Thebais

Liber 1

Fraternas acies alternaque regna profanis decertata odiis sontesque euoluere Thebas Pierius menti calor incidit. unde iubetis ire, deae? gentisne canam primordia dirae, Sidonios raptus et inexorabile pactum 5 legis Agenoreae scrutantemque aequora Cadmum? longa retro series, trepidum si Martis operti agricolam infandis condentem proelia sulcis expediam penitusque sequar, quo carmine muris iusserit Amphion Tyriis accedere montes, 10 unde graues irae cognata in moenia Baccho, quod saeuae Iunonis opus, cui sumpserit arcus infelix Athamas, cur non expauerit ingens Ionium socio casura Palaemone mater. atque adeo iam nunc gemitus et prospera Cadmi 15 praeteriisse sinam: limes mihi carminis esto Oedipodae confusa domus, quando Itala nondum signa nec Arctoos ausim spirare triumphos bisque iugo Rhenum, bis adactum legibus Histrum et coniurato deiectos uertice Dacos 20 aut defensa prius uix pubescentibus annis bella Iouis. tuque, o Latiae decus addite famae quem noua maturi subeuntem exorsa parentis aeternum sibi Roma cupit (licet artior omnes limes agat stellas et te plaga lucida caeli, 25 Pliadum Boreaeque et hiulci fulminis expers, sollicitet, licet ignipedum frenator equorum ipse tuis alte radiantem crinibus arcum imprimat aut magni cedat tibi Iuppiter aequa parte poli), maneas hominum contentus habenis, 30 undarum terraeque potens, et sidera dones. tempus erit, cum Pierio tua fortior oestro facta canam: nunc tendo chelyn; satis arma referre Aonia et geminis sceptrum exitiale tyrannis nec furiis post fata modum flammasque rebelles 35 seditione rogi tumulisque carentia regum funera et egestas alternis mortibus urbes, caerula cum rubuit Lernaeo sanguine Dirce et Thetis arentes adsuetum stringere ripas horruit ingenti uenientem Ismenon aceruo. 40 quem prius heroum, Clio, dabis? inmodicum irae Tydea? laurigeri subitos an uatis hiatus? urguet et hostilem propellens caedibus amnem turbidus Hippomedon, plorandaque bella proterui Arcados atque alio Capaneus horrore canendus. 45 impia iam merita scrutatus lumina dextra merserat aeterna damnatum nocte pudorem Oedipodes longaque animam sub morte trahebat. illum indulgentem tenebris imaeque recessu sedis inaspectos caelo radiisque penates 50 seruantem tamen adsiduis circumuolat alis saeua dies animi, scelerumque in pectore Dirae. tunc uacuos orbes, crudum ac miserabile uitae supplicium, ostentat caelo manibusque cruentis pulsat inane solum saeuaque ita uoce precatur: 55 'di, sontes animas angustaque Tartara poenis qui regitis, tuque umbrifero Styx liuida fundo, quam uideo, multumque mihi consueta uocari adnue, Tisiphone, peruersaque uota secunda: si bene quid merui, si me de matre cadentem 60 fouisti gremio et traiectum uulnere plantas firmasti, si stagna peti Cirrhaea bicorni interfusa iugo, possem cum degere falso contentus Polybo, trifidaeque in Phocidos arto longaeuum implicui regem secuique trementis 65 ora senis, dum quaero patrem, si Sphingos iniquae callidus ambages te praemonstrante resolui, si dulces furias et lamentabile matris conubium gauisus ini noctemque nefandam saepe tuli natosque tibi, scis ipsa, paraui, 70 mox auidus poenae digitis caedentibus ultro incubui miseraque oculos in matre reliqui: exaudi, si digna precor quaeque ipsa furenti subiceres. orbum uisu regnisque carentem non regere aut dictis maerentem flectere adorti, 75 quos genui quocumque toro; quin ecce superbi —pro dolor!—et nostro iamdudum funere reges insultant tenebris gemitusque odere paternos. hisne etiam funestus ego? et uidet ista deorum ignauus genitor? tu saltem debita uindex 80 huc ades et totos in poenam ordire nepotes. indue quod madidum tabo diadema cruentis unguibus abripui, uotisque instincta paternis i media in fratres, generis consortia ferro dissiliant. da, Tartarei regina barathri, 85 quod cupiam uidisse nefas, nec tarda sequetur mens iuuenum: modo digna ueni, mea pignora nosces.' talia dicenti crudelis diua seueros aduertit uultus. inamoenum forte sedebat Cocyton iuxta, resolutaque uertice crines 90 lambere sulphureas permiserat anguibus undas. ilicet igne Iouis lapsisque citatior astris tristibus exiluit ripis: discedit inane uulgus et occursus dominae pauet. illa per umbras et caligantes animarum examine campos 95 Taenariae limen petit inremeabile portae. sensit adesse Dies, piceo Nox obuia nimbo lucentes turbauit equos; procul arduus Atlans horruit et dubia caelum ceruice remisit. arripit extemplo Maleae de ualle resurgens 100 notum iter ad Thebas; neque enim uelocior ullas itque reditque uias cognataue Tartara mauult. centum illi stantes umbrabant ora cerastae, turba minor diri capitis; sedet intus abactis ferrea lux oculis, qualis per nubila Phoebes 105 Atracia rubet arte labor; suffusa ueneno tenditur ac sanie gliscit cutis; igneus atro ore uapor, quo longa sitis morbique famesque et populis mors una uenit; riget horrida tergo palla, et caerulei redeunt in pectora nodi: 110 Atropos hos atque ipsa nouat Proserpina cultus. tum geminas quatit ira manus: haec igne rogali fulgurat, haec uiuo manus aera uerberat hydro. ut stetit, abrupta qua plurimus arce Cithaeron occurrit caelo, fera sibila crine uirenti 115 congeminat, signum terris, unde omnis Achaei ora maris late Pelopeaque regna resultant. audiit et medius caeli Parnasos et asper Eurotas, dubiamque iugo fragor impulit Oeten in latus, et geminis uix fluctibus obstitit Isthmos. 120 ipsa suum genetrix curuo delphine uagantem abripuit frenis gremioque Palaemona pressit. atque ea Cadmeo praeceps ubi culmine primum constitit adsuetaque infecit nube penates, protinus attoniti fratrum sub pectore motus, 125 gentilisque animos subiit furor aegraque laetis inuidia atque parens odii metus, inde regendi saeuus amor, ruptaeque uices iurisque secundi ambitus impatiens, et summo dulcius unum stare loco, sociisque comes discordia regnis.

130 sic ubi delectos per torua armenta iuuencos agricola imposito sociare adfectat aratro, illi indignantes, quis nondum uomere multo ardua nodosos ceruix descendit in armos, in diuersa trahunt atque aequis uincula laxant 135 uiribus et uario confundunt limite sulcos: haud secus indomitos praeceps discordia fratres asperat. alterni placuit sub legibus anni exilio mutare ducem. sic iure maligno fortunam transire iubent, ut sceptra tenentem 140 foedere praecipiti semper nouus angeret heres. haec inter fratres pietas erat, haec mora pugnae sola nec in regem perduratura secundum. et nondum crasso laquearia fulua metallo, montibus aut alte Grais effulta nitebant 145 atria, congestos satis explicitura clientes; non impacatis regum aduigilantia somnis pila, nec alterna ferri statione gementes excubiae, nec cura mero committere gemmas atque aurum uiolare cibis: sed nuda potestas 150 armauit fratres, pugna est de paupere regno. dumque uter angustae squalentia iugera Dirces uerteret aut Tyrii solio non altus ouaret exulis ambigitur, periit ius fasque bonumque et uitae mortisque pudor. quo tenditis iras, 155 a, miseri? quid si peteretur crimine tanto limes uterque poli, quem Sol emissus Eoo cardine, quem porta uergens prospectat Hibera, quasque procul terras obliquo sidere tangit auius aut Borea gelidas madidiue tepentes 160 igne Noti? quid si Phrygiae Tyriaeque sub unum conuectentur opes? loca dira arcesque nefandae suffecere odio, furiisque inmanibus emptum Oedipodae sedisse loco. iam sorte carebat dilatus Polynicis honos. quis tunc tibi, saeue, 165 quis fuit ille dies, uacua cum solus in aula respiceres ius omne tuum cunctosque minores, et nusquam par stare caput! iam murmura serpunt plebis Echioniae, tacitumque a principe uulgus dissidet, et, qui mos populis, uenturus amatur. 170 atque aliquis, cui mens humili laesisse ueneno summa nec impositos umquam ceruice uolenti ferre duces, 'hancne Ogygiis,' ait, 'aspera rebus fata tulere uicem, totiens mutare timendos alternoque iugo dubitantia subdere colla? 175 partiti uersant populorum fata manuque fortunam fecere leuem. semperne uicissim exulibus seruire dabor? tibi, summe deorum terrarumque sator, sociis hanc addere mentem sedit? an inde uetus Thebis extenditur omen, 180 ex quo Sidonii nequiquam blanda iuuenci pondera Carpathio iussus sale quaerere Cadmus exul Hyanteos inuenit regna per agros, fraternasque acies fetae telluris hiatu augurium seros dimisit ad usque nepotes? 185 cernis ut erectum torua sub fronte minetur saeuior adsurgens dempto consorte potestas. quas gerit ore minas, quanto premit omnia fastu! hicne umquam priuatus erit? tamen ille precanti mitis et adfatu bonus et patientior aequi. 190 quid mirum? non solus erat. nos uilis in omnes prompta manus casus, domino cuicumque parati. qualiter hinc gelidus Boreas, hinc nubifer Eurus uela trahunt, nutat mediae fortuna carinae, (heu dubio suspensa metu tolerandaque nullis 195 aspera sors populis!) hic imperat, ille minatur.' at Iouis imperiis rapidi super atria caeli lectus concilio diuum conuenerat ordo interiore polo. spatiis hinc omnia iuxta, primaeque occiduaeque domus et fusa sub omni 200 terra atque unda die. mediis sese arduus infert ipse deis, placido quatiens tamen omnia uultu, stellantique locat solio; nec protinus ausi caelicolae, ueniam donec pater ipse sedendi tranquilla iubet esse manu. mox turba uagorum 205 semideum et summis cognati nubibus Amnes et compressa metu seruantes murmura Venti aurea tecta replent. mixta conuexa deorum maiestate tremunt, radiant maiore sereno culmina et arcano florentes lumine postes. 210 postquam iussa quies siluitque exterritus orbis, incipit ex alto (graue et inmutabile sanctis pondus adest uerbis, et uocem fata sequuntur): 'terrarum delicta nec exaturabile Diris ingenium mortale queror. quonam usque nocentum 215 exigar in poenas? taedet saeuire corusco fulmine, iam pridem Cyclopum operosa fatiscunt bracchia et Aeoliis desunt incudibus ignes. atque adeo tuleram falso rectore solutos Solis equos, caelumque rotis errantibus uri, 220 et Phaethontea mundum squalere fauilla. nil actum, neque tu ualida quod cuspide late ire per inlicitum pelago, germane, dedisti. nunc geminas punire domos, quis sanguinis auctor ipse ego, descendo. Perseos alter in Argos 225 scinditur, Aonias fluit hic ab origine Thebas. mens cunctis imposta manet: quis funera Cadmi nesciat et totiens excitam a sedibus imis Eumenidum bellasse aciem, mala gaudia matrum erroresque feros nemorum et reticenda deorum 230 crimina? uix lucis spatio, uix noctis abactae enumerare queam mores gentemque profanam. scandere quin etiam thalamos hic impius heres patris et inmeritae gremium incestare parentis appetiit, proprios (monstrum!) reuolutus in ortus. 235 ille tamen superis aeterna piacula soluit proiecitque diem, nec iam amplius aethere nostro uescitur; at nati (facinus sine more!) cadentes calcauere oculos. iam iam rata uota tulisti, dire senex. meruere tuae, meruere tenebrae 240 ultorem sperare Iouem. noua sontibus arma iniciam regnis, totumque a stirpe reuellam exitiale genus. belli mihi semina sunto Adrastus socer et superis adiuncta sinistris conubia. hanc etiam poenis incessere gentem 245 decretum; neque enim arcano de pectore fallax Tantalus et saeuae periit iniuria mensae.' sic pater omnipotens. ast illi saucia dictis flammato uersans inopinum corde dolorem talia Iuno refert: 'mene, o iustissime diuum, 250 me bello certare iubes? scis, semper ut arces Cyclopum magnique Phoroneos incluta fama sceptra uiris opibusque iuuem, licet improbus illic custodem Phariae somno letoque iuuencae extinguas, saeptis et turribus aureus intres.

255 mentitis ignosco toris: illam odimus urbem quam uultu confessus adis, ubi conscia magni signa tori tonitrus agis et mea fulmina torques. facta luant Thebae: cur hostes eligis Argos? quin age, si tanta est thalami discordia sancti, 260 et Samon et ueteres armis excinde Mycenas, uerte solo Sparten. cur usquam sanguine festo coniugis ara tuae, cumulo cur turis Eoi laeta calet? melius uotis Mareotica fumat Coptos et aerisoni lugentia flumina Nili. 265 quod si prisca luunt auctorum crimina gentes subuenitque tuis sera haec sententia curis, percensere aeui senium, quo tempore tandem terrarum furias abolere et saecula retro emendare sat est? iamdudum ab sedibus illis 270 incipe, fluctiuaga qua praeterlabitur unda Sicanios longe relegens Alpheos amores: Arcades hic tua (nec pudor est) delubra nefastis imposuere locis, illic Mauortius axis Oenomai Geticoque pecus stabulare sub Haemo 275 dignius, abruptis etiamnum inhumata procorum reliquiis trunca ora rigent; tamen hic tibi templi gratus honos; placet Ida nocens mentitaque manes Creta tuos. me Tantaleis consistere tectis quae tandem inuidia est? belli deflecte tumultus 280 et generis miseresce tui. sunt impia late regna tibi, melius generos passura nocentes.' finierat precibus miscens conuicia Iuno. at non ille grauis dictis, quamquam aspera motu, reddidit haec: 'equidem haud rebar te mente secunda 285 laturam, quodcumque tuos, licet aequus, in Argos consulerem, neque me, detur si copia, fallit multa super Thebis Bacchum ausuramque Dionen dicere, sed nostri reuerentia ponderis obstat. horrendos etenim latices, Stygia aequora fratris, 290 obtestor, mansurum et non reuocabile uerbum, nil fore quod dictis flectar. quare impiger alis portantes praecede Notos, Cyllenia proles, aera per liquidum regnisque inlapsus opacis dic patruo: superas senior se attollat ad auras 295 Laius, extinctum nati quem uulnere nondum ulterior Lethes accepit ripa profundi lege Erebi; ferat hic diro mea iussa nepoti: germanum exilio fretum Argolicisque tumentem hospitiis, quod sponte cupit, procul impius aula 300 arceat, alternum regni infitiatus honorem. hinc causae irarum, certo reliqua ordine ducam.' paret Atlantiades dictis genitoris et inde summa pedum propere plantaribus inligat alis obnubitque comas et temperat astra galero. 305 tum dextrae uirgam inseruit, qua pellere dulces aut suadere iterum somnos, qua nigra subire Tartara et exangues animare adsueuerat umbras. desiluit, tenuique exceptus inhorruit aura. nec mora, sublimes raptim per inane uolatus 310 carpit et ingenti designat nubila gyro. interea patriis olim uagus exul ab oris Oedipodionides furto deserta pererrat Aoniae. iam iamque animis male debita regna concipit, et longum signis cunctantibus annum 315 stare gemit. tenet una dies noctesque recursans cura uirum, si quando humilem decedere regno germanum et semet Thebis opibusque potitum cerneret; hac aeuum cupiat pro luce pacisci. nunc queritur ceu tarda fugae dispendia, sed mox 320 attollit flatus ducis et sedisse superbus deiecto iam fratre putat: spes anxia mentem extrahit et longo consumit gaudia uoto. tunc sedet Inachias urbes Danaeiaque arua et caligantes abrupto sole Mycenas 325 ferre iter impauidum, seu praeuia ducit Erinys, seu fors illa uiae, siue hac inmota uocabat Atropos. Ogygiis ululata furoribus antra deserit et pingues Baccheo sanguine colles. inde plagam, qua molle sedens in plana Cithaeron 330 porrigitur lassumque inclinat ad aequora montem, praeterit. hinc arte scopuloso in limite pendens infames Scirone petras Scyllaeaque rura purpureo regnata seni mitemque Corinthon linquit et in mediis audit duo litora campis. 335 iamque per emeriti surgens confinia Phoebi Titanis late mundo subuecta silenti rorifera gelidum tenuauerat aera biga; iam pecudes uolucresque tacent, iam Somnus auaris inrepsit curis pronusque ex aethere nutat, 340 grata laboratae referens obliuia uitae. sed nec puniceo rediturum nubila caelo promisere iubar, nec rarescentibus umbris longa repercusso nituere crepuscula Phoebo: densior a terris et nulli peruia flammae 345 subtexit nox atra polos. iam claustra rigentis Aeoliae percussa sonant, uenturaque rauco ore minatur hiems, uenti transuersa frementes confligunt axemque emoto cardine uellunt, dum caelum sibi quisque rapit; sed plurimus Auster 350 inglomerat noctem, tenebrosa uolumina torquens, defunditque imbres sicco quos asper hiatu praesolidat Boreas; nec non abrupta tremescunt fulgura, et attritus subita face rumpitur aether. iam Nemea, iam Taenariis contermina lucis 355 Arcadiae capita alta madent; ruit agmine magno Inachus et gelidas surgens Erasinus in undas. puluerulenta prius calcandaque flumina nullae aggeribus tenuere morae, stagnoque refusa est funditus et ueteri spumauit Lerna ueneno. 360 frangitur omne nemus, rapiunt antiqua procellae bracchia siluarum, nullisque aspecta per aeuum solibus umbrosi patuere aestiua Lycaei. ille tamen, modo saxa iugis fugientia ruptis miratus, modo nubigenas e montibus amnes 365 aure pauens passimque insano turbine raptas pastorum pecorumque domos, non segnius amens incertusque uiae per nigra silentia uastum haurit iter; pulsat metus undique et undique frater. ac uelut hiberno deprensus nauita ponto, 370 cui neque Temo piger neque amico sidere monstrat Luna uias, medio caeli pelagique tumultu stat rationis inops, iam iamque aut saxa malignis expectat summersa uadis aut uertice acuto spumantes scopulos erectae incurrere prorae: 375 talis opaca legens nemorum Cadmeius heros accelerat, uasto metuenda umbone ferarum excutiens stabula, et prono uirgulta refringit pectore (dat stimulos animo uis maesta timoris) donec ab Inachiis uicta caligine tectis 380 emicuit lucem deuexa in moenia fundens Larisaeus apex.

Liber 1 illo spe concitus omni euolat, hinc celsae Iunonia templa Prosymnae laeuus habens, hinc Herculeo signata uapore Lernaei stagna atra uadi, tandemque reclusis 385 infertur portis. actutum regia cernit uestibula; hic artus imbri uentoque rigentes proicit ignotaeque adclinis postibus aulae inuitat tenues ad dura cubilia somnos. rex ibi, tranquillae medio de limite uitae 390 in senium uergens, populos Adrastus habebat, diues auis et utroque Iouem de sanguine ducens. hic sexus melioris inops sed prole uirebat feminea, gemino natarum pignore fultus. cui Phoebus generos (monstrum exitiabile dictu! 395 mox adaperta fides) fato ducente canebat saetigerumque suem et fuluum aduentare leonem. id uoluens non ipse pater, non docte futuri Amphiarae uides, etenim uetat auctor Apollo. tantum in corde sedens aegrescit cura parenti. 400 ecce autem antiquam fato Calydona relinquens Olenius Tydeus (fraterni sanguinis illum conscius horror agit) eadem, sub nocte sopora, lustra terit, similesque Notos dequestus et imbres, infusam tergo glaciem et liquentia nimbis 405 ora comasque gerens subit uno tegmine, cuius fusus humo gelida partem prior hospes habebat. hic uero ambobus rabiem fortuna cruentam attulit: haud passi sociis defendere noctem culminibus; paulum alternis in uerba minasque 410 cunctantur, mox ut iactis sermonibus irae intumuere satis, tum uero erectus uterque exertare umeros nudamque lacessere pugnam. celsior ille gradu procera in membra simulque integer annorum; sed non et uiribus infra 415 Tydea fert animus, totosque infusa per artus maior in exiguo regnabat corpore uirtus. iam crebros ictus ora et caua tempora circum obnixi ingeminant, telorum aut grandinis instar Rhipaeae, flexoque genu uacua ilia tundunt. 420 non aliter quam Pisaeo sua lustra Tonanti cum redeunt crudisque uirum sudoribus ardet puluis; at hinc teneros caueae dissensus ephebos concitat, exclusaeque expectant praemia matres: sic alacres odio nullaque cupidine laudis 425 accensi incurrunt, scrutatur et intima uultus unca manus penitusque oculis cedentibus intrat. forsan et accinctos lateri (sic ira ferebat) nudassent enses, meliusque hostilibus armis lugendus fratri, iuuenis Thebane, iaceres, 430 ni rex insolitum clamorem et pectore ab alto stridentes gemitus noctis miratus in umbris, mouisset gressus, magnis cui sobria curis pendebat somno iam deteriore senectus. isque ubi progrediens numerosa luce per alta 435 atria dimotis aduerso limine claustris terribilem dictu faciem, lacera ora putresque sanguineo uidet imbre genas: 'quae causa furoris, externi iuuenes (neque enim meus audeat istas ciuis in usque manus), quisnam implacabilis ardor 440 exturbare odiis tranquilla silentia noctis? usque adeone angusta dies, et triste parumper pacem animo somnumque pati? sed prodite tandem unde orti, quo fertis iter, quae iurgia? nam uos haud humiles tanta ira docet, generisque superbi 445 magna per effusum clarescunt signa cruorem.' uix ea, cum mixto clamore obliqua tuentes incipiunt una: 'rex o mitissime Achiuum, quid uerbis opus? ipse undantes sanguine uultus aspicis.' haec passim turbatis uocis amarae 450 confudere sonis; inde orsus in ordine Tydeus continuat: 'maesti cupiens solacia casus monstriferae Calydonis opes Acheloiaque arua deserui; uestris haec me ecce in finibus ingens nox operit. tecto caelum prohibere quis iste 455 arcuit? an quoniam prior haec ad limina forte molitus gressus? pariter stabulare bimembres Centauros unaque ferunt Cyclopas in Aetna compositos. sunt et rabidis iura insita monstris fasque suum: nobis sociare cubilia terrae— 460 sed quid ego? aut hodie spoliis gauisus abibis, quisquis es, his, aut me, si non effetus oborto sanguis hebet luctu, magni de stirpe creatum Oeneos et Marti non degenerare paterno accipies.' 'nec nos animi nec stirpis egentes—' 465 ille refert contra, sed mens sibi conscia fati cunctatur proferre patrem. tunc mitis Adrastus: 'immo agite, et positis, quas nox inopinaque suasit aut uirtus aut ira, minis succedite tecto. iam pariter coeant animorum in pignora dextrae. 470 non haec incassum diuisque absentibus acta; forsan et has uenturus amor praemiserit iras, ut meminisse iuuet.' nec uana uoce locutus fata senex, siquidem hanc perhibent post uulnera iunctis esse fidem, quanta partitum extrema proteruo 475 Thesea Pirithoo, uel inanem mentis Oresten opposito rabidam Pylade uitasse Megaeram. tunc quoque mulcentem dictis corda aspera regem iam faciles (uentis ut decertata residunt aequora, laxatisque diu tamen aura superstes 480 inmoritur uelis) passi, subiere penates. hic primum lustrare oculis cultusque uirorum telaque magna uacat: tergo uidet huius inanem impexis utrimque iubis horrere leonem, illius in speciem quem per Teumesia tempe 485 Amphitryoniades fractum iuuenalibus annis ante Cleonaei uestitus proelia monstri. terribiles contra saetis ac dente recuruo Tydea per latos umeros ambire laborant exuuiae, Calydonis honos. stupet omine tanto 490 defixus senior, diuina oracula Phoebi agnoscens monitusque datos uocalibus antris. obtutu gelida ora premit, laetusque per artus horror iit; sensit manifesto numine ductos adfore, quos nexis ambagibus augur Apollo 495 portendi generos, uultu fallente ferarum, ediderat. tunc sic tendens ad sidera palmas: 'Nox, quae terrarum caelique amplexa labores ignea multiuago transmittis sidera lapsu, indulgens reparare animum dum proximus aegris 500 infundat Titan agiles animantibus ortus, tu mihi perplexis quaesitam erroribus ultro aduehis alma fidem ueterisque exordia fati detegis: adsistas operi tuaque omina firmes. semper honoratam dimensis orbibus anni 505 te domus ista colet; nigri tibi, diua, litabunt electa ceruice greges, lustraliaque exta lacte nouo perfusus edet Volcanius ignis. salue prisca fides tripodum obscurique recessus. deprendi, Fortuna, deos.' sic fatus, et ambos 510 innectens manibus tecta interioris ad aulae progreditur.

Liber 1

PVBLIVS PAPINIVS STATIVS THEBAID I

Liber 1 canis etiamnum altaribus ignes sopitum cinerem et tepidi libamina sacri seruabant; adolere focos epulasque recentes instaurare iubet. dictis parere ministri 515 certatim accelerant; uario strepit icta tumultu regia: pars ostro tenues auroque sonantes emunire toros alteque inferre tapetas, pars teretes leuare manu ac disponere mensas. ast alii tenebras et opacam uincere noctem 520 adgressi tendunt auratis uincula lychnis. his labor inserto torrere exanguia ferro uiscera caesarum pecudum, his cumulare canistris perdomitam saxo Cererem. laetatur Adrastus obsequio feruere domum, iamque ipse superbis 525 fulgebat stratis solioque effultus eburno. parte alia iuuenes siccati uulnera lymphis discumbunt, simul ora notis foedata tuentur inque uicem ignoscunt. tunc rex longaeuus Acasten (natarum haec altrix eadem et fidissima custos 530 lecta sacrum iustae Veneri occultare pudorem) imperat acciri tacitaque inmurmurat aure. nec mora praeceptis, cum protinus utraque uirgo arcano egressae thalamo: mirabile uisu, Pallados armisonae pharetrataeque ora Dianae 535 aequa ferunt, terrore minus. noua deinde pudori uisa uirum facies: pariter pallorque ruborque purpureas hausere genas, oculique uerentes ad sanctum rediere patrem. postquam ordine mensae uicta fames, signis perfectam auroque nitentem 540 Iasides pateram famulos ex more poposcit, qua Danaus libare deis seniorque Phoroneus adsueti. tenet haec operum caelata figuras: aureus anguicomam praesecto Gorgona collo ales habet, iam iamque uagas (ita uisus) in auras 545 exilit; illa graues oculos languentiaque ora paene mouet uiuoque etiam pallescit in auro. hinc Phrygius fuluis uenator tollitur alis, Gargara desidunt surgenti et Troia recedit, stant maesti comites frustraque sonantia lassant 550 ora canes umbramque petunt et nubila latrant. hanc undante mero fundens uocat ordine cunctos caelicolas, Phoebum ante alios, Phoebum omnis ad aras laude ciet comitum famulumque euincta pudica fronde manus, cui festa dies largoque refecti 555 ture uaporatis lucent altaribus ignes. 'forsitan, o iuuenes, quae sint ea sacra quibusque praecipuum causis Phoebi obtestemur honorem,' rex ait, 'exquirant animi. non inscia suasit religio, magnis exercita cladibus olim 560 plebs Argiua litat; animos aduertite, pandam. postquam caerulei sinuosa uolumina monstri, terrigenam Pythona, deus, septem orbibus atris amplexum Delphos squamisque annosa terentem robora, Castaliis dum fontibus ore trisulco 565 fusus hiat nigro sitiens alimenta ueneno, perculit, absumptis numerosa in uulnera telis, Cirrhaeique dedit centum per iugera campi uix tandem explicitum, noua deinde piacula caedis perquirens nostri tecta haud opulenta Crotopi 570 attigit. huic primis et pubem ineuntibus annis mira decore pios seruabat nata penates intemerata toris. felix, si Delia numquam furta nec occultum Phoebo sociasset amorem! namque ut passa deum Nemeaei ad fluminis undam, 575 bis quinos plena cum fronte resumeret orbes Cynthia, sidereum Latonae feta nepotem edidit; ac poenae metuens (neque enim ille coactis donasset thalamis ueniam pater) auia rura eligit ac natum saepta inter ouilia furtim 580 montiuago pecoris custodi mandat alendum. non tibi digna, puer, generis cunabula tanti gramineos dedit herba toros et uimine querno texta domus; clausa arbutei sub cortice libri membra tepent, suadetque leues caua fistula somnos, 585 et pecori commune solum. sed fata nec illum concessere larem; uiridi nam caespite terrae proiectum temere et patulo caelum ore trahentem dira canum rabies morsu depasta cruento disicit. hic uero attonitas ut nuntius aures 590 matris adit, pulsi ex animo genitorque pudorque et metus; ipsa ultro saeuis plangoribus amens tecta replet, uacuumque ferens uelamine pectus occurrit confessa patri; nec motus et atro imperat (infandum!) cupientem occumbere leto. 595 sero memor thalami maestae solacia morti, Phoebe, paras monstrum infandis Acheronte sub imo conceptum Eumenidum thalamis, cui uirginis ora pectoraque; aeternum stridens a uertice surgit et ferrugineam frontem discriminat anguis. 600 haec tum dira lues nocturno squalida passu inlabi thalamis, animasque a stirpe recentes abripere altricum gremiis morsuque cruento deuesci et multum patrio pinguescere luctu. haud tulit armorum praestans animique Coroebus 605 seque ultro lectis iuuenum, qui robore primi famam posthabita faciles extendere uita, obtulit. illa nouos ibat populata penates portarum in biuio; lateri duo corpora paruum dependent, et iam unca manus uitalibus haeret 610 ferratique ungues tenero sub corde tepescunt: obuius huic, latus omne uirum stipante corona, fit iuuenis, ferrumque ingens sub pectore duro condidit, atque imas animae mucrone corusco scrutatus latebras tandem sua monstra profunda 615 reddit habere Ioui. iuuat ire et uisere iuxta liuentes in morte oculos uterique nefandam proluuiem et crasso squalentia pectora tabo, qua nostrae cecidere animae. stupet Inacha pubes magnaque post lacrimas etiamnum gaudia pallent. 620 hi trabibus duris (solacia uana dolori) proterere exanimos artus asprosque molares deculcare genis; nequit iram explere potestas. illam et nocturno circum stridore uolantes impastae fugistis aues, rabidamque canum uim 625 oraque sicca ferunt trepidorum inhiasse luporum. saeuior in miseros fatis ultricis ademptae Delius insurgit, summaque biuerticis umbra Parnasi residens arcu crudelis iniquo pestifera arma iacit, camposque et celsa Cyclopum 630 tecta superiecto nebularum incendit amictu. labuntur dulces animae, Mors fila Sororum ense metit captamque tenens fert manibus urbem. quaerenti quae causa duci, quis ab aethere laeuus ignis et in totum regnaret Sirius annum, 635 idem auctor Paean rursus iubet ire cruento inferias monstro iuuenes, qui caede potiti. fortunate animi longumque in saecula digne promeriture diem! non tu pia degener arma occulis aut certae trepidas occurrere morti. 640 comminus ora ferens Cirrhaei in limine templi constitit et sacras ita uocibus asperat iras: "non missus, Thymbraee, tuos supplexue penates aduenio: mea me pietas et conscia uirtus has egere uias. ego sum qui caede subegi, 645 Phoebe, tuum mortale nefas, quem nubibus atris et squalente die, nigra quem tabe sinistri quaeris, inique, poli. quod si monstra effera magnis cara adeo superis, iacturaque uilior orbi mors hominum, et saeuo tanta inclementia caelo est, 650 quid meruere Argi? me, me, diuum optime, solum obiecisse caput fatis praestabat. an illud lene magis cordi quod desolata domorum tecta uides, ignique datis cultoribus omnis lucet ager? sed quid fando tua tela manusque 655 demoror? expectant matres, supremaque fiunt uota mihi. satis est: merui ne parcere uelles. proinde moue pharetras arcusque intende sonoros insignemque animam leto demitte; sed illum, pallidus Inachiis qui desuper inminet Argis, 660 dum morior, dispelle globum." sors aequa merentes respicit. ardentem tenuit reuerentia caedis Letoiden, tristemque uiro summissus honorem largitur uitae; nostro mala nubila caelo diffugiunt, at tu stupefacti a limine Phoebi 665 exoratus abis. inde haec stata sacra quotannis sollemnes recolunt epulae, Phoebeaque placat templa nouatus honos. has forte inuisitis aras uos quae progenies? quamquam Calydonius Oeneus et Porthaoniae, si dudum certus ad aures 670 clamor iit, tibi iura domus. tu pande quis Argos aduenias, quando haec uariis sermonibus hora est.' deiecit maestos extemplo Ismenius heros in terram uultus, taciteque ad Tydea laeuum obliquare oculos; tum longa silentia mouit: 675 'non super hos diuum tibi sum quaerendus honores, unde genus, quae terra mihi, quis defluat ordo sanguinis antiqui: piget inter sacra fateri. sed si praecipitant miserum cognoscere curae, Cadmus origo patrum, tellus Mauortia Thebe, 680 est genetrix Iocasta mihi.' tum motus Adrastus hospitiis (agnouit enim): 'quid nota recondis? scimus' ait 'nec sic auersum fama Mycenis uoluit iter. regnum et furias oculosque pudentes nouit et Arctois si quis de solibus horret 685 quique bibit Gangen aut nigrum occasibus intrat Oceanum et si quos incerto litore Syrtes destituunt. ne perge queri casusque priorum adnumerare tibi: nostro quoque sanguine multum errauit pietas, nec culpa nepotibus obstat. 690 tu modo dissimilis rebus mereare secundis excusare tuos. sed iam temone supino languet Hyperboreae glacialis portitor Vrsae. fundite uina focis, seruatoremque parentum Letoiden uotis iterumque iterumque canamus. 695 Phoebe parens, seu te Lyciae Pataraea niuosis exercent dumeta iugis, seu rore pudico Castaliae flauos amor est tibi mergere crines, seu Troiam Thymbraeus habes, ubi fama uolentem ingratis Phrygios umeris subiisse molares, 700 seu iuuat Aegaeum feriens Latonius umbra Cynthus et adsiduam pelago non quaerere Delon: tela tibi longeque feros lentandus in hostes arcus et aetherii dono cessere parentis aeternum florere genas; tu doctus iniquas 705 Parcarum praenosse manus fatumque quod ultra est et summo placitura Ioui, quis letifer annus, bella quibus populis, quae mutent sceptra cometae; tu Phryga summittis citharae, tu matris honori terrigenam Tityon Stygiis extendis harenis; 710 te uiridis Python Thebanaque mater ouantem horruit in pharetris, ultrix tibi torua Megaera ieiunum Phlegyan subter caua saxa iacentem aeterno premit accubitu dapibusque profanis instimulat, sed mixta famem fastidia uincunt: 715 adsis o memor hospitii, Iunoniaque arua dexter ames, seu te roseum Titana uocari gentis Achaemeniae ritu, seu praestat Osirim frugiferum, seu Persei sub rupibus antri indignata sequi torquentem cornua Mithram.'

Liber 1

Statius

Liber 2

Interea gelidis Maia satus aliger umbris iussa gerens magni remeat Iouis; undique pigrae ire uetant nubes et turbidus implicat aer, nec Zephyri rapuere gradum, sed foeda silentis aura poli. Styx inde nouem circumflua campis, 5 hinc obiecta uias torrentum incendia claudunt. pone senex trepida succedit Laius umbra uulnere tardus adhuc; capulo nam largius illi transabiit animam cognatis ictibus ensis impius et primas Furiarum pertulit iras; 10 it tamen et medica firmat uestigia uirga. tum steriles luci possessaque manibus arua et ferrugineum nemus astupet, ipsaque Tellus miratur patuisse retro, nec liuida tabes inuidiae functis quamquam et iam lumine cassis 15 defuit. unus ibi ante alios, cui laeua uoluntas semper et ad superos (hinc et grauis exitus aeui) insultare malis rebusque aegrescere laetis, 'uade' ait 'o felix, quoscumque uocaris in usus, seu Iouis imperio, seu maior adegit Erinys 20 ire diem contra, seu te furiata sacerdos Thessalis arcano iubet emigrare sepulcro, heu dulces uisure polos solemque relictum et uirides terras et puros fontibus amnes, tristior has iterum tamen intrature tenebras.' 25 illos ut caeco recubans in limine sensit Cerberus, atque omnes capitum subrexit hiatus; saeuus et intranti populo, iam nigra tumebat colla minax, iam sparsa solo turbauerat ossa, ni deus horrentem Lethaeo uimine mulcens 30 ferrea tergemino domuisset lumina somno. est locus (Inachiae dixerunt Taenara gentes) qua formidatum Maleae spumantis in auras it caput et nullos admittit culmine uisus. stat sublimis apex uentosque imbresque serenus 35 despicit et tantum fessis insiditur astris. [illic exhausti posuere cubilia uenti, fulminibusque iter est; medium caua nubila montis insumpsere latus, summos nec praepetis alae plausus adit colles, nec rauca tonitrua pulsant.] 40 ast ubi prona dies, longos super aequora fines exigit atque ingens medio natat umbra profundo. interiore sinu frangentia litora curuat Taenaros, expositos non audax scandere fluctus. illic Aegaeo Neptunus gurgite fessos 45 in portum deducit equos, prior haurit harenas ungula, postremi soluuntur in aequora pisces. hoc, ut fama, loco pallentes deuius umbras trames agit nigrique Iouis uacua atria ditat mortibus. Arcadii perhibent si uera coloni, 50 stridor ibi et gemitus poenarum, atroque tumultu feruet ager; saepe Eumenidum uocesque manusque in medium sonuere diem, Letique triformis ianitor agricolas campis auditus abegit. hac et tunc fusca uolucer deus obsitus umbra 55 exilit ad superos, infernaque nubila uultu discutit et uiuis adflatibus ora serenat. inde per Arcturum mediaeque silentia Lunae arua super populosque meat. Sopor obuius illi Noctis agebat equos, trepidusque adsurgit honori 60 numinis et recto decedit limite caeli. inferior uolat umbra deo, praereptaque noscit sidera principiumque sui; iamque ardua Cirrhae pollutamque suo despectat Phocida busto. uentum erat ad Thebas; gemuit prope limina nati 65 Laius et notos cunctatus inire penates. ut uero et celsis suamet iuga nixa columnis uidit et infectos etiamnum sanguine currus, paene retro turbatus abit: nec summa Tonantis iussa nec Arcadiae retinent spiramina uirgae. 70 et tunc forte dies noto signata Tonantis fulmine, praerepti cum te, tener Euhie, partus transmisere patri. Tyriis ea causa colonis insomnem ludo certatim educere noctem suaserat; effusi passim per tecta, per agros, 75 serta inter uacuosque mero crateras anhelum proflabant sub luce deum; tunc plurima buxus aeraque taurinos sonitu uincentia pulsus; ipse etiam gaudens nemorosa per auia sanas impulerat matres Baccho meliore Cithaeron: 80 qualia per Rhodopen rabido conuiuia coetu Bistones aut mediae ponunt conuallibus Ossae; illis semianimum pecus excussaeque leonum ore dapes et lacte nouo domuisse cruorem luxus; at Ogygii si quando adflauit Iacchi 85 saeuus odor, tunc saxa manu, tunc pocula pulchrum spargere et inmerito sociorum sanguine fuso instaurare diem festasque reponere mensas. nox ea cum tacita uolucer Cyllenius aura regis Echionii stratis adlapsus, ubi ingens 90 fuderat Assyriis extructa tapetibus alto membra toro. pro gnara nihil mortalia fati corda sui! capit ille dapes, habet ille soporem. tunc senior quae iussus agit; neu falsa uideri noctis imago queat, longaeui uatis opacos 95 Tiresiae uultus uocemque et uellera nota induitur. mansere comae propexaque mento canities pallorque suus, sed falsa cucurrit infula per crines, glaucaeque innexus oliuae uittarum prouenit honos; dehinc tangere ramo 100 pectora et has uisus fatorum expromere uoces: 'non somni tibi tempus, iners qui nocte sub alta germani secure iaces, ingentia dudum acta uocant rerumque graues, ignaue, paratus. tu, ueluti magnum si iam tollentibus Austris 105 Ionium nigra iaceat sub nube magister inmemor armorum uersantisque aequora claui, cunctaris. iamque ille nouis (scit Fama) superbit conubiis uiresque parat, quis regna capessat, quis neget, inque tua senium sibi destinat aula.

110 dant animos socer augurio fatalis Adrastus dotalesque Argi, nec non in foedera uitae pollutus placuit fraterno sanguine Tydeus. hinc tumor, et longus fratri promitteris exul. ipse deum genitor tibi me miseratus ab alto 115 mittit: habe Thebas, caecumque cupidine regni, ausurumque eadem, germanum expelle, nec ultra fraternos inhiantem obitus sine fidere coeptis fraudibus aut Cadmo dominas inferre Mycenas.' dixit, et abscedens (etenim iam pallida turbant 120 sidera lucis equi) ramos ac uellera fronti deripuit, confessus auum, dirique nepotis incubuit stratis; iugulum mox caede patentem nudat et undanti perfundit uulnere somnum. illi rupta quies, attollit membra toroque 125 erigitur plenus monstris, uanumque cruorem excutiens simul horret auum fratremque requirit. qualis ubi audito uenantum murmure tigris horruit in maculas somnosque excussit inertes, bella cupit laxatque genas et temperat ungues, 130 mox ruit in turmas natisque alimenta cruentis spirantem fert ore uirum: sic excitus ira ductor in absentem consumit proelia fratrem. et iam Mygdoniis elata cubilibus alto impulerat caelo gelidas Aurora tenebras, 135 rorantes excussa comas multumque sequenti sole rubens; illi roseus per nubila seras aduertit flammas alienumque aethera tardo Lucifer exit equo, donec pater igneus orbem impleat atque ipsi radios uetet esse sorori, 140 cum senior Talaionides nec longa morati Dircaeusque gradum pariterque Acheloius heros corripuere toris. illos post uerbera fessos exceptamque hiemem cornu perfuderat omni Somnus; at Inachio tenuis sub pectore regi 145 tracta quies, dum mente deos inceptaque uersat hospitia, et quae sint generis ascita repertis fata mouet. postquam mediis in sedibus aulae congressi inque uicem dextras iunxere locumque, quo serere arcanas aptum atque euoluere curas, 150 insidunt, prior his dubios compellat Adrastus: 'egregii iuuenum, quos non sine numine regnis inuexit nox atra meis, quibus ipse per imbres fulminibus mixtos intempestumque Tonantem has meus usque domos uestigia fecit Apollo, 155 non equidem obscurum uobis plebique Pelasgae esse rear, quantis conubia nostra procorum turba petant studiis; geminae mihi namque, nepotum laeta fides, aequo pubescunt sidere natae. quantus honos, quantusque pudor (ne credite patri) 160 et super hesternas licuit cognoscere mensas. has tumidi solio et late dominantibus armis optauere uiri (longum enumerare Pharaeos Oebaliosque duces) et Achaea per oppida matres spem generis, nec plura tuus despexerat Oeneus 165 foedera Pisaeisque socer metuendus habenis. sed mihi nec Sparta genitos nec ab Elide missos iungere fas generos: uobis hic sanguis et aulae cura meae longo promittitur ordine fati. di bene, quod tales stirpemque animosque uenitis 170 ut responsa iuuent: hic durae tempore noctis partus honos, haec illa uenit post uerbera merces.' audierant, fixosque oculos per mutua paulum ora tenent, uisique inter sese ordine fandi cedere. sed cunctis Tydeus audentior actis 175 incipit: 'o quam te parcum in praeconia famae mens agitat matura tuae, quantumque ferentem fortunam uirtute domas! cui cedat Adrastus imperiis? quis te solio Sicyonis auitae excitum infrenos componere legibus Argos 180 nesciat? atque utinam his manibus permittere gentes, Iuppiter aeque, uelis, quas Doricus adligat undis Isthmos et alterno quas margine summouet infra. non fugeret diras lux intercisa Mycenas, saeua nec Eleae gemerent certamina ualles, 185 ~Eumenidesque aliis aliae sub regibus,~ et quae tu potior, Thebane, queri: nos uero uolentes expositique animis.' sic interfatus, et alter subicit: 'anne aliquis soceros accedere tales abnuat? exulibus quamquam patriaque fugatis 190 nondum laeta Venus, tamen omnis corde resedit tristitia, adfixique animo cessere dolores. nec minus haec laeti trahimus solacia, quam si praecipiti conuulsa Noto prospectet amicam puppis humum. iuuat ingressos felicia regni 195 omina quod superest fati uitaeque laborum fortuna transire tua.' nec plura morati consurgunt, dictis impensius aggerat omne promissum Inachius pater, auxilioque futurum et patriis spondet reduces inducere regnis. 200 ergo alacres Argi, fuso rumore per urbem aduenisse duci generos primisque hymenaeis egregiam Argian nec formae laude secundam Deipylen tumida iam uirginitate iugari, gaudia mente parant. socias it Fama per urbes 205 finitimisque agitatur agris procul usque Lycaeos Partheniosque super saltus Ephyraeaque rura, nec minus Ogygias eadem dea turbida Thebas insilit: haec totis perfundit moenia pennis Labdaciumque ducem praemissae consona nocti 210 territat; hospitia et thalamos et foedera regni permixtumque genus (quae tanta licentia monstro, quis furor?) et iam bella canit. diffuderat Argos expectata dies: laeto regalia coetu atria complentur, species est cernere auorum 215 comminus et uiuis certantia uultibus aera. tantum ausae perferre manus! pater ipse bicornis in laeuum prona nixus sedet Inachus urna; hunc tegit Iasiusque senex placidusque Phoroneus et bellator Abas indignatusque Tonantem 220 Acrisius nodoque ferens caput ense Coroebus toruaque iam Danai facinus meditantis imago; exin mille duces. foribus cum inmissa superbis unda fremit uulgi, procerum manus omnis et alto quis propior de rege gradus stant ordine primi. 225 interior sacris calet et sonat aula tumultu femineo; casta matrem cinxere corona Argolides, pars uirginibus circum undique fusae foedera conciliant noua solanturque timorem. ibant insignes uultuque habituque uerendo 230 candida purpureum fusae super ora pudorem deiectaeque genas; tacite subit ille supremus uirginitatis amor, primaeque modestia culpae confundit uultus; tunc ora rigantur honestis imbribus, et teneros lacrimae iuuere parentes.

235 non secus ac supero pariter si cardine lapsae Pallas et asperior Phoebi soror, utraque telis, utraque torua genis flauoque in uertice nodo, illa suas Cyntho comites agat, haec Aracyntho; tunc, si fas oculis, non umquam longa tuendo 240 expedias, cui maior honos, cui gratior, aut plus de Ioue; mutatosque uelint transumere cultus, et Pallas deceat pharetras et Delia cristas. certant laetitia superosque in uota fatigant Inachidae, quae cuique domus sacrique facultas. 245 hi fibris animaque, hi caespite nudo, nec minus auditi, si mens accepta, merentur ture deos, fractisque obtendunt limina siluis. ecce metu subito (Lachesis sic dura iubebat) impulsae mentes, excussaque gaudia patri, 250 et turbata dies. innuptam limine adibant Pallada, Monychiis cui non Argiua per urbes posthabita est Larisa iugis; hic more parentum Iasides, thalamis ubi casta adolesceret aetas, uirgineas libare comas primosque solebant 255 excussare toros. celsam subeuntibus arcem in gradibus summi delapsus culmine templi, Arcados Euhippi spolium, cadit aereus orbis, praemissasque faces, festum nubentibus ignem, obruit, eque adytis simul exaudita remotis 260 nondum ausos firmare gradum tuba terruit ingens. in regem conuersi omnes formidine prima, mox audisse negant; cunctos tamen omina rerum dira mouent, uariisque metum sermonibus augent. nec mirum: nam tu infaustos donante marito 265 ornatus, Argia, geris dirumque monile Harmoniae. longa est series, sed nota malorum persequar, unde nouis tam saeua potentia donis. Lemnius haec, ut prisca fides, Mauortia longum furta dolens, capto postquam nil obstat amori 270 poena nec ultrices castigauere catenae, Harmoniae dotale decus sub luce iugali struxerat. hoc, docti quamquam maiora, laborant Cyclopes, notique operum Telchines amica certatim iuuere manu; sed plurimus ipsi 275 sudor. ibi arcano florentes igne zmaragdos cingit et infaustas percussum adamanta figuras Gorgoneosque orbes Siculaque incude relictos fulminis extremi cineres uiridumque draconum lucentes a fronte iubas; hic flebile germen 280 Hesperidum et dirum Phrixei uelleris aurum; tum uarias pestes raptumque interplicat atro Tisiphones de crine ducem, et quae pessima ceston uis probat; haec circum spumis lunaribus unguit callidus atque hilari perfundit cuncta ueneno. 285 non hoc Pasithea blandarum prima sororum, non Decor Idaliusque puer, sed Luctus et Irae et Dolor et tota pressit Discordia dextra. prima fides operi, Cadmum comitata iacentem Harmonia uersis in sibila dira querelis 290 Illyricos longo sulcauit pectore campos. improba mox Semele uix dona nocentia collo induit, et fallax intrauit limina Iuno. teque etiam, infelix, perhibent, Iocasta, decorum possedisse nefas; uultus hac laude colebas, 295 heu quibus, heu, placitura toris! post longior ordo. tunc donis Argia nitet uilesque sororis ornatus sacro praeculta superuenit auro. uiderat hoc coniunx perituri uatis, et aras ante omnes epulasque trucem secreta coquebat 300 inuidiam, saeuis detur si quando potiri cultibus, heu nihil auguriis adiuta propinquis. quos optat gemitus, quantas cupit impia clades! digna quidem: sed quid miseri decepta mariti arma, quid insontes nati meruere furores? 305 postquam regales epulas et gaudia uulgi bisseni clausere dies, Ismenius heros respicere ad Thebas iamque et sua quaerere regna. quippe animum subit illa dies, qua, sorte benigna fratris, Echionia steterat priuatus in aula, 310 respiciens descisse deos trepidoque tumultu dilapsos comites++nudum latus omne fugamque fortunae. namque una soror producere tristes exulis ausa uias; etiam hanc in limine primo liquerat et magna lacrimas incluserat ira. 315 tunc quos excedens hilares (quis cultus iniqui praecipuus ducis) et profugo quos ipse notarat ingemuisse sibi per noctem ac luce sub omni digerit; exedere animum dolor iraque demens et, qua non grauior mortalibus addita curis, 320 spes, ubi longa uenit. talem sub pectore nubem consilii uoluens Dircen Cadmique negatas apparat ire domos. ueluti dux taurus amata ualle carens, pulsum solito quem gramine uictor iussit ab erepta longe mugire iuuenca, 325 cum profugo placuere tori ceruixque recepto sanguine magna redit fractaeque in pectora quercus, bella cupit pastusque et capta armenta reposcit iam pede, iam cornu melior (pauet ipse reuersum uictor, et attoniti uix agnouere magistri): 330 non alias tacita iuuenis Teumesius iras mente acuit. sed fida uias arcanaque coniunx senserat; utque toris primo complexa iacebat aurorae pallore uirum, 'quos, callide, motus quamue fugam moliris?' ait 'nil transit amantes. 335 sentio, peruigiles acuunt suspiria questus, numquam in pace sopor. quotiens haec ora natare fletibus et magnas latrantia pectora curas admota deprendo manu! nil foedere rupto conubiisue super moueor uiduaque iuuenta, 340 etsi crudus amor necdum post flammea toti intepuere tori: tua me, properabo fateri, angit, amate, salus. tune incomitatus, inermis regna petes? poterisque tuis decedere Thebis, si neget? atque illum sollers deprendere semper 345 Fama duces tumidum narrat raptoque superbum difficilemque tibi: necdum consumpserat annum. me quoque nunc uates, nunc exta minantia diuos aut auium lapsus aut turbida noctis imago terret et (a, memini!) numquam mihi falsa per umbras 350 Iuno uenit. quo tendis iter? ni conscius ardor ducit et ad Thebas melior socer.' hic breue tandem risit Echionius iuuenis tenerumque dolorem coniugis amplexu solatus et oscula maestis tempestiua genis posuit lacrimasque repressit: 355 'solue metus animo, dabitur, mihi crede, merentum consiliis tranquilla dies; te fortior annis nondum cura decet. sciat haec Saturnius olim fata parens, oculosque polo demittere si quos Iustitia et rectum terris defendere curat.

360 fors aderit lux illa tibi, qua moenia cernes coniugis et geminas ibis regina per urbes.' sic ait, et caro raptim se limine profert. Tydea iam socium coeptis, iam pectore fido aequantem curas (tantus post iurgia mentes 365 uinxit amor) socerumque adfatur tristis Adrastum. fit mora consilio, cum multa mouentibus una iam potior cunctis sedit sententia, fratris pertemptare fidem tutosque in regna precando explorare aditus. audax ea munera Tydeus 370 sponte subit; nec non et te, fortissime gentis Aetolum, multum lacrimis conata morari Deipyle, sed iussa patris tutique regressus legato iustaeque preces uicere sororis. iamque emensus iter siluis ac litore durum, 375 qua Lernaea palus, ambustaque sontibus alte intepet hydra uadis, et qua uix carmine raro longa sonat Nemea nondum pastoribus ausis, qua latus Eoos Ephyres quod uergit ad Euros Sisyphiique sedent portus irataque terrae 380 curua Palaemonio secluditur unda Lechaeo. hinc praeteruectus Nisum et te, mitis Eleusin, laeuus abit, iamque arue gradu Teumesia et arces intrat Agenoreas; ibi durum Eteoclea cernit sublimem solio saeptumque horrentibus armis. 385 iura ferus populo trans legem ac tempora regni iam fratris de parte dabat; sedet omne paratus in facinus queriturque fidem tam sero reposci. constitit in mediis (ramus manifestat oliuae legatum) causasque uiae nomenque rogatus 390 edidit; utque rudis fandi pronusque calori semper erat, iustis miscens tamen aspera coepit: 'si tibi plana fides et dicti cura maneret foederis, ad fratrem completo iustius anno legatos hinc ire fuit teque ordine certo 395 fortunam exuere et laetum descendere regno, ut uagus ille diu passusque haud digna per urbes ignotas pactae tandem succederet aulae. sed quia dulcis amor regni blandumque potestas, posceris: astriferum iam uelox circulus orbem 400 torsit et amissae redierunt montibus umbrae, ex quo frater inops ignota per oppida tristes exul agit casus; et te iam tempus aperto sub Ioue ferre dies terrenaque frigora membris ducere et externos summissum ambire penates. 405 pone modum laetis; satis ostro diues et auro conspicuus tenuem germani pauperis annum risisti; moneo, regnorum gaudia temet dedoceas patiensque fugae mereare reuerti.' dixerat. ast illi tacito sub pectore dudum 410 ignea corda fremunt, iacto uelut aspera saxo comminus erigitur serpens, cui subter inanes longa sitis latebras totumque agitata per artus conuocat in fauces et squamea colla uenenum: 'cognita si dubiis fratris mihi iurgia signis 415 ante forent nec clara odiorum arcana paterent, sufficeret uel sola fides, qua toruus et illum mente gerens (ceu saepta nouus iam moenia laxet fossor et hostiles inimicent classica turmas) praefuris. in medios si comminus orsa tulisses 420 Bistonas aut refugo pallentes sole Gelonos, parcior eloquio et medii reuerentior aequi inciperes. neque te furibundae crimine mentis arguerim: mandata refers. nunc omnia quando plena minis, nec sceptra fide nec pace sequestra 425 poscitis, et propior capulo manus, haec mea regi Argolico, nondum aequa tuis, uice dicta reporta: quae sors iusta mihi, quae non indebitus annis sceptra dicauit honos, teneo longumque tenebo: te penes Inachiae dotalis regia dono 430 coniugis, et Danaae (quid enim maioribus actis inuideam?) cumulentur opes. felicibus Argos auspiciis Lernamque regas: nos horrida Dirces pascua et Euboicis artatas fluctibus oras, non indignati miserum dixisse parentem 435 Oedipoden: tibi larga (Pelops et Tantalus auctor!) nobilitas, propiorque fluat de sanguine iuncto Iuppiter. anne feret luxu consueta paterno hunc regina larem? nostrae cui iure sorores anxia pensa trahant, longo quam sordida luctu 440 mater et ex imis auditus forte tenebris offendat sacer ille senex. iam pectora uulgi adsueuere iugo: pudet heu plebisque patrumque: ne totiens incerta ferant mutentque gementes imperia et dubio pigeat parere tyranno. 445 non parcit populis regnum breue; respice quantus horror et attoniti nostro in discrimine ciues. hosne ego, quis certa est sub te duce poena, relinquam? iratus, germane, uenis. fac uelle: nec ipsi, si modo notus amor meritique est gratia, patres 450 reddere regna sinent.' non ultra passus et orsa iniecit mediis sermonibus obuia: 'reddes,' ingeminat 'reddes; non si te ferreus agger ambiat aut triplices alio tibi carmine muros Amphion auditus agat, nil tela nec ignes 455 obstiterint, quin ausa luas nostrisque sub armis captiuo moribundus humum diademate pulses. tu merito; ast horum miseret, quos sanguine uiles coniugibus natisque infanda ad proelia raptos proicis excidio, bone rex. o quanta Cithaeron 460 funera sanguineusque uadis, Ismene, rotabis! haec pietas, haec magna fides! nec crimina gentis mira equidem duco: sic primus sanguinis auctor incestique patrum thalami; sed fallit origo: Oedipodis tu solus eras, haec praemia morum 465 ac sceleris, uiolente, feres! nos poscimus annum! sed moror.' haec audax etiamnum in limine retro uociferans, iam tunc impulsa per agmina praeceps, euolat. Oeneae uindex sic ille Dianae erectus saetis et aduncae fulmine malae, 470 cum premeret Pelopea phalanx, saxa obuia uoluens fractaque perfossis arbusta Acheloia ripis, iam Telamona solo, iam stratum Ixiona linquens te, Meleagre, subit: ibi demum cuspide lata haesit et obnixo ferrum laxauit in armo. 475 talis adhuc trepidum linquit Calydonius heros concilium infrendens, ipsi ceu regna negentur, festinatque uias ramumque precantis oliuae abicit. attonitae tectorum e limine summo aspectant matres, saeuoque infanda precantur 480 Oenidae tacitoque simul sub pectore regi. nec piger ingenio scelerum fraudisque nefandae rector eget. iuuenum fidos, lectissima bello corpora, nunc pretio, nunc ille hortantibus ardens sollicitat dictis, nocturnaque proelia saeuus 485 instruit, et (sanctum populis per saecula nomen) legatum insidiis tacitoque inuadere ferro (quid regnis non uile?) cupit.

PVBLIVS PAPINIVS STATIVS THEBAID II

Liber 2 quas quaereret artes si fratrem, Fortuna, dares? o caeca nocentum consilia! o semper timidum scelus! exit in unum 490 plebs ferro iurata caput: ceu castra subire apparet aut celsum crebris impulsibus urbis inclinare latus, densi sic agmine facto quinquaginta altis funduntur in ordine portis. macte animi, tantis dignus qui crederis armis! 495 fert uia per dumos propior, qua calle latenti praecelerant densaeque legunt compendia siluae. lecta dolis sedes: gemini procul urbe malignis faucibus urguentur colles, quos umbra superni montis et incuruis claudunt iuga frondea siluis 500 (insidias natura loco caecamque latendi struxit opem), mediasque arte secat aspera rupes semita, quam subter campi deuexaque latis arua iacent spatiis. contra importuna crepido, Oedipodioniae domus alitis; hic fera quondam 505 pallentes erecta genas suffusaque tabo lumina, concretis infando sanguine plumis reliquias amplexa uirum semesaque nudis pectoribus stetit ossa premens uisuque trementi conlustrat campos, si quis concurrere dictis 510 hospes inexplicitis aut comminus ire uiator audeat et dirae commercia iungere linguae; nec mora, quin acuens exertos protinus ungues liuentesque manus fractosque in uulnere dentes terribili applausu circum hospita surgeret ora; 515 et latuere doli, donec de rupe cruenta (heu simili deprensa uiro!) cessantibus alis tristis inexpletam scopulis adfligeret aluum. monstrat silua nefas: horrent uicina iuuenci gramina, damnatis auidum pecus abstinet herbis. 520 non Dryadum placet umbra choris non commoda sacris Faunorum, diraeque etiam fugere uolucres prodigiale nemus. tacitis huc gressibus acti deueniunt peritura cohors, hostemque superbum adnixi iaculis et humi posita arma tenentes 525 expectant, densaque nemus statione coronant. coeperat umenti Phoebum subtexere palla Nox et caeruleam terris infuderat umbram. ille propinquabat siluis et ab aggere celso scuta uirum galeasque uidet rutilare comantes, 530 qua laxant rami nemus aduersaque sub umbra flammeus aeratis lunae tremor errat in armis. obstipuit uisis, ibat tamen, horrida tantum spicula et inclusum capulo tenus admouet ensem, ac prior 'unde, uiri, quidue occultatis in armis?' 535 non humili terrore rogat. nec reddita contra uox, fidamque negant suspecta silentia pacem. ecce autem uasto Cthonii contorta lacerto, quo duce freta cohors, fuscas interuolat auras hasta; sed audenti deus et fortuna recessit. 540 per tamen Olenii tegimen suis atraque saetis terga super laeuos umeros uicina cruori effugit et uiduo iugulum ferit inrita ligno. tunc horrere comae sanguisque in corda gelari. huc ferus atque illuc animum pallentiaque ira 545 ora ferens (nec tanta putat sibi bella parari): 'ferte gradum contra campoque erumpite aperto! quis timor audendi, quae tanta ignauia? solus, solus in arma uoco.' neque in his mora; quos ubi plures, quam ratus, innumeris uidet excursare latebris, 550 hos deire iugis, illos e uallibus imis crescere, nec paucos campo, totumque sub armis conlucere iter (ut clausas indagine profert in medium uox prima feras), quae sola medendi turbata ratione uia est, petit ardua dirae 555 Sphingos et abscisis infringens cautibus uncas exuperat iuga dura manus, scopuloque potitus, unde procul tergo metus et uia prona nocendi, saxum ingens, quod uix plena ceruice gementes uertere humo et muris ualeant inferre iuuenci, 560 rupibus auellit; dein toto sanguine nixus sustinet, inmanem quaerens librare ruinam, qualis in aduersos Lapithas erexit inanem magnanimus cratera Pholus. stupet obuia leto turba superstantem atque emissi turbine montis 565 obruitur; simul ora uirum, simul arma manusque fractaque commixto sederunt pectora ferro. quattuor hic adeo disiecti mole sub una congemuere, fuga tremefactum protinus agmen excutitur coeptis. neque enim temnenda iacebant 570 funera: fulmineus Dorylas, quem regibus ardens aequabat uirtus, Martisque e semine Theron terrigenas confisus auos, nec uertere cuiquam frena secundus Halys, sed tunc pedes occubat aruis, Pentheumque trahens nondum te Phaedimus aequo, 575 Bacche, genus. quorum ut subitis exterrita fatis agmina turbatam uidit laxare cateruam, quae duo sola manu gestans adclinia monti fixerat, intorquet iacula et fugientibus addit. mox in plana libens, nodo ne pectore tela 580 inciderent, saltu praeceps defertur et orbem, quem procul oppresso uidit Therone uolutum, corripuit, tergoque et uertice tegmina nota saeptus et hostili propugnans pectora parma constitit. inde iterum densi glomerantur in unum 585 Ogygidae firmantque gradum; trahit ocius ensem Bistonium Tydeus, Mauortia munera magni Oeneos, et partes pariter diuisus in omnes hos obit atque illos ferroque micantia tela decutit; impeditant numero seque ipsa uicissim 590 arma premunt, nec uis conatibus ulla, sed ipsae in socios errare manus et corpora turba inuolui prolapsa sua; manet ille ruentes angustus telis et inexpugnabilis obstat. non aliter Getica (si fas est credere) Phlegra 595 armatum inmensus Briareus stetit aethera contra, hinc Phoebi pharetras, hinc toruae Pallados angues, inde Pelethroniam praefixa cuspide pinum Martis, at hinc lasso mutata Pyracmoni temnens fulmina, cum toto nequiquam obsessus Olympo 600 tot queritur cessare manus: non segnior ardet huc illuc clipeum obiectans, seque ipse recedens circumit; interdum trepidis occurrit et instat spicula deuellens, clipeo quae plurima toto fixa tremunt armantque uirum; saepe aspera passus 605 uulnera, sed nullum uitae in secreta receptum nec mortem sperare ualet. rotat ipse furentem Deilochum, comitemque illi iubet ire sub umbras Phegea sublata minitantem bella securi Dircaeumque Gyan et Echionium Lycophonten. 610 iam trepidi sese quaerunt numerantque, nec idem caedis amor, tantamque dolent rarescere turbam. ecce Chromis Tyrii demissus origine Cadmi (hunc utero quondam Dryope Phoenissa grauato rapta repente choris onerisque oblita ferebat, 615 dumque trahit prensis taurum tibi cornibus, Euhan, procidit impulsus nimiis conatibus infans) tunc audax iaculis et capti pelle leonis pinea nodosae quassabat robora clauae increpitans: 'unusne, uiri, tot caedibus, unus 620 ibit ouans Argos? uix credet fama reuerso! heu socii, nullaene manus, nulla arma ualebunt? haec regi promissa, Cydon, haec, Lampe, dabamus?' dum clamat, subit ore cauo Teumesia cornus, nec prohibent fauces; atque illi uoce repleta 625 intercepta natat prorupto in sanguine lingua. stabat adhuc, donec transmissa morte per artus labitur inmorsaque cadens obmutuit hasta. uos quoque, Thespiadae, cur infitiatus honora arcuerim fama? fratris moribunda leuabat 630 membra solo Periphas (nil indole clarius illa nec pietate fuit), laeua marcentia colla sustentans dextraque latus; singultibus artum exhaurit thoraca dolor, nec uincla coercent undantem fletu galeam, cum multa gementi 635 pone grauis curuas perfringit lancea costas exit et in fratrem cognataque pectora telo conserit. ille oculos etiamnum in luce natantes sistit et aspecta germani morte resoluit. at cui uita recens et adhuc in uulnere uires 640 'hos tibi complexus, haec dent' ait 'oscula nati.' procubuere pares fatis, miserabile uotum mortis, et alterna clauserunt lumina dextra. protinus idem ultro iaculo parmaque Menoeten proterrebat agens trepidis uestigia retro 645 passibus urguentem, donec defecit iniqua lapsus humo, pariterque manus distractus in ambas orat et a iugulo nitentem sustinet hastam: 'parce per has stellis interlabentibus umbras, per superos noctemque tuam; sine tristia Thebis 650 nuntius acta feram uulgique per ora pauentis contempto te rege canam: sic inrita nobis tela cadant, nullique tuum penetrabile ferro pectus, et optanti uictor reueharis amico.' dixerat. ille nihil uultum mutatus 'inanes 655 perdis' ait 'lacrimas; et tu (ni fallor) iniquo pollicitus mea colla duci: nunc arma diemque proice; quid timidae sequeris compendia uitae? bella manent.' simul haec et crassum sanguine telum iam redit; ille super dictis infensus amaris 660 prosequitur uictos: 'non haec trieterica uobis nox patrio de more uenit, non orgia Cadmi cernitis aut auidas Bacchum scelerare parentes. nebridas et fragiles thyrsos portare putastis imbellem ad sonitum maribusque incognita ueris 665 foeda Celaenaea committere proelia buxo? hic aliae caedes, alius furor: ite sub umbras, o timidi paucique!' haec intonat; ast tamen illi membra negant, lassusque ferit praecordia sanguis. iam sublata manus cassos defertur in ictus, 670 tardatique gradus, clipeum nec sustinet umbo mutatum spoliis; gelidus cadit imber anhelo pectore, tum crines ardentiaque ora cruentis roribus et taetra morientum aspergine manant: ut leo, qui campis longe custode fugato 675 Massylas depastus oues, ubi sanguine multo luxuriata fames ceruixque et tabe grauatae consedere iubae, mediis in caedibus astat aeger, hians, uictusque cibis; nec iam amplius irae crudescunt: tantum uacuis ferit aera malis 680 molliaque eiecta delambit uellera lingua. ille etiam Thebas spoliis et sanguine plenus isset et attonitis sese populoque ducique ostentasset ouans, ni tu, Tritonia uirgo, flagrantem multaque operis caligine plenum 685 consilio dignata uirum: 'sate gente superbi Oeneos, absentes cui dudum uincere Thebas adnuimus, iam pone modum nimiumque secundis parce deis: huic una fides optanda labori. fortuna satis usus abi.' restabat acerbis 690 funeribus socioque gregi non sponte superstes Haemonides (ille haec praeuiderat, omina doctus aeris et nulla deceptus ab alite) Maeon, nec ueritus prohibere ducem, sed fata monentem priuauere fide. uita miserandus inerti 695 damnatur; trepido Tydeus inmitia mandat: 'quisquis es Aonidum, quem crastina munere nostro manibus exemptum mediis Aurora uidebit, haec iubeo perferre duci: cinge aggere portas, tela noua, fragiles aeuo circum inspice muros, 700 praecipue stipare uiros densasque memento multiplicare acies! fumantem hunc aspice late ense meo campum: tales in bella uenimus.' haec ait, et meritae pulchrum tibi, Pallas, honorem sanguinea de strage parat, praedamque iacentem 705 comportat gaudens ingentiaque acta recenset. quercus erat tenerae iam longum oblita iuuentae aggere camporum medio, quam plurimus ambit frondibus incuruis et crudo robore cortex. huic leues galeas perfossaque uulnere crebro 710 inserit arma ferens, huic truncos ictibus enses subligat et tractas membris spirantibus hastas. corpora tunc atque arma simul cumulata superstans incipit (oranti nox et iuga longa resultant): 'diua ferox, magni decus ingeniumque parentis, 715 bellipotens, cui torua genis horrore decoro cassis, et asperso crudescit sanguine Gorgon, nec magis ardentes Mauors hastataque pugnae impulerit Bellona tubas, huic adnue sacro, seu Pandionio nostras inuisere caedes 720 monte uenis, siue Aonia deuertis Itone laeta choris, seu tu Libyco Tritone repexas lota comas qua te biiugo temone frementem intemeratarum uolucer rapit axis equarum: nunc tibi fracta uirum spolia informesque dicamus 725 exuuias. at si patriis Porthaonis aruis inferar et reduci pateat mihi Martia Pleuron, aurea tunc mediis urbis tibi templa dicabo collibus, Ionias qua despectare procellas dulce sit, et flauo tollens ubi uertice pontum 730 turbidus obiectas Achelous Echinadas exit. hic ego maiorum pugnas uultusque tremendos magnanimum effingam regum, figamque superbis arma tholis, quaeque ipse meo quaesita reuexi sanguine, quaeque dabis captis, Tritonia, Thebis. 735 centum ibi uirgineis uotae Calydonides aris Actaeas tibi rite faces et ab arbore casta nectent purpureas niueo discrimine uittas, peruigilemque focis ignem longaeua sacerdos nutriet, arcanum numquam spretura pudorem. 740 tu bellis, tu pace feres de more frequentes primitias operum, non indignante Diana.' dixerat, et dulces iter instaurabat ad Argos.

Liber 2

Statius

Liber 3

At non Aoniae moderator perfidus aulae nocte sub ancipiti, quamuis umentibus astris longus ad auroram superet labor, otia somni accipit; inuigilant animo scelerisque parati supplicium exercent curae; tum plurima uersat, 5 pessimus in dubiis augur, timor. 'ei mihi' clamat, 'unde morae?' (nam prona ratus facilemque tot armis Tydea, nec numero uirtutem animumque rependit) 'num regio diuersa uiae? num missus ab Argis subsidio globus? an sceleris data fama per urbes 10 finitimas? paucosne, pater Gradiue, manuue legimus indecores? at enim fortissimus illic et Chromis et Dorylas et nostris turribus aequi Thespiadae totos raperent mihi funditus Argos. nec tamen ille meis, reor, impenetrabilis armis 15 aere gerens solidoque datos adamante lacertos uenerat; heu segnes, quorum labor haeret in uno, si conserta manus.' uario sic turbidus aestu angitur ac sese culpat super omnia, qui non orantem in mediis legatum coetibus ense 20 perculerit foedasque palam satiauerit iras. iam pudet incepti, iam paenitet. ac uelut ille fluctibus Ioniis Calabrae datus arbiter alno nec rudis undarum (portus sed linquere amicos purior Olenii frustra gradus impulit astri), 25 cum fragor hiberni subitus Iouis, omnia mundi claustra tonant multusque polos inclinat Orion, ipse quidem malit terras pugnatque reuerti, fert ingens a puppe Notus, tunc arte relicta ingemit et caecas sequitur iam nescius undas: 30 talis Agenoreus ductor caeloque morantem Luciferum et seros maerentibus increpat ortus. ecce sub occiduas uersae iam Noctis habenas astrorumque obitus, ubi primum maxima Tethys impulit Eoo cunctantem Hyperiona ponto, 35 ima flagellatis, signum lugubre malorum, ponderibus trepidauit humus, motusque Cithaeron antiquas dedit ire niues; tunc uisa leuari culmina septenaeque iugo concurrere portae. et prope sunt causae: gelido remeabat Eoo 40 iratus fatis et tristis morte negata Haemonides; necdum ora patent, dubiusque notari signa dabat magnae longe manifesta ruinae planctuque et gemitu; lacrimas nam protinus omnes fuderat. haud aliter saltu deuertitur orbus 45 pastor ab agrestum nocturna strage luporum, cuius erile pecus siluis inopinus abegit imber et hibernae uentosa cacumina lunae. luce patent caedes; domino perferre recentes ipse timet casus, haustaque informis harena 50 questibus implet agros, stabulique silentia magni odit et amissos longo ciet ordine tauros. illum congestae portarum ad limina matres ut solum uidere (nefas!), nulla agmina circum magnanimosque duces, nil ausae quaerere tollunt 55 clamorem, qualis bello supremus apertis urbibus, aut pelago iam descendente carina. ut primum inuisi cupido data copia regis: 'hanc tibi de tanto donat ferus agmine Tydeus infelicem animam, siue haec sententia diuum, 60 seu fortuna fuit, seu, quod pudet ira fateri, uis inuicta uiri. uix credo et nuntius: omnes procubuere, omnes. noctis uaga lumina testor et socium manes et te, mala protinus ales, qua redeo, non hanc lacrimis meruisse nec astu 65 crudelem ueniam atque inhonorae munera lucis; sed mihi iussa deum placitoque ignara moueri Atropos atque olim non haec data ianua leti eripuere necem. iamque ut mihi prodiga uitae pectora et extremam nihil horrescentia mortem 70 aspicias: bellum infandum ominibusque negatam mouisti, funeste, aciem, dum pellere leges et consanguineo gliscis regnare superbus exule; te series orbarum excisa domorum planctibus adsiduis, te diro horrore uolantes 75 quinquaginta animae circum noctesque diesque adsilient, neque enim ipse moror.' iam mouerat iras rex ferus, et tristes ignescunt sanguine uultus. inde ultro Phlegyas et non cunctator iniqui Labdacus (hos regni ferrum penes) ire manuque 80 proturbare parant. sed iam nudauerat ensem magnanimus uates, et nunc trucis ora tyranni, nunc ferrum aspectans: 'numquam tibi sanguinis huius ius erit aut magno feries imperdita Tydeo pectora; uado equidem exultans ereptaque fata 85 insequor et comites feror expectatus ad umbras. te superis fratrique++' et iam media orsa loquentis absciderat plenum capulo latus; ille dolori pugnat et ingentem nisu duplicatus in ictum corruit, extremisque animae singultibus errans 90 alternus nunc ore uenit, nunc uulnere sanguis. excussae procerum mentes, turbataque mussant concilia; ast illum coniunx fidique parentes seruantem uultus et toruum in morte peracta, non longum reducem laetati, in tecta ferebant 95 sed ducis infandi rabidae non hactenus irae stare queunt; uetat igne rapi, pacemque sepulcri impius ignaris nequiquam manibus arcet. tu tamen egregius fati mentisque nec umquam (sic dignum est) passure situm, qui comminus ausus 100 uadere contemptum reges, quaque ampla ueniret libertas, sancire uiam: quo carmine dignam, quo satis ore tuis famam uirtutibus addam, augur amate deis? non te caelestia frustra edocuit lauruque sua dignatus Apollo est, 105 . . . 105a et nemorum Dodona parens Cirrhaeaque uirgo audebit tacito populos suspendere Phoebo. nunc quoque Tartareo multum diuisus Auerno Elysias, i, carpe plagas, ubi manibus axis inuius Ogygiis nec sontis iniqua tyranni 110 iussa ualent; durant habitus et membra cruentis inuiolata feris, nudoque sub axe iacentem et nemus et tristis uolucrum reuerentia seruat. at nuptae exanimes puerique aegrique parentes moenibus effusi per plana, per auia, passim 115 quisque suas auidi ad lacrimas, miserabile, currunt, certamen, quos densa gradu comitantur euntes milia solandi studio, pars uisere flagrant unius acta uiri et tantos in nocte labores: feruet iter gemitu et plangoribus arua reclamant.

120 ut uero infames scopulos siluamque nefandam peruentum, ceu nulla prius lamenta nec atri manassent imbres, sic ore miserrimus uno exoritur fragor, aspectuque accensa cruento turba furit: stat sanguineo discissus amictu 125 Luctus atrox caesoque inuitat pectore matres. scrutantur galeas frigentum inuentaque monstrant corpora, prociduae super externosque suosque. hae pressant in tabe comas, hae lumina signant uulneraque alta rigant lacrimis, pars spicula dextra 130 nequiquam parcente trahunt, pars molliter aptant bracchia trunca loco et ceruicibus ora reponunt. at uaga per dumos uacuique in puluere campi magna parens iuuenum, gemini nunc funeris, Ide squalentem sublata comam liuentiaque ora 135 ungue premens (nec iam infelix miserandaque, uerum terror inest lacrimis), per et arma et corpora passim canitiem impexam dira tellure uolutans quaerit inops natos omnique in corpore plangit. Thessalis haud aliter bello gauisa recenti, 140 cui gentile nefas hominem renouare canendo, multifida attollens antiqua lumina cedro nocte subit campos uersatque in sanguine functum uulgus et explorat manes, cui plurima busto imperet ad superos: animarum maesta queruntur 145 concilia, et nigri pater indignatur Auerni. illi in secessu pariter sub rupe iacebant felices, quos una dies, manus abstulit una, peruia uulneribus media trabe pectora nexi. ut uidit lacrimisque oculi patuere profusis: 150 'hosne ego complexus genetrix, haec oscula, nati, uestra tuor? sic uos extremo in fine ligauit ingenium crudele necis? quae uulnera tractem, quae prius ora premam? uosne illa potentia matris, uos uteri fortuna mei, qua tangere diuos 155 rebar et Ogygias titulis anteire parentes? at quanto melius dextraque in sorte iugatae, quis steriles thalami nulloque ululata dolore respexit Lucina domum! mihi quippe malorum causa labor; sed nec bellorum in luce patenti 160 conspicui fatis aeternaque gentibus ausi quaesistis miserae uulnus memorabile matri, sed mortem obscuram ~numerosaque funera passi,~ heu quantus furto cruor et sine laude iacetis! quin ego non dextras miseris complexibus ausim 165 diuidere et tanti consortia rumpere leti: ite diu fratres indiscretique supremis ignibus et caros urna confundite manes!' nec minus interea digesta strage suorum hic Cthonium coniunx, hic mater Penthea clamat 170 Astyoche, puerique rudes, tua, Phaedime, proles, amissum didicere patrem, Marpessaque pactum Phyllea, sanguineumque lauant Acamanta sorores. tunc ferro retegunt siluas collisque propinqui annosum truncant apicem, qui conscius actis 175 noctis et inspexit gemitus; ibi grandior aeuo ante rogos, dum quisque suo nequit igne reuelli, concilium infaustum dictis mulcebat Aletes: 'saepe quidem infelix uarioque exercita ludo fatorum gens nostra fuit, Sidonius ex quo 180 hospes in Aonios iecit sata ferrea sulcos, unde noui fetus et formidata colonis arua suis. sed nec ueteris cum regia Cadmi fulmineum in cinerem monitis Iunonis iniquae consedit, neque funerea cum laude potitus 185 infelix Athamas trepido de monte ueniret, semianimem heu laeto referens clamore Learchum, hic gemitus Thebis, nec tempore clarius illo Phoenissae sonuere domus, cum lassa furorem uicit et ad comitum lacrimas expauit Agaue. 190 una dies similis fato specieque malorum aequa fuit, qua magniloquos luit impia flatus Tantalis, innumeris cum circumfusa ruinis corpora tot raperet terra, tot quaereret ignes. talis erat uulgi status, et sic urbe relicta 195 primaeuique senesque et longo examine matres inuidiam planxere deis miseroque tumultu bina per ingentes stipabant funera portas. meque ipsum memini (necdum apta doloribus aetas) flesse tamen gemituque meos aequasse parentes 200 illa tamen superi. nec quod tibi, Delia, castos prolapsum fontes specula temerare profana heu dominum insani nihil agnouere Molossi, deflerim magis, aut uerso quod sanguine fluxit in subitos regina lacus: sic dura Sororum 205 pensa dabant uisumque Ioui. nunc regis iniqui ob noxam inmeritos patriae tot culmina ciues exuimus, nec adhuc calcati foederis Argos fama subit, et iam bellorum extrema dolemus. quantus equis quantusque uiris in puluere crasso 210 sudor! io quanti crudele rubebitis amnes! uiderit haec bello uiridis manus: ast ego doner dum licet igne meo terraque insternar auita!' haec senior, multumque nefas Eteoclis aceruat crudelem infandumque uocans poenasque daturum. 215 unde ea libertas? iuxta illi finis et aetas tota retro, seraeque decus uelit addere morti. haec sator astrorum iamdudum e uertice mundi prospectans primoque imbutas sanguine gentes Gradiuum acciri propere iubet. ille furentes 220 Bistonas et Geticas populatus caedibus urbes turbidus aetherias currus urguebat ad arces, fulmine cristatum galeae iubar armaque in auro tristia, terrificis monstrorum animata figuris, incutiens: tonat axe polus clipeique cruenta 225 lux rubet, et solem longe ferit aemulus orbis. hunc ubi Sarmaticos etiamnum efflare labores Iuppiter et tota perfusum pectora belli tempestate uidet: 'talis mihi, nate, per Argos, talis abi, sic ense madens, hac nubilus ira. 230 exturbent resides frenos et cuncta perosi te cupiant, tibi praecipites animasque manusque deuoueant; rape cunctantes et foedera turba, cui dedimus; tibi fas ipsos incendere bello caelicolas pacemque meam. iam semina pugnae 235 ipse dedi: remeat portans inmania Tydeus ausa, ducis scelus et, turpis primordia belli, insidias fraudesque, suis quas ultus in armis. adde fidem.

Liber 3 uos, o superi, meus ordine sanguis, ne pugnare odiis, neu me temptare precando 240 certetis; sic Fata mihi nigraeque Sororum iurauere colus: manet haec ab origine mundi fixa dies bello, populique in proelia nati. quodni me ueterum poenas sancire malorum gentibus et diros sinitis punire nepotes 245 (arcem hanc aeternam mentisque sacraria nostrae testor et Elysios, etiam mihi numina, fontes) ipse manu Thebas correptaque moenia fundo excutiam uersasque solo super Inacha tecta effundam turres aut stagna in caerula uerram 250 imbre superiecto, licet ipsa in turbine rerum Iuno suos colles templumque amplexa laboret.' dixit, et attoniti iussis; mortalia credas pectora, sic cuncti uocemque animosque tenebant: non secus ac longa uentorum pace solutum 255 aequor et imbelli recubant ubi litora somno, siluarumque comas et abacto flamine nubes mulcet iners aestas; tunc stagna lacusque sonori detumuere, tacent exusti solibus amnes. gaudet ouans iussis et adhuc temone calenti 260 feruidus in laeuum torsit Gradiuus habenas. iamque iter extremum caelique abrupta tenebat, cum Venus ante ipsos nulla formidine gressum figit equos; cessere retro iam iamque rigentes suppliciter posuere iubas. tunc pectora summo 265 adclinata iugo uultumque obliqua madentem incipit (interea dominae uestigia iuxta spumantem proni mandunt adamanta iugales): 'bella etiam in Thebas, socer o pulcherrime, bella ipse paras ferroque tuos abolere nepotes? 270 nec genus Harmoniae nec te conubia caelo festa nec hae quicquam lacrimae, furibunde, morantur? criminis haec merces? hoc fama pudorque relictus, hoc mihi Lemniacae de te meruere catenae? perge libens; at non eadem Volcania nobis 275 obsequia, et laesi seruit tamen ira mariti! illum ego perpetuis mihi desudare caminis si iubeam uigilesque operi transmittere noctes, gaudeat ornatusque nouos ipsique laboret arma tibi; tu++sed scopulos et aena precando 280 flectere corda paro; solum hoc tamen anxia, solum obtestor, quid me Tyrio sociare marito progeniem caram infaustisque dabas hymenaeis? dum fore praeclaros armis et uiuida rebus pectora uipereo Tyrios de sanguine inactas 285 demissumque Iouis serie genus, a! mea quanto Sithonia mallem nupsisset uirgo sub Arcto trans Borean Thracasque tuos! indigna parumne pertulimus, diuae Veneris quod filia longum reptat et Illyricas deiectat uirus in herbas? 290 nunc gentem inmeritam++' lacrimas non pertulit ultra Bellipotens; hastam laeua transumit et alto (haud mora) desiluit curru clipeoque receptam laedit in amplexu dictisque ita mulcet amicis: 'o mihi bellorum requies et sacra uoluptas 295 unaque pax animo; soli cui tanta potestas diuorumque hominumque meis occurrere telis impune et media quamuis in caede frementes hos adsistere equos, hunc ensem auellere dextrae: nec mihi Sidonii genialia foedera Cadmi 300 nec tua cara fides (ne falsa incessere gaude!) exciderunt: prius in patrui deus infera mergar stagna et pallentes agar exarmatus ad umbras. sed nunc fatorum monitus mentemque supremi iussus obire patris (neque enim Vulcania tali 305 imperio manus apta legi), quo pectore contra ire Iouem dictasque parem contemnere leges, cui modo (pro uires!) terras caelumque fretumque attremere oranti tantosque ex ordine uidi delituisse deos? sed ne mihi corde supremos 310 concipe, cara, metus: quando haec mutare potestas nulla datur, cum iam Tyriis sub moenibus ambae bellabunt gentes, adero et socia arma iuuabo. tunc me sanguineo late deferuere campo res super Argolicas haud sic deiecta uidebis; 315 hoc mihi ius, nec fata uetant.' sic orsus aperto flagrantes inmisit equos. non ocius alti in terras cadit ira Iouis, si quando niualem Othryn et Arctoae gelidum caput institit Ossae armauitque in nube manum: uolat ignea moles 320 saeua dei mandata ferens, caelumque trisulca territat omne coma iamdudum aut ditibus agris signa dare aut ponto miseros inuoluere nautas. iamque remensus iter fesso Danaeia Tydeus arua gradu uiridisque legit deuexa Prosymnae 325 terribilis uisu: stant fulti puluere crines, squalidus ex umeris cadit alta in uulnera sudor, insomnesque oculos rubor excitat, oraque retro sorbet anhela sitis; mens altum spirat honorem conscia factorum. sic nota in pascua taurus 330 bellator redit, aduerso cui colla suoque sanguine proscissisque natant palearibus armi; tunc quoque lassa tumet uirtus multumque superbit pectore despecto; uacua iacet hostis harena turpe gemens crudosque uetat sentire dolores. 335 talis erat; medias etiam non destitit urbes, quidquid et Asopon ueteresque interiacet Argos, inflammare odiis, multumque et ubique retexens legatum sese Graia de gente petendis isse super regnis profugi Polynicis, at inde 340 uim, noctem, scelus, arma, dolos, ea foedera passum regis Echionii, fratri sua iura negari. prona fides populis; deus omnia credere suadet Armipotens, geminatque acceptos Fama pauores. utque introgressus portas (et forte uerendos 345 concilio pater ipse duces cogebat Adrastus) improuisus adest, iam illinc a postibus aulae uociferans: 'arma, arma uiri, tuque optime Lernae ductor, magnanimum si quis tibi sanguis auorum, arma para! nusquam pietas, non gentibus aequum 350 fas aut cura Iouis; melius legatus adissem Sauromatas rabidos seruatoremque cruentum Bebrycii nemoris. nec iussa incuso pigetue officii: iuuat isse, iuuat, Thebasque nocentes explorasse manu; bello me, credite, bello, 355 ceu turrem ualidam aut artam compagibus urbem, delecti insidiis instructique omnibus armis nocte doloque uiri nudum ignarumque locorum nequiquam clausere; iacent in sanguine mixti ante urbem uacuam.

Liber 3 nunc o nunc tempus in hostes, 360 dum trepidi exanguesque metu, dum funera portant, nunc, socer, haec dum non manus excidit; ipse ego fessus quinquaginta illis heroum inmanibus umbris uulneraque ista ferens putri insiccata cruore protinus ire peto!' trepidi de sedibus astant 365 Inachidae, cunctisque prior Cadmeius heros accurrit uultum deiectus et 'o ego diuis inuisus uitaeque nocens haec uulnera cerno integer? hosne mihi reditus, germane, parabas? in me haec tela dabas! pro uitae foeda cupido! 370 infelix, facinus fratri tam grande negaui. et nunc uestra quidem maneant in pace quieta moenia, nec uobis tanti sim causa tumultus hospes adhuc. scio (nec me adeo res dextra leuauit) quam durum natis, thalamo quam triste reuelli, 375 quam patria; non me ullius domus anxia culpet respectentue truces obliquo limine matres. ibo libens certusque mori, licet optima coniunx auditusque iterum reuocet socer; hunc ego Thebis, hunc, germane, tibi iugulum et tibi, maxime Tydeu, 380 debeo.' sic uariis pertemptat pectora dictis obliquatque preces. commotae questibus irae et mixtus lacrimis caluit dolor; omnibus ultro non iuuenum modo, sed gelidis et inertibus aeuo pectoribus mens una subit, uiduare penates, 385 finitimas adhibere manus, iamque ire. sed altus consiliis pater imperiique haud flectere molem inscius: 'ista quidem superis curaeque medenda linquite, quaeso, meae: nec te germanus inulto sceptra geret, neque nos auidi promittere bellum. 390 at nunc egregium tantoque in sanguine ouantem excipite Oeniden, animosaque pectora laxet sera quies: nobis dolor haud rationis egebit.' turbati extemplo comites et pallida coniunx Tydea circum omnes fessum bellique uiaeque 395 stipantur. laetus mediis in sedibus aulae constitit, ingentique exceptus terga columna, uulnera dum lymphis Epidaurius eluit Idmon (nunc uelox ferro, nunc ille tepentibus herbis mitior), ipse alta seductus mente renarrat 400 principia irarum, quaeque orsus uterque uicissim, quis locus insidiis, tacito quae tempora bello, qui contra quantique duces, ubi maximus illi sudor, et indicio seruatum Maeona tristi exponit. cui fida manus proceresque socerque 405 astupet oranti, Tyriusque incenditur exul. soluerat Hesperii deuexo margine ponti flagrantes Sol pronus equos rutilamque lauabat Oceani sub fonte comam, cui turba profundi Nereos et rapidis accurrunt passibus Horae, 410 frenaque et auratae textum sublime coronae deripiunt, laxant calidis umentia loris pectora; pars meritos uertunt ad molle iugales gramen et erecto currum temone supinant. Nox subiit curasque hominum motusque ferarum 415 composuit nigroque polos inuoluit amictu, illa quidem cunctis, sed non tibi mitis, Adraste, Labdacioque duci: nam Tydea largus habebat perfusum magna uirtutis imagine somnus. et iam noctiuagas inter deus armifer umbras 420 desuper Arcadiae fines Nemeaeaque rura Taenariumque cacumen Apollineasque Therapnas armorum tonitru ferit et trepidantia corda implet amore sui. comunt Furor Iraque cristas, frena ministrat equis Pauor armiger. at uigil omni 425 Fama sono uanos rerum succincta tumultus anteuolat currum flatuque impulsa gementum alipedum trepidas denso cum murmure plumas excutit: urguet enim stimulis auriga cruentis facta, infecta loqui, curruque infestus ab alto 430 terga comasque deae Scythica pater increpat hasta. qualis ubi Aeolio dimissos carcere Ventos dux prae se Neptunus agit magnoque uolentes incitat Aegaeo; tristis comitatus eunti circum lora fremunt Nimbique Hiemesque profundae 435 Nubilaque et uulso terrarum sordida fundo Tempestas: dubiae motis radicibus obstant Cyclades, ipsa tua Mycono Gyaroque reuelli, Dele, times magnique fidem testaris alumni. septima iam nitidum terris Aurora deisque 440 purpureo uehit ore diem, Perseius heros cum primum arcana senior sese extulit aula, multa super bello generisque tumentibus amens incertusque animi, daret armis iura nouosque gentibus incuteret stimulos, an frena teneret 445 irarum et motos capulis adstringeret enses. hinc pacis tranquilla mouent, atque inde pudori foeda quies, flectique noua dulcedine pugnae difficiles populi; dubio sententia tandem sera placet, uatum mentes ac prouida ueri 450 sacra mouere deum. sollers tibi cura futuri, Amphiarae, datur, iuxtaque Amythaone cretus iam senior (sed mente uiret Phoeboque) Melampus adsociat passus: dubium cui pronus Apollo oraque Cirrhaea satiarit largius unda. 455 principio fibris pecudumque in sanguine diuos explorant; iam tum pauidis maculosa bidentum corda negant diraque nefas minitantia uena. ire tamen uacuoque sedet petere omina caelo. mons erat audaci seductus in aethera dorso 460 (nomine Lernaei memorant Aphesanta coloni) gentibus Argolicis olim sacer; inde ferebant nubila suspenso celerem temerasse uolatu Persea, cum raptos pueri perterrita mater prospexit de rupe gradus ac paene secuta est. 465 hoc gemini uates sanctam canentis oliuae fronde comam et niueis ornati tempora uittis euadunt pariter, madidos ubi lucidus agros ortus et algentes laxauit sole pruinas. ac prior Oeclides solitum prece numen amicat: 470 'Iuppiter omnipotens (nam te pernicibus alis addere consilium uolucresque implere futuri ominaque et causas caelo deferre latentes accipimus), non Cirrha deum promiserit antro certius, aut frondes lucis quas fama Molossis 475 Chaonias sonuisse tibi, licet aridus Hammon inuideat Lyciaeque parent contendere sortes Niliacumque pecus patrioque aequalis honori Branchus et undosae qui rusticus accola Pisae Pana Lycaonia nocturnum exaudit in umbra: 480 ditior ille animi, cui tu, Dictaee, secundas impuleris manifestus aues.

Liber 3

PVBLIVS PAPINIVS STATIVS THEBAID III

Liber 3 mirum unde, sed olim hic honor alitibus, superae seu conditor aulae sic dedit effusum chaos in noua semina texens, seu quia mutatae nostraque ab origine uersis 485 corporibus subiere notos, seu purior axis amotumque nefas et rarum insistere terris uera docent: tibi, summe sator terraeque deumque, scire licet: nos Argolicae primordia pugnae uenturumque sinas caelo praenosse laborem. 490 si datur et duris sedet haec sententia Parcis soluere Echionias Lernaea cuspide portas, signa feras laeuusque tones; tunc omnis in astris consonet arcana uolucris bona murmura lingua. si prohibes, hic necte moras dextrisque profundum 495 alitibus praetexe diem.' sic fatus et alto membra locat scopulo; tunc plura ignotaque iungit numina et inmensi fruitur caligine mundi. postquam rite diu partiti sidera, cunctas perlegere animis oculisque sequacibus auras, 500 tunc Amythaonius longo post tempore uates: 'nonne sub excelso spirantis limite caeli, Amphiarae, uides, cursus ut nulla serenos ales agat liquidoque polum complexa meatu pendeat aut fugiens placabile clanxerit omen? 505 non comes obscurus tripodum, non fulminis ardens uector adest, flauaeque sonans auis unca Mineruae non uenit auguriis melior; quin uultur et altis desuper accipitres exultauere rapinis. monstra uolant: dirae stridunt in nube uolucres, 510 nocturnaeque gemunt striges et feralia bubo damna canens. quae prima deum portenta sequamur? hisne dari, Thymbraee, polum? simul ora recuruo ungue secant rabidae planctumque imitantibus alis exagitant zephyros et plumea pectora caedunt.' 515 ille sub haec: 'equidem uarii, pater, omina Phoebi saepe tuli: iam tum, prima cum pube uirentem semideos inter pinus me Thessala reges duceret, hic casus terraeque marisque canentem obstipuere duces, nec me uentura locuto 520 saepius in dubiis auditus Iasoni Mopsus. sed similes non ante metus aut astra notaui prodigiosa magis; quamquam maiora parantur. huc aduerte animum: clara regione profundi aetheros innumeri statuerunt agmina cycni. 525 siue hos Strymonia Boreas eiecit ab Arcto, seu fecunda refert placidi clementia Nili. fixerunt cursus: has rere in imagine Thebas: nam sese inmoti gyro atque in pace silentes ceu muris ualloque tenent. sed fortior ecce 530 aduentat per inane cohors; septem ordine fuluo armigeras summi Iouis exultante caterua intuor: Inachii sint hi tibi, concipe, reges. inuasere globum niuei gregis uncaque pandunt caedibus ora nouis et strictis unguibus instant. 535 cernis inexperto rorantes sanguine uentos, et plumis stillare diem? quae saeua repente uictores agitat leto Iouis ira sinistri? hic excelsa petens subita face solus inarsit summisitque animos, illum uestigia adortum 540 maiorum uolucrum tenerae deponitis alae. hic hosti implicitus pariter ruit, hunc fuga retro uoluit agens sociae linquentem fata cateruae. hic nimbo glomeratus obit, hic praepete uiua pascitur inmoriens; spargit caua nubila sanguis. 545 quid furtim inlacrimas? illum, uenerande Melampu, qui cadit, agnosco.' trepidos sic mole futuri cunctaque iam rerum certa sub imagine passos terror habet uates; piget inrupisse uolantum concilia et caelo mentem insertasse uetanti, 550 auditique odere deos. unde iste per orbem primus uenturi miseris animantibus aeger creuit amor? diuumne feras hoc munus, an ipsi, gens auida et parto non umquam stare quieti, eruimus quae prima dies, ubi terminus aeui, 555 quid bonus ille deum genitor, quid ferrea Clotho cogitet? hinc fibrae et uolucrum per nubila sermo astrorumque uices numerataque semita lunae Thessalicumque nefas. at non prior aureus ille sanguis auum scopulisque satae uel robore gentes 560 mentibus his usae; siluas amor unus humumque edomuisse manu; quid crastina uolueret aetas scire nefas homini. nos, prauum et flebile uulgus, scrutati penitus superos: hinc pallor et irae, hinc scelus insidiaeque et nulla modestia uoti. 565 ergo manu uittas damnataque uertice serta deripit abiectaque inhonorus fronde sacerdos inuiso de monte redit; iam bella tubaeque comminus, absentesque fremunt sub pectore Thebae. ille nec aspectum uulgi, nec fida tyranni 570 conloquia aut coetus procerum perferre, sed atra sede tegi, et superum clausus negat acta fateri (te pudor et curae retinent per rura, Melampu): bissenos premit ora dies populumque ducesque extrahit incertis. et iam suprema Tonantis 575 iussa fremunt agrosque uiris annosaque uastant oppida; bellipotens prae se deus agmina passim mille rapit; liquere domos dilectaque laeti conubia et primo plorantes limine natos: tantus in attonitos cecidit deus. arma paternis 580 postibus et fixos superum ad penetralia currus uellere amor; tunc fessa putri robigine pila haerentesque situ gladios in saeua recurant uulnera et attrito cogunt iuuenescere saxo. hi teretes galeas magnorumque aerea suta 585 thoracum et tunicas Chalybum squalore crepantes pectoribus temptare, alii Gortynia lentant cornua; iam falces auidis et aratra caminis rastraque et incurui saeuum rubuere ligones. caedere nec ualidas sanctis e stirpibus hastas, 590 nec pudor emerito clipeum uestisse iuuenco. inrupere Argos maestique ad limina regis bella animis, bella ore fremunt; it clamor ad auras, quantus Tyrrheni gemitus salis, aut ubi temptat Enceladus mutare latus; super igneus antris 595 mons tonat: exundant apices, fluctusque Pelorus contrahit, et sperat tellus abrupta reuerti. atque hic ingenti Capaneus Mauortis amore excitus et longam pridem indignantia pacem corda tumens (huic ampla quidem de sanguine prisco 600 nobilitas; sed enim ipse manu praegressus auorum facta, diu tuto superum contemptor et aequi impatiens largusque animae, modo suaserit ira), unus ut e siluis Pholoes habitator opacae inter et Aetnaeos aequus consurgere fratres, 605 ante fores, ubi turba ducum uulgique frementis, Amphiarae, tuas 'quae tanta ignauia' clamat, 'Inachidae uosque o socio de sanguine Achiui? unius (heu pudeat!) plebeia ad limina ciuis tot ferro accinctae gentes animisque paratae 610 pendemus? non si ipse cauo sub uertice Cirrhae (quisquis is est, timidis famaeque ita uisus) Ao mugiat insano penitus seclusus in antro, expectare queam dum pallida uirgo tremendas nuntiet ambages. uirtus mihi numen et ensis 615 quem teneo! iamque hic timida cum fraude sacerdos exeat, aut hodie, uolucrum quae tanta potestas, experiar.' laetum fremit adsensuque furentem implet Achaea manus. tandem prorumpere adactus Oeclides: 'alio curarum agitante tumultu 620 non equidem effreno iuuenis clamore profani dictorumque metu, licet hic insana minetur, elicior tenebris; alio mihi debita fato summa dies, uetitumque dari mortalibus armis. sed me uester amor nimiusque arcana profari 625 Phoebus agit; uobis uentura atque omne quod ultra est pandere maestus eo; nam te, uesane, moneri ante nefas, unique tacet tibi noster Apollo. quo, miseri, fatis superisque obstantibus arma, quo rapitis? quae uos Furiarum uerbera caecos 630 exagitant? adeone animarum taedet? et Argos exosi? nil dulce domi? nulla omina curae? quid me Persei secreta ad culmina montis ire gradu trepido superumque inrumpere coetus egistis? potui pariter nescire quis armis 635 casus, ubi atra dies, quae fati exordia cunctis, quae mihi. consulti testor penetralia mundi et uolucrum adfatus et te, Thymbraee, uocanti non alias tam saeue mihi, quae signa futuri pertulerim: uidi ingentis portenta ruinae, 640 uidi hominum diuumque metus hilaremque Megaeram et Lachesin putri uacuantem saecula penso. proicite arma manu: deus ecce furentibus obstat, ecce deus! miseri, quid pulchrum sanguine uicto Aoniam et diri saturare noualia Cadmi? 645 sed quid uana cano, quid fixos arceo casus? ibimus.' hic presso gemuit semel ore sacerdos. illum iterum Capaneus: 'tuus o furor auguret uni ista tibi, ut serues uacuos inglorius annos et tua non umquam Tyrrhenus tempora circum 650 clangor eat. quid uota uirum meliora moraris? scilicet ut uanis auibus natoque domoque et thalamis potiare iacens, sileamus inulti Tydeos egregii perfossum pectus et arma foederis abrupti? quodsi bella effera Graios 655 ferre uetas, i Sidonios legatus ad hostes: haec pacem tibi serta dabunt. tua prorsus inani uerba polo causas abstrusa atque omina rerum eliciunt? miseret superum, si carmina curae humanaeque preces. quid inertia pectora terres? 660 primus in orbe deos fecit timor! et tibi tuto nunc eat iste furor; sed prima ad classica cum iam hostilem Ismenon galeis Dircenque bibemus, ne mihi tunc, moneo, lituos atque arma uolenti obuius ire pares uenisque aut alite uisa 665 bellorum proferre diem: procul haec tibi mollis infula terrificique aberit dementia Phoebi: illic augur ego et mecum quicumque parati insanire manu.' rursus fragor intonat ingens hortantum et uasto subter uolat astra tumultu. 670 ut rapidus torrens, animos cui uerna ministrant flamina et exuti concreto frigore montes, cum uagus in campos frustra prohibentibus exit obicibus, resonant permixto turbine tecta, arua, armenta, uiri, donec stetit improbus alto 675 colle minor magnoque inuenit in aggere ripas: haec alterna ducum nox interfusa diremit. at gemitus Argia uiri non amplius aequo corde ferens sociumque animo miserata dolorem, sicut erat, laceris pridem turpata capillis, 680 et fletu signata genas, ad celsa uerendi ibat tecta patris paruumque sub ubere caro Thessandrum portabat auo iam nocte suprema ante nouos ortus, ubi sola superstite Plaustro Arctos ad Oceanum fugientibus inuidet astris 685 utque fores iniit magnoque adfusa parenti est: 'cur tua cum lacrimis maesto sine coniuge supplex limina nocte petam, cessem licet ipsa profari, scis genitor. sed iura deum genialia testor teque, pater, non ille iubet sed peruigil angor. 690 ex quo primus Hymen mouitque infausta sinistram Iuno facem, semper lacrimis gemituque propinquo exturbata quies. non si mihi tigridis horror aequoreaeque super rigeant praecordia cautes, ferre queam; tu solus opem, tu summa medendi 695 iura tenes; da bella, pater, generique iacentis aspice res humiles, atque hanc, pater, aspice prolem exulis; huic olim generis pudor. o ubi prima hospitia et iunctae testato numine dextrae? hic certe est quem fata dabant, quem dixit Apollo; 700 non egomet tacitos Veneris furata calores culpatamue facem: tua iussa uerenda tuosque dilexi monitus. nunc qua feritate dolentis despiciam questus? nescis, pater optime, nescis quantus amor castae misero nupsisse marito. 705 et nunc maesta quidem graue et inlaetabile munus, ut timeam doleamque, rego; sed cum oscula rumpet maesta dies, cum rauca dabunt abeuntibus armis signa tubae saeuoque genas fulgebitis auro, ei mihi, care parens, iterum fortasse rogabo!' 710 illius umenti carpens pater oscula uultu: 'non equidem has umquam culparim, nata, querelas; pone metus, laudanda rogas nec digna negari. sed mihi multa dei (nec tu sperare quod urgues desine), multa metus regnique uolubile pondus 715 subiciunt animo. ueniet qui debitus istis, nata, modus neque te incassum fleuisse quereris. tu solare uirum, neu sint dispendia iustae dura morae: magnos cunctamur, nata, paratus. proficitur bello.' dicentem talia nascens 720 lux mouet ingentesque iubent adsurgere curae.

Liber 3

Statius

Liber 4

Tertius horrentem zephyris laxauerat annum Phoebus et angusto cogebat limite uernum longius ire diem, cum fracta impulsaque fatis consilia et tandem miseri data copia belli. prima manu rutilam de uertice Larisaeo 5 ostendit Bellona facem dextraque trabalem hastam intorsit agens, liquido quae stridula caelo fugit et Aoniae celso stetit aggere Dirces. mox et castra subit ferroque auroque coruscis mixta uiris turmale fremit; dat euntibus enses, 10 plaudit equos, uocat ad portas; hortamina fortes praeueniunt, timidisque etiam breuis addita uirtus. dicta dies aderat. cadit ingens rite Tonanti Gradiuoque pecus, nullisque secundus in extis pallet et armatis simulat sperare sacerdos. 15 iamque suos circum pueri nuptaeque patresque funduntur mixti summisque a postibus obstant. nec modus est lacrimis: rorant clipeique iubaeque triste salutantum, et cunctis dependet ab armis suspiranda domus; galeis iuuat oscula clausis 20 inserere amplexuque truces deducere conos. illi, quis ferrum modo, quis mors ipsa placebat, dant gemitus fractaeque labant singultibus irae. sic ubi forte uiris longum super aequor ituris, cum iam ad uela noti et scisso redit ancora fundo, 25 haeret amica manus: certant innectere collo bracchia, manantesque oculos hinc oscula turbant, hinc magni caligo maris, tandemque relicti stant in rupe tamen; fugientia carbasa uisu dulce sequi, patriosque dolent crebrescere uentos. 30 [stant tamen et nota puppim de rupe salutant.] nunc mihi, Fama prior mundique arcana Vetustas, cui meminisse ducum uitasque extendere curae, pande uiros, tuque, o nemoris regina sonori, Calliope, quas ille manus, quae mouerit arma 35 Gradiuus, quantas populis solauerit urbes, sublata molire lyra: neque enim altior ulli mens hausto de fonte uenit. rex tristis et aeger pondere curarum propiorque abeuntibus annis inter adhortantes uix sponte incedit Adrastus, 40 contentus ferro cingi latus; arma manipli pone ferunt, uolucres portis auriga sub ipsis comit equos, et iam inde iugo luctatur Arion. huic armat Larisa uiros, huic celsa Prosymna, aptior armentis Midea pecorosaque Phlius, 45 quaeque pauet longa spumantem ualle Charadron Neris, et ingenti turritae mole Cleonae et Lacedaemonium Thyrea lectura cruorem. iunguntur memores transmissi ab origine regis, qui Drepani scopulos et oliuiferae Sicyonis 50 culta serunt, quos pigra uado Langia tacenti lambit et anfractu riparum incuruus Elisson. saeuus honos fluuio: Stygias lustrare seueris Eumenidas perhibetur aquis; huc mergere suetae ora et anhelantes poto Phlegethonte cerastas, 55 seu Thracum uertere domos, seu tecta Mycenes impia Cadmeumue larem; fugit ipse natantes amnis, et innumeris liuescunt stagna uenenis. it comes Inoas Ephyre solata querelas Cenchreaeque manus, uatum qua conscius amnis 60 Gorgoneo percussus equo, quaque obiacet alto Isthmos et a terris maria inclinata repellit. haec manus Adrastum numero ter mille secuti exultant; pars gaesa manu, pars robora flammis indurata diu (non unus namque maniplis 65 mos neque sanguis) habent, teretes pars uertere fundas adsueti uacuoque diem praecingere gyro. ipse annis sceptrisque subit uenerabilis aeque: ut possessa diu taurus meat arduus inter pascua iam laxa ceruice et inanibus armis, 70 dux tamen: haud illum bello attemptare iuuencis sunt animi; nam trunca uident de uulnere multo cornua et ingentes plagarum in pectore nodos. proxima longaeuo profert Dircaeus Adrasto signa gener, cui bella fauent, cui commodat iras 75 cuncta cohors: huic et patria de sede uolentes aduenere uiri, seu quos mouet exul (et haesit tristibus aucta fides), seu quis mutare potentes praecipuum, multi, melior quos causa querenti conciliat; dederat nec non socer ipse regendas 80 Aegion Arenenque, et quas Theseia Troezen addit opes, ne rara mouens inglorius iret agmina, neu raptos patriae sentiret honores. idem habitus, eadem arma uiro, quae debitus hospes hiberna sub nocte tulit: Teumesius implet 85 terga leo et gemino lucent hastilia ferro, aspera uulnifico subter latus ense riget Sphinx. iam regnum matrisque sinus fidasque sorores spe uotisque tenet, tamen et de turre suprema attonitam totoque extantem corpore longe 90 respicit Argian; haec mentem oculosque reducit coniugis et dulces auertit pectore Thebas. ecce inter medios patriae ciet agmina gentis fulmineus Tydeus, iam laetus et integer artus, ut primae strepuere tubae: ceu lubricus alta 95 anguis humo uerni blanda ad spiramina solis erigitur liber senio et squalentibus annis exutus laetisque minax interuiret herbis: a miser, agrestum si quis per gramina hianti obuius et primo fraudauerit ora ueneno. 100 huic quoque praesentes Aetolis urbibus adfert belli fama uiros: sensit scopulosa Pylene fletaque cognatis auibus Meleagria Pleuron et praeceps Calydon et quae Ioue prouocat Iden Olenos Ioniis et fluctibus hospita portu 105 Chalcis et Herculea turpatus gymnade uultus amnis; adhuc imis uix truncam attollere frontem ausus aquis glaucoque caput summersus in antro maeret, anhelantes aegrescunt puluere ripae. omnibus aeratae propugnant pectora crates, 110 pilaque saeua manu; patrius stat casside Mauors. undique magnanimum pubes delecta coronant Oeniden, hilarem bello notisque decorum uulneribus; non ille minis Polynicis et ira inferior, dubiumque adeo cui bella gerantur.

115 maior at inde nouis it Doricus ordo sub armis, qui ripas, Lyrcee, tuas, tua litora multo uomere suspendunt, fluuiorum ductor Achiuum, Inache (Persea neque enim uiolentior exit amnis humo, cum Taurum aut Pliadas hausit aquosas 120 spumeus et genero tumuit Ioue), quos celer ambit Asterion Dryopumque trahens Erasinus aristas, et qui rura domant Epidauria (dexter Iaccho collis at Hennaeae Cereri negat); auia Dyme mittit opem densasque Pylos Neleia turmas; 125 nondum nota pylos iuuenisque aetate secunda Nestor, et ire tamen peritura in castra negauit. hos agitat pulchraeque docet uirtutis amorem arduus Hippomedon; capiti tremit aerea cassis ter niueum scandente iuba, latus omne sub armis 130 ferrea suta terunt, umeros ac pectora late flammeus orbis habet, perfectaque uiuit in auro nox Danai: sontes Furiarum lampade nigra quinquaginta ardent thalami; pater ipse cruentis in foribus laudatque nefas atque inspicit enses. 135 illum Palladia sonipes Nemeaeus ab arce deuehit arma pauens umbraque inmane uolanti implet agros longoque attollit puluere campum. non aliter siluas umeris et utroque refringens pectore montano duplex Hylaeus ab antro 140 praecipitat: pauet Ossa uias, pecudesque feraeque procubuere metu; non ipsis fratribus horror afuit, ingenti donec Peneia saltu stagna subit magnumque obiectus detinet amnem. quis numerum ferri gentesque et robora dictu 145 aequarit mortale sonans? suus excit in arma antiquam Tiryntha deus; non fortibus illa infecunda uiris famaue inmanis alumni degenerat, sed lapsa situ fortuna, neque addunt robur opes; rarus uacuis habitator in aruis 150 monstrat Cyclopum ductas sudoribus arces. dat tamen haec iuuenum tercentum pectora, uulgus innumerum bello, quibus haud ammenta nec enses triste micant: flauae capiti tergoque leonum exuuiae, gentilis honos; et pineus armat 155 stipes, inexhaustis artantur tela pharetris. Herculeum paeana canunt uastataque monstris omnia; frondosa longum deus audit ab Oeta. dat Nemea comites, et quas in proelia uires sacra Cleonaei cogunt uineta Molorchi. 160 gloria nota casae, foribus simulata salignis hospitis arma dei, paruoque ostenditur aruo, robur ubi et laxos qua reclinauerit arcus ilice, qua cubiti sedeant uestigia terra. at pedes et toto despectans uertice bellum 165 quattuor indomitis Capaneus erepta iuuencis terga superque rigens iniectu molis aenae uersat onus; squalet triplici ramosa corona Hydra recens obitu: pars anguibus aspera uiuis argento caelata micat, pars arte reperta 170 conditur et fuluo moriens nigrescit in auro; circum amnis torpens et ferro caerula Lerna. at laterum tractus spatiosaque pectora seruat nexilis innumero Chalybum subtemine thorax, horrendum, non matris, opus; galeaeque corusca 175 prominet arce Gigans; atque uni missilis illi cuspide praefixa stat frondibus orba cupressus. huic parere dati, quos fertilis Amphigenia planaque Messene montosaque nutrit Ithome, quos Thryon et summis ingestum montibus Aepy, 180 quos Helos et Pteleon, Getico quos flebile uati Dorion; hic fretus doctas anteire canendo Aonidas mutos Thamyris damnatus in annos ore simul citharaque (quis obuia numina temnat?) conticuit praeceps, qui non certamina Phoebi 185 nosset et inlustres Satyro pendente Celaenas. iamque et fatidici mens expugnata fatiscit auguris; ille quidem casus et dira uidebat signa, sed ipsa manu cunctanti iniecerat arma Atropos obrueratque deum, nec coniugis absunt 190 insidiae, uetitoque domus iam fulgurat auro. hoc aurum uati fata exitiale monebant Argolico; scit et ipsa (nefas!), sed perfida coniunx dona uiro mutare uelit, spoliisque potentis inminet Argiae raptoque excellere cultu. 195 illa libens (nam regum animos et pondera belli hac nutare uidet, pariter si prouidus heros militet) ipsa sacros gremio Polynicis amati exuerat cultus haud maesta atque insuper addit: 'non haec apta mihi nitidis ornatibus' inquit 200 'tempora, nec miserae placeant insignia formae te sine: sat dubium coetu solante timorem fallere et incultos aris aduerrere crines. scilicet (infandum!), cum tu claudare minanti casside ferratusque sones, ego diuitis aurum 205 Harmoniae dotale geram? dabit aptius isto fors decus, Argolicasque habitu praestabo maritas, cum regis coniunx, cum te mihi sospite templa uotiuis implenda choris; nunc induat illa quae petit et bellante potest gaudere marito.' 210 sic Eriphylaeos aurum fatale penates inrupit scelerumque ingentia semina mouit, et graue Tisiphone risit gauisa futuris. Taenariis hic celsus equis, quam dispare coetu Cyllarus ignaro generarat Castore prolem, 215 quassat humum; uatem cultu Parnasia monstrant uellera: frondenti crinitur cassis oliua, albaque puniceas interplicat infula cristas. arma simul pressasque iugo moderatur habenas. hinc atque inde morae iaculis, et ferrea curru 220 silua tremit; procul ipse graui metuendus in hasta eminet et clipeo uictum Pythona coruscat. huius Apollineae currum comitantur Amyclae, quos Pylos et dubiis Malea uitata carinis plaudentique habiles Caryae resonare Dianae, 225 quos Pharis uolucrumque parens Cythereia Messe, Taygetique phalanx et oloriferi Eurotae dura manus. deus ipse uiros in puluere crudo Arcas alit nudaeque modos uirtutis et iras ingenerat; uigor inde animis et mortis honorae 230 dulce sacrum. gaudent natorum fata parentes hortanturque mori, deflent iamque omnis ephebum turba, coronato contenta est funere mater. frena tenent duplexque inserto missile nodo, exerti ingentes umeros, chlamys horrida pendet, 235 et cono Ledaeus apex. non hi tibi solum, Amphiarae, merent: auget resupina maniplos Elis, depressae populus subit incola Pisae, qui te, flaue, natant, terris Alphee Sicanis aduena tam longo non umquam infecte profundo.

240 curribus innumeris late putria arua lacessunt et bellis armenta domant: ea gloria genti infando de more et fractis durat ab usque axibus Oenomai; strident spumantia morsu uincula, et effossas niueus rigat imber harenas. 245 tu quoque Parrhasias ignara matre cateruas (a rudis annorum, tantum noua gloria suadet!), Parthenopaee, rapis; saltus tunc forte remotos torua parens (neque enim haec iuueni foret ire potestas) pacabat cornu gelidique auersa Lycaei. 250 pulchrior haud ulli triste ad discrimen ituro uultus et egregiae tanta indulgentia formae; nec desunt animi, ueniat modo fortior aetas. quas non ille duces nemorum fluuiisque dicata numina, quas magno non abstulit igne Napaeas? 255 ipsam, Maenalia puerum cum uidit in umbra, Dianam, tenero signantem gramina passu, ignouisse ferunt comiti, Dictaeaque tela ipsam et Amyclaeas umeris aptasse pharetras. prosilit audaci Martis percussus amore, 260 arma, tubas audire calens et puluere belli flauentem sordere comam captoque referri hostis equo: taedet nemorum, titulumque nocentem sanguinis humani pudor est nescire sagittas. igneus ante omnes auro micat, igneus ostro, 265 undantemque sinum nodis inrugat Hiberis, imbelli parma pictus Calydonia matris proelia; trux laeua sonat arcus, et aspera plumis terga Cydonea gorytos harundine pulsat electro pallens et iaspide clarus Eoa. 270 cornipedem trepidos suetum praeuertere ceruos, uelatum geminae deiectu lyncis et arma mirantem grauioris heri, sublimis agebat, dulce rubens uiridique genas spectabilis aeuo. Arcades huic ueteres astris lunaque priores 275 agmina fida datis, nemorum quos stirpe rigenti fama satos, cum prima pedum uestigia tellus admirata tulit; nondum arua domusque nec urbes, conubiisue modus; quercus laurique ferebant cruda puerperia, ac populos umbrosa creauit 280 fraxinus, et feta uiridis puer excidit orno. hi lucis stupuisse uices noctisque feruntur nubila et occiduum longe Titana secuti desperasse diem. rarescunt alta colonis Maenala, Parthenium fugitur nemus, agmina bello 285 Rhipeque et Stratie uentosaque donat Enispe. non Tegea, non ipsa deo uacat alite felix Cyllene templumque Aleae nemorale Mineruae et rapidus Clitor et qui tibi, Pythie, Ladon paene socer candensque iugis Lampia niuosis 290 et Pheneos nigro Styga mittere credita Diti. uenit et Idaeis ululatibus aemulus Azan Parrhasiique duces, et quae risistis, Amores, grata pharetrato Nonacria rura Tonanti, diues et Orchomenos pecorum et Cynosura ferarum 295 Aepytios idem ardor agros Psophidaque celsam uastat et Herculeo uulgatos robore montes, monstriferumque Erymanthon et aerisonum Stymphalon. Arcades hi, gens una uiris, sed dissona cultu scinditur: hi Paphias myrtos a stirpe recuruant 300 et pastorali meditantur proelia trunco, his arcus, his tela sudes, his cassida crines integit, Arcadii morem tenet ille galeri, ille Lycaoniae rictu caput asperat ursae. hos belli coetus iurataque pectora Marti 305 milite uicinae nullo iuuere Mycenae; funereae tunc namque dapes mediique recursus solis, et hic alii miscebant proelia fratres. iamque Atalantaeas implerat nuntius aures ire ducem bello totamque impellere natum 310 Arcadiam: tremuere gradus, elapsaque iuxta tela; fugit siluas pernicior alite uento saxa per et plenis obstantia flumina ripis, qualis erat, correpta sinus et uertice flauum crinem sparsa Noto; raptis uelut aspera natis 315 praedatoris equi sequitur uestigia tigris. ut stetit aduersisque impegit pectora frenis (ille ad humum pallens): 'unde haec furibunda cupido, nate, tibi? teneroque unde improba pectore uirtus? tu bellis aptare uiros, tu pondera ferre 320 Martis et ensiferas inter potes ire cateruas? quamquam utinam quires! nuper te pallida uidi, dum premis obnixo uenabula comminus apro, poplite succiduo resupinum ac paene ruentem; et ni curuato torsissem spicula cornu, 325 nunc ubi bella tibi? nil te mea tela iuuabunt nec teretes arcus maculis nec discolor atris hic, cui fidis, equus; magnis conatibus instas, uix Dryadum thalamis Erymanthiadumque furori Nympharum mature puer. sunt omina uera: 330 mirabar cur templa mihi tremuisse Dianae nuper et inferior uultu dea uisa, sacrisque exuuiae cecidere tholis; hoc segnior arcus difficilesque manus et nullo in uulnere certae. expecta dum maior honos, dum firmius aeuum, 335 dum roseis uenit umbra genis uultusque recedunt ore mei; tunc bella tibi ferrumque, quod ardes, ipsa dabo et nullo matris reuocabere fletu. nunc refer arma domum! uos autem hunc ire sinetis, Arcades, o saxis nimirum et robore nati?' 340 plura cupit; fusi circum natusque ducesque solantur minuuntque metus, et iam horrida clangunt signa tubae. nequit illa pio dimittere natum complexu multumque duci commendat Adrasto. at parte ex alia Cadmi Mauortia plebes, 345 maesta ducis furiis nec molli territa fama, quando his uulgatum descendere uiribus Argos, tardius illa quidem regis causaeque pudore, uerum bella mouet. nulli destringere ferrum impetus aut umeros clipeo clausisse paterno 350 dulce nec alipedum iuga comere, qualia belli gaudia; deiecti trepidas sine mente, sine ira promisere manus; hic aegra in sorte parentem unanimum, hic dulces primaeuae coniugis annos ingemit et gremio miseros adcrescere natos. 355 bellator nulli caluit deus; ipsa uetusto moenia lapsa situ magnaeque Amphionis arces iam fessum senio nudant latus, et fide sacra aequatos caelo surdum atque ignobile muros firmat opus.

Liber 4 tamen et Boeotis urbibus ultrix 360 adspirat ferri rabies, nec regis iniqui subsidio quantum socia pro gente mouentur. ille uelut pecoris lupus expugnator opimi, pectora tabenti sanie grauis hirtaque saetis ora cruentata deformis hiantia lana, 365 decedit stabulis huc illuc turbida uersans lumina, si duri comperta clade sequantur pastores, magnique fugit non inscius ausi. accumulat crebros turbatrix Fama pauores: hic iam dispersos errare Asopide ripa 370 Lernaeos equites, hic te, bacchate Cithaeron, ille rapi Teumeson ait noctisque per umbras nuntiat excubiis uigiles arsisse Plataeas. nam Tyrios sudare lares et sanguine Dircen inriguam fetusque nouos iterumque locutam 375 Sphinga petris, cui non et scire licentia passim et uidisse fuit? nouus his super anxia turbat corda metus: sparsis subito correpta canistris siluestris regina chori decurrit in aequum uertice ab Ogygio trifidamque huc tristis et illuc 380 lumine sanguineo pinum disiectat et ardens erectam attonitis implet clamoribus urbem: 'omnipotens Nysaee pater, cui gentis auitae pridem lapsus amor, tu nunc horrente sub Arcto bellica ferrato rapidus quatis Ismara thyrso 385 pampineumque iubes nemus inreptare Lycurgo, aut tumidum Gangen aut claustra nouissima Rubrae Tethyos Eoasque domos flagrante triumpho perfuris, aut Hermi de fontibus aureus exis: at tua progenies, positis gentilibus armis 390 quae tibi festa litant, bellum lacrimasque metumque cognatumque nefas, iniusti munera regni, pendimus. aeternis potius me, Bacche, pruinis trans et Amazoniis ululatum Caucason armis siste ferens, quam monstra ducum stirpemque profanam 395 eloquar. en urgues (alium tibi, Bacche, furorem iuraui): similes uideo concurrere tauros; idem ambobus honos unusque ab origine sanguis; ardua conlatis obnixi cornua miscent frontibus alternaque truces moriuntur in ira. 400 tu peior, tu cede, nocens qui solus auita gramina communemque petis defendere montem. a miseri morum! bellastis sanguine tanto et saltum dux alter habet.' sic fata gelatis uultibus et Baccho iam demigrante quieuit. 405 at trepidus monstro et uariis terroribus impar longaeui rex uatis opem tenebrasque sagaces Tiresiae, qui mos incerta pauentibus, aeger consulit. ille deos non larga caede iuuencum, non alacri penna aut uerum salientibus extis, 410 nec tripode implicito numerisque sequentibus astra, turea nec supra uolitante altaria fumo tam penitus, durae quam Mortis limite manes elicitos, patuisse refert; Lethaeaque sacra et mersum Ismeni subter confinia ponto 415 miscentis parat ante ducem, circumque bidentum uisceribus laceris et odori sulphuris aura graminibusque nouis et longo murmure purgat. silua capax aeui ualidaque incurua senecta, aeternum intonsae frondis, stat peruia nullis 420 solibus; haud illam brumae minuere, Notusue ius habet aut Getica Boreas impactus ab Vrsa. subter operta quies, uacuusque silentia seruat horror et exclusae pallet male lucis imago. nec caret umbra deo: nemori Latonia cultrix 425 additur; hanc piceae cedrique et robore in omni effictam sanctis occultat silua tenebris. huius inaspectae luco stridere sagittae nocturnique canum gemitus, ubi limina patrui effugit inque nouae melior redit ora Dianae; 430 aut ubi fessa iugis, dulcesque altissima somnos lux mouet, hic late iaculis circum undique fixis effusam pharetra ceruicem excepta quiescit. extra inmane patent, tellus Mauortia, campi; fetus ager Cadmo, durus qui uomere primo 435 post consanguineas acies sulcosque nocentes ausus humum uersare et putria sanguine prata eruit; ingentes infelix terra tumultus lucis adhuc medio solaque in nocte per umbras expirat, nigri cum uana in proelia surgunt 440 terrigenae; fugit incepto tremibundus ab aruo agricola insanique domum rediere iuuenci. hic senior uates (Stygiis accommoda quippe terra sacris, uiuoque placent sola pinguia tabo) uelleris obscuri pecudes armentaque sisti 445 atra monet; quaecumque gregum pulcherrima ceruix ducitur; ingemuit Dirce maestusque Cithaeron, et noua clamosae stupuere silentia ualles. tum fera caeruleis intexit cornua sertis ipse manu tractans, notaeque in limite siluae 450 principio largos nouies tellure cauata inclinat Bacchi latices et munera uerni lactis et Actaeos imbres suadumque cruorem manibus; aggeritur quantum bibit arida tellus. trunca dehinc nemora aduoluunt, maestusque sacerdos 455 tres Hecatae totidemque satis Acheronte nefasto uirginibus iubet esse focos; tibi, rector Auerni, quamquam infossus humo superat tamen agger in auras pineus; hunc iuxta cumulo minor ara profundae erigitur Cereri; frontes atque omne cupressus 460 intexit plorata latus. iamque ardua ferro signati capita et frugum libamine puro in uulnus cecidere greges; tunc innuba Manto exceptum pateris praelibat sanguen, et omnes ter circum acta pyras sancti de more parentis 465 semineces fibras et adhuc spirantia reddit uiscera, nec rapidas cunctatur frondibus atris subiectare faces.

Liber 4 atque ipse sonantia flammis uirgulta et tristes crepuisse ut sensit aceruos Tiresias (illi nam plurimus ardor anhelat 470 ante genas impletque cauos uapor igneus orbes) exclamat (tremuere rogi et uox terruit ignem): 'Tartareae sedes et formidabile regnum Mortis inexpletae, tuque, o saeuissime fratrum, cui seruire dati manes aeternaque sontum 475 supplicia atque imi famulatur regia mundi, soluite pulsanti loca muta et inane seuerae Persephones uulgusque caua sub nocte repostum elicite, et plena redeat Styga portitor alno. ferte simul gressus, nec simplex manibus esto 480 in lucem remeare modus; tu separe coetu Elysios, Persei, pios, uirgaque potenti nubilus Arcas agat; contra per crimina functis, qui plures Erebo pluresque e sanguine Cadmi, angue ter excusso et flagranti praeuia taxo, 485 Tisiphone, dux pande diem, nec lucis egentes Cerberus occursu capitum detorqueat umbras.' dixerat, et pariter senior Phoebeaque uirgo erexere animos; illi formidine nulla, quippe in corde deus, solum timor obruit ingens 490 Oedipodioniden, uatisque horrenda canentis nunc umeros nunc ille manus et uellera prensat anxius inceptisque uelit desistere sacris. qualis Gaetulae stabulantem ad confraga siluae uenator longo motum clamore leonem 495 expectat firmans animum et sudantia nisu tela premens; gelat ora pauor gressusque tremescunt, quis ueniat quantusque, sed horrida signa frementis accipit et caeca metitur murmura cura. atque hic Tiresias nondum aduentantibus umbris: 500 'testor,' ait, 'diuae, quibus hunc saturauimus ignem laeuaque conuulsae dedimus carchesia terrae, iam nequeo tolerare moram. cassusne sacerdos audior? an, rabido iubeat si Thessala cantu, ibitis? et, Scythicis quotiens medicata uenenis 505 Colchis aget, trepido pallebunt Tartara motu? nostri cura minor, si non attollere bustis corpora nec plenas antiquis ossibus urnas egerere et mixtos caelique Erebique sub unum funestare deos libet aut exanguia ferro 510 ora sequi atque aegras functorum carpere fibras? ne tenues annos nubemque hanc frontis opacae spernite, ne, moneo: et nobis saeuire facultas. scimus enim et quidquid dici noscique timetis et turbare Hecaten (ni te, Thymbraee, uererer) 515 et triplicis mundi summum, quem scire nefastum. illum++sed taceo: prohibet tranquilla senectus. iamque ego uos++' auide subicit Phoebeia Manto: 'audiris, genitor, uulgusque exangue propinquat. panditur Elysium chaos, et telluris opertae 520 dissilit umbra capax, siluaeque et nigra patescunt flumina: liuentes Acheron eiectat harenas, fumidus atra uadis Phlegethon incendia uoluit, et Styx discretis interflua manibus obstat. ipsum pallentem solio circumque ministras 525 funestorum operum Eumenidas Stygiaeque seueros Iunonis thalamos et torua cubilia cerno. in speculis Mors atra sedet dominoque silentes adnumerat populos; maior superinminet ordo. arbiter hos dura uersat Gortynius urna 530 uera minis poscens adigitque expromere uitas usque retro et tandem poenarum lucra fateri. quid tibi monstra Erebi, Scyllas et inane furentes Centauros solidoque intorta adamante Gigantum uincula et angustam centeni Aegaeonis umbram?' 535 'immo,' ait, 'o nostrae regimen uiresque senectae, ne uulgata mihi. quis enim remeabile saxum fallentesque lacus Tityonque alimenta uolucrum et caligantem longis Ixiona gyris nesciat? ipse etiam, melior cum sanguis, opertas 540 inspexi sedes, Hecate ducente, priusquam obruit ora deus totamque in pectora lucem detulit. Argolicas magis huc appelle precando Thebanasque animas; alias auertere gressus lacte quater sparsas maestoque excedere luco, 545 nata, iube; tum qui uultus habitusque, quis ardor sanguinis adfusi, gens utra superbior adsit, dic agedum nostramque mone per singula noctem.' iussa facit carmenque serit, quo dissipat umbras, quo reciet sparsas; qualis, si crimina demas, 550 Colchis et Aeaeo simulatrix litore Circe. tunc his sacrificum dictis adfata parentem: 'primus sanguineo summittit inertia Cadmus ora lacu, iuxtaque uirum Cythereia proles insequitur, geminusque bibit de uertice serpens. 555 terrigenae comites illos, gens Martia, cingunt, quis aeui mensura dies, manus omnis in armis, omnis et in capulo; prohibent obstantque ruuntque spirantum rabie, nec tristi incumbere fossae cura, sed alternum sitis exhaurire cruorem. 560 proxima natarum manus est fletique nepotes. hic orbam Autonoen, et anhelam cernimus Ino respectantem arcus et ad ubera dulce prementem pignus, et oppositis Semelen a uentre lacertis. Penthea iam fractis genetrix Cadmeia thyrsis 565 iamque remissa deo pectusque adoperta cruentum insequitur planctu; fugit ille per auia Lethes et Stygios super usque lacus, ubi mitior illum flet pater et lacerum componit corpus Echion. tristem nosco Lycum dextramque in terga reflexum 570 Aeoliden, umero iactantem funus onusto. necdum ille aut habitus aut uersae crimina formae mutat Aristaeo genitus: frons aspera cornu, tela manu, reicitque canes in uulnus hiantes. ecce autem magna subit inuidiosa caterua 575 Tantalis et tumido percenset funera luctu, nil deiecta malis; iuuat effugisse deorum numina et insanae plus iam permittere linguae.' talia dum patri canit intemerata sacerdos, illius elatis tremefacta adsurgere uittis 580 canities tenuisque impelli sanguine uultus. nec iam firmanti baculo nec uirgine fida nititur, erectusque solo, 'desiste canendo, nata,' ait, 'externae satis est mihi lucis, inertes discedunt nebulae, et uultum niger exuit aer. 585 umbrisne an supero dimissus Apolline complet spiritus? en uideo quaecumque audita. sed ecce maerent Argolici deiecto lumine manes! toruus Abas Proetusque nocens mitisque Phoroneus truncatusque Pelops et saeuo puluere sordens 590 Oenomaus largis umectant imbribus ora. auguror hinc Thebis belli meliora.

Liber 4 quid autem hi grege condenso (quantum arma et uulnera monstrant, pugnaces animae) nobis in sanguine multo oraque pectoraque et falso clamore leuatas 595 intendunt sine pace manus? rex, fallor? an hi sunt quinquaginta illi? cernis Cthoniumque Chrominque Phegeaque et nostra praesignem Maeona lauro. ne saeuite, duces, nihil hic mortalibus ausum, credite, consiliis: hos ferrea neuerat annos 600 Atropos. existis casus: bella horrida nobis, atque iterum Tydeus.' dicit, uittaque ligatis frondibus instantes abigit monstratque cruorem. stabat inops comitum Cocyti in litore maesto Laius, inmiti quem iam deus ales Auerno 605 reddiderat, dirumque tuens obliqua nepotem (noscit enim uultu) non ille aut sanguinis haustus, cetera ceu plebes, aliumue accedit ad imbrem, inmortale odium spirans. sed prolicit ultro Aonius uates: 'Tyriae dux inclute Thebes, 610 cuius ab interitu non ulla Amphionis arces uidit amica dies, o iam satis ulte cruentum exitium, et multum placata minoribus umbra, quo miserande fugis? iacet ille in funere longo, quem fremis, et iunctae sentit confinia mortis, 615 obsitus exhaustos paedore et sanguine uultus eiectusque die: sors leto durior omni, crede mihi! quaenam inmeritum uitare nepotem causa tibi? confer uultum et satiare litanti sanguine uenturasque uices et funera belli 620 pande, uel infensus uel res miserate tuorum. tunc ego et optata uetitam transmittere Lethen puppe dabo placidumque pia tellure reponam et Stygiis mandabo deis.' mulcetur honoris muneribus tingitque genas, dein talia reddit: 625 'cur tibi uersanti manes, aequaeue sacerdos, lectus ego augurio tantisque potissimus umbris, qui uentura loquar? satis est meminisse priorum. nostrane praeclari (pudeat) consulta nepotes poscitis? illum, illum sacris adhibete nefastis, 630 qui laeto fodit ense patrem, qui semet in ortus uertit et indignae regerit sua pignora matri. et nunc ille deos Furiarumque atra fatigat concilia et nostros rogat haec in proelia manes. quodsi adeo placui deflenda in tempora uates, 635 dicam equidem, quo me Lachesis, quo torua Megaera usque sinunt: bellum, innumero uenit undique bellum agmine, Lernaeosque trahit fatalis alumnos Gradiuus stimulis; hos terrae monstra deumque tela manent pulchrique obitus et ab igne supremo 640 sontes lege morae. certa est uictoria Thebis, ne trepida, nec regna ferox germanus habebit sed Furiae; geminumque nefas miserosque per enses (ei mihi!) crudelis uincit pater.' haec ubi fatus labitur et flexa dubios ambage relinquit. 645 interea gelidam Nemeen et conscia laudis Herculeae dumeta uaga legione tenebant Inachidae; iam Sidonias auertere praedas, sternere, ferre domos ardent instantque. quis iras flexerit, unde morae, medius quis euntibus error, 650 Phoebe, doce: nos rara manent exordia famae. marcidus edomito bellum referebat ab Haemo Liber; ibi armiferos geminae iam sidera brumae orgia ferre Getas canumque uirescere dorso Othryn et Icaria Rhodopen adsueuerat umbra, 655 et iam pampineos materna ad moenia currus promouet; effrenae dextra laeuaque sequuntur lynces, et uda mero lambunt retinacula tigres. post exultantes spolia armentalia portant seminecesque lupos scissasque Mimallones ursas. 660 nec comitatus iners: sunt illic Ira Furorque et Metus et Virtus et numquam sobrius Ardor succiduique gradus et castra simillima regi. isque ubi puluerea Nemeen efferuere nube conspicit et solem radiis ignescere ferri, 665 necdum compositas belli in certamina Thebas, concussus uisis, quamquam ore et pectore marcet, aeraque tympanaque et biforem reticere tumultum imperat, attonitas qui circum plurimus aures, atque ita: 'me globus iste meamque excindere gentem 670 apparat; ex longo recalet furor; hoc mihi saeuum Argos et indomitae bellum ciet ira nouercae. usque adeone parum cineri data mater iniquo natalesque rogi quaeque ipse micantia sensi fulgura? reliquias etiam fusaeque sepulcrum 675 paelicis et residem ferro petit impia Theben. nectam fraude moras; illum, illum tendite campum, tendite, io comites.' Hyrcanae ad signa iugales intumuere iubas, dicto prius astitit aruis. tempus erat medii cum solem in culmina mundi 680 tollit anhela dies, ubi tardus hiantibus aruis stat uapor atque omnes admittunt aethera luci. undarum uocat ille deas mediusque silentum incipit: 'agrestes, fluuiorum numina, Nymphae, et nostri pars magna gregis, perferte laborem 685 quem damus. Argolicos paulum mihi fontibus amnes stagnaque et errantes obducite puluere riuos. praecipuam Nemeen, qua nostra in moenia bellis nunc iter, ex alto fugiat liquor; adiuuat ipse Phoebus adhuc summo, cesset ni uestra uoluntas, 690 limite; uim coeptis indulgent astra, meaeque aestifer Erigones spumat canis. ite uolentes, ite in operta soli; post uos ego gurgite pleno eliciam, et quae dona meis amplissima sacris uester habebit honos, nocturnaque furta licentum 695 cornipedum et cupidas Faunorum arcebo rapinas.' dixerat; ast illis tenuior percurrere uisus ora situs, uiridisque comis exhorruit umor. protinus Inachios haurit sitis ignea campos: diffugere undae, squalent fontesque lacusque, 700 et caua feruenti durescunt flumina limo. aegra solo macies, tenerique in origine culmi inclinata seges, deceptum margine ripae stat pecus, atque amnes quaerunt armenta natatos. sic ubi se magnis refluus suppressit in antris 705 Nilus et Eoae liquentia pabula brumae ore premit, fumant desertae gurgite ualles et patris undosi sonitus expectat hiulca Aegyptos, donec Phariis alimenta rogatus donet agris magnumque inducat messibus annum. 710 aret Lerna nocens, aret Lyrceus et ingens Inachus aduoluensque natantia saxa Charadrus et numquam in ripis audax Erasinus et aequus fluctibus Asterion, ille alta per auia notus audiri et longe pastorum rumpere somnos.

Liber 4

PVBLIVS PAPINIVS STATIVS THEBAID IV

715 [sic Hyperionios cum lux effrena per orbem rapta ruit Phaethontis equos, magnumque laborem discordes gemuere poli, dum pontus et arua stellarumque ruunt crines, non amnibus undae, non lucis mansere comae, sed multus ubique 720 ignis, ubique faces et longa fluminis instar indiget Aegaeon deceptus imagine ripae.] una tamen tacitas, sed iussu numinis, undas, haec quoque, secreta nutrit Langia sub umbra. nondum illi raptus dederat lacrimabile nomen 725 Archemorus, nec fama deae; tamen auia seruat et nemus et fluuium; manet ingens gloria nympham, cum tristem Hypsipylen ducibus sudatus Achaeis ludus et atra sacrum recolet trieteris Ophelten. ergo nec ardentes clipeos uectare nec artos 730 thoracum nexus (tantum sitis horrida torret) sufficiunt; non ora modo angustisque perusti faucibus, interior sed uis quatit: aspera pulsu corda, gelant uenae et siccis cruor aeger adhaeret uisceribus; tunc sole putris, tunc puluere tellus 735 exhalat calidam nubem. non spumeus imber manat equum: siccis inlidunt ora lupatis, ora catenatas procul exertantia linguas; nec legem dominosue pati, sed perfurit aruis flammatum pecus. huc illuc impellit Adrastus 740 exploratores, si stagna Licymnia restent, si quis Amymones superet liquor: omnia caecis ignibus hausta sedent, nec spes umentis Olympi, ceu flauam Libyen desertaque pulueris Afri conlustrent nullaque umbratam nube Syenen. 745 tandem inter siluas (sic Euhius ipse pararat) errantes subitam pulchro in maerore tuentur Hypsipylen; illi quamuis et ad ubera Opheltes non suus, Inachii proles infausta Lycurgi, dependet (neglecta comam nec diues amictu), 750 regales tamen ore notae, nec mersus acerbis extat honos. tunc haec adeo stupefactus Adrastus: 'diua potens nemorum (nam te uultusque pudorque mortali de stirpe negant), quae laeta sub isto igne poli non quaeris aquas, succurre propinquis 755 gentibus; Arquitenens seu te Latonia casto de grege transmisit thalamis, seu lapsus ab astris non humilis fecundat amor (neque enim ipse deorum arbiter Argolidum thalamis nouus), aspice maesta agmina. nos ferro meritas excindere Thebas 760 mens tulit, imbelli sed nunc sitis aspera fato summittitque animos et inertia robora carpit. da fessis in rebus opem, seu turbidus amnis, seu tibi foeda palus, nihil hac in sorte pudendum, nil humile est; tu nunc Ventis pluuioque rogaris 765 pro Ioue, tu refugas uires et pectora bellis exanimata reple: sic hoc tibi sidere dextro crescat onus. tantum reduces det flectere gressus Iuppiter, o quanta belli donabere praeda! Dircaeos tibi, diua, greges numerumque rependam 770 plebis, et hic magna lucus signabitur ara.' dixit, et orantis media inter anhelitus ardens uerba rapit, cursuque animae labat arida lingua; idem omnes pallorque uiros flatusque soluti oris habet. reddit demisso Lemnia uultu: 775 'diua quidem uobis, etsi caelestis origo est, unde ego? mortales utinam haud transgressa fuissem luctibus! altricem mandati cernitis orbam pignoris; at nostris an quis sinus, uberaque ulla, scit deus; et nobis regnum tamen et pater ingens++ 780 sed quid ego haec, fessosque optatis demoror undis? mecum age nunc, si forte uado Langia perennes seruat aquas; solet et rabidi sub limite Cancri semper, et Icarii quamuis iuba fulguret astri, ire tamen.' simul haerentem, ne tarda Pelasgis 785 dux foret, a! miserum uicino caespite alumnum (sic Parcae uoluere) locat ponique negantis floribus aggestis et amico murmure dulces solatur lacrimas: qualis Berecyntia mater, dum paruum circa iubet exultare Tonantem 790 Curetas trepidos; illi certantia plaudunt orgia, sed magnis resonat uagitibus Ide. at puer in gremio uernae telluris et alto gramine nunc faciles sternit procursibus herbas in uultum nitens, caram modo lactis egeno 795 nutricem clangore ciens iterumque renidens et teneris meditans uerba inluctantia labris miratur nemorum strepitus aut obuia carpit aut patulo trahit ore diem nemorique malorum inscius et uitae multum securus inerrat. 800 sic tener Odrysia Mauors niue, sic puer ales uertice Maenalio, talis per litora reptans improbus Ortygiae latus inclinabat Apollo. illi per dumos et opaca uirentibus umbris deuia: pars cingunt, pars arta plebe sequuntur 805 praecelerantque ducem. medium subit illa per agmen non humili festina modo; iamque amne propinquo rauca sonat uallis, saxosumque impulit aures murmur: ibi exultans conclamat ab agmine primus, sicut erat leuibus tollens uexilla maniplis, 810 Argus, 'aquae?' longusque uirum super ora cucurrit clamor, 'aquae!' sic Ambracii per litora ponti nauticus in remis iuuenum monstrante magistro fit sonus inque uicem contra percussa reclamat terra, salutatus cum Leucada pandit Apollo. 815 incubuere uadis passim discrimine nullo turba simul primique, nequit secernere mixtos aequa sitis, frenata suis in curribus intrant armenta, et pleni dominis armisque feruntur quadripedes; hos turbo rapax, hos lubrica fallunt 820 saxa, nec implicitos fluuio reuerentia reges proterere aut mersisse uado clamantis amici ora. fremunt undae, longusque a fontibus amnis diripitur; modo lene uirens et gurgite puro perspicuus, nunc sordet aquis egestus ab imis 825 alueus; inde tori riparum et proruta turbant gramina; iam crassus caenoque et puluere torrens, quamquam expleta sitis, bibitur tamen. agmina bello decertare putes iustumque in gurgite Martem perfurere aut captam tolli uictoribus urbem. 830 atque aliquis regum medio circumfluus amni: 'siluarum, Nemea, longe regina uirentum, lecta Iouis sedes, quam tu non Herculis actis dura magis, rabidi cum colla comantia monstri angeret et tumidos animam angustaret in artus! 835 hac saeuisse tenus populorum in coepta tuorum sufficiat; tuque o cunctis insuete domari solibus, aeternae largitor corniger undae, laetus eas, quacumque domo gelida ora resoluis inmortale tumens; neque enim tibi cana repostas 840 bruma niues raptasque alio de fonte refundit arcus aquas grauidiue indulgent nubila Cauri, sed tuus et nulli ruis expugnabilis astro. te nec Apollineus Ladon nec Xanthus uterque Spercheosque minas Centaureusque Lycormas 845 praestiterint; tu pace mihi, tu nube sub ipsa armorum festasque super celebrabere mensas (a Ioue primus honos), bellis modo laetus ouantes accipias fessisque libens iterum hospita pandas flumina defensasque uelis agnoscere turmas.' 850

Statius