, nec me uirtus suprema fefellit. i, precor, Atrei si quid tibi sanguinis umquam, Hippomedon, uade, o primis puer inclute bellis Arcas, et Argolicae Capaneu iam maxime turmae.' moti omnes, sed primus abit primusque repertum 745 Astaciden medio Capaneus e puluere tollit spirantem laeuaque super ceruice reportat, terga cruentantem concussi uulneris unda: qualis ab Arcadio rediit Tirynthius antro captiuumque suem clamantibus intulit Argis. 750 erigitur Tydeus uultuque occurrit et amens laetitiaque iraque, ut singultantia uidit ora trahique oculos seseque agnouit in illo, imperat abscisum porgi, laeuaque receptum spectat atrox hostile caput, gliscitque tepentis 755 lumina torua uidens et adhuc dubitantia figi. infelix contentus erat: plus exigit ultrix Tisiphone; iamque inflexo Tritonia patre uenerat et misero decus inmortale ferebat, atque illum effracti perfusum tabe cerebri 760 aspicit et uiuo scelerantem sanguine fauces (nec comites auferre ualent): stetit aspera Gorgon crinibus emissis rectique ante ora cerastae uelauere deam; fugit auersata iacentem, nec prius astra subit quam mystica lampas et insons 765 Ilissos multa purgauit lumina lympha.

Statius

Liber 9

Asperat Aonios rabies audita cruenti Tydeos; ipsi etiam minus ingemuere iacentem Inachidae, culpantque uirum et rupisse queruntur fas odii; quin te, diuum implacidissime, quamquam praecipuum tunc caedis opus, Gradiue, furebas, 5 offensum uirtute ferunt, nec comminus ipsum ora sed et trepidos alio torsisse iugales. ergo profanatum Melanippi funus acerbo uulnere non aliis ultum Cadmeia pubes insurgunt stimulis, quam si turbata sepulcris 10 ossa patrum monstrisque datae crudelibus urnae. accendit rex ipse super: 'quisquamne Pelasgis mitis adhuc hominemque gerit? iam morsibus uncis (pro furor! usque adeo tela exatiauimus?) artus dilacerant. nonne Hyrcanis bellare putatis 15 tigribus, aut saeuos Libyae contra ire leones? et nunc ille iacet (pulchra o solacia leti!) ore tenens hostile caput, dulcique nefandus inmoritur tabo; nos ferrum inmite facesque: illis nuda odia, et feritas iam non eget armis. 20 sic pergant rabidi claraque hac laude fruantur, dum uideas haec, summe pater. sed enim hiscere campos conquesti terraeque fugam mirantur; an istos uel sua portet humus?' magno sic fatus agebat procursu fremituque uiros, furor omnibus idem 25 Tydeos inuisi spoliis raptoque potiri corpore. non aliter subtexunt astra cateruae incestarum auium, longe quibus aura nocentem aera desertasque tulit sine funere mortes; illo auidae cum uoce ruunt, sonat arduus aether 30 plausibus, et caelo uolucres cessere minores. Fama per Aonium rapido uaga murmure campum spargitur in turmas (solito pernicior index cum lugenda refert), donec, cui maxima fando damna uehit, trepidas lapsa est Polynicis ad aures. 35 deriguit iuuenis lacrimaeque haesere paratae et cunctata fides: nimium nam cognita uirtus Oenidae credi letum suadetque uetatque. sed postquam haud dubio clades auctore reperta est, nox oculos mentemque rapit; tum sanguine fixo 40 membra simul, simul arma ruunt: madet ardua fletu iam galea atque ocreae clipeum excepere cadentem. it maestus genua aegra trahens hastamque sequentem, uulneribus ceu mille grauis totosque per artus saucius: absistunt socii monstrantque gementes. 45 tandem ille abiectis, uix quae portauerat, armis nudus in egregii uacuum iam corpus amici procidit et tali lacrimas cum uoce profudit: 'hasne tibi, armorum spes o suprema meorum, Oenide, grates, haec praemia digna rependi, 50 funus ut inuisa Cadmi tellure iaceres sospite me? nunc exul ego aeternumque fugatus, quando alius misero ac melior mihi frater ademptus. nec iam sortitus ueteres regnique nocentis periurum diadema peto: quo gaudia tanti 55 empta mihi aut sceptrum quod non tua dextera tradet? ite, uiri, solumque fero me linquite fratri: nil opus arma ultra temptare et perdere mortes; ite, precor; quid iam dabitis mihi denique maius? Tydea consumpsi! quanam hoc ego morte piabo? 60 o socer, o Argi! et primae bona iurgia noctis alternaeque manus et, longi pignus amoris, ira breuis! non me ense tuo tunc, maxime Tydeu, (et poteras) nostri mactatum in limine Adrasti! quin etiam Thebas me propter et impia fratris 65 tecta libens, unde haud alius remeasset, adisti, ceu tibimet sceptra et proprios laturus honores. iam Telamona pium, iam Thesea fama tacebat. qualis et ecce iaces! quae primum uulnera mirer? quis tuus hic, quis ab hoste cruor? quae te agmina quiue 70 innumeri strauere globi? (num fallor?) et ipse inuidit pater et tota Mars impulit hasta.' sic ait, et maerens etiamnum lubrica tabo ora uiri terget lacrimis dextraque reponit. 'tune meos hostes hucusque exosus, et ultra 75 sospes ego?' exuerat uagina turbidus ensem aptabatque neci: comites tenuere, socerque castigat bellique uices ac fata reuoluens solatur tumidum, longeque a corpore caro paulatim, unde dolor letique animosa uoluntas, 80 amouet ac tacite ferrum inter uerba reponit. ducitur amisso qualis consorte laborum deserit inceptum media inter iugera sulcum taurus iners colloque iugum deforme remisso parte trahit, partem lacrimans sustentat arator. 85 ecce autem hortatus Eteoclis et arma secuti, lecta manus, iuuenes, quos nec Tritonia bello, nec prope conlata spreuisset cuspide Mauors, aduentant; contra, conlecta ut pectora parmae fixerat atque hastam longe protenderat, haeret 90 arduus Hippomedon: ceu fluctibus obuia rupes, cui neque de caelo metus et fracta aequora cedunt, stat cunctis inmota minis, fugit ipse rigentem pontus et ex alto miserae nouere carinae. tunc prior Aonides (ualidam simul eligit hastam): 95 'non pudet hos manes, haec infamantia bellum funera dis coram et caelo inspectante tueri? scilicet egregius sudor memorandaque uirtus hanc tumulare feram, ne non maerentibus Argos exequiis lacrimandus eat mollique feretro 100 infandam eiectans saniem! dimittite curam. nullae illum uolucres, nulla impia monstra nec ipse, si demus, pius ignis edat.' nec plura, sed ingens intorquet iaculum, duro quod in aere moratum transmissumque tamen clipei stetit orbe secundo. 105 inde Pheres acerque Lycus; sed cassa Pheretis hasta redit, Lycus excelso terrore comantem perstringit galeam: conuulsae cuspide longe diffugere iubae patuitque ingloria cassis. ipse nec ire retro, nec in obuia concitus arma 110 exilit, inque eadem sese uestigia semper obuersus cunctis profert recipitque, nec umquam longius indulget dextrae motusque per omnes corpus amat, corpus seruans circumque supraque uertitur. imbellem non sic amplexa iuuencum 115 infestante lupo tunc primum feta tuetur mater et ancipiti circumfert cornua gyro; ipsa nihil metuens sexusque oblita minoris spumat et ingentes imitatur femina tauros. tandem intermissa iaculantum nube potestas 120 reddere tela fuit; iamque et Sicyonius Alcon uenerat auxilio, Pisaeaque praepetis Idae turma subit cuneumque replent.

Liber 9 his laetus in hostes Lernaeam iacit ipse trabem; uolat illa sagittis aequa fuga mediumque nihil cunctata Politen 125 transabit et iuncti clipeum cauat improba Mopsi. Phocea tum Cydona Tanagraeumque Phalantum atque Erycem, hunc retro conuersum et tela petentem, dum spes nulla necis, crinito a uertice figit: faucibus ille cauis hastam non ore receptam 130 miratur moriens, pariterque et murmure plenus sanguis et expulsi salierunt cuspide dentes. ausus erat furto dextram iniectare Leonteus, pone uiros atque arma latens, positumque trahebat prenso crine caput: uidit, quamquam undique crebrae, 135 Hippomedon, ante ora minae, saeuoque proteruam abstulit ense manum; simul increpat: 'hanc tibi Tydeus, Tydeus ipse rapit; post et confecta uirorum fata time magnosque miser fuge tangere manes!' ter Cadmea phalanx toruum abduxere cadauer, 140 ter retrahunt Danai: Siculi uelut anxia puppis seditione maris nequiquam obstante magistro errat et auerso redit in uestigia uelo. non ibi Sidoniae ualuissent pellere coepto Hippomedonta manus, non illum impacta mouerent 145 tormenta oppositum, formidatique superbis turribus impulsus temptato umbone redissent. sed memor Elysii regis noxasque recensens Tydeos in medios astu subit impia campos Tisiphone: sensere acies subitusque cucurrit 150 sudor equis sudorque uiris, quamquam ore remisso Inachium fingebat Halyn, nusquam impius ignis uerberaque, et iussi tenuere silentia crines. arma gerit iuxtaque feri latus Hippomedontis blanda genas uocemque uenit, tamen ille loquentis 155 extimuit uultus admiraturque timorem. illa autem lacrimans, 'tu nunc' ait 'inclute, frustra exanimes socios inhumataque corpora Graium (scilicet is nobis metus, aut iam cura sepulcri?) protegis; ipse manu Tyria tibi captus Adrastus 160 raptatur, teque ante alios, te uoce manuque inuocat; heu qualem lapsare in sanguine uidi, exutum canos lacero diademate crines! nec procul hinc, aduerte oculos: ubi plurimus ille puluis, ubi ille globus.' paulum stetit anxius heros 165 librabatque metus; premit aspera uirgo: 'quid haeres? imus? an hi retinent manes, et uilior ille qui superest?' miserum sociis opus et sua mandat proelia et unanimi uadit desertor amici, respiciens tamen et reuocent si forte paratus. 170 inde legens turbata trucis uestigia diuae huc illuc frustra ruit auius, impia donec Eumenis ex oculis reiecta caerula parma fugit et innumeri galeam rupere cerastae. aspicit infelix discussa nube quietos 175 Inachidas currumque nihil metuentis Adrasti. et Tyrii iam corpus habent, iam gaudia magnae testantur uoces, uictorque ululatus aderrat auribus occultoque ferit praecordia luctu. ducitur hostili (pro dura potentia fati!) 180 Tydeus ille solo, modo cui Thebana sequenti agmina, siue gradus seu frena effunderet, ingens limes utrimque datus; nusquam arma, manusque quiescunt; nulla uiri feritas: iuuat ora rigentia leto et formidatos impune lacessere uultus. 185 hic amor, hoc una timidi fortesque sequuntur nobilitare manus, infectaque sanguine tela coniugibus seruant paruisque ostendere natis. sic ubi Maura diu populatum rura leonem, quem propter clausique greges uigilantque magistri, 190 pastorum lassae debellauere cohortes: gaudet ager, magno subeunt clamore coloni, praecerpuntque iubas inmaniaque ora recludunt damnaque commemorant, seu iam sub culmine fixus excubat, antiquo seu pendet gloria luco. 195 at ferus Hippomedon quamquam iam sentit inane auxilium et seram rapto pro corpore pugnam, it tamen et caecum rotat inreuocabilis ensem, uix socios hostesque, nihil dum tardet euntem, secernens; sed caede noua iam lubrica tellus 200 armaque seminecesque uiri currusque soluti impediunt laeuumque femur, quod cuspide fixum regis Echionii, sed dissimulauerat ardens, siue ibi nescierat. maestum uidet Hoplea tandem; Tydeos hic magni fidus comes et modo frustra 205 armiger alipedem prona ceruice tenebat fatorum ignarum domini solumque frementem quod uacet inque acies audentior ille pedestres. hunc aspernantem tumido noua pondera tergo (unam quippe manum domitis expertus ab annis) 210 corripit adfaturque: 'quid o noua fata recusas, infelix sonipes? nusquam tibi dulce superbi regis onus; non iam Aetolo satiabere campo gaudentemque iubam per stagna Acheloia solues. quod superest, caros, i, saltem ulciscere manes 215 aut sequere; extorrem neu tu quoque laeseris umbram captiuus tumidumque equitem post Tydea portes.' audisse accensumque putes: hoc fulmine raptum abstulit et similes minus indignatur habenas. semifer aeria talis Centaurus ab Ossa 220 desilit in ualles: ipsum nemora alta tremescunt, campus equum. trepidi cursu glomerantur anhelo Labdacidae, premit ille super, necopinaque ferro colla metens linquit truncos post terga cadentes. uentum erat ad fluuium; solito tunc plenior alueo 225 (signa mali) magna se mole Ismenos agebat. illa breuis requies, illo timida agmina lassam de campis egere fugam; stupet hospita belli unda uiros claraque armorum incenditur umbra. insiluere uadis, magnoque fragore solutus 230 agger et aduersae latuerunt puluere ripae. ille quoque hostiles saltu maiore per undas inruit attonitis (longum dimittere habenas) sicut erat, tantum uiridi defixa parumper caespite populeo commendat spicula trunco.

Liber 9

235 tunc uero exanimes tradunt rapientibus ultro arma uadis: alii demissa casside, quantum tendere conatus animae ualuere sub undis, turpe latent; multi fluuium transmittere nando adgressi, sed uincla tenent laterique repugnat 240 balteus et madidus deducit pectora thorax. qualis caeruleis tumido sub gurgite terror piscibus, arcani quotiens deuexa profundi scrutantem delphina uident; fugit omnis in imos turba lacus uiridesque metu stipantur in algas; 245 nec prius emersi quam summa per aequora flexus emicet et uisis malit certare carinis: talis agit sparsos, mediisque in fluctibus heros frena manu pariter, pariter regit arma, pedumque remigio sustentat equum; consuetaque campo 250 fluctuat et mersas leuis ungula quaerit harenas. sternit Iona Chromis, Chromin Antiphos, Antiphon Hypseus, Hypseus Astyagen euasurumque relicto amne Linum, ni fata uetent et stamine primo ablatum tellure mori. premit agmina Thebes 255 Hippomedon, turbat Danaos Asopius Hypseus: amnis utrumque timet, crasso uada mutat uterque sanguine, et e fluuio neutri fatale reuerti. iam laceri pronis uoluuntur cursibus artus oraque et abscisae redeunt in pectora dextrae, 260 spicula iam clipeosque leues arcusque remissos unda uehit, galeasque uetant descendere cristae: summa uagis late sternuntur flumina telis, ima uiris; illic luctantur corpora leto, efflantesque animas retro premit obuius amnis. 265 flumineam rapiente uado puer Argipus ulmum prenderat, insignes umeros ferus ense Menoeceus amputat; ille cadens, nondum conamine adempto, truncus in excelsis spectat sua bracchia ramis. Hypseos hasta Sagen ingenti uulnere mersit, 270 ille manet fundo, rediit pro corpore sanguis. desiluit ripis fratrem rapturus Agenor, heu miser et tenuit, sed saucius ille leuantem degrauat amplexu: poterat resolutus Agenor emersisse uadis, piguit sine fratre reuerti. 275 surgentem dextra Capetum uulnusque minantem sorbebat rapidus nodato gurgite uertex; iam uultu, iam crine latet, iam dextera nusquam, ultimus abruptas ensis descendit in undas. mille modis leti miseros mors una fatigat. 280 induit a tergo Mycalesia cuspis Agyrten; respexit: nusquam auctor erat, sed concita tractu gurgitis effugiens inuenerat hasta cruorem. figitur et ualidos sonipes Aetolus in armos exiluitque alte ui mortis et aera pendens 285 uerberat; haud tamen est turbatus fulmine ductor, sed miseratur equum magnoque ex uulnere telum exuit ipse gemens et sponte remisit habenas. inde pedes repetit pugnas gressuque manuque certior, et segnem Nomium fortemque Mimanta 290 Thisbaeumque Lichan Anthedoniumque Lycetum continuat ferro geminisque e fratribus unum Thespiaden; eadem poscenti fata Panemo: 'uiue superstes' ait 'diraeque ad moenia Thebes solus abi miseros non decepture parentes. 295 di bene quod pugnas rapidum deiecit in amnem sanguinea Bellona manu: trahit unda timentes gurgite gentili, nuda nec flebilis umbra stridebit uestros Tydeus inhumatus ad ignes; ibitis aequoreis crudelia pabula monstris, 300 illum terra uehit suaque in primordia soluet.' sic premit aduersos et acerbat uulnera dictis; ac nunc ense furit, nunc tela natantia captans ingerit: innuptae comitem Therona Dianae, ruricolamque Gyan cum fluctiuago Ergino, 305 intonsumque Hersen, contemptoremque profundi Crethea nimbosam qui saepe Caphereos arcem Euboicasque hiemes parua transfugerat alno++ quid non fata queant? traiectus pectora ferro uoluitur in fluctus, heu cuius naufragus undae! 310 te quoque sublimi tranantem flumina curru, dum socios, Pharsale, petis, resupinat ademptis Dorica cuspis equis; illos uiolentia saeui gurgitis infelixque iugi concordia mergit. nunc age, quis tumidis magnum expugnauerit undis 315 Hippomedonta labor, cur ipse excitus in arma Ismenos, doctae nosse indulgete sorores: uestrum opus ire retro et senium depellere famae. gaudebat Fauno nymphaque Ismenide natus maternis bellare tener Crenaeus in undis, 320 Crenaeus, cui prima dies in gurgite fido et natale uadum et uirides cunabula ripae. ergo ratus nihil Elysias ibi posse Sorores, laetus adulantem nunc hoc, nunc margine ab illo transit auum, leuat unda gradus, seu defluus ille, 325 siue obliquus eat; nec cum subit obuius ullas stagna dedere moras pariterque reuertitur amnis. non Anthedonii tegit hospitis inguina pontus blandior, aestiuo nec se magis aequore Triton exerit, aut carae festinus ad oscula matris 330 cum remeat tardumque ferit delphina Palaemon. arma decent umeros, clipeusque insignis et auro lucidus Aoniae caelatur origine gentis. Sidonis hic blandi per candida terga iuuenci, iam secura maris, teneris iam cornua palmis 335 non tenet, extremis adludunt aequora plantis; ire putes clipeo fluctusque secare iuuencum. adiuuat unda fidem pelago, nec discolor amnis. tunc audax pariter telis et uoce proterua Hippomedonta petit: 'non haec fecunda ueneno 340 Lerna, nec Herculeis haustae serpentibus undae: sacrum amnem, sacrum (et miser experiere!) deumque altrices inrumpis aquas.' nihil ille, sed ibat comminus; opposuit cumulo se densior amnis tardauitque manum; uulnus tamen illa retentum 345 pertulit atque animae tota in penetralia sedit. horruit unda nefas, siluae fleuistis utraeque, et grauiora cauae sonuerunt murmura ripae. ultimus ille sonus moribundo emersit ab ore, 'mater!', in hanc miseri ceciderunt flumina uocem.

350 at genetrix coetu glaucarum cincta sororum protinus icta malo uitrea de ualle solutis exiluit furibunda comis, ac uerbere crebro oraque pectoraque et uiridem scidit horrida uestem. utque erupit aquis iterumque iterumque trementi 355 ingeminat 'Crenaee' sono: nusquam ille, sed index desuper (a miserae nimium noscenda parenti!) parma natat; iacet ipse procul, qua mixta supremum Ismenon primi mutant confinia ponti. fluctiuagam sic saepe domum madidosque penates 360 Alcyone deserta gemit, cum pignora saeuus Auster et algentes rapuit Thetis inuida nidos. mergitur orba iterum, penitusque occulta sub undis limite non uno, liquidum qua subter eunti lucet iter, miseri nequiquam funera nati 365 uestigat plangitque tamen; saepe horridus amnis obstat, et obducto caligant sanguine uisus. illa tamen praeceps in tela offendit et enses scrutaturque manu galeas et prona reclinat corpora; nec ponto summota intrabat amaram 370 Dorida, possessum donec iam fluctibus altis Nereidum miserata cohors ad pectora matris impulit. illa manu ceu uiuum amplexa reportat insternitque toris riparum atque umida siccat mollibus ora comis, atque haec ululatibus addit: 375 'hoc tibi semidei munus tribuere parentes nec mortalis auus? sic nostro in gurgite regnas? mitior heu misero discors alienaque tellus, mitior unda maris, quae iuxta flumina corpus rettulit et miseram uisa expectasse parentem. 380 hine mei uultus? haec torui lumina patris? hi crines undantis aui? tu nobile quondam undarum nemorumque decus, quo sospite maior diua et Nympharum longe regina ferebar. heu ubinam ille frequens modo circa limina matris 385 ambitus orantesque tibi seruire Napaeae? cur nunc te, melius saeuo mansura profundo, amplexu misero tumulis, Crenaee, reporto non mihi? nec tantae pudet heu miseretque ruinae, dure parens? quae te alta et ineluctabilis imo 390 condidit amne palus, quo nec tam cruda nepotis funera nec nostri ualeant perrumpere planctus? ecce furit iactatque tuo se in gurgite maior Hippomedon, illum ripaeque undaeque tremescunt, illius impulsu nostrum bibit unda cruorem: 395 tu piger et trucibus facilis seruire Pelasgis. ad cineres saltem supremaque iusta tuorum saeue ueni non hic solum accensure nepotem.' his miscet planctus multumque indigna cruentat pectora, caeruleae referunt lamenta sorores: 400 qualiter Isthmiaco nondum Nereida portu Leucothean planxisse ferunt, dum pectore anhelo frigidus in matrem saeuum mare respuit infans. at pater arcano residens Ismenos in antro, unde aurae nubesque bibunt atque imbrifer arcus 405 pascitur et Tyrios melior uenit annus in agros, ut lamenta procul, quamquam obstrepit ipse, nouosque accepit natae gemitus, leuat aspera musco colla grauemque gelu crinem, ceciditque soluta pinus adulta manu dimissaque uoluitur urna. 410 illum per ripas annoso scrupea limo ora exertantem siluae fluuiique minores mirantur: tantus tumido de gurgite surgit, spumosum attollens apicem lapsuque sonoro pectora caeruleae riuis manantia barbae. 415 obuia cognatos gemitus casumque nepotis Nympharum docet una patrem monstratque cruentum auctorem dextramque premit: stetit arduus alto amne, manuque genas et nexa uirentibus uluis cornua concutiens sic turbidus ore profundo 420 incipit: 'huncne mihi, superum regnator, honorem quod totiens hospesque tuis et conscius actis (nec memorare timor) falsa nunc improba fronte cornua, nunc uetitam currus disiungere Phoeben, dotalesque rogos deceptaque fulmina uidi 425 praecipuosque alui natorum? an uilis et illis gratia? ad hunc certe repsit Tirynthius amnem, hac tibi flagrantem Bromium restinximus unda. aspice quas fluuio caedes, quae funera portem continuus telis alioque adopertus aceruo. 430 omne uadum belli series tenet, omnis anhelat unda nefas, subterque animae supraque recentes errant et geminas iungunt caligine ripas. ille ego clamatus sacris ululatibus amnis, qui molles thyrsos Baccheaque cornua puro 435 fonte lauare feror, stipatus caedibus artas in freta quaero uias; non Strymonos impia tanto stagna cruore natant, non spumifer altius Hebrus Gradiuo bellante rubet. nec te admonet altrix unda tuasque manus, iam pridem oblite parentum 440 Liber? an Eous melius pacatur Hydaspes? at tu, qui tumidus spoliis et sanguine gaudes insontis pueri, non hoc ex amne potentem Inachon aut saeuas uictor reuehere Mycenas, ni mortalis ego et tibi ductus ab aethere sanguis.' 445 sic ait infrendens et sponte furentibus undis signa dedit: mittit gelidus montana Cithaeron auxilia antiquasque niues et pabula brumae ire iubet; frater tacitas Asopos eunti conciliat uires et hiulcis flumina uenis 450 suggerit. ipse cauae scrutatur uiscera terrae stagnaque torpentesque lacus pigrasque paludes excutit, atque auidos tollens ad sidera uultus umentes nebulas exhaurit et aera siccat. iamque super ripas utroque extantior ibat 455 aggere, iam medium modo qui superauerat amnem Hippomedon, intactus aquis umerosque manusque, miratur creuisse uadem seseque minorem. hinc atque hinc tumidi fluctus animosaque surgit tempestas instar pelagi, cum Pliadas haurit 460 aut nigrum trepidis impingit Oriona nautis. non secus aequoreo iactat Teumesius amnis Hippomedonta salo, semperque umbone sinistro tollitur et clipeum nigrante superuenit aestu spumeus adsultans fractaque refunditur unda 465 et cumulo maiore redit; nec mole liquenti contentus carpit putres seruantia ripas arbusta annosasque trabes eiectaque fundo saxa rotat.

Liber 9 stat pugna impar amnisque uirique, indignante deo; nec enim dat terga nec ullis 470 frangitur ille minis, uenientesque obuius undas intrat et obiecta dispellit flumina parma. stat terra fugiente gradus, et poplite tenso lubrica saxa tenet, genibusque obnixus et haerens subruta fallaci seruat uestigia limo, 475 sic etiam increpitans: 'unde haec, Ismene, repente ira tibi? quoue has traxisti gurgite uires, imbelli famulate deo solumque cruorem femineis experte choris, cum Bacchica mugit buxus et insanae maculant trieterida matres?' 480 dixerat; atque illi sese deus obtulit ultro turbidus imbre genas et nube natantis harenae, nec saeuit dictis, trunca sed pectora quercu ter quater oppositi, quantum ira deusque ualebat, impulit adsurgens: tandem uestigia flexit 485 excussumque manu tegimen, conuersaque lente terga refert. instant undae sequiturque labantem amnis ouans; nec non saxis et grandine ferri desuper infestant Tyrii geminoque repellunt aggere. quid faciat bellis obsessus et undis? 490 nec fuga iam misero, nec magnae copia mortis. stabat gramineae producta crepidine ripae undarum ac terrae dubio, sed amicior undis, fraxinus ingentique uadum possederat umbra. huius opem (nam qua terras inuaderet?) unca 495 arripuit dextra: nec pertulit illa trahentem, sed maiore super, quam stabat, pondere uicta soluitur et, qua stagna subit radice quibusque arentem mordebat humum dimissa, superne iniecit sese trepido ripamque, nec ultra 500 passa uirum subitae uallauit ponte ruinae. huc undae coeunt, et ineluctabile caeno uerticibusque cauis sidit crescitque barathrum. iamque umeros, iam colla ducis sinuosa uorago circumit: hic demum uictus suprema fateri 505 exclamat: 'fluuione (pudet!), Mars inclute, merges hanc animam, segnesque lacus et stagna subibo ceu pecoris custos, subiti torrentis iniquis interceptus aquis? adeone occumbere ferro non merui?' tandem precibus commota Tonantem 510 Iuno subit: 'quonam miseros, sator inclute diuum, Inachidas, quonam usque premes? iam Pallas et odit Tydea, iam rapto tacuerunt augure Delphi: en meus Hippomedon, cui gentis origo Mycenae Argolicique lares numenque ante omnia Iuno 515 (sic ego fida meis?), pelagi crudelibus ibit praeda feris? certe tumulos supremaque uictis busta dabas: ubi Cecropiae post proelia flammae, Theseos ignis ubi est?' non spernit coniugis aequas ille preces, leuiterque oculos ad moenia Cadmi 520 rettulit, et uiso sederunt flumina nutu. illius exangues umeri et perfossa patescunt pectora: ceu uentis alte cum elata resedit tempestas, surgunt scopuli quaesitaque nautis terra, et ab infestis descendunt aequora saxis. 525 quid ripas tenuisse iuuat? premit undique nimbo telorum Phoenissa cohors, nec tegmina membris ulla, omnisque patet leto; tunc uulnera manant, quique sub amne diu stupuit cruor, aere nudo soluitur et tenues uenarum laxat hiatus, 530 incertique labant undarum e frigore gressus. procumbit, Getico qualis procumbit in Haemo seu Boreae furiis putri seu robore quercus caelo mixta comas, ingentemque aera laxat: illam nutantem nemus et mons ipse tremescit 535 qua tellure cadat, quas obruat ordine siluas. non tamen aut ensem galeamue audacia cuiquam tangere; uix credunt oculis ingentiaque horrent funera et astrictis accedunt comminus armis. tandem adiit Hypseus capulumque in morte tenenti 540 extrahit et toruos laxauit casside uultus; itque per Aonios alte mucrone corusco suspensam ostentans galeam et clamore superbit: 'hic ferus Hippomedon, hic formidabilis ultor Tydeos infandi debellatorque cruenti 545 gurgitis!' agnouit longe pressitque dolorem magnanimus Capaneus, telumque inmane lacerto hortatur librans: 'ades o mihi, dextera, tantum tu praesens bellis et ineuitabile numen, te uoco, te solam superum contemptor adoro.' 550 sic ait, et uoti sese facit ipse potentem. it tremibunda abies clipeum per et aerea texta loricae tandemque animam sub pectore magno deprendit: ruit haud alio quam celsa fragore turris, ubi innumeros penitus quassata per ictus 555 labitur effractamque aperit uictoribus urbem. cui super adsistens, 'non infitiamur honorem mortis' ait 'refer huc oculos, ego uulneris auctor; laetus abi multumque aliis iactantior umbris!' tunc ensem galeamque rapit clipeumque reuellit 560 Hypseos; exanimumque tenens super Hippomedonta, 'accipe' ait 'simul hostiles, dux magne, tuasque exuuias, ueniet cineri decus et suus ordo manibus; interea iustos dum reddimus ignes, hoc ultor Capaneus operit tua membra sepulcro.' 565 sic anceps dura belli uice mutua Grais Sidoniisque simul nectebat uulnera Mauors: hic ferus Hippomedon, illic non segnior Hypseus fletur, et alterni praebent solacia luctus. tristibus interea somnum turbata figuris 570 torua sagittiferi mater Tegeatis ephebi, crine dato passim plantisque ex more solutis, ante diem gelidas ibat Ladonis ad undas purgatura malum fluuio uiuente soporem. namque per attonitas curarum pondere noctes 575 saepe et delapsas adytis, quas ipsa dicarat, exuuias, seque ignotis errare sepulcris extorrem nemorum Dryadumque a plebe fugatam, saepe nouos nati bello rediisse triumphos, armaque et alipedem notum comitesque uidebat, 580 numquam ipsum, nunc ex umeris fluxisse pharetras, effigiesque suas simulacraque nota cremari. praecipuos sed enim illa metus portendere uisa est nox miserae totoque erexit pectore matrem. nota per Arcadias felici robore siluas 585 quercus erat, Triuiae quam desacrauerat ipsa electam turba nemorum numenque colendo fecerat: hic arcus et fessa reponere tela, armaque curua suum et uacuorum terga leonum figere et ingentes aequantia cornua siluas.

Liber 9

590 uix ramis locus, agrestes adeo omnia cingunt exuuiae, et uiridem ferri nitor impedit umbram. hanc, ut forte iugis longo defessa redibat uenatu, modo rapta ferox Erymanthidos ursae ora ferens, multo proscissam uulnere cernit 595 deposuisse comam et rorantes sanguine ramos expirare solo; quaerenti nympha cruentas Maenadas atque hostem dixit saeuisse Lyaeum. dum gemit et planctu circumdat pectus inani, abrupere oculi noctem maestoque cubili 600 exilit et falsos quaerit per lumina fletus. ergo ut in amne nefas merso ter crine piauit uerbaque sollicitas matrum solantia curas addidit, armatae ruit ad delubra Dianae rore sub Eoo, notasque ex ordine siluas 605 et quercum gauisa uidet. tunc limine diuae astitit et tali nequiquam uoce precatur: 'uirgo potens nemorum, cuius non mollia signa militiamque trucem sexum indignata frequento more nihil Graio (nec te gens aspera ritu 610 Colchis Amazoniaeue magis coluere cateruae): si mihi non umquam thiasi ludusue proteruae noctis et, inuiso quamuis temerata cubili, non tamen aut teretes thyrsos aut mollia gessi pensa, sed in tetricis et post conubia lustris, 615 sic quoque uenatrix animumque innupta remansi, nec mihi secretis culpam occultare sub antris cura, sed ostendi prolem posuique trementem ante tuos confessa pedes, nec degener ille sanguinis inque meos reptauit protinus arcus, 620 tela puer lacrimis et prima uoce poposcit: hunc mihi (quid trepidae noctes somnusque minantur?), hunc, precor, audaci qui nunc ad proelia uoto heu nimium tibi fisus abit, da uisere belli uictorem, uel, si ampla peto, da uisere tantum! 625 [si non uictorem des uictum cernere saltem!] 625a hic sudet tuaque arma ferat. preme dira malorum signa; quid in nostris, nemoralis Delia, siluis Maenades hostiles Thebanaque numina regnant? ei mihi! cur penitus (simque augur cassa futuri!), cur penitus magnoque interpretor omine quercum? 630 quod si uera sopor miserae praesagia mittit, per te maternos, mitis Dictynna, labores fraternumque decus, cunctis hunc fige sagittis infelicem uterum; miserae sine funera matris audiat ille prior!' dixit, fletuque soluto 635 aspicit et niueae saxum maduisse Dianae. illam diua ferox etiamnum in limine sacro expositam et gelidas uerrentem crinibus aras linquit, et in mediis frondentem Maenalon astris exuperat gressu saltumque ad moenia Cadmi 640 destinat, interior caeli qua semita lucet dis tantum, et cunctas iuxta uidet ardua terras. iamque fere medium Parnasi frondea praeter colla tenebat iter, cum fratrem in nube corusca aspicit haud solito uisu: remeabat ab armis 645 maestus Echioniis, demersi funera lugens auguris. inrubit caeli plaga sidere mixto, occursuque sacro pariter iubar arsit utrimque, et coiere arcus et respondere pharetrae. ille prior: 'scio, Labdacias, germana, cohortes 650 et nimium fortes ausum petis Arcada pugnas. fida rogat genetrix: utinam indulgere precanti fata darent! en ipse mei (pudet!) inritus arma cultoris frondesque sacras ad inania uidi Tartara et in memet uersos descendere uultus; 655 nec tenui currus terraeque abrupta coegi, saeuus ego inmeritusque coli. lugentia cernis antra, soror, mutasque domos: haec sola rependo dona pio comiti; nec tu peritura mouere auxilia et maestos in uanum perge labores. 660 finis adest iuueni, non hoc mutabile fatum, nec te de dubiis fraterna oracula fallunt.' 'sed decus extremum misero,' confusa uicissim uirgo refert, 'duraeque licet solacia morti quaerere, nec fugiet poenas quicumque nefandam 665 insontis pueri scelerarit sanguine dextram impius, et nostris fas sit saeuire sagittis.' sic effata mouet gressus libandaque fratri parcius ora tulit, Thebasque infesta petiuit. at pugna ereptis maior crudescit utrimque 670 regibus, alternosque ciet uindicta furores. Hypseos hinc turmae desolatumque magistro agmen, at hinc grauius fremit Hippomedontis adempti orba cohors; praebent obnixi corpora ferro, idem ardor rabidis externum haurire cruorem 675 ac fudisse suum, nec se uestigia mutant: stat cuneo defixa acies, hostique cruento dant animas et terga negant: cum lapsa per auras uertice Dircaei uelox Latonia montis astitit; agnoscunt colles notamque tremescit 680 silua deam, saeuis ubi quondam exerta sagittis fecundam lasso Nioben consumpserat arcu. illum acies inter coepta iam caede superbum nescius armorum et primas tunc passus habenas uenator raptabat equus, quem discolor ambit 685 tigris et auratis aduerberat unguibus armos. colla sedent nodis, et castigata iubarum libertas, nemorisque notae sub pectore primo iactantur niueo lunata monilia dente. ipse bis Oebalio saturatam murice pallam 690 lucentesque auro tunicas (hoc neuerat unum mater opus) tenui collectus in ilia uinclo, cornipedis laeuo clipeum demiserat armo, ense grauis nimio: tereti iuuat aurea morsu fibula pendentis circum latera aspera cinctus, 695 uaginaeque sonum tremulumque audire pharetrae murmur et a cono missas in terga catenas; interdum cristas hilaris iactare comantes et pictum gemmis galeae iubar. ast ubi pugna cassis anhela calet, resoluto uertice nudus 700 exoritur: tunc dulce comae radiisque trementes dulce nitent uisus et, quas dolet ipse morari, nondum mutatae rosea lanugine malae. nec formae sibi laude placet multumque seueris asperat ora minis, sed frontis seruat honorem 705 ira decens.

PVBLIVS PAPINIVS STATIVS THEBAID IX

Liber 9 dat sponte locum Thebana iuuentus, natorum memores, intentaque tela retorquent; sed premit et saeuas miserantibus ingerit hastas. illum et Sidoniae iuga per Teumesia Nymphae bellantem atque ipso sudore et puluere gratum 710 laudant, et tacito ducunt suspiria uoto. talia cernenti mitis subit alta Dianae corda dolor, fletuque genas uiolata, 'quod,' inquit 'nunc tibi, quod leti quaeram dea fida propinqui effugium? haecne ultro properasti in proelia, saeue 715 ac miserande puer? cruda heu festinaque uirtus suasit et hortatrix animosi gloria leti! scilicet angustum iamdudum urguentibus annis Maenalium tibi, parue, nemus, perque antra ferarum uix tutae sine matre uiae, siluestria cuius 720 nondum tela procax arcumque implere ualebas. et nunc illa meas ingentem plangit ad aras inuidiam surdasque fores et limina lassat: tu dulces lituos ululataque proelia gaudes felix et miserae tantum moriture parenti.' 725 ne tamen extremo frustra morientis honori adfuerit, uenit in medios caligine fulua saepta globos, primumque leues furata sagittas audacis tergo pueri caelestibus implet goryton telis, quorum sine sanguine nullum 730 decidit; ambrosio tunc spargit membra liquore, spargit equum, ne quo uioletur uulnere corpus ante necem, cantusque sacros et conscia miscet murmura, secretis quae Colchidas ipsa sub antris nocte docet monstratque feras quaerentibus herbas. 735 tunc uero exerto circumuolat igneus arcu nec se mente regit, patriae matrisque suique inmemor, et nimium caelestibus utitur armis: ut leo, cui paruo mater Gaetula cruentos suggerit ipsa cibos, cum primum crescere sensit 740 colla iubis toruusque nouos respexit ad ungues, indignatur ali, tandemque effusus apertos liber amat campos et nescit in antra reuerti. quos, age, Parrhasio sternis, puer improbe, cornu? prima Tanagraeum turbauit harundo Coroebum 745 extremo galeae primoque in margine parmae angusta transmissa uia: stat faucibus unda sanguinis, et sacri facies rubet igne ueneni. saeuius Eurytion, cui luminis orbe sinistro callida tergeminis acies se condidit uncis. 750 ille trahens oculo plenam labente sagittam ibat in auctorem: sed diuum fortia quid non tela queant? alio geminatum lumine uulnus expleuit tenebras; sequitur tamen improbus hostem, qua meminit, fusum donec prolapsus in Idan 755 decidit: hic saeui miser inter funera belli palpitat et mortem sociosque hostesque precatur. addit Abantiadas, insignem crinibus Argum et male dilectum miserae Cydona sorori. [illi perfossum telo patefecerat inguen] 760 . . . 760a huic geminum obliqua traiecit harundine tempus, exilit hac ferrum, uelox hac penna remansit; fluxit utrimque cruor. nulli tela aspera mortis dant ueniam, non forma Lamum, non infula Lygdum, non pubescentes texerunt Aeolon anni: 765 figitur ora Lamus, flet saucius inguina Lygdus, perfossus telo niueam gemis, Aeole, frontem. te praeceps Euboea tulit, te candida Thisbe miserat, hunc uirides non excipietis ~Amyclae. numquam cassa manus, nullum sine numine fugit 770 missile, nec requies dextrae, sonitumque priori iungit harundo sequens. unum quis crederet arcum aut unam saeuire manum? modo derigit ictus, nunc latere alterno dubius conamina mutat, nunc fugit instantes et solo respicit arcu. 775 et iam mirantes indignantesque coibant Labdacidae, primusque Iouis de sanguine claro Amphion ignarus adhuc, quae funera campis ille daret: 'quonam usque moram lucrabere fati, o multum meritos puer orbature parentes? 780 quin etiam menti tumor atque audacia gliscit, congressus dum nemo tuos pugnamque minorem dignatur bellis, iramque relinqueris infra. i, repete Arcadiam mixtusque aequalibus illic, dum ferus hic uero desaeuit puluere Mauors, 785 proelia lude domi: quodsi te maesta sepulcri fama mouet, dabimus leto moriare uirorum!' iamdudum hunc contra stimulis grauioribus ardet trux Atalantiades; necdum ille quierat, et infit: 'sera etiam in Thebas, quarum hic exercitus, arma 790 profero; quisnam adeo puer, ut bellare recuset talibus? Arcadiae stirpem et fera semina gentis, non Thebana uides: non me sub nocte silenti Thyias Echionio genetrix famulata Lyaeo edidit, haud umquam deformes uertice mitras 795 induimus turpemque manu iactauimus hastam. protinus astrictos didici reptare per amnes horrendasque domos magnarum intrare ferarum et++quid plura loquar? ferrum mea semper et arcus mater habet, uestri feriunt caua tympana patres.' 800 non tulit Amphion uultumque et in ora loquentis telum inmane rotat; sed ferri lumine diro turbatus sonipes sese dominumque retorsit in latus atque auidam transmisit deuius hastam. acrior hoc iuuenem stricto mucrone petebat 805 Amphion, cum se medio Latonia campo iecit et ante oculos omni stetit obuia uultu. haerebat iuueni deuinctus amore pudico Maenalius Dorceus, cui bella suumque timorem mater et audaces pueri mandauerat annos. 810 huius tum uultu dea dissimulata profatur: 'hactenus Ogygias satis infestasse cateruas, Parthenopaee, satis; miserae iam parce parenti, parce deis, quicumque fauent.' nec territus ille: 'hunc sine me (non plura petam), fidissime Dorceu, 815 sternere humi, qui tela meis gerit aemula telis et similes cultus et frena sonantia iactat. frena regam, cultus Triuiae pendebitis alto limine, captiuis matrem donabo pharetris.' audiit et mixto risit Latonia fletu. 820 uiderat hanc caeli iamdudum in parte remota Gradiuum complexa Venus, dumque anxia Thebas commemorat Cadmumque uiro caraeque nepotes Harmoniae, pressum tacito sub corde dolorem tempestiua mouet: 'nonne hanc, Gradiue, proteruam 825 uirginitate uides mediam se ferre uirorum coetibus, utque acies audax et Martia signa temperet? en etiam donat praebetque necandos tot nostra de gente uiros. huic tradita uirtus, huic furor? agrestes superest tibi figere dammas.' 830 desiluit iustis commotus in arma querelis Bellipotens, cui sola uagum per ina ruenti Ira comes, reliqui sudant ad bella Furores. nec mora, cum maestam monitu Letoida duro increpat adsistens: 'non haec tibi proelia diuum 835 dat pater; armiferum ni protinus improba campum deseris, huic aequam nosces nec Pallada dextrae.' quid faciat contra? premit hinc Mauortia cuspis, hinc plenae tibi, parue, colus, Iouis inde seueri uultus: abit solo post haec euicta pudore. 840 at pater Ogygias Mauors circumspicit alas horrendumque Dryanta mouet, cui sanguinis auctor turbidus Orion, comitesque odisse Dianae (inde furit) patrium. hic turbatos arripit ense Arcadas exarmatque ducem; cadit agmine longo 845 Cyllenes populus Tegeesque habitator opacae Aepytiique duces Telphusiacaeque phalanges. ipsum autem et lassa fidit prosternere dextra, nec seruat uires: etenim huc iam fessus et illuc mutabat turmas; urguent praesagia mille 850 funeris, et nigrae praecedunt nubila mortis. iamque miser raros comites uerumque uidebat Dorcea, iam uires paulatim abscedere sensit, sentit et exhaustas umero leuiore pharetras; iam minus atque minus fert ira, puerque uidetur 855 et sibi, cum torua clipei metuendus obarsit luce Dryas: tremor ora repens ac uiscera torsit Arcados; utque feri uectorem fulminis albus cum supra respexit olor, cupit hiscere ripam Strymonos et trepidas in pectora contrahit alas: 860 sic iuuenem saeui conspecta mole Dryantis iam non ira subit, sed leti nuntius horror. arma tamen, frustra superos Triuiamque precatus, molitur pallens et surdos expedit arcus. iamque instat telis dextramque obliquus in ulnam 865 cornua contingit mucrone et pectora neruo, cum ducis Aonii magno cita turbine cuspis fertur in aduersum neruique obliqua sonori uincla secat: pereunt ictus, manibusque remissis uana supinato ceciderunt spicula cornu. 870 tunc miser et frenos turbatus et arma remisit, uulneris impatiens umeri quod tegmine dextri intrarat facilemque cutem; subit altera cuspis cornipedisque fugam succiso poplite sistit. tum cadit ipse Dryas (mirum!) nec uulneris umquam 875 conscius: olim auctor teli causaeque patebant. at puer infusus sociis in deuia campi tollitur (heu simplex aetas!) moriensque iacentem flebat equum; cecidit laxata casside uultus, aegraque per trepidos expirat gratia uisus, 880 et prensis concussa comis ter colla quaterque stare negant, ipsisque nefas lacrimabile Thebis, ibat purpureus niueo de pectore sanguis. tandem haec singultu uerba incidente profatur: 'labimur, i, miseram, Dorceu, solare parentem. 885 illa quidem, si uera ferunt praesagia curae, aut somno iam triste nefas aut omine uidit. tu tamen arte pia trepidam suspende diuque decipito; neu tu subitus neue arma tenenti ueneris, et tandem, cum iam cogere fateri, 890 dic: "merui, genetrix, poenas; inuita capesse: arma puer rapui, nec te retinente quieui, nec tibi sollicitae saltem inter bella peperci. uiue igitur potiusque animis irascere nostris et iam pone metus. frustra de colle Lycaei 895 anxia prospectas, si quis per nubila longe aut sonus aut nostro sublatus ab agmine puluis: frigidus et nuda iaceo tellure, nec usquam tu prope, quae uultus efflantiaque ora teneres. hunc tamen, orba parens, crinem,"' dextraque secandum 900 praebuit, '"hunc toto capies pro corpore crinem, comere quem frustra me dedignante solebas. huic dabis exequias, atque inter iusta memento ne quis inexpertis hebetet mea tela lacertis dilectosque canes ullis agat amplius antris. 905 haec autem primis arma infelicia castris ure, uel ingratae crimen suspende Dianae."'

Liber 9

Statius

Liber 10

Obruit Hesperia Phoebum nox umida porta, imperiis properata Iouis; nec castra Pelasgum aut Tyrias miseratus opes, sed triste tot extra agmina et inmeritas ferro decrescere gentes. panditur inmenso deformis sanguine campus: 5 illic arma et equos, ibant quibus ante superbi, funeraque orba rogis neglectaque membra relinquunt. tunc inhonora cohors laceris insignibus aegras secernunt acies, portaeque, ineuntibus arma angustae populis, latae cepere reuersos. 10 par utrimque dolor; sed dant solacia Thebis quattuor errantes Danaum sine praeside turmae: ceu mare per tumidum uiduae moderantibus alni, quas deus et casus tempestatesque gubernant. inde animus Tyriis non iam sua castra, sed ultro 15 hostilem seruare fugam, ne forte Mycenas, contenti rediisse, petant: dat tessera signum excubiis, positaeque uices; dux noctis opertae sorte Meges ultroque Lycus. iamque ordine iusso arma, dapes ignemque ferunt; rex firmat euntes: 20 'uictores Danaum (neque enim lux crastina longe, nec quae pro timidis intercessere tenebrae semper erunt), augete animos et digna secundis pectora ferte deis. iacet omnis gloria Lernae praecipuaeque manus: subiit ultricia Tydeus 25 Tartara, Mors subitam integri stupet auguris umbram, Ismenos raptis tumet Hippomedontis opimis, Arcada belligeris pudet adnumerare tropaeis. in manibus merces, nusquam capita ardua belli monstrataeque ducum septena per agmina cristae; 30 scilicet Adrasti senium fraterque iuuenta peior et insanis Capaneus metuendus in armis. ite age et obsessis uigilem circumdate flammam! nulli ex hoste metus: praedam adseruatis opesque iam uestras.' sic ille truces hortatibus implet 35 Labdacidas, iuuat exhaustos iterare labores: sicut erant (puluis sudorque cruorque per artus mixtus adhuc) uertere gradum; uix obuia passi conloquia, amplexus etiam dextrasque suorum excussere umeris. tunc frontem auersaque terga 40 partiti laterumque sinus, uallum undique cingunt ignibus infestis. rabidi sic agmine multo sub noctem coiere lupi, quos omnibus agris nil non ausa fames longo tenuauit hiatu: iam stabula ipsa premunt, torquet spes inrita fauces 45 balatusque tremens pinguesque ab ouilibus aurae; quod superest, duris adfrangunt postibus ungues pectoraque, et siccos minuunt in limine dentes. at procul Argolici supplex in margine templi coetus et ad patrias fusae Pelopeides aras 50 sceptriferae Iunonis opem reditumque suorum exposcunt, pictasque fores et frigida uultu saxa terunt paruosque docent procumbere natos. condiderant iam uota diem; nox addita curas iungit, et ingestis uigilant altaria flammis. 55 peplum etiam dono, cuius mirabile textum nulla manu sterilis nec dissociata marito uersarat, calathis castae uelamina diuae haud spernenda ferunt, uariis ubi plurima floret purpura picta modis mixtoque incenditur auro. 60 ipsa illic magni thalamo desponsa Tonantis, expers conubii et timide positura sororem, lumine demisso pueri Iouis oscula libat simplex et nondum furtis offensa mariti. hoc tunc Argolicae sanctum uelamine matres 65 induerant ebur, et lacrimis questuque rogabant: 'aspice sacrilegas Cadmeae paelicis arces, siderei regina poli, tumulumque rebellem disice et in Thebas aliud (potes) excute fulmen.' quid faciat? scit Fata suis contraria Grais 70 auersumque Iouem, sed nec periisse precatus tantaque dona uelit; tempus tamen obuia magni fors dedit auxilii. uidet alto ex aethere clausa moenia et insomni uallum statione teneri: horruit irarum stimulis motaque uerendum 75 turbauit diadema coma: non saeuius arsit Herculeae cum matris onus geminosque Tonantis secubitus uacuis indignaretur in astris. ergo intempesta somni dulcedine captos destinat Aonios leto praebere, suamque 80 orbibus accingi solitis iubet Irin et omne mandat opus. paret iussis dea clara polumque linquit et in terras longo suspenditur arcu. stat super occiduae nebulosa cubilia Noctis Aethiopasque alios, nulli penetrabilis astro, 85 lucus iners, subterque cauis graue rupibus antrum it uacuum in montem, qua desidis atria Somni securumque larem segnis Natura locauit. limen opaca Quies et pigra Obliuio seruant et numquam uigili torpens Ignauia uultu. 90 Otia uestibulo pressisque Silentia pennis muta sedent abiguntque truces a culmine uentos et ramos errare uetant et murmura demunt alitibus. non hic pelagi, licet omnia clament litora, non ullus caeli fragor; ipse profundis 95 uallibus effugiens speluncae proximus amnis saxa inter scopulosque tacet: nigrantia circum armenta omne solo recubat pecus, et noua marcent germina, terrarumque inclinat spiritus herbas. mille intus simulacra dei caelauerat ardens 100 Mulciber: hic haeret lateri redimita Voluptas, hic comes in requiem uergens Labor, est ubi Baccho, est ubi Martigenae socium puluinar Amori obtinet. interius tecti in penetralibus altis et cum Morte iacet, nullique ea tristis imago 105 cernitur. hae species. ipse autem umentia subter antra soporifero stipatos flore tapetas incubat; exhalant uestes et corpore pigro strata calent, supraque torum niger efflat anhelo ore uapor; manus haec fusos a tempore laeuo 110 sustentat crines, haec cornu oblita remisit. adsunt innumero circum uaga Somnia uultu, uera simul falsis permixtaque ~flumina flammis~ Noctis opaca cohors, trabibusque ac postibus haerent, aut tellure iacent.

Liber 10 tenuis, qui circuit aulam, 115 inualidusque nitor, primosque hortantia somnos languida succiduis expirant lumina flammis. huc se caeruleo librauit ab aethere uirgo discolor: effulgent siluae, tenebrosaque tempe arrisere deae, et zonis lucentibus icta 120 euigilat domus; ipse autem nec lampade clara nec sonitu nec uoce deae perculsus eodem more iacet, donec radios Thaumantias omnes impulit inque oculos penitus descendit inertes. tunc sic orsa loqui nimborum fulua creatrix: 125 'Sidonios te Iuno duces, mitissime diuum Somne, iubet populumque trucis defigere Cadmi, qui nunc euentu belli tumefactus Achaeum peruigil adseruat uallum et tua iura recusat. da precibus tantis; rara est hoc posse facultas 130 placatumque Iouem dextra Iunone mereri.' dixit, et increpitans languentia pectora dextra, ne pereant uoces, iterumque iterumque monebat. ille deae iussis uultu, quo nutat, eodem adnuit; excedit grauior nigrantibus antris 135 Iris et obtusum multo iubar excitat imbri. ipse quoque et uolucrem gressum et uentosa citauit tempora, et obscuri sinuatam frigore caeli impleuit chlamydem, tacitoque per aethera cursu fertur et Aoniis longe grauis inminet aruis. 140 illius aura solo uolucres pecudesque ferasque explicat, et penitus, quemcumque superuolat orbem, languida de scopulis sidunt freta, pigrius haerent nubila, demittunt extrema cacumina siluae, pluraque laxato ceciderunt sidera caelo. 145 primus adesse deum subita caligine sensit campus, et innumerae uoces fremitusque uirorum summisere sonum; cum uero umentibus alis incubuit piceaque haud umquam densior umbra castra subit, errare oculi resolutaque colla, 150 et medio adfatu uerba imperfecta relinqui. mox et fulgentes clipeos et saeua remittunt pila manu, lassique cadunt in pectora uultus. et iam cuncta silent: ipsi iam stare recusant cornipedes, ipsos subitus cinis abstulit ignes. 155 at non et trepidis eadem Sopor otia Grais suadet, et adiunctis arcet sua nubila castris noctiuagi uis blanda dei: stant undique in armis foedam indignantes noctem uigilesque superbos. ecce repens superis animum lymphantibus horror 160 Thiodamanta subit formidandoque tumultu pandere fata iubet, siue hanc Saturnia mentem, siue nouum comitem bonus instigabat Apollo. prosilit in medios, uisu audituque tremendus impatiensque dei, fragili quem mente receptum 165 non capit: exundant stimuli, nudusque per ora stat furor, et trepidas incerto sanguine tendit exhauritque genas; acies huc errat et illuc, sertaque mixta comis sparsa ceruice flagellat. sic Phryga terrificis genetrix Idaea cruentum 170 elicit ex adytis consumptaque bracchia ferro scire uetat; quatit ille sacras in pectora pinus sanguineosque rotat crines et uulnera cursu exanimat: pauet omnis ager, respersaque cultrix arbor, et attoniti currum erexere leones. 175 uentum ad consilii penetrale domumque uerendam signorum, magnis ubi dudum cladibus aeger, rerum extrema mouens, frustra consultat Adrastus. stant circum subiti proceres, ut quisque perempto proximus, et magnis loca desolata tuentur 180 regibus, haud laeti seque huc creuisse dolentes. non secus amisso medium cum praeside puppis fregit iter, subit ad uidui moderamina claui aut laterum custos aut quem penes obuia ponto prora fuit: stupet ipsa ratis tardeque sequuntur 185 arma, nec accedit domino tutela minori. ergo alacer trepidos sic erigit augur Achiuos: 'magna deum mandata, duces, monitusque uerendos aduehimus: non hae nostro de pectore uoces: ille canit, cui me famulari et sumere uittas 190 uestra fides, ipso non discordante, subegit. nox fecunda operum pulchraeque accommoda fraudi panditur augurio diuum; uocat obuia Virtus, et poscit Fortuna manus. stupet obruta somno Aonidum legio: tempus nunc funera regum 195 ulcisci miserumque diem; rapite arma morasque frangite portarum: sociis hoc subdere flammas, hoc tumulare suos. equidem haec et Marte diurno, dum res infractae pulsique in terga redimus, (per tripodas iuro et rapti noua fata magistri) 200 uidi, et me uolucres circum plausere secundae. sed nunc certa fides. modo me sub nocte silenti ipse, ipse adsurgens iterum tellure soluta, qualis erat (solos infecerat umbra iugales), Amphiaraus adit: non uanae monstra quietis, 205 nec somno comperta loquor. "tune," inquit, "inertes Inachidas (redde haec Parnasia serta meosque redde deos) tantam patiere amittere noctem, degener? haec egomet caeli secreta uagosque edocui lapsus? uade heia, ulciscere ferro 210 nos saltem!" dixit, meque haec ad limina uisus cuspide sublata totoque impellere curru. quare agite, utendum superis; non comminus hostes sternendi: bellum iacet, et saeuire potestas. ecqui aderunt, quos ingenti se attollere fama 215 non pigeat, dum fata sinunt? iterum ecce benignae noctis aues; sequor, et comitum licet agmina cessent, solus eo! atque adeo uenit ille et quassat habenas.' talia uociferans noctem exturbabat, euntque non secus accensi proceres quam si omnibus idem 220 corde deus: flagrant comitari et iungere casus. ter denos numero, turmarum robora, iussus ipse legit; circa fremit indignata iuuentus cetera, cur maneant castris ignauaque seruent otia: pars sublime genus, pars facta suorum, 225 pars sua, sortem alii clamant, sortem undique poscunt. gaudet in aduersis animoque adsurgit Adrastus. uertice sic Pholoes uolucrum nutritor equorum, cum fetura gregem pecoroso uere nouauit, laetatur cernens hos montis in ardua niti, 230 hos innare uadis, certare parentibus illos; tunc uacuo sub corde mouet, qui molle domandi ferre iugum, qui terga boni, quis in arma tubasque natus, ad Eleas melior quis surgere palmas: talis erat turmae ductor longaeuus Achiuae.

Liber 10

235 nec deest coeptis: 'unde haec tam sera repente numina? qui fractos superi rediistis ad Argos? estne hic infelix uirtus, gentique superstes sanguis, et in miseris animorum semina durant? laudo equidem, egregii iuuenes, pulchraque meorum 240 seditione fruor; sed fraudem et operta paramus proelia, celandi motus: numquam apta latenti turba dolo. seruate animos, uenit ultor in hostes ecce dies; tunc arma palam, tunc ibimus omnes.' his tandem uirtus iuuenum frenata quieuit: 245 non aliter moto quam si pater Aeolus antro portam iterum saxo premat imperiosus et omne claudat iter, iam iam sperantibus aequora uentis. insuper Herculeum sibi iungit Agyllea uates Actoraque: hic aptus suadere, hic robore iactat 250 non cessisse patri; comites tribus ordine deni, horrendum Aoniis et contra stantibus agmen. ipse noui gradiens furta ad Mauortia belli ponit adoratas, Phoebea insignia, frondes, longaeuique ducis gremio commendat honorem 255 frontis, et oblatam Polynicis munere grato loricam galeamque subit. ferus Actora magno ense grauat Capaneus, ipse haud dignatus in hostem ire dolo superosque sequi. permutat Agylleus arma trucis Nomii: quid enim fallentibus umbris 260 arcus et Herculeae iuuissent bella sagittae? inde per abruptas castrorum ex aggere pinnas, ne grauis exclamet portae mugitus aenae, praecipitant saltu; nec longum, et protinus ingens praeda solo ceu iam exanimes multoque peracti 265 ense iacent. 'ite, o socii, quacumque uoluptas caedis inexhaustae, superisque fauentibus, oro, sufficite!' hortatur clara iam uoce sacerdos, 'cernitis expositas turpi marcore cohortes? pro pudor! Argolicas hine ausi obsidere portas, 270 hi seruare uiros?' sic fatus, et exuit ensem fulmineum rapidaque manu morientia transit agmina. quis numeret caedes, aut nomine turbam exanimem signare queat? subit ordine nullo tergaque pectoraque et galeis inclusa relinquit 275 murmura permiscetque uagos in sanguine manes: hunc temere explicitum stratis, hunc sero remissis gressibus inlapsum clipeo et male tela tenentem, coetibus hos mediis uina inter et arma iacentes, adclines clipeis alios, ut quemque ligatum 280 infelix tellure sopor supremaque nubes obruerat. nec numen abest, armataque Iuno lunarem quatiens exerta lampada dextra pandit iter firmatque animos et corpora monstrat. sentit adesse deam, tacitus sed gaudia celat 285 Thiodamas; iam tarda manus, iam debile ferrum et caligantes nimiis successibus irae. Caspia non aliter magnorum in strage iuuencum tigris, ubi inmenso rabies placata cruore lassauitque genas et crasso sordida tabo 290 confudit maculas, spectat sua facta doletque defecisse famem: uictus sic augur inerrat caedibus Aoniis; optet nunc bracchia centum centenasque in bella manus; iam taedet inanes exhaurire animas, hostemque adsurgere mallet. 295 parte alia segnes magno satus Hercule uastat Sidonios Actorque alia, sua quemque cruento limite turba subit: stagnant nigrantia tabo gramina, sanguineis nutant tentoria riuis; fumat humus, somnique et mortis anhelitus una 300 uoluitur; haud quisquam uisus aut ora iacentum erexit: tali miseris deus aliger umbra incubat et tantum morientia lumina soluit. traxerat insomnis cithara ludoque suprema sidera iam nullos uisurus Ialmenus ortus, 305 Sidonium paeana canens; huic languida ceruix in laeuum cogente deo, mediaque iacebant colla relicta lyra: ferrum per pectus Agylleus exigit aptatamque caua testudine dextram percutit et digitos inter sua fila trementes. 310 proturbat mensas dirus liquor: undique manant sanguine permixti latices, et Bacchus in altos crateras paterasque redit. ferus occupat Actor implicitum fratri Thamyrin, Tagus haurit Echecli terga coronati, Danaus caput amputat Hebri: 315 nescius heu rapitur fatis, hilarisque sub umbras uita fugit mortisque ferae lucrata dolores. stratus humo gelida subter iuga fida rotasque Calpetus Aonios gramen gentile metentes proflatu terrebat equos: madida ora redundant 320 accensusque mero sopor aestuat; ecce iacentis Inachius uates iugulum fodit, expulit ingens uina cruor fractumque perit in sanguine murmur. fors illi praesaga quies, nigrasque grauatus per somnum Thebas et Thiodamanta uidebat. 325 quarta soporiferae superabant tempora nocti, cum uacuae nubes et honor non omnibus astris, adflatusque fugit curru maiore Bootes. iamque ipsum defecit opus, cum prouidus Actor Thiodamanta uocat: 'satis haec inopina Pelasgis 330 gaudia: uix ullos tanto reor agmine saeuam effugisse necem, ni quos deformis in alto sanguine degeneres occultat uita; secundis pone modum; sunt et diris sua numina Thebis. forsitan et nobis modo quae fauere recedunt.' 335 paruit, et madidas tollens ad sidera palmas: 'Phoebe, tibi exuuias monstratae praemia noctis nondum ablutus aquis (tibi enim haec ego sacra litaui) trado ferus miles tripodum fidusque sacerdos. si non dedecui tua iussa tulique prementem, 340 saepe ueni, saepe hanc dignare inrumpere mentem. nunc tibi crudus honos, trunca arma cruorque uirorum: at patrias si quando domos optataque, Paean, templa, Lycie, dabis, tot ditia dona sacratis postibus et totidem uoti memor exige tauros.' 345 dixerat, et laetis socios reuocabat ab armis. uenerat hos inter fato Calydonius Hopleus Maenaliusque Dymas, dilecti regibus ambo, regum ambo comites, quorum post funera maesti uitam indignantur.

Liber 10 prior Arcada concitat Hopleus: 350 'nullane post manes regis tibi cura perempti, care Dyma, teneant quem iam fortasse uolucres Thebanique canes? patriae quid deinde feretis, Arcades? en reduces contra uenit aspera mater: funus ubi? at nostro semper sub pectore Tydeus 355 saeuit inops tumuli, quamuis patientior artus ille nec abruptis adeo lacrimabilis annis. ire tamen saeuumque libet nullo ordine passim scrutari campum, mediasue inrumpere Thebas.' excipit orsa Dymas: 'per ego haec uaga sidera iuro, 360 per ducis errantes instar mihi numinis umbras, idem animus misero; comitem circumspicit olim mens humili luctu, sed nunc prior ibo'—uiamque incohat et maesto conuersus ad aethera uultu sic ait: 'arcanae moderatrix Cynthia noctis, 365 si te tergeminis perhibent uariare figuris numen et in siluas alio descendere uultu, ille comes nuper nemorumque insignis alumnus, ille tuus, Diana, puer (nunc respice saltem) quaeritur.' intendit pronis dea curribus almum 370 sidus et admoto monstrauit funera cornu. apparent campi Thebaeque altusque Cithaeron: sic ubi nocturnum tonitru malus aethera frangit Iuppiter, absiliunt nubes et fulgure claro astra patent, subitusque oculis ostenditur orbis. 375 accepit radios et eadem percitus Hopleus Tydea luce uidet; longe dant signa per umbras mutua laetantes, et amicum pondus uterque, ceu reduces uitae saeuaque a morte remissos, subiecta ceruice leuant; nec uerba, nec ausi 380 flere diu: prope saeua dies indexque minatur ortus. eunt taciti per maesta silentia magnis passibus exhaustasque dolent pallere tenebras. inuida fata piis et fors ingentibus ausis rara comes. iam castra uident animisque propinquant, 385 et decrescit onus, subiti cum pulueris umbra et sonus a tergo. monitu ducis acer agebat Amphion equites, noctem uigilataque castra explorare datus, primusque per auia campi usque procul (necdum totas lux soluerat umbras) 390 nescio quid uisu dubium incertumque moueri corporaque ire uidet; subitus mox fraude reperta exclamat, 'cohibete gradum quicumque!' sed hostes esse patet: miseri pergunt anteire timentque non sibi; tunc mortem trepidis minitatur et hastam 395 expulit, ac uanos alte leuat eminus ictus, adfectans errare manum. stetit illa Dymantis ante oculos, qui forte prior, gressumque repressit. at non magnanimus curauit perdere iactus Aepytus, et fixo transuerberat Hoplea tergo 400 pendentisque etiam perstrinxit Tydeos armos. labitur egregii nondum ducis inmemor Hopleus, expiratque tenens (felix, si corpus ademptum nesciat), et saeuas talis descendit ad umbras. uiderat hoc retro conuersus et agmina sentit 405 iuncta Dymas, dubius precibusne subiret an armis instantes: arma ira dabat, fortuna precari non audere iubet; neutri fiducia coepto: distulit ira preces; ponit miserabile corpus ante pedes, tergoque graues quas forte gerebat 410 tigridis exuuias in laeuam torquet et obstat exertum obiectans mucronem, inque omnia tela uersus et ad caedem iuxta mortemque paratus: ut lea, quam saeuo fetam pressere cubili uenantes Numidae, natos erecta superstat, 415 mente sub incerta toruum ac miserabile frendens; illa quidem turbare globos et frangere morsu tela queat, sed prolis amor crudelia uincit pectora, et a media catulos circumspicit ira. et iam laeua uiro, quamuis saeuire uetaret 420 Amphion, erepta manus, puerique trahuntur ora supina comis. serus tunc denique supplex demisso mucrone rogat: 'moderatius, oro, ducite, fulminei per uos cunabula Bacchi Inoamque fugam uestrique Palaemonis annos! 425 si cui forte domi natorum gaudia, si quis hic pater, angusti puero date pulueris haustus exiguamque facem! rogat, en rogat ipse iacentis uultus: ego infandas potior satiare uolucres, me praebete feris, ego bella audere coegi.' 430 'immo,' ait Amphion, 'regem si tanta cupido condere, quae timidis belli mens, ede, Pelasgis, quid fracti exanguesque parent; cuncta ocius effer, et uita tumuloque ducis donatus abito.' horruit et toto praecordia protinus Arcas 435 impleuit capulo. 'summumne hoc cladibus,' inquit, 'deerat ut adflictos turparem ego proditor Argos? nil emimus tanti, nec sic uelit ipse cremari.' sic ait, et magno proscissum uulnere pectus iniecit puero, supremaque murmura uoluens: 440 'hoc tamen interea ~et tu potiare sepulcro.' tales optatis regum in complexibus ambo, par insigne animis, Aetolus et inclutus Arcas, egregias efflant animas letoque fruuntur. uos quoque sacrati, quamuis mea carmina surgant 445 inferiore lyra, memores superabitis annos. forsitan et comites non aspernabitur umbras Euryalus Phrygiique admittet gloria Nisi. at ferus Amphion, regi qui facta reportent edoceantque dolum captiuaque corpora reddant, 450 mittit ouans; clausis ipse insultare Pelasgis tendit et abscisos sociorum ostendere uultus. interea reducem murorum e culmine Grai Thiodamanta uident nec iam erumpentia celant gaudia. ut exertos enses et caede recenti 455 arma rubere notant, nouus adsilit aethera magnum clamor, et e summo pendent cupida agmina uallo noscere quisque suos. uolucrum sic turba recentum, cum reducem longo prospexit in aere matrem, ire cupit contra summique e margine nidi 460 extat hians, iam iamque cadat, ni pectore toto obstet aperta parens et amantibus increpat alis. dumque opus arcanum et taciti compendia Martis enumerant laetisque suos complexibus implent Hopleaque exquirunt tardumque Dymanta queruntur: 465 ecce et Dircaeae iuxta dux concitus alae uenerat Amphion; non longum caede recenti laetatus uidet innumeris feruere cateruis tellurem atque una gentem expirare ruina. qui tremor inicitur caeli de lampade tactis, 470 hic fixit iuuenem, pariterque horrore sub uno uox, acies sanguisque perit, gemitusque parantem ipse ultro conuertit equus; fugit ala retorto puluere.

Liber 10 nondum illi Thebarum claustra subibant, et iam Argiua cohors nocturno freta triumpho 475 prosilit in campos; per et arma et membra iacentum taetraque congerie sola semianimumque cruorem cornipedes ipsique ruunt: grauis exterit artus ungula, sanguineus lauat imber et impedit axes. dulce uiris hac ire uia, ceu tecta superbi 480 Sidonia atque ipsas calcent in sanguine Thebas. hortatur Capaneus: 'satis occultata, Pelasgi, delituit uirtus: nunc, nunc mihi uincere pulchrum teste die; mecum clamore et puluere aperto ite palam, iuuenes: sunt et mihi prouida dextrae 485 omina et horrendi stricto mucrone furores.' sic ait; ardentes alacer succendit Adrastus Argolicusque gener, sequitur iam tristior augur. iamque premunt muros (et adhuc noua funera narrat Amphion) miseramque intrarant protinus urbem, 490 ni Megareus specula citus exclamasset ab alta: 'claude, uigil, subeunt hostes, claude undique portas!' est ubi dat uires nimius timor: ocius omnis porta coit; solas dum tardius artat Echion Ogygias, audax animis Spartana iuuentus 495 inrupit, caesique ruunt in limine primo incola Taygeti Panopeus rigidique natator Oebalus Eurotae; turque, o spectate palaestris omnibus et nuper Nemeaeo in puluere felix, Alcidama, primis quem caestibus ipse ligarat 500 Tyndarides, nitidi moriens conuexa magistri respicis: auerso pariter deus occidit astro. te nemus Oebalium, te lubrica ripa Lacaenae uirginis et falso gurges cantatus olori flebit, Amyclaeis Triuiae lugebere Nymphis, 505 et quae te leges praeceptaque fortia belli erudiit genetrix, nimium didicisse queretur. talis Echionio Mauors in limine saeuit. tandem umeris obnixus Acron et pectore toto pronus Ialmenides aeratae robora portae 510 torserunt: quanta pariter ceruice gementes profringunt inarata diu Pangaea iuuenci. par operis iactura lucro, quippe hoste retento exclusere suos; cadit intra moenia Graius Ormenus, et pronas tendentis Amyntoris ulnas 515 fundentisque preces penitus ceruice remissa uerba solo uultusque cadunt, colloque decorus torquis in hostiles cecidit per uulnus harenas. soluitur interea uallum, primaeque recusant stare morae; iam se peditum iunxere cateruae 520 moenibus: at patulas saltu transmittere fossas horror equis: haerent trepidi atque inmane pauentes abruptum mirantur agi; nunc impetus ire margine ab extremo, nunc sponte in frena recedunt. hi praefixa solo uellunt munimina, at illi 525 portarum obiectus minuunt et ferrea sudant claustra remoliri, trabibusque artata sonoro pellunt saxa loco; pars ad fastigia missas exultant haesisse faces, pars ima lacessunt scrutanturque cauas caeca testudine turres. 530 at Tyrii, quae sola salus, caput omne coronant murorum, nigrasque sudes et lucida ferro spicula et arsuras caeli per inania glandes saxaque in aduersos ipsis auulsa rotabant moenibus: exundant saeuo fastigia nimbo, 535 armataeque uomunt stridentia tela fenestrae. qualiter aut Malean aut alta Ceraunia supra cessantes in nube sedent nigrisque leguntur collibus et subitae saliunt in uela procellae: talis Agenoreis Argiuum exercitus armis 540 obruitur; non ora uirum, non pectora flectit imber atrox, rectosque tenent in moenia uultus inmemores leti et tantum sua tela uidentes. Anthea falcato lustrantem moenia curru desuper Ogygiae pepulit grauis impetus hastae; 545 lora excussa manu, retroque in terga uolutus semianimos artus ocreis retinentibus haeret; mirandum uisu belli scelus: arma trahuntur, fumantesque rotae tellurem et tertius hastae sulcus arat; longo sequitur uaga puluere ceruix, 550 et resupinarum patet orbita lata comarum. at tuba luctificis pulsat clangoribus urbem obsaeptasque fores sonitu perfringit amaro. diuisere aditus, omnique in limine saeuus signifer; ante omnes sua damna et gaudia portas. 555 dira intus facies, uix Mauors ipse uidendo gaudeat; insanis lymphatam horroribus urbem scindunt dissensu uario Luctusque Furorque et Pauor et caecis Fuga circumfusa tenebris. Bellum intrasse putes: feruent discursibus arces, 560 miscentur clamore uiae, ferrum undique et ignes mente uident, saeuas mente accepere catenas. consumpsit uentura timor: iam tecta replerant templaque, et ingratae uallantur planctibus arae. una omnes eademque subit formido per annos: 565 poscunt fata senes, ardet palletque iuuentus, atria femineis trepidant ululata querelis. flent pueri et flendi nequeunt cognoscere causas attoniti et tantum matrum lamenta trementes. illas cogit amor, nec habent extrema pudorem: 570 ipsae tela uiris, ipsae iram animosque ministrant, hortanturque unaque ruunt, nec auita gementes limina nec paruos cessant ostendere natos. sic ubi pumiceo pastor rapturus ab antro armatas erexit apes, fremit aspera nubes, 575 inque uicem sese stridore hortantur et omnes hostis in ora uolant, mox deficientibus alis amplexae flauamque domum captiuaque plangunt mella laboratasque premunt ad pectora ceras. nec non ancipitis pugnat sententia uulgi 580 discordesque serit motus: hi reddere fratrem (nec mussant, sed uoce palam claroque tumultu), reddere regna iubent; periit reuerentia regis sollicitis: 'ueniat pactumque hic computet annum, Cadmeosque lares exul patriasque salutet 585 infelix tenebras; cur autem ego sanguine fraudes et periura luam regalis crimina noxae?' inde alii: 'sera ista fides, iam uincere mauult.' Tiresian alii lacrimis et supplice coetu orant, quodque unum rebus solamen in artis, 590 nosse futura rogant.

Liber 10 tenet ille inclusa premitque fata deum: 'quiane ante duci bene credita nostro consilia et monitus, cum perfida bella uetarem? te tamen, infelix,' inquit, 'perituraque Thebe, si taceam, nequeo miser exaudire cadentem 595 Argolicumque oculis haurire uacantibus ignem. uincamur, Pietas; pone heia altaria, uirgo, quaeramus superos.' facit illa, acieque sagaci sanguineos flammarum apices geminumque per aras ignem et clara tamen mediae fastigia lucis 600 orta docet; tunc in speciem serpentis inanem ancipiti gyro uolui frangique rubore demonstrat dubio, patriasque inluminat umbras. ille coronatos iamdudum amplectitur ignes, fatidicum sorbens uultu flagrante uaporem. 605 stant tristes horrore comae, uittasque trementes caesaries insana leuat: diducta putares lumina consumptumque genis rediisse nitorem. tandem exundanti permisit uerba furori: 'audite, o sontes, extrema litamina diuum, 610 Labdacidae: uenit alma salus, sed limite duro. Martius inferias et saeua efflagitat anguis sacra: cadat generis quicumque nouissimus extat uiperei, datur hoc tantum uictoria pacto. felix qui tanta lucem mercede relinquet.' 615 stabat fatidici prope saeua altaria uatis maestus, adhuc patriae tantum communia lugens fata, Creon: grandem subiti cum fulminis ictum, non secus ac torta traiectus cuspide pectus, accipit exanimis sentitque Menoecea posci. 620 monstrat enim suadetque timor; stupet anxius alto corda metu glaciante pater: Trinacria qualis ora repercussum Libyco mare sumit ab aestu. mox plenum Phoebo uatem et celerare iubentem, nunc humilis genua amplectens, nunc ora canentis, 625 nequiquam reticere rogat; iam Fama sacratam uocem amplexa uolat, clamantque oracula Thebae. nunc age, quis stimulos et pulchrae gaudia mortis addiderit iuueni (neque enim haec absentibus umquam mens homini transmissa deis), memor incipe Clio, 630 saecula te quoniam penes et digesta uetustas. diua Iouis solio iuxta comes, unde per orbem rara dari terrisque solet contingere, Virtus, seu pater omnipotens tribuit, siue ipsa capaces elegit penetrare uiros, caelestibus ut tunc 635 desiluit gauisa plagis! dant clara meanti astra locum quosque ipsa polis adfixerat ignes. iamque premit terras, nec uultus ab aethere longe; sed placuit mutare genas, fit prouida Manto, responsis ut plana fides, et fraude priores 640 exuitur uultus. abiit horrorque uigorque ex oculis, paulum decoris permansit honosque mollior, et posito uatum gestamina ferro subdita; descendunt uestes, toruisque ligatur uitta comis (nam laurus erat); tamen aspera produnt 645 ora deam nimiique gradus. sic Lydia coniunx Amphitryoniaden exutum horrentia terga perdere Sidonios umeris ridebat amictus et turbare colus et tympana rumpere dextra. sed neque te indecorem sacris dignumque iuberi 650 talia Dircaea stantem pro turre, Menoeceu, inuenit; inmensae reserato limine portae sternebas Danaos, pariter Mauortius Haemon. sed consanguinei quamuis atque omnia fratres, tu prior: exanimes circum cumulantur acerui; 655 omne sedet telum, nulli sine caedibus ictus (necdum aderat Virtus); non mens, non dextra quiescit, non auida arma uacant, ipsa insanire uidetur Sphinx galeae custos, uisoque animata cruore emicat effigies et sparsa orichalca renident: 660 cum dea pugnantis capulum dextramque repressit: 'magnanime o iuuenis, quo non agnouerit ullum certius armifero Cadmi de semine Mauors, linque humiles pugnas, non haec tibi debita uirtus: astra uocant, caeloque animam, plus concipe, mittes. 665 iamdudum hoc hilares genitor bacchatur ad aras, hoc ignes fibraeque uolunt, hoc urguet Apollo: terrigenam cuncto patriae pro sanguine poscunt. Fama canit monitus, gaudet Cadmeia plebes certa tui; rape mente deos, rape nobile fatum. 670 i, precor, accelera, ne proximus occupet Haemon.' sic ait, et magna cunctantis pectora dextra permulsit tacite seseque in corde reliquit. fulminis haud citius radiis adflata cupressus combibit infestas et stirpe et uertice flammas, 675 quam iuuenis multo possessus numine pectus erexit sensus letique inuasit amorem. ut uero auersae gressumque habitumque notauit et subitam a terris in nubila crescere Manto, obstipuit. 'sequimur, diuum quaecumque uocasti, 680 nec tarde paremus,' ait; iam iamque recedens instantem uallo Pylium tamen Agrea fixit. armigeri fessum excipiunt; tum uulgus euntem auctorem pacis seruatoremque deumque conclamat gaudens atque ignibus implet honestis. 685 iamque iter ad muros cursu festinus anhelo obtinet et miseros gaudet uitasse parentes, cum genitor—steterunt ambo et uox haesit utrique, deiectaeque genae. tandem pater ante profatus: 'quis nouus inceptis rapuit te casus ab armis? 690 quae bello grauiora paras? dic, nate, precanti, cur tibi torua acies? cur hic truculentus in ore pallor, et ad patrios non stant tua lumina uultus? audisti responsa, palam est. per ego oro tuosque, nate, meosque annos miseraeque per ubera matris, 695 ne uati, ne crede, puer! superine profanum dignantur stimulare senem, cui uultus inanis extinctique orbes et poena simillima diro Oedipodae? quid si insidiis et fraude dolosa rex agit, extrema cui nostra in sorte timori 700 nobilitas tuaque ante duces notissima uirtus? illius haec forsan, remur quae uerba deorum; ille monet! ne frena animo permitte calenti, da spatium tenuemque moram, male cuncta ministrat impetus; hoc, oro, munus concede parenti. 705 sic tua maturis signentur tempora canis, et sis ipse parens et ad hunc, animose, timorem peruenias: ne perge meos orbare penates. externi te nempe patres alienaque tangunt pignora? si pudor est, primum miserere tuorum.

Liber 10

PVBLIVS PAPINIVS STATIVS THEBAID X

710 haec pietas, hic uerus honos; ibi gloria tantum uentosumque decus titulique in morte latentes. nec timidus te flecto parens: i, proelia misce, i Danaas acies mediosque per obuius enses: non teneo; liceat misero tremibunda lauare 715 uulnera et undantem lacrimis siccare cruorem, teque iterum saeuis iterumque remittere bellis. hoc malunt Thebae.' sic colla manusque tenebat implicitus; sed nec lacrimae nec uerba mouebant dis uotum iuuenem; quin et monstrantibus illis 720 fraude patrem tacita subit auertitque timorem: 'falleris heu uerosque metus, pater optime, nescis. non me ulli monitus, nec uatum exorsa furentum sollicitant uanisque mouent (sibi callidus ista Tiresias nataeque canat) non si ipse reclusis 725 comminus ex adytis in me insaniret Apollo. sed grauis unanimi casus me fratris ad urbem sponte refert: gemit Inachia mihi saucius Haemon cuspide; uix illum medio de puluere belli inter utrasque acies, iam iamque tenentibus Argis— 730 sed moror. i, refoue dubium turbaeque ferenti dic, parcant leuiterque uehant; ego uulnera doctum iungere supremique fugam reuocare cruoris Aetiona petam.' sic imperfecta locutus effugit; illi atra mersum caligine pectus 735 confudit sensus; pietas incerta uagatur discordantque metus, impellunt credere Parcae. turbidus interea ruptis uenientia portis agmina belligeri Capaneus agit aequore campi, cornua nunc equitum, cuneos nunc ille pedestres, 740 et proculcantes moderantum funera currus; idem altas turres saxis et turbine crebro laxat, agit turmas idem atque in sanguine fumat. nunc spargit torquens uolucri noua uulnera plumbo, nunc iaculum excusso rotat in sublime lacerto, 745 nullaque tectorum subit ad fastigia, quae non deferat hasta uirum perfusaque caede recurrat. nec iam aut Oeniden aut Hippomedonta peremptos aut uatem Pelopea Phalanx aut Arcada credunt; quin socium coiisse animas et corpore in uno 750 stare omnes, ita cuncta replet. non ullius aetas, non cultus, non forma mouet; pugnantibus idem supplicibusque furit; non quisquam obsistere contra, non belli temptare uices: procul arma furentis terribilesque iubas et frontem cassidis horrent. 755 at pius electa murorum in parte Menoeceus iam sacer aspectu solitoque augustior ore, ceu subito in terras supero demissus ab axe, constitit, exempta manifestus casside nosci, despexitque acies hominum et clamore profundo 760 conuertit campum iussitque silentia bello. 'armorum superi, tuque o qui funere tanto indulges mihi, Phoebe, mori, date gaudia Thebis quae pepigi et toto quae sanguine prodigus emi. ferte retro bellum captaeque impingite Lernae 765 reliquias turpes, confixaque terga fouentes Inachus indecores pater auersetur alumnos. at Tyriis templa, arua, domos, conubia, natos reddite morte mea: si uos placita hostia iuui, si non attonitis uatis consulta recepi 770 auribus et Thebis nondum credentibus hausi, haec Amphioniis pro me persoluite terris ac mihi deceptum, precor, exorate parentem.' sic ait, insignemque animam mucrone corusco dedignantem artus pridem maestamque teneri 775 arripit atque uno quaesitam uulnere rumpit. sanguine tunc spargit turres et moenia lustrat, seque super medias acies, nondum ense remisso, iecit et in saeuos cadere est conatus Achiuos. ast illum amplexae Pietas Virtusque ferebant 780 leniter ad terras corpus; nam spiritus olim ante Iouem et summis apicem sibi poscit in astris. iamque intra muros nullo sudore receptum gaudentes heroa ferunt: abscesserat ultro Tantalidum uenerata cohors; subit agmine longo 785 colla inter iuuenum, laetisque fauoribus omni concinitur uulgo Cadmum atque Amphiona supra conditor; hi sertis, hi ueris honore soluto accumulant artus patriaque in sede reponunt corpus adoratum. repetunt mox bella peractis 790 laudibus; hic uicta genitor lacrimabilis ira congemit, et tandem matri data flere potestas: 'lustralemne feris ego te, puer inclute, Thebis deuotumque caput uilis ceu mater alebam? quod molita nefas? cui tantum inuisa deorum? 795 non ego monstrifero coitu reuoluta notaui pignora, nec nato peperi funesta nepotes. quid refert? habet ecce suos Iocasta ducesque regnantesque uidet: nos saeua piacula bello demus, ut alterni (placet hoc tibi, fulminis auctor?) 800 Oedipodionii mutent diademata fratres? quid superos hominesue queror? tu, saeue Menoeceu, tu miseram ante omnes properasti extinguere matrem. unde hic mortis amor? quae sacra insania menti? quosue ego conceptus aut quae male pignora fudi 805 tam diuersa mihi? nimirum Martius anguis, quaeque nouis proauum tellus effloruit armis— hinc animi tristes nimiusque in pectore Mauors, et de matre nihil. sponte en ultroque peremptus inrumpis maestas Fatis nolentibus umbras. 810 ast egomet Danaos Capaneaque tela uerebar: haec erat, haec metuenda manus ferrumque quod amens ipsa dedi. uiden ut iugulo consumpserit ensem? altius haud quisquam Danaum mucrone subisset.' diceret infelix etiamnum et cuncta repleret 815 questibus: abducunt comites famulaeque perosam solantes thalamoque tenent, sedet eruta multo ungue genas; non illa diem, non uerba precantum respicit aut uisus flectit tellure relictos, iam uocis, iam mentis inops. sic aspera tigris 820 fetibus abreptis Scythico deserta sub antro accubat et tepidi lambit uestigia saxi; nusquam irae, sedit rabidi feritasque famesque oris, eunt praeter secura armenta gregesque: aspicit illa iacens; ubi enim quibus ubera pascat 825 aut quos ingenti premat expectata rapina? hactenus arma, tubae, ferrumque et uulnera: sed nunc comminus astrigeros Capaneus tollendus in axes. non mihi iam solito uatum de more canendum; maior ab Aoniis poscenda amentia lucis: 830 mecum omnes audete deae! siue ille profunda missus nocte furor, Capaneaque signa secutae arma Iouem contra Stygiae rapuere sorores, seu uirtus egressa modum, seu gloria praeceps, seu magnae data fama neci, seu laeta malorum 835 principia et blandae superum mortalibus irae. iam sordent terrena uiro taedetque profundae caedis, et exhaustis olim Graiumque suisque missilibus lassa respexit in aethera dextra. ardua mox toruo metitur culmina uisu, 840 innumerosque gradus gemina latus arbore clausos aerium sibi portat iter, longeque timendus multifidam quercum flagranti lumine uibrat; arma rubent una clipeoque incenditur ignis. 'hac' ait 'in Thebas, hac me iubet ardua uirtus 845 ire, Menoeceo qua lubrica sanguine turris. experiar quid sacra iuuent, an falsus Apollo.' dicit, et alterno captiua in moenia gressu surgit ouans: quales mediis in nubibus aether uidit Aloidas, cum cresceret impia tellus 850 despectura deos nec adhuc inmane ueniret Pelion et trepidum iam tangeret Ossa Tonantem. tunc uero attoniti fatorum in cardine summo, ceu suprema lues urbi facibusque cruentis aequatura solo turres Bellona subiret, 855 omnibus e tectis certatim ingentia saxa roboraque et ualidas fundae Balearis habenas, nam iaculis caeloque uagis spes unde sagittis?— uerum auidi et tormenta rotant et molibus urguent. ille nec ingestis nec terga sequentibus umquam 860 detrahitur telis, uacuoque sub aere pendens plana uelut terra certus uestigia figat, tendit et ingenti subit occurrente ruina: amnis ut incumbens longaeui robora pontis adsiduis oppugnat aquis; iam saxa fatiscunt 865 emotaeque trabes: tanto uiolentior ille (sentit enim) maiore salo quassatque trahitque molem aegram, nexus donec celer alueus omnes abscidit et cursu uictor respirat aperto. utque petita diu celsus fastigia supra 870 eminuit trepidamque adsurgens desuper urbem uidit et ingenti Thebas exterruit umbra, increpat attonitos: ~'humilesne Amphionis arces, pro pudor, hi faciles, carmenque imbelle secuti, hi, mentita diu Thebarum fabula, muri?~ 875 et quid tam egregium prosternere moenia molli structa lyra?' simul insultans gressuque manuque molibus obstantes cuneos tabulataque saeuus restruit: absiliunt pontes, tectique trementis saxea frena labant, dissaeptoque aggere rursus 880 utitur et truncas rupes in templa domosque praecipitat frangitque suis iam moenibus urbem. iamque Iouem circa studiis diuersa fremebant Argolici Tyriique dei; pater, aequus utrisque, aspicit ingentes ardentum comminus iras 885 seque obstare uidet. gemit inseruante nouerca Liber et obliquo respectans lumine patrem: 'nunc ubi saeua manus, meaque heu cunabula flammae? fulmen, io ubi fulmen?' ait. gemit auctor Apollo quas dedit ipse domos; Lernam Thebasque rependit 890 maestus et intento dubitat Tirynthius arcu; maternos plangit uolucer Danaeius Argos; flet Venus Harmoniae populos metuensque mariti stat procul et tacita Gradiuum respicit ira. increpat Aonios audax Tritonia diuos, 895 Iunonem tacitam furibunda silentia torquent. non tamen haec turbant pacem Iouis, ecce quierant iurgia cum mediis Capaneus auditus in astris, 'nullane pro trepidis,' clamabat, 'numina Thebis statis? ubi infandae segnes telluris alumni, 900 Bacchus et Alcides? piget instigare minores: tu potius uenias (quis enim concurrere nobis dignior?); en cineres Semelaeaque busta tenentur! nunc age, nunc totis in me conitere flammis, Iuppiter! an pauidas tonitru turbare puellas 905 fortior et soceri turres excindere Cadmi?' ingemuit dictis superum dolor; ipse furentem risit et incussa sanctarum mole comarum, 'quaenam spes hominum tumidae post proelia Phlegrae? tune etiam feriendus?' ait. premit undique lentum 910 turba deum frendens et tela ultricia poscit, nec iam audet fatis turbata obsistere coniunx. ipsa dato nondum caelestis regia signo sponte tonat, coeunt ipsae sine flamine nubes accurruntque imbres: Stygias rupisse catenas 915 Iapetum aut uictam supera ad conuexa leuari Inarimen Aetnamue putes. pudet ista timere caelicolas; sed cum in media uertigine mundi stare uirum insanasque uident deposcere pugnas, mirantur taciti et dubio pro fulmine pallent. 920 coeperat Ogygiae supra fastigia turris arcanum mugire polus caelumque tenebris auferri: tenet ille tamen, quas non uidet, arces, fulguraque attritis quotiens micuere procellis, 'his' ait 'in Thebas, his iam decet ignibus uti, 925 hinc renouare faces lassamque accendere quercum.' talia dicentem toto Ioue fulmen adactum corripuit: primae fugere in nubila cristae, et clipei niger umbo cadit, iamque omnia lucent membra uiri. cedunt acies, et terror utrimque, 930 quo ruat, ardenti feriat quas corpore turmas. [intra se stridere facem galeamque comasque quaerit, et urentem thoraca repellere dextra conatus ferri cinerem sub pectore tractat.] stat tamen, extremumque in sidera uersus anhelat, 935 pectoraque inuisis obicit fumantia muris; nec caderet, sed membra uirum terrena relinquunt, exuiturque animus; paulum si tardius artus cessissent, potuit fulmen sperare secundum.

Statius

Liber 11

Postquam magnanimus furias uirtutis iniquae consumpsit Capaneus expirauitque receptum fulmen, et ad terras longe comitata cadentem signauit muros ultricis semita flammae, componit dextra uictor concussa plagarum 5 Iuppiter et uultu caelumque diemque reducit. gratantur superi, Phlegrae ceu fessus anhelet proelia et Encelado fumantem impresserit Aetnen. ille iacet lacerae complexus fragmina turris, toruus adhuc uisu memorandaque facta relinquens 10 gentibus atque ipsi non inlaudata Tonanti. quantus Apollineae temerator matris Auerno tenditur; ipsae horrent, si quando pectore ab alto emergunt uolucres inmensaque membra iacentis spectant, dum miserae crescunt in pabula fibrae: 15 sic grauat iniectus terras hostiliaque urit arua et anhelantem caelesti sulphure campum. respirant Thebae, templisque iacentia surgunt agmina; iam finis uotis finisque supremis planctibus, et natos ausae deponere matres. 20 at uaga pallentes campo fuga uoluit Achiuos. nec iam hostes turmae aut ferrum mortale timetur: omnibus ante oculos irae Iouis, omnibus ardent arma metu galeaeque tonant, uisusque pauentes ipse sequi et profugis opponere Iuppiter ignes. 25 instat Agenoreus miles caelique tumultu utitur: indomitos ut cum Massyla per arua armenti reges magno leo fregit hiatu et contentus abit; rauci tunc comminus ursi, tunc auidi uenere lupi, rabieque remissa 30 lambunt degeneres alienae uulnera praedae. hinc premit Eurymedon, cui rusticus horror in armis, rustica tela manu, patriumque agitare tumultus (Pan illi genitor); tener hinc conatibus annos egreditur iuuenemque patrem puer aequat Alatreus: 35 felices ambo, sed fortunatior ille, quem genuisse iuuat; nec iam dinoscere promptum quae magis arma sonent, quo plus eat hasta lacerto. artatur denso fugientum examine uallum. quas uoluis, Gradiue, uices! modo moenia Cadmi 40 scandebant, sua nunc defendunt tecta Pelasgi. ceu redeunt nubes, ceu circumflantibus Austris alternus procumbit ager, ceu gurgite cano nunc retegit bibulas, nunc induit aestus harenas. expirat late pubes Tirynthia, alumni 45 exuuias imitata dei; trux maeret ab astris Amphitryoniades Nemeaea in sanguine terga et similes ramos similesque uidere pharetras. stabat in Argolicae ferrato culmine turris egregius lituo dextri Mauortis Enyeus 50 hortator; sed tunc miseris dabat utile signum suadebatque fugam et tutos in castra receptus, cum subitum obliquo descendit ab aere uulnus, urguentisque sonum laeua manus aure retenta est, sicut erat; fugit in uacuas iam spiritus auras, 55 iam gelida ora tacent, carmen tuba sola peregit. iamque potens scelerum geminaeque exercita gentis sanguine Tisiphone fraterna claudere quaerit bella tuba: nec se tanta in certamina fidit sufficere, inferna comitem ni sede Megaeram 60 et consanguineos in proelia suscitet angues. ergo procul uacua concedit ualle solumque ense fodit Stygio terraeque inmurmurat absens nomen et (Elysiis signum indubitabile regnis) crinalem attollit longo stridore cerasten: 65 caeruleae dux ille comae, quo protinus omnis horruit audito tellus pontusque polusque, et pater Aetnaeos iterum respexit ad ignes. accipit illa sonum; stabat tunc forte parenti proxima, dum coetu Capaneus laudatur ab omni 70 Ditis et insignem Stygiis fouet amnibus umbram. protinus abrupta terrarum mole sub astris constitit, exultant manes, quantumque profundae rarescunt tenebrae, tantum de luce recessit. excipit atra soror dextraeque innexa profatur: 75 'hac, germana, tenus Stygii metuenda parentis imperia et iussos potui tolerare furores sola super terras hostilique obuia mundo, dum uos Elysium et faciles compescitis umbras. nec pretium deforme morae cassique labores: 80 hoc quodcumque madent campi, quod sanguine fumant stagna, quod innumero Lethaea examine gaudet ripa, meae uires laeta insignia. sed quid haec ego? Mars habeat, uulgataque iactet Enyo. uidistis (Stygiis certe manifestus in umbris) 85 sanguine foedatum rictus atroque madentem ora ducem tabo: miserum insatiabilis edit me tradente caput. modo nempe horrendus ab astris descendit uos usque fragor: me sacra premebat tempestas, ego mixta uiri furialibus armis 90 bella deum et magnas ridebam fulminis iras. sed iam (effabor enim) longo sudore fatiscunt corda, soror, tardaeque manus; hebet infera caelo taxus et insuetos angues nimia astra soporant. tu, cui totus adhuc furor exultantque recentes 95 Cocyti de fonte comae, da iungere uires. non solitas acies nec Martia bella paramus, sed fratrum (licet alma Fides Pietasque repugnent, uincentur), fratrum stringendi comminus enses. grande opus! ipsae odiis, ipsae discordibus armis 100 aptemur. quid lenta uenis? agedum elige cuius signa feras. ambo faciles nostrique; sed anceps uulgus et adfatus matris blandamque precatu Antigonen timeo, paulum ne nostra retardent consilia. ipse etiam, qui nos lassare precando 105 suetus et ultrices oculorum exposcere Diras, iam pater est: coetu fertur iam solus ab omni flere sibi. atque adeo moror ipsa inrumpere Thebas adsuetumque larem.

Liber 11 tibi pareat impius exul, Argolicumque impelle nefas; neu mitis Adrastus 110 praeualeat plebesque, caue, Lernaea moretur. uade, et in alternas inimica reuertere pugnas.' talia partitae diuersum abiere sorores: ut Notus et Boreas gemino de cardine mundi, hic niue Rhipaea, Libycis hic pastus harenis, 115 bella cient: clamant amnes, freta, nubila, siluae, iamque patent strages; plangunt sua damna coloni et tamen oppressos miserantur in aequore nautas. illas ut summo uidit pater altus Olympo incestare diem trepidumque Hyperionis orbem 120 suffundi maculis, toruo sic incohat ore: 'uidimus armiferos, quo fas erat usque, furores, caelicolae, licitasque acies, etsi impia bella unus init aususque mea procumbere dextra. nunc par infandum miserisque incognita terris 125 pugna subest: auferte oculos! absentibus ausint ista deis lateantque Iouem; sat funera mensae Tantaleae et sontes uidisse Lycaonis aras et festina polo ducentes astra Mycenas. nunc etiam turbanda dies: mala nubila, tellus, 130 accipe, secedantque poli: stat parcere mundo caelitibusque meis; saltem ne uirginis almae sidera, Ledaei uideant neu talia fratres.' sic pater omnipotens, uisusque nocentibus aruis abstulit, et dulci terrae caruere sereno. 135 iamque per Argolicas Erebo sata uirgo cohortes uestigat Polynicis iter portisque sub ipsis inuenit, incertum leto tot iniqua fugane exeat, et dubios turbabant omina sensus. uiderat, obscura uallum dum nocte pererrat 140 aeger consilii curisque nouissima uoluens, coniugis Argiae laceram cum lampade maesta effigiem (sunt monstra deum: sic ire parabat, has latura uiro taedas erat!): ergo roganti, quae uia quisue dolor, cur maesta insignia, tantum 145 fleuerat atque manu tacitos auerterat ignes. scit mentem uidisse nefas; etenim unde Mycenis adforet et uallum coniunx inopina subiret? sed fati monitus uicinaque funera sentit, ac sentire timet. cum uero Acherontis aperti 150 Dira ter admoto tetigit thoraca flagello, ardet inops animi, nec tam considere regno quam scelus et caedem et perfossi in sanguine fratris expirare cupit, subitusque adfatur Adrastum: 'sera quidem, extremus socium gentisque superstes 155 Argolicae, consulta, pater, iam rebus in artis adgredior; tunc tempus erat, cum sanguis Achiuum integer, ire ultro propriamque capessere pugnam, non plebis Danaae florem regumque uerendas obiectare animas, ut lamentabile tantis 160 urbibus induerem capiti decus. ast ea quando praeteriit uirtus, nunc saltem exoluere fas sit quae merui. scis namque, socer, licet alta recondas uulnera et adflictum generi uereare pudorem: ille ego sum qui te pacem et pia iura regentem 165 (infelix utinamque aliis datus urbibus hospes!) extorrem patria regnoque++sed exige tandem supplicium: fratrem suprema in bella (quid horres? decretum est fixumque) uoco; desiste morari, nec poteris. non si atra parens miseraeque sorores 170 in media arma cadant, non si ipse ad bella ruenti obstet et extinctos galeae pater ingerat orbes, deficiam. anne bibam superest quodcumque cruoris Inachii et uestris etiamnum mortibus utar? uidi ego me propter ruptos telluris hiatus, 175 nec subii; uidi exanimum fecique nocentem Tydea; me Tegee regem indefensa reposcit, orbaque Parrhasiis ululat mihi mater in antris. ipse nec Ismeni ripas, dum stagna cruentat Hippomedon, Tyrias potui nec scandere turres, 180 dum tonat, et tecum, Capaneu, miscere furores. quis tantus pro luce timor? sed digna rependam. conueniant ubi quaeque nurus matresque Pelasgae longaeuique patres, quorum tot gaudia carpsi orbauique domos: fratri concurro, quid ultra est? 185 spectent et uotis uictorem Eteoclea poscant. iamque uale, coniunx, dulcesque ualete Mycenae! at tu, care socer, (nec enim omnis culpa malorum me penes, et superi mecum Parcaeque nocentes) sis lenis cineri, meque haec post proelia raptum 190 alitibus fratrique tegas urnamque reportes, hoc tantum, et natae melius conubia iungas.' ibant in lacrimas, ueluti cum uere reuerso Bistoniae tepuere niues, summittitur ingens Haemus et angustos Rhodope descendit in amnes. 195 coeperat et leni senior mulcere furentem adloquio: scidit orsa nouo terrore cruenta Eumenis, alipedemque citum fataliaque arma protinus, Inachii uultus expressa Pherecli, obtulit ac fidas exclusit casside uoces. 200 ac super haec: 'abrumpe moras, celeremus! et illum aduentare ferunt portis.' sic omnia uicit, correptumque iniecit equo; uolat aequore aperto pallidus instantemque deae circumspicit umbram. sacra Ioui merito Tyrius pro fulmine ductor 205 nequiquam Danaos ratus exarmasse ferebat. nec pater aetherius diuumque has ullus ad aras, sed mala Tisiphone trepidis inserta ministris astat et inferno praeuertit uota Tonanti. 'summe deum, tibi namque meae primordia Thebae 210 (liueat infandum licet Argos et aspera Iuno) debent, Sidonios ex quo per litora raptor turbasti thiasos, dignatus uirgine nostra terga premi et placidas falsum mugire per undas. nec te uana fides iterum Cadmeia adeptum 215 conubia et Tyrios nimium inrupisse penates: tandem, inquam, soceros dilectaque moenia gratus respicis adsertorque tonas; ceu regia caeli attemptata tui, sic te pro turribus altis uidimus urguentem nubes, laetique benignum 220 fulmen et auditos proauis agnouimus ignes. accipe nunc pecudes et magni turis aceruos uotiuumque marem; dignas sed pendere grates haud mortale opus est; certent tibi reddere Bacchus noster et Alcides, illis haec moenia seruas.' 225 dixerat: ast illi niger ignis in ora genasque prosiluit raptumque comis diadema cremauit. tunc ferus ante ictum spumis delubra cruentat taurus et obstantum mediis e coetibus exit turbidus insanoque ferens altaria cornu.

Liber 11

230 diffugiunt famuli, et regem solatur haruspex. ipse instaurari sacrum male fortis agique imperat, et magnos ficto premit ore timores. qualis ubi implicitum Tirynthius ossibus ignem sensit et Oetaeas membris accedere uestes, 235 uota incepta tamen libataque tura ferebat durus adhuc patiensque mali; mox grande coactus ingemuit, uictorque furit per uiscera Nessus. nuntius exanimi suspensus pectora cursu Aepytus ad regem portae statione relicta 240 tendit et haec trepido uix intellectus anhelat: 'rumpe pios cultus intempestiuaque, rector, sacra deum: frater muris circum omnibus instat portarumque moras frenis adsultat et hastis, nomine te crebro, te solum in proelia poscens. 245 flent maesti retro comites, et uterque loquenti aggemit et pulsis exercitus obstrepit armis. ille uocat. nunc tempus erat, sator optime diuum! quid meruit Capaneus?' turbatus inhorruit altis rex odiis, mediaque tamen gauisus in ira est. 250 sic ubi regnator post exulis otia tauri mugitum hostilem summa tulit aure iuuencus agnouitque minas, magna stat feruidus ira ante gregem spumisque animos ardentibus efflat, nunc pede toruus humum, nunc cornibus aera findens; 255 horret ager, trepidaeque expectant proelia ualles. nec desunt regni comites: 'sine moenia pulset inritus.' 'ille autem fractis huc audeat usque uiribus?' 'hic miseris furor est instare periclo, nec librare metus et tuta odisse.' 'resiste 260 hic fretus solio, nos propulsabimus hostem, nos bellare iube.' sic proxima turba, sed ardens ecce aderat luctu dicturusque omnia belli libertate Creon: urit fera corda Menoeceus; nulla patri requies, illum quaeritque tenetque; 265 illum sanguineos proflantem pectore riuos aspicit et saeua semper de turre cadentem. ut dubium et pugnas cunctantem Eteoclea uidit, 'ibis' ait 'neque te ulterius fratremque ducemque, pessime, funeribus patriae lacrimisque potentem, 270 Eumenidum bellique reum, patiemur inulti. sat tua non aequis luimus periuria diuis. urbem armis opibusque grauem et modo ciuibus artam, ceu caelo deiecta lues inimicaue tellus, hausisti, uacuamque tamen sublimis obumbras? 275 deest seruitio plebes: hos ignis egentes fert humus, hos pelago patrius iam detulit amnis; hi quaerunt artus, illi anxia uulnera curant. redde agedum miseris fratres natosque patresque, redde aruis domibusque uiros! ubi maximus Hypseus 280 finitimusque Dryas? ubi Phocidos arma sonorae Euboicique duces? illos tamen aequa duelli fors tulit ad manes: at tu (pudet), hostia regni, hostia, nate, iaces, ceu mutus et e grege sanguis (ei mihi) primitiis ararum et rite nefasto 285 libatus iussusque mori: et cunctabitur ultra iste nec, aduerso nunc saltem Marte uocatus, stabit? an in pugnas alium iubet ire profanus Tiresias iterumque meos oracula nectit in gemitus? quid enim misero super unicus Haemon? 290 ille iube subeat, tuque hinc spectator ab alta turre sede! quid saeua fremis famulamque cohortem respectas? hi te ire uolunt, hi pendere poenas; ipsa etiam genetrix ipsaeque odere sorores. in te ardens frater ferrum mortemque minatur 295 saeuaque portarum conuellit claustra, nec audis?' sic pater infrendens, miseraque exaestuat ira. ille sub haec, 'non fallis' ait 'nec te incluta nati fata mouent. canere illa patrem et iactare decebat, sed spes sub lacrimis, spes atque occulta cupido 300 his latet: insano praetendis funera uoto, meque premis frustra uacuae ceu proximus aulae. non ita Sidoniam Fortuna reliquerit urbem, in te ut sceptra cadant, tanto indignissime nato. nec mihi difficilis praesens uindicta++sed arma, 305 arma prius, famuli! coeant in proelia fratres. uult gemitus lenire Creon. lucrare furorem: uictori mihi cuncta lues.' sic iurgia paulum distulit atque ensem, quem iam dabat ira, repressit. ictus ut incerto pastoris uulnere serpens 310 erigitur gyro longumque e corpore toto uirus in ore legit; paulum si deuius hostis torsit iter, cecidere minae tumefactaque frustra colla sedent, irasque sui bibit ipse ueneni. at genetrix, primam funestae sortis ut amens 315 expauit famam (nec tarde credidit), ibat scissa comam uultusque et pectore nuda cruento, non sexus decorisue memor: Pentheia qualis mater ad insani scandebat culmina montis, promissum saeuo caput adlatura Lyaeo. 320 non comites, non ferre piae uestigia natae aequa ualent: tantum miserae dolor ultimus addit robur, et exangues crudescunt luctibus anni. iamque decus galeae, iam spicula saeua ligabat ductor et ad lituos hilarem intrepidumque tubarum 325 prospiciebat equum, subito cum apparuit ingens mater, et ipse metu famulumque expalluit omnis coetus, et oblatam retro dedit armiger hastam. 'quis furor? unde iterum regni integrata resurgit Eumenis? ipsi etiam post omnia, comminus ipsi 330 stabitis? usque adeo geminas duxisse cohortes et facinus mandasse parum est? quo deinde redibit uictor? in hosne sinus? o diri coniugis olim felices tenebrae! datis, improba lumina, poenas: haec spectanda dies. quo, saeue, minantia flectis 335 ora? quid alternus uultus pallorque ruborque mutat, et obnixi frangunt mala murmura dentes? me miseram! uinces? prius haec tamen arma necesse est experiare domi: stabo ipso in limine portae auspicium infelix scelerumque inmanis imago. 340 haec tibi canities, haec sunt calcanda, nefande, ubera, perque uterum sonipes hic matris agendus. parce: quid oppositam capulo parmaque repellis? non ego te contra Stygiis feralia sanxi uota deis, caeco nec Erinyas ore rogaui. 345 exaudi miseram: genetrix te, saeue, precatur, non pater; adde moram sceleri et metire quod audes. sed pulsat muros germanus et impia contra bella ciet? non mater enim, non obstat eunti ulla soror: te cuncta rogant, hic plangimus omnes; 350 ast ibi uix unus pugnas dissuadet Adrastus, aut fortasse iubet.

Liber 11 tu limina auita deosque linquis et a nostris in fratrem amplexibus exis?' at parte ex alia tacitos obstante tumultu Antigone furata gradus (nec casta retardat 355 uirginitas) uolat Ogygii fastigia muri exuperare furens; senior comes haeret eunti Actor, et hic summas non duraturus ad arces. utque procul uisis paulum dubitauit in armis, agnouitque (nefas!) iaculis et uoce superba 360 tecta incessentem, magno prius omnia planctu implet et ex muris ceu descensura profatur: 'comprime tela manu paulumque hanc respice turrem, frater, et horrentes refer in mea lumina cristas! agnoscisne hostes? sic annua pacta fidemque 365 poscimus? hi questus, haec est bona causa modesti exulis? Argolicos per te, germane, penates (nam Tyriis iam nullus honos), per si quid in illa dulce domo, summitte animos: en utraque gentis turba rogant ambaeque acies; rogat illa suorum 370 Antigone deuota malis suspectaque regi, et tantum tua, dire, soror. saltem ora trucesque solue genas; liceat uultus fortasse supremum noscere dilectos et ad haec lamenta uidere anne fleas. illum gemitu iam supplice mater 375 frangit et exertum dimittere dicitur ensem: tu mihi fortis adhuc, mihi, quae tua nocte dieque exilia erroresque fleo iam iamque tumentem placaui tibi saepe patrem? quid crimine soluis germanum? nempe ille fidem et stata foedera rupit, 380 ille nocens saeuusque suis; tamen ecce uocatus non uenit.' his paulum furor elanguescere dictis coeperat, obstreperet quamquam atque obstaret Erinys; iam summissa manus, lente iam flectit habenas, iam tacet; erumpunt gemitus, lacrimasque fatetur 385 cassis; hebent irae, pariterque et abire nocentem et uenisse pudet: subito cum matre repulsa Eumenis eiecit fractis Eteoclea portis clamantem: 'uenio, solumque quod ante uocasti inuideo; ne incesse moras, grauis arma tenebat 390 mater; io patria, o regum incertissima tellus, nunc certe uictoris eris!' nec mitior ille, 'tandem,' inquit, 'scis, saeue, fidem et descendis in aequum? o mihi nunc primum longo post tempore frater, congredere: hae leges, haec foedera sola supersunt.' 395 sic hostile tuens fratrem; namque uritur alto corde quod innumeri comites, quod regia cassis instratusque ostro sonipes, quod fulua metallo parma micet, quamquam haud armis inhonorus et ipse nec palla uulgare nitens: opus ipsa nouarat 400 Maeoniis Argia modis ac pollice docto stamina purpureae sociauerat aurea telae. iamque in puluereum Furiis hortantibus aequor prosiliunt, sua quemque comes stimulatque monetque. frena tenent ipsae phalerasque et lucida comunt 405 arma manu mixtisque iubas serpentibus augent. stat consanguineum campo scelus, unius ingens bellum uteri, coeuntque pares sub casside uultus. signa pauent, siluere tubae, stupefactaque Martis cornua; ter nigris auidus regnator ab oris 410 intonuit terque ima soli concussit, et ipsi armorum fugere dei: nusquam incluta Virtus, restinxit Bellona faces, longeque pauentes Mars rapuit currus, et Gorgone cruda uirago abstitit, inque uicem Stygiae rubuere sorores. 415 prominet excelsis uulgus miserabile tectis, cuncta madent lacrimis et ab omni plangitur arce. hinc questi uixisse senes, hinc pectore nudo stant matres paruosque uetant attendere natos. ipse quoque Ogygios monstra ad gentilia manes 420 Tartareus rector porta iubet ire reclusa. montibus insidunt patriis tristique corona infecere diem et uinci sua crimina gaudent. illos ut stimulis ire in discrimen apertis audit et sceleri nullum iam obstare pudorem, 425 aduolat et medias inmittit Adrastus habenas, ipse quidem et regnis multum et uenerabilis aeuo. sed quid apud tales, quis nec sua pignora curae, exter honos? tamen ille rogat: 'spectabimus ergo hoc, Inachidae Tyriique, nefas? ubi iura deique? 430 bella ubi? ne perstate animis.

Liber 11 te deprecor, hostis (quamquam, haec ira sinat, nec tu mihi sanguine longe), te, gener, et iubeo; sceptri si tanta cupido est, exuo regales habitus, i, Lernan et Argos solus habe!' non uerba magis suadentia frangunt 435 accensos sumptisque semel conatibus obstant, quam Scytha curuatis erectus fluctibus umquam Pontus Cyaneos uetuit concurrere montes. ut periisse preces geminoque ad proelia fusos puluere cornipedes explorarique furentum 440 in digitis ammenta uidet, fugit omnia linquens, castra, uiros, generum, Thebas, ac fata monentem conuersumque iugo propellit Ariona: qualis demissus curru laeuae post praemia sortis umbrarum custos mundique nouissimus heres 445 palluit, amisso ueniens in Tartara caelo. non tamen indulsit pugnae cunctataque primo substitit in scelere et paulum Fortuna morata est. bis cassae periere uiae, bis comminus actos auertit bonus error equos, puraeque nefandi 450 sanguinis obliquis ceciderunt ictibus hastae. tendunt frena manu, saeuis calcaribus urguent inmeritos; mouet et geminas uenerabile diuum prodigium turmas, alternaque murmura uoluunt mussantes: iterare acies, procurrere saepe 455 impetus et totum miseris opponere bellum. iamdudum terris coetuque offensa deorum auersa caeli Pietas in parte sedebat, non habitu quo nota prius, non ore sereno, sed uittis exuta comam, fraternaque bella, 460 ceu soror infelix pugnantum aut anxia mater, deflebat, saeuumque Iouem Parcasque nocentes uociferans, seseque polis et luce relicta descensuram Erebo et Stygios iam malle penates. 'quid me' ait 'ut saeuis animantum ac saepe deorum 465 obstaturam animis, princeps Natura, creabas? nil iam ego per populos, nusquam reuerentia nostri. o furor, o homines diraeque Prometheos artes! quam bene post Pyrrham tellus pontusque uacabant! en mortale genus!' dixit, speculataque tempus 470 auxilio, 'temptemus' ait 'licet inrita coner,' desiluitque polo; niueus sub nubibus atris quamquam maesta deae sequitur uestigia limes. uix steterat campo, subita mansuescere pace agmina sentirique nefas; tunc ora madescunt 475 pectoraque, et tacitus subrepsit fratribus horror. arma etiam simulata gerens cultusque uiriles, nunc his, nunc illis, 'agite, ite, obsistite,' clamat, 'quis nati fratresque domi, quis pignora tanta hic quoque! nonne palam est ultro miserescere diuos? 480 tela cadunt, cunctantur equi, Fors ipsa repugnat.' nonnihil impulerat dubios, ni torua notasset Tisiphone fraudes caelestique ocior igne adforet increpitans: 'quid belli obuerteris ausis, numen iners pacique datum? cede, improba: noster 485 hic campus nosterque dies; nunc sera nocentes defendis Thebas. ubi tunc, cum bella cieret Bacchus et armatas furiarent orgia matres? aut ubi segnis eras, dum Martius impia serpens stagna bibit, dum Cadmus arat, dum uicta cadit Sphinx, 490 dum rogat Oedipoden genitor, dum lampade nostra in thalamos Iocasta uenit?' sic urguet, et ultro uitantem aspectus etiam pudibundaque longe ora reducentem premit astridentibus hydris intentatque faces; deiectam in lumina pallam 495 diua trahit magnoque fugit questura Tonanti. tunc uero accensae stimulis maioribus irae: arma placent, uersaeque uolunt spectare cohortes. instaurant crudele nefas; rex impius aptat tela et funestae casum prior occupat hastae. 500 illa uiam medium clipei conata per orbem non perfert ictus atque alto uincitur auro. tunc exul subit et clare funesta precatur: 'di, quos effosso non inritus ore rogauit Oedipodes flammare nefas, non improba posco 505 uota: piabo manus et eodem pectora ferro rescindam, dum me moriens hic sceptra tenentem linquat et hunc secum portet minor umbra dolorem.' hasta subit uelox equitis femur inter equique ilia, letum utrique uolens; sed plaga sedentis 510 laxato uitata genu, tamen inrita uoti cuspis in obliquis inuenit uulnera costis. it praeceps sonipes strictae contemptor habenae aruaque sanguineo scribit rutilantia gyro. exultat fratris credens hunc ille cruorem 515 (credit et ipse metu), totis iamque exul habenis indulget, caecusque auidos inlidit in aegrum cornipedem cursus. miscentur frena manusque telaque, et ad terram turbatis gressibus ambo praecipitant. ut nocte rates, quas nubilus Auster 520 implicuit, frangunt tonsas mutantque rudentes, luctataeque diu tenebris hiemique sibique, sicut erant, imo pariter sedere profundo: haec pugnae facies. coeunt sine more, sine arte, tantum animis iraque, atque ignescentia cernunt 525 per galeas odia et uultus rimantur acerbo lumine: nil adeo mediae telluris, et enses impliciti innexaeque manus, alternaque saeui murmura ceu lituos rapiunt aut signa tubarum. fulmineos ueluti praeceps cum comminus egit 530 ira sues strictisque erexit tergora saetis: igne tremunt oculi, lunataque dentibus uncis ora sonant; spectat pugnas de rupe propinqua uenator pallens canibusque silentia suadet: sic auidi incurrunt; necdum letalia miscent 535 uulnera, sed coeptus sanguis, facinusque peractum est. nec iam opus est Furiis; tantum mirantur et astant laudantes, hominumque dolent plus posse furores. fratris uterque furens cupit adfectatque cruorem et nescit manare suum; tandem inruit exul, 540 hortatusque manum, cui fortior ira nefasque iustius, alte ensem germani in corpore pressit, qua male iam plumis imus tegit inguina thorax. ille dolens nondum, sed ferri frigore primo territus, in clipeum turbatos colligit artus; 545 mox intellecto magis ac magis aeger anhelat uulnere. nec parcit cedenti atque increpat hostis: 'quo retrahis, germane, gradus? hoc languida somno, hoc regnis effeta quies, hoc longa sub umbra imperia! exilio rebusque exercita egenis 550 membra uides; disce arma pati nec fidere laetis.' sic pugnant miseri; restabat lassa nefando uita duci summusque cruor, poterantque parumper stare gradus; sed sponte ruit fraudemque supremam in media iam morte parat.

Liber 11

PVBLIVS PAPINIVS STATIVS THEBAID XI

Liber 11 clamore Cithaeron 555 erigitur, fraterque ratus uicisse leuauit ad caelum palmas: 'bene habet! non inrita uoui, cerno graues oculos atque ora natantia leto. huc aliquis propere sceptrum atque insigne comarum, dum uidet.' haec dicens gressus admouit et arma, 560 ceu templis decus et patriae laturus ouanti, arma etiam spoliare cupit; nondum ille peractis manibus ultrices animam seruabat in iras. utque superstantem pronumque in pectora sensit, erigit occulte ferrum uitaeque labantis 565 reliquias tenues odio suppleuit, et ensem iam laetus fati fraterno in corde reliquit. ille autem: 'uiuisne an adhuc manet ira superstes, perfide, nec sedes umquam meriture quietas? huc mecum ad manes! illic quoque pacta reposcam, 570 si modo Agenorei stat Cnosia iudicis urna, qua reges punire datur.' nec plura locutus concidit et totis fratrem grauis obruit armis. ite truces animae funestaque Tartara leto polluite et cunctas Erebi consumite poenas! 575 uosque malis hominum, Stygiae, iam parcite, diuae: omnibus in terris scelus hoc omnique sub aeuo uiderit una dies, monstrumque infame futuris excidat, et soli memorent haec proelia reges. at genitor sceleris comperto fine profundis 580 erupit tenebris saeuoque in limine profert mortem imperfectam: ueteri stat sordida tabo utraque canities, et durus sanguine crinis obnubit furiale caput; procul ora genaeque intus et effossae squalent uestigia lucis. 585 uirgo autem impositae sustentat pondera laeuae, dextra sedet baculo. qualis si puppe relicta exosus manes pigri sulcator Auerni exeat ad superos solemque et pallida turbet astra, nec ipse diu fortis patiensque superni 590 aeris; interea longum cessante magistro crescat opus, totisque expectent saecula ripis: talis init campum, comitique extrema gementi, 'duc' ait 'ad natos patremque recentibus, oro, inice funeribus!' cunctatur nescia uirgo 595 quid paret; impediunt iter implicitosque morantur arma, uiri, currus, altaque in strage seniles deficiunt gressus et dux miseranda laborat. ut quaesita diu monstrauit corpora clamor uirginis, insternit totos frigentibus artus. 600 nec uox ulla seni: iacet inmugitque cruentis uulneribus, nec uerba diu temptata sequuntur. dum tractat galeas atque ora latentia quaerit, tandem muta diu genitor suspiria soluit: 'tarda meam, Pietas, longo post tempore mentem 605 percutis? estne sub hoc hominis clementia corde? uincis io miserum, uincis, Natura, parentem! en habeo gemitus lacrimaeque per arida serpunt uulnera et in molles sequitur manus impia planctus. accipite infandae iusta exequialia mortis, 610 crudeles nimiumque mei! nec noscere natos adloquiumque aptare licet; dic, uirgo, precanti, quem teneo? quo nunc uestras ego saeuus honore prosequar inferias? o si fodienda redirent lumina et in uultus saeuire ex more potestas! 615 heu dolor, heu iusto magis exaudita parentis uota malaeque preces! quisnam fuit ille deorum, qui stetit orantem iuxta praereptaque uerba dictauit Fatis? Furor illa et mouit Erinys et pater et genetrix et regna oculique cadentes; 620 nil ego: per Ditem iuro dulcesque tenebras inmeritamque ducem, subeam sic Tartara digna morte, nec irata fugiat me Laius umbra. ei mihi, quos nexus fratrum, quae uulnera tracto! soluite, quaeso, manus infestaque uincula tandem 625 diuidite, et medium nunc saltem admittite patrem.' talia dequestus paulatim insumpserat iras mortis, et occulte telum, ni nata uetaret, quaerebat; sed cauta manu subtraxerat enses Antigone. furit inde senex: 'ubi noxia tela? 630 heu Furiae! num totum abiit in corpora ferrum?' dicentem comes aegra leuat mutumque dolorem ipsa premit, saeuum gaudens planxisse parentem. olim autem inceptae clamore exterrita pugnae regina extulerat notum penetralibus ensem, 635 ensem sceptriferi spolium lacrimabile Lai. multaque cum superis et diro questa cubili et nati furiis et primi coniugis umbris, luctata est dextra, et prono uix pectore ferrum intrauit tandem: uenas perrumpit aniles 640 uulnus et infelix lustratur sanguine lectus. illius exili stridentem in pectore plagam Ismene conlapsa super lacrimisque comisque siccabat plangens: qualis Marathonide silua flebilis Erigone caesi prope funera patris 645 questibus absumptis tristem iam soluere nodum coeperat et fortes ramos moritura legebat. et iam laeta ducum spes elusisse duorum res Amphionias alio sceptrumque maligna transtulerat Fortuna manu, Cadmique tenebat 650 iura Creon. miser heu bellorum terminus! illi pugnarant fratres. hunc et Mauortia clamant semina, et impensus patriae paulo ante Menoeceus conciliat populis. scandit fatale tyrannis flebilis Aoniae solium: pro blanda potestas 655 et sceptri malesuadus amor! numquamne priorum haerebunt documenta nouis? iuuat ecce nefasto stare loco regimenque manu tractare cruentum. quid, melior Fortuna, potes! iam flectere patrem incipit atque datis abolere Menoecea regnis. 660 primum adeo saeuis imbutus moribus aulae (indicium specimenque sui) iubet igne supremo arceri Danaos, nudoque sub axe relinqui infelix bellum et tristes sine sedibus umbras. mox reducem Ogygiae congressus limine portae 665 Oedipodem extimuit paulum, seseque minorem confessus tacite, promptamque coercuit iram; sed redit in regem caecumque audentius hostem increpitans, 'procul,' inquit, 'abi, uictoribus omen inuisum, et Furias auerte ac moenia lustra 670 discessu Thebana tuo. spes longa peracta est: uade, iacent nati. quae iam tibi uota supersunt?' horruit instinctu rabido, steteruntque trementes ceu uisu praesente genae, seniumque recessit. tunc natam baculumque manu dimisit, et irae 675 innixus tumido uocem de pectore rumpit: 'iamne uacat saeuire, Creon? modo perfida regna fortunaeque locum nostrae, miserande, subisti, et tibi iam fas est regum calcare ruinas? iam tumulis uictos, socios iam moenibus arces? 680 macte, potes digne Thebarum sceptra tueri: haec tua prima dies. sed cur noua contrahis amens iura? quid anguste tantos metiris honores? exilium intendis. timida inclementia regum ista! feros auidus quin protinus imbuis enses? 685 crede, licet: ueniat cupidus parere satelles intrepidusque secet non euitantia colla. incipe! an expectas ut pronus supplice dextra sternar et inmitis domini uestigia quaeram? finge autem temptare, sines? mihine ulla minaris 690 supplicia, aut ullos reris superesse timores? linquere tecta iubes? caelum terramque reliqui sponte, atque ultricem crudelis in ora retorsi non ullo cogente manum: quid tale iubere, rex inimice, potes? fugio excedoque nefandis 695 sedibus; an refert quo funera longa measque transportem tenebras? ne non gens cuncta precanti concedat, patriae quantum miser incubo terrae! sed dulces Thebae. nimirum hic clarior ortus, et meliora meos permulcent sidera uultus, 700 hic genetrix natique. habeas Thebana regasque moenia, quo Cadmus, quo Laius omine rexit quoque ego; sic thalamos, sic pignora fida capessas; nec tibi sit uirtus fortunam euadere dextra, sed lucem deprensus ames. satis omina sanxi, 705 duc age, nata, procul. quid te autem luctibus addo? da, rex magne, ducem.' timuit miseranda relinqui Antigone mutatque preces: 'felicia per te regna, uerende Creon, sanctasque Menoeceos umbras: da ueniam adflicto dictisque ignosce superbis. 710 hunc morem fandi longae fecere querelae; nec soli ferus iste tibi: sic fata deosque adloquitur, durus luctu, facilisque nec ipsi saepe mihi; pridem indomito sub pectore uiuit libertas misera et saeuae spes aspera mortis. 715 et nunc ecce tuas inritat callidus iras suppliciumque cupit; sed tu maioribus, oro, imperii potiare bonis, altusque iacentes praetereas, et magna ducum uereare priorum funera. et hic quondam solio sublimis et armis 720 saeptus opem miseris et iura, potentibus aequus supplicibusque, dabat, cui nunc ex agmine tanto una comes, necdum exul erat. felicibus hicne obstat? in hunc odiis et regni uiribus exis, hunc abigis tectis? an ne prope limina clarum 725 ingemat et uotis intempestiuus oberret? pone metum, procul usque tua summotus ab aula flebit; ego erectum subigam et seruire docebo, coetibus abducam solaque in sede recondam: exul erit. nam quae migranti externa patebunt 730 moenia? uis Argos eat hostilesque Mycenas squalidus inreptet, uictique ad limen Adrasti Aonias referat clades, tenuemque precetur rex Thebanus opem? miserae quid crimina gentis pandere, quid casus iuuat ostentare pudendos? 735 conde, precor, quodcumque sumus, nec longa precamur dona, Creon: miserere senis, maestosque parentis hic, precor, hic manes indulge ponere: certe Thebanos sepelire licet.' sic orat humique uoluitur; abducit genitor saeuumque minatur 740 indignans ueniam. qualis leo rupe sub alta, quem uiridem quondam siluae montesque tremebant, iam piger et longo iacet exarmatus ab aeuo, magna tamen facies et non adeunda senectus; et si demissas ueniat mugitus ad aures, 745 erigitur meminitque sui, uiresque solutas ingemit et campis alios regnare leones. flectitur adfatu, sed non tamen omnia rector supplicis indulget lacrimis partemque recidit muneris. 'haud,' inquit, 'patriis prohibebere longe 750 finibus, occursu dum non pia templa domosque commacules. habeant te lustra tuusque Cithaeron; atque haec ecce tuis tellus habitabilis umbris, qua bellum geminaeque iacent in sanguine gentes.' sic ait, et ficto comitum uulgique gementis 755 adsensu limen tumidus regale petebat. interea pulsi uallum exitiale Pelasgi destituunt furto; nulli sua signa suusque ductor: eunt taciti passim et pro funere pulchro dedecorem amplexi uitam reditusque pudendos. 760 nox fauet et grata profugos amplectitur umbra.

Liber 11

Statius