De rerum natura (De la nature) (page 15)

una dies dabit exitio, multosque per annos

sustentata ruet moles et machina mundi.

nec me animi fallit quam res nova miraque menti

accidat exitium caeli terraeque futurum,

et quam difficile id mihi sit pervincere dictis;

ut fit ubi insolitam rem adportes auribus ante

nec tamen hanc possis oculorum subdere visu

nec iacere indu manus, via qua munita fidei

proxima fert humanum in pectus templaque mentis.

sed tamen effabor. dictis dabit ipsa fidem res

forsitan et graviter terrarum motibus ortis

omnia conquassari in parvo tempore cernes.

quod procul a nobis flectat fortuna gubernans,

et ratio potius quam res persuadeat ipsa

succidere horrisono posse omnia victa fragore.

Qua prius adgrediar quam de re fundere fata

sanctius et multo certa ratione magis quam

Pythia quae tripode a Phoebi lauroque profatur,

multa tibi expediam doctis solacia dictis;

religione refrenatus ne forte rearis

terras et solem et caelum, mare sidera lunam,

corpore divino debere aeterna manere,

proptereaque putes ritu par esse Gigantum

pendere eos poenas inmani pro scelere omnis,

qui ratione sua disturbent moenia mundi

praeclarumque velint caeli restinguere solem

inmortalia mortali sermone notantes;

quae procul usque adeo divino a numine distent

inque deum numero quae sint indigna videri,

notitiam potius praebere ut posse putentur

quid sit vitali motu sensuque remotum.

quippe etenim non est, cum quovis corpore ut esse

posse animi natura putetur consiliumque.

sicut in aethere non arbor, non aequore salso

nubes esse queunt neque pisces vivere in arvis

nec cruor in lignis neque saxis sucus inesse,

certum ac dispositumst ubi quicquid crescat et insit,

sic animi natura nequit sine corpore oriri

sola neque a nervis et sanguine longius esse.

quod si posset enim, multo prius ipsa animi vis

in capite aut umeris aut imis calcibus esse

posset et innasci quavis in parte soleret,

tandem in eodem homine atque in eodem vase manere.

quod quoniam nostro quoque constat corpore certum

dispositumque videtur ubi esse et crescere possit

seorsum anima atque animus, tanto magis infitiandum

totum posse extra corpus formamque animalem

putribus in glebis terrarum aut solis in igni

aut in aqua durare aut altis aetheris oris.

haud igitur constant divino praedita sensu,

quandoquidem nequeunt vitaliter esse animata.

Illud item non est ut possis credere, sedes

esse deum sanctas in mundi partibus ullis.

tenvis enim natura deum longeque remota

sensibus ab nostris animi vix mente videtur;

quae quoniam manuum tactum suffugit et ictum,

tactile nil nobis quod sit contingere debet;

tangere enim non quit quod tangi non licet ipsum.

quare etiam sedes quoque nostris sedibus esse

dissimiles debent, tenues de corpore eorum;

quae tibi posterius largo sermone probabo.

Dicere porro hominum causa voluisse parare

praeclaram mundi naturam proptereaque

adlaudabile opus divom laudare decere

aeternumque putare atque inmortale futurum,

nec fas esse, deum quod sit ratione vetusta

gentibus humanis fundatum perpetuo aevo,

sollicitare suis ulla vi ex sedibus umquam

nec verbis vexare et ab imo evertere summa,

cetera de genere hoc adfingere et addere, Memmi,

desiperest. quid enim inmortalibus atque beatis

gratia nostra queat largirier emolumenti,

ut nostra quicquam causa gerere adgrediantur?

quidve novi potuit tanto post ante quietos

inlicere ut cuperent vitam mutare priorem?

nam gaudere novis rebus debere videtur

cui veteres obsunt; sed cui nihil accidit aegri

tempore in ante acto, cum pulchre degeret aevom,

quid potuit novitatis amorem accendere tali?

quidve mali fuerat nobis non esse creatis?

an, credo, in tenebris vita ac maerore iacebat,

donec diluxit rerum genitalis origo?

natus enim debet qui cumque est velle manere

in vita, donec retinebit blanda voluptas;

qui numquam vero vitae gustavit amorem

nec fuit in numero, quid obest non esse creatum?

exemplum porro gignundis rebus et ipsa

notities hominum divis unde insita primum est,

quid vellent facere ut scirent animoque viderent,

quove modost umquam vis cognita principiorum

quidque inter sese permutato ordine possent.

si non ipsa dedit speciem natura creandi?

namque ita multa modis multis primordia rerum

ex infinito iam tempore percita plagis

ponderibusque suis consuerunt concita ferri

omnimodisque coire atque omnia pertemptare,

quae cumque inter se possint congressa creare,

ut non sit mirum, si in talis disposituras

deciderunt quoque et in talis venere meatus,

qualibus haec rerum geritur nunc summa novando.

Quod [si] iam rerum ignorem primordia quae sint,

hoc tamen ex ipsis caeli rationibus ausim

confirmare aliisque ex rebus reddere multis,

nequaquam nobis divinitus esse paratam

naturam rerum: tanta stat praedita culpa.

principio quantum caeli tegit impetus ingens,

inde avidam partem montes silvaeque ferarum

possedere, tenent rupes vastaeque paludes

et mare, quod late terrarum distinet oras.

inde duas porro prope partis fervidus ardor

adsiduusque geli casus mortalibus aufert.

quod super est arvi, tamen id natura sua vi

sentibus obducat, ni vis humana resistat

vitai causa valido consueta bidenti

ingemere et terram pressis proscindere aratris.

si non fecundas vertentes vomere glebas

terraique solum subigentes cimus ad ortus.

sponte sua nequeant liquidas existere in auras.

et tamen inter dum magno quaesita labore

cum iam per terras frondent atque omnia florent,

aut nimiis torret fervoribus aetherius sol

aut subiti peremunt imbris gelidaeque pruinae

flabraque ventorum violento turbine vexant.

praeterea genus horriferum natura ferarum

humanae genti infestum terraque marique

cur alit atque auget? cur anni tempora morbos

adportant? quare mors inmatura vagatur?

tum porro puer, ut saevis proiectus ab undis

navita, nudus humi iacet infans indigus omni

vitali auxilio, cum primum in luminis oras

nixibus ex alvo matris natura profudit,

vagituque locum lugubri complet, ut aequumst

cui tantum in vita restet transire malorum.

at variae crescunt pecudes armenta feraeque

nec crepitacillis opus est nec cuiquam adhibendast

almae nutricis blanda atque infracta loquella

nec varias quaerunt vestes pro tempore caeli,

denique non armis opus est, non moenibus altis,

qui sua tutentur, quando omnibus omnia large

tellus ipsa parit naturaque daedala rerum.

Principio quoniam terrai corpus et umor

aurarumque leves animae calidique vapores,

e quibus haec rerum consistere summa videtur,

omnia nativo ac mortali corpore constant,

debet eodem omnis mundi natura putari.

quippe etenim, quorum partis et membra videmus

corpore nativo mortalibus esse figuris,

haec eadem ferme mortalia cernimus esse

et nativa simul. qua propter maxima mundi

cum videam membra ac partis consumpta regigni,

scire licet caeli quoque item terraeque fuisse

principiale aliquod tempus clademque futuram.

Illud in his rebus ne corripuisse rearis

me mihi, quod terram atque ignem mortalia sumpsi

esse neque umorem dubitavi aurasque perire

atque eadem gigni rursusque augescere dixi.

principio pars terrai non nulla, perusta

solibus adsiduis, multa pulsata pedum vi,

pulveris exhalat nebulam nubesque volantis,

quas validi toto dispergunt aëre venti.

pars etiam glebarum ad diluviem revocatur

imbribus et ripas radentia flumina rodunt.

praeterea pro parte sua, quod cumque alit auget,

redditur; et quoniam dubio procul esse videtur

omniparens eadem rerum commune sepulcrum.

ergo terra tibi libatur et aucta recrescit.

Quod super est, umore novo mare flumina fontes

semper abundare et latices manare perennis

nil opus est verbis: magnus decursus aquarum

undique declarat. sed primum quicquid aquai

tollitur in summaque fit ut nihil umor abundet,

partim quod validi verrentes aequora venti

deminuunt radiisque retexens aetherius sol,

partim quod supter per terras diditur omnis;

percolatur enim virus retroque remanat

materies umoris et ad caput amnibus omnis

convenit, inde super terras fluit agmine dulci

qua via secta semel liquido pede detulit undas.

Aëra nunc igitur dicam, qui corpore toto

innumerabiliter privas mutatur in horas.

semper enim, quod cumque fluit de rebus, id omne

aëris in magnum fertur mare; qui nisi contra

corpora retribuat rebus recreetque fluentis,

omnia iam resoluta forent et in aëra versa.

haut igitur cessat gigni de rebus et in res

reccidere, adsidue quoniam fluere omnia constat.

Largus item liquidi fons luminis, aetherius sol,

inrigat adsidue caelum candore recenti

suppeditatque novo confestim lumine lumen.

nam primum quicquid fulgoris disperit ei,

quo cumque accidit. id licet hinc cognoscere possis,

quod simul ac primum nubes succedere soli

coepere et radios inter quasi rumpere lucis,

extemplo inferior pars horum disperit omnis

terraque inumbratur qua nimbi cumque feruntur;

ut noscas splendore novo res semper egere

et primum iactum fulgoris quemque perire

nec ratione alia res posse in sole videri,

perpetuo ni suppeditet lucis caput ipsum.

quin etiam nocturna tibi, terrestria quae sunt,

lumina, pendentes lychni claraeque coruscis

fulguribus pingues multa caligine taedae

consimili properant ratione, ardore ministro,

suppeditare novom lumen, tremere ignibus instant,

instant, nec loca lux inter quasi rupta relinquit:

usque adeo properanter ab omnibus ignibus ei

exitium celeri celeratur origine flammae.

sic igitur solem lunam stellasque putandum

ex alio atque alio lucem iactare subortu

et primum quicquid flammarum perdere semper,

inviolabilia haec ne credas forte vigere.

Denique non lapides quoque vinci cernis ab aevo,

non altas turris ruere et putrescere saxa,

non delubra deum simulacraque fessa fatisci

nec sanctum numen fati protollere finis

posse neque adversus naturae foedera niti?

denique non monimenta virum dilapsa videmus,

[quaerere proporro, sibi cumque senescere credas,]

non ruere avolsos silices a montibus altis

nec validas aevi vires perferre patique

finiti? neque enim caderent avolsa repente,

ex infinito quae tempore pertolerassent

omnia tormenta aetatis, privata fragore.

Denique iam tuere hoc, circum supraque quod omne

continet amplexu terram: si procreat ex se

omnia, quod quidam memorant, recipitque perempta,

totum nativum mortali corpore constat.

nam quod cumque alias ex se res auget alitque,

deminui debet, recreari, cum recipit res.

Praeterea si nulla fuit genitalis origo

terrarum et caeli semperque aeterna fuere,

cur supera bellum Thebanum et funera Troiae

non alias alii quoque res cecinere poëtae?

quo tot facta virum totiens cecidere neque usquam

aeternis famae monimentis insita florent?

verum, ut opinor, habet novitatem summa recensque

naturast mundi neque pridem exordia cepit.

quare etiam quaedam nunc artes expoliuntur,

nunc etiam augescunt; nunc addita navigiis sunt

multa, modo organici melicos peperere sonores,

denique natura haec rerum ratioque repertast

nuper, et hanc primus cum primis ipse repertus

nunc ego sum in patrias qui possim vertere voces.

Quod si forte fuisse ante hac eadem omnia credis,

sed periise hominum torrenti saecla vapore,

aut cecidisse urbis magno vexamine mundi,

aut ex imbribus adsiduis exisse rapaces

per terras amnes atque oppida coperuisse.

tanto quique magis victus fateare necessest

exitium quoque terrarum caelique futurum;

nam cum res tantis morbis tantisque periclis

temptarentur, ibi si tristior incubuisset

causa, darent late cladem magnasque ruinas.

nec ratione alia mortales esse videmur,

inter nos nisi quod morbis aegrescimus isdem

atque illi quos a vita natura removit.

Praeterea quae cumque manent aeterna necessust

aut, quia sunt solido cum corpore, respuere ictus

nec penetrare pati sibi quicquam quod queat artas

dissociare intus partis, ut materiai

corpora sunt, quorum naturam ostendimus ante,

aut ideo durare aetatem posse per omnem,

plagarum quia sunt expertia, sicut inane est,

quod manet intactum neque ab ictu fungitur hilum,

aut etiam quia nulla loci sit copia circum,

quo quasi res possint discedere dissoluique,

sicut summarum summa est aeterna, neque extra

qui locus est quo dissiliant neque corpora sunt quae

possint incidere et valida dissolvere plaga.

at neque, uti docui, solido cum corpore mundi

naturast, quoniam admixtumst in rebus inane,

nec tamen est ut inane, neque autem corpora desunt,

ex infinito quae possint forte coorta

corruere hanc rerum violento turbine summam

aut aliam quamvis cladem inportare pericli,

nec porro natura loci spatiumque profundi

deficit, exspargi quo possint moenia mundi,

aut alia quavis possunt vi pulsa perire.

haut igitur leti praeclusa est ianua caelo

nec soli terraeque neque altis aequoris undis,

sed patet immani et vasto respectat hiatu.

quare etiam nativa necessumst confiteare

haec eadem; neque enim, mortali corpore quae sunt,

ex infinito iam tempore adhuc potuissent

inmensi validas aevi contemnere vires.

Denique tantopere inter se cum maxima mundi

pugnent membra, pio nequaquam concita bello,

nonne vides aliquam longi certaminis ollis

posse dari finem, vel cum sol et vapor omnis

omnibus epotis umoribus exsuperarint?

quod facere intendunt, neque adhuc conata patrantur;

tantum suppeditant amnes ultraque minantur

omnia diluviare ex alto gurgite ponti:

ne quiquam, quoniam verrentes aequora venti

deminuunt radiisque retexens aetherius sol,

et siccare prius confidunt omnia posse

quam liquor incepti possit contingere finem.

tantum spirantes aequo certamine bellum

magnis [inter se] de rebus cernere certant,

cum semel interea fuerit superantior ignis

et semel, ut fama est, umor regnarit in arvis.

ignis enim superavit et ambiens multa perussit,

avia cum Phaethonta rapax vis solis equorum

aethere raptavit toto terrasque per omnis.

at pater omnipotens ira tum percitus acri

magnanimum Phaethonta repenti fulminis ictu

deturbavit equis in terram, Solque cadenti

obvius aeternam succepit lampada mundi

disiectosque redegit equos iunxitque trementis,

inde suum per iter recreavit cuncta gubernans,

scilicet ut veteres Graium cecinere poëtae.

quod procul a vera nimis est ratione repulsum.

ignis enim superare potest ubi materiai

ex infinito sunt corpora plura coorta;

inde cadunt vires aliqua ratione revictae,

aut pereunt res exustae torrentibus auris.

umor item quondam coepit superare coortus,

ut fama est, hominum vitas quando obruit undis;

inde ubi vis aliqua ratione aversa recessit,

ex infinito fuerat quae cumque coorta,

constiterunt imbres et flumina vim minuerunt.

Sed quibus ille modis coniectus materiai

fundarit terram et caelum pontique profunda,

solis lunai cursus, ex ordine ponam.

nam certe neque consilio primordia rerum

ordine se suo quaeque sagaci mente locarunt

nec quos quaeque darent motus pepigere profecto;

sed quia multa modis multis primordia rerum

ex infinito iam tempore percita plagis

ponderibusque suis consuerunt concita ferri

omnimodisque coire atque omnia pertemptare,

quae cumque inter se possent congressa creare,

propterea fit uti magnum volgata per aevom

omnigenus coetus et motus experiundo

tandem conveniant ea quae coniecta repente

magnarum rerum fiunt exordia saepe,

terrai maris et caeli generisque animantum.

Hic neque tum solis rota cerni lumine largo

altivolans poterat nec magni sidera mundi

nec mare nec caelum nec denique terra neque aër

nec similis nostris rebus res ulla videri,

sed nova tempestas quaedam molesque coorta.

diffugere inde loci partes coepere paresque

cum paribus iungi res et discludere mundum

membraque dividere et magnas disponere partes

omnigenis e principiis, discordia quorum

intervalla vias conexus pondera plagas

concursus motus turbabat proelia miscens

propter dissimilis formas variasque figuras,

quod non omnia sic poterant coniuncta manere

nec motus inter sese dare convenientis,

hoc est, a terris altum secernere caelum,