De rerum natura (De la nature) (page 16)

et sorsum mare, uti secreto umore pateret,

seorsus item puri secretique aetheris ignes.

Quippe etenim primum terrai corpora quaeque,

propterea quod erant gravia et perplexa, coibant

in medio atque imas capiebant omnia sedes;

quae quanto magis inter se perplexa coibant,

tam magis expressere ea quae mare sidera solem

lunamque efficerent et magni moenia mundi;

omnia enim magis haec e levibus atque rutundis

seminibus multoque minoribus sunt elementis

quam tellus. ideo per rara foramina terrae

partibus erumpens primus se sustulit aether

ignifer et multos secum levis abstulit ignis,

non alia longe ratione ac saepe videmus,

aurea cum primum gemmantis rore per herbas

matutina rubent radiati lumina solis

exhalantque lacus nebulam fluviique perennes

ipsaque ut inter dum tellus fumare videtur;

omnia quae sursum cum conciliantur, in alto

corpore concreto subtexunt nubila caelum.

sic igitur tum se levis ac diffusilis aether

corpore concreto circum datus undique saepsit

et late diffusus in omnis undique partis

omnia sic avido complexu cetera saepsit.

hunc exordia sunt solis lunaeque secuta,

interutrasque globi quorum vertuntur in auris;

quae neque terra sibi adscivit nec maximus aether,

quod neque tam fuerunt gravia ut depressa sederent,

nec levia ut possent per summas labier oras,

et tamen interutrasque ita sunt, ut corpora viva

versent et partes ut mundi totius extent;

quod genus in nobis quaedam licet in statione

membra manere, tamen cum sint ea quae moveantur.

his igitur rebus retractis terra repente,

maxuma qua nunc se ponti plaga caerula tendit,

succidit et salso suffudit gurgite fossas.

inque dies quanto circum magis aetheris aestus

et radii solis cogebant undique terram

verberibus crebris extrema ad limina fartam

in medio ut propulsa suo condensa coiret,

tam magis expressus salsus de corpore sudor

augebat mare manando camposque natantis,

et tanto magis illa foras elapsa volabant

corpora multa vaporis et aëris altaque caeli

densabant procul a terris fulgentia templa.

sidebant campi, crescebant montibus altis

ascensus; neque enim poterant subsidere saxa

nec pariter tantundem omnes succumbere partis.

Sic igitur terrae concreto corpore pondus

constitit atque omnis mundi quasi limus in imum

confluxit gravis et subsedit funditus ut faex;

inde mare, inde aër, inde aether ignifer ipse

corporibus liquidis sunt omnia pura relicta

et leviora aliis alia, et liquidissimus aether

atque levissimus aërias super influit auras

nec liquidum corpus turbantibus aëris auris

commiscet; sinit haec violentis omnia verti

turbinibus, sinit incertis turbare procellis,

ipse suos ignis certo fert impete labens.

nam modice fluere atque uno posse aethera nisu

significat Pontos, mare certo quod fluit aestu

unum labendi conservans usque tenorem.

Motibus astrorum nunc quae sit causa canamus.

principio magnus caeli si vortitur orbis,

ex utraque polum parti premere aëra nobis

dicendum est extraque tenere et claudere utrimque;

inde alium supra fluere atque intendere eodem

quo volvenda micant aeterni sidera mundi;

aut alium supter, contra qui subvehat orbem,

ut fluvios versare rotas atque austra videmus.

est etiam quoque uti possit caelum omne manere

in statione, tamen cum lucida signa ferantur,

sive quod inclusi rapidi sunt aetheris aestus

quaerentesque viam circum versantur et ignes

passim per caeli volvunt summania templa,

sive aliunde fluens alicunde extrinsecus aër

versat agens ignis, sive ipsi serpere possunt,

quo cuiusque cibus vocat atque invitat euntis,

flammea per caelum pascentis corpora passim.

nam quid in hoc mundo sit eorum ponere certum

difficilest; sed quid possit fiatque per omne

in variis mundis varia ratione creatis,

id doceo plurisque sequor disponere causas,

motibus astrorum quae possint esse per omne;

e quibus una tamen sit et haec quoque causa necessest,

quae vegeat motum signis; sed quae sit earum

praecipere haud quaquamst pedetemptim progredientis.

Terraque ut in media mundi regione quiescat,

evanescere paulatim et decrescere pondus

convenit atque aliam naturam supter habere

ex ineunte aevo coniunctam atque uniter aptam

partibus aëriis mundi, quibus insita vivit.

propterea non est oneri neque deprimit auras,

ut sua cuique homini nullo sunt pondere membra

nec caput est oneri collo nec denique totum

corporis in pedibus pondus sentimus inesse;

at quae cumque foris veniunt inpostaque nobis

pondera sunt laedunt, permulto saepe minora.

usque adeo magni refert quid quaeque queat res.

sic igitur tellus non est aliena repente

allata atque auris aliunde obiecta alienis,

sed pariter prima concepta ab origine mundi

certaque pars eius, quasi nobis membra videntur.

Praeterea grandi tonitru concussa repente

terra supra quae se sunt concutit omnia motu;

quod facere haut ulla posset ratione, nisi esset

partibus aëriis mundi caeloque revincta;

nam communibus inter se radicibus haerent

ex ineunte aevo coniuncta atque uniter aucta.

Nonne vides etiam quam magno pondere nobis

sustineat corpus tenuissima vis animai,

propterea quia tam coniuncta atque uniter apta est?

Denique iam saltu pernici tollere corpus

quid potis est nisi vis animae, quae membra gubernat?

iamne vides quantum tenuis natura valere

possit, ubi est coniuncta gravi cum corpore, ut aër

coniunctus terris et nobis est animi vis?

Nec nimio solis maior rota nec minor ardor

esse potest, nostris quam sensibus esse videtur.

nam quibus e spatiis cumque ignes lumina possunt

adiicere et calidum membris adflare vaporem,

nil magnis intervallis de corpore libant

flammarum, nihil ad speciem est contractior ignis.

proinde, calor quoniam solis lumenque profusum

perveniunt nostros ad sensus et loca fulgent,

forma quoque hinc solis debet filumque videri,

nil adeo ut possis plus aut minus addere vere.

[perveniunt nostros ad sensus et loca fulgent]

lunaque sive notho fertur loca lumine lustrans,

sive suam proprio iactat de corpore lucem,

quidquid id est, nihilo fertur maiore figura

quam, nostris oculis qua cernimus, esse videtur.

nam prius omnia, quae longe semota tuemur

aëra per multum, specie confusa videntur

quam minui filum. quapropter luna necesse est,

quandoquidem claram speciem certamque figuram

praebet, ut est oris extremis cumque notata,

quanta quoquest, tanta hinc nobis videatur in alto.

postremo quos cumque vides hinc aetheris ignes,

scire licet perquam pauxillo posse minores

esse vel exigua maioris parte brevique.

quandoquidem quos cumque in terris cernimus [ignes],

dum tremor [et] clarus dum cernitur ardor eorum,

perparvom quiddam inter dum mutare videntur

alteram utram in partem filum, quo longius absunt.

Illud item non est mirandum, qua ratione

tantulus ille queat tantum sol mittere lumen,

quod maria ac terras omnis caelumque rigando

compleat et calido perfundat cuncta vapore.

[quanta quoquest tanta hinc nobis videatur in alto]

nam licet hinc mundi patefactum totius unum

largifluum fontem scatere atque erumpere lumen,

ex omni mundo quia sic elementa vaporis

undique conveniunt et sic coniectus eorum

confluit, ex uno capite hic ut profluat ardor.

nonne vides etiam quam late parvus aquai

prata riget fons inter dum campisque redundet?

est etiam quoque uti non magno solis ab igni

aëra percipiat calidis fervoribus ardor,

opportunus ita est si forte et idoneus aër,

ut queat accendi parvis ardoribus ictus;

quod genus inter dum segetes stipulamque videmus

accidere ex una scintilla incendia passim.

forsitan et rosea sol alte lampade lucens

possideat multum caecis fervoribus ignem

circum se, nullo qui sit fulgore notatus,

aestifer ut tantum radiorum exaugeat ictum.

Nec ratio solis simplex [et] recta patescit,

quo pacto aestivis e partibus aegocerotis

brumalis adeat flexus atque inde revertens

canceris ut vertat metas ad solstitialis,

lunaque mensibus id spatium videatur obire,

annua sol in quo consumit tempora cursu.

non, inquam, simplex his rebus reddita causast.

nam fieri vel cum primis id posse videtur,

Democriti quod sancta viri sententia ponit,

quanto quaeque magis sint terram sidera propter,

tanto posse minus cum caeli turbine ferri;

evanescere enim rapidas illius et acris

imminui supter viris, ideoque relinqui

paulatim solem cum posterioribus signis,

inferior multo quod sit quam fervida signa.

et magis hoc lunam: quanto demissior eius

cursus abest procul a caelo terrisque propinquat,

tanto posse minus cum signis tendere cursum.

flaccidiore etiam quanto iam turbine fertur

inferior quam sol, tanto magis omnia signa

hanc adipiscuntur circum praeterque feruntur.

propterea fit ut haec ad signum quodque reverti

mobilius videatur, ad hanc quia signa revisunt.

fit quoque ut e mundi transversis partibus aër

alternis certo fluere alter tempore possit,

qui queat aestivis solem detrudere signis

brumalis usque ad flexus gelidumque rigorem,

et qui reiciat gelidis a frigoris umbris

aestiferas usque in partis et fervida signa.

et ratione pari lunam stellasque putandumst,

quae volvunt magnos in magnis orbibus annos,

aëribus posse alternis e partibus ire.

nonne vides etiam diversis nubila ventis

diversas ire in partis inferna supernis?

qui minus illa queant per magnos aetheris orbis

aestibus inter se diversis sidera ferri?

At nox obruit ingenti caligine terras,

aut ubi de longo cursu sol ultima caeli

impulit atque suos efflavit languidus ignis

concussos itere et labefactos aëre multo,

aut quia sub terras cursum convortere cogit

vis eadem, supra quae terras pertulit orbem.

Tempore item certo roseam Matuta per oras

aetheris auroram differt et lumina pandit,

aut quia sol idem, sub terras ille revertens,

anticipat caelum radiis accendere temptans,

aut quia conveniunt ignes et semina multa

confluere ardoris consuerunt tempore certo,

quae faciunt solis nova semper lumina gigni;

quod genus Idaeis fama est e montibus altis

dispersos ignis orienti lumine cerni,

inde coire globum quasi in unum et conficere orbem.

nec tamen illud in his rebus mirabile debet

esse, quod haec ignis tam certo tempore possint

semina confluere et solis reparare nitorem.

multa videmus enim, certo quae tempore fiunt

omnibus in rebus. florescunt tempore certo

arbusta et certo dimittunt tempore florem.

nec minus in certo dentes cadere imperat aetas

tempore et inpubem molli pubescere veste

et pariter mollem malis demittere barbam.

fulmina postremo nix imbres nubila venti

non nimis incertis fiunt in partibus anni.

namque ubi sic fuerunt causarum exordia prima

atque ita res mundi cecidere ab origine prima,

conseque quoque iam redeunt ex ordine certo.

Crescere itemque dies licet et tabescere noctes,

et minui luces, cum sumant augmina noctis,

aut quia sol idem sub terras atque superne

imparibus currens amfractibus aetheris oras

partit et in partis non aequas dividit orbem,

et quod ab alterutra detraxit parte, reponit

eius in adversa tanto plus parte relatus,

donec ad id signum caeli pervenit, ubi anni

nodus nocturnas exaequat lucibus umbras;

nam medio cursu flatus aquilonis et austri

distinet aequato caelum discrimine metas

propter signiferi posituram totius orbis,

annua sol in quo concludit tempora serpens,

obliquo terras et caelum lumine lustrans,

ut ratio declarat eorum qui loca caeli

omnia dispositis signis ornata notarunt.

aut quia crassior est certis in partibus aër,

sub terris ideo tremulum iubar haesitat ignis

nec penetrare potest facile atque emergere ad ortus;

propterea noctes hiberno tempore longae

cessant, dum veniat radiatum insigne diei.

aut etiam, quia sic alternis partibus anni

tardius et citius consuerunt confluere ignes,

qui faciunt solem certa de surgere parte,

propterea fit uti videantur dicere verum.

Luna potest solis radiis percussa nitere

inque dies magis [id] lumen convertere nobis

ad speciem, quantum solis secedit ab orbi,

donique eum contra pleno bene lumine fulsit

atque oriens obitus eius super edita vidit;

inde minutatim retro quasi condere lumen

debet item, quanto propius iam solis ad ignem

labitur ex alia signorum parte per orbem;

ut faciunt, lunam qui fingunt esse pilai

consimilem cursusque viam sub sole tenere.

est etiam quare proprio cum lumine possit

volvier et varias splendoris reddere formas;

corpus enim licet esse aliud, quod fertur et una

labitur omnimodis occursans officiensque,

nec potis est cerni, quia cassum lumine fertur.

versarique potest, globus ut, si forte, pilai

dimidia ex parti candenti lumine tinctus,

versandoque globum variantis edere formas,

donique eam partem, quae cumque est ignibus aucta,

ad speciem vertit nobis oculosque patentis;

inde minutatim retro contorquet et aufert

luciferam partem glomeraminis atque pilai;

ut Babylonica Chaldaeum doctrina refutans

astrologorum artem contra convincere tendit,

proinde quasi id fieri nequeat quod pugnat uterque

aut minus hoc illo sit cur amplectier ausis.

denique cur nequeat semper nova luna creari

ordine formarum certo certisque figuris

inque dies privos aborisci quaeque creata

atque alia illius reparari in parte locoque,

difficilest ratione docere et vincere verbis,

ordine cum [videas] tam certo multa creari.

it Ver et Venus et Veneris praenuntius ante

pennatus graditur, Zephyri vestigia propter

Flora quibus mater praespargens ante viai

cuncta coloribus egregiis et odoribus opplet.

inde loci sequitur Calor aridus et comes una

pulverulenta Ceres [et] etesia flabra aquilonum.

inde Autumnus adit, graditur simul Euhius Euan.

inde aliae tempestates ventique secuntur,

altitonans Volturnus et Auster fulmine pollens.

tandem Bruma nives adfert pigrumque rigorem

reddit. Hiemps sequitur crepitans hanc dentibus algu.

quo minus est mirum, si certo tempore luna

gignitur et certo deletur tempore rusus,

cum fieri possint tam certo tempore multa.

Solis item quoque defectus lunaeque latebras

pluribus e causis fieri tibi posse putandumst.

nam cur luna queat terram secludere solis

lumine et a terris altum caput obstruere ei,

obiciens caecum radiis ardentibus orbem,

tempore eodem aliut facere id non posse putetur

corpus, quod cassum labatur lumine semper?

solque suos etiam dimittere languidus ignis

tempore cur certo nequeat recreareque lumen,

cum loca praeteriit flammis infesta per auras,

quae faciunt ignis interstingui atque perire?

et cur terra queat lunam spoliare vicissim

lumine et oppressum solem super ipsa tenere,

menstrua dum rigidas coni perlabitur umbras,

tempore eodem aliud nequeat succurrere lunae

corpus vel supra solis perlabier orbem,

quod radios inter rumpat lumenque profusum?

et tamen ipsa suo si fulget luna nitore,

cur nequeat certa mundi languescere parte,

dum loca luminibus propriis inimica per exit?

[menstrua dum rigidas coni perlabitur umbras].

Quod superest, quoniam magni per caerula mundi

qua fieri quicquid posset ratione resolvi,

solis uti varios cursus lunaeque meatus

noscere possemus quae vis et causa cieret,

quove modo [possent] offecto lumine obire

et neque opinantis tenebris obducere terras,

cum quasi conivent et aperto lumine rursum

omnia convisunt clara loca candida luce,

nunc redeo ad mundi novitatem et mollia terrae

arva, novo fetu quid primum in luminis oras

tollere et incertis crerint committere ventis.

Principio genus herbarum viridemque nitorem

terra dedit circum collis camposque per omnis,

florida fulserunt viridanti prata colore,

arboribusque datumst variis exinde per auras

crescendi magnum inmissis certamen habenis.

ut pluma atque pili primum saetaeque creantur

quadripedum membris et corpore pennipotentum,