De rerum natura (De la nature)

Lucretius: De Rerum Natura I

TITI LVCRETI CARI DE RERVM NATVRA LIBER PRIMVS

Aeneadum genetrix, hominum divomque voluptas,

alma Venus, caeli subter labentia signa

quae mare navigerum, quae terras frugiferentis

concelebras, per te quoniam genus omne animantum

concipitur visitque exortum lumina solis: 5

te, dea, te fugiunt venti, te nubila caeli

adventumque tuum, tibi suavis daedala tellus

summittit flores, tibi rident aequora ponti

placatumque nitet diffuso lumine caelum.

nam simul ac species patefactast verna diei 10

et reserata viget genitabilis aura favoni,

aeriae primum volucris te, diva, tuumque

significant initum perculsae corda tua vi.

inde ferae pecudes persultant pabula laeta 15

et rapidos tranant amnis: ita capta lepore 14

te sequitur cupide quo quamque inducere pergis. 16

denique per maria ac montis fluviosque rapacis

frondiferasque domos avium camposque virentis

omnibus incutiens blandum per pectora amorem

efficis ut cupide generatim saecla propagent. 20

quae quoniam rerum naturam sola gubernas

nec sine te quicquam dias in luminis oras

exoritur neque fit laetum neque amabile quicquam,

te sociam studeo scribendis versibus esse,

quos ego de rerum natura pangere conor 25

Memmiadae nostro, quem tu, dea, tempore in omni

omnibus ornatum voluisti excellere rebus.

quo magis aeternum da dictis, diva, leporem.

effice ut interea fera moenera militiai

per maria ac terras omnis sopita quiescant; 30

nam tu sola potes tranquilla pace iuvare

mortalis, quoniam belli fera moenera Mavors

armipotens regit, in gremium qui saepe tuum se

reiicit aeterno devictus vulnere amoris,

atque ita suspiciens tereti cervice reposta 35

pascit amore avidos inhians in te, dea, visus

eque tuo pendet resupini spiritus ore.

hunc tu, diva, tuo recubantem corpore sancto

circum fusa super, suavis ex ore loquellas

funde petens placidam Romanis, incluta, pacem; 40

nam neque nos agere hoc patriai tempore iniquo

possumus aequo animo nec Memmi clara propago

talibus in rebus communi desse saluti.

omnis enim per se divum natura necessest

immortali aevo summa cum pace fruatur 45

semota ab nostris rebus seiunctaque longe;

nam privata dolore omni, privata periclis,

ipsa suis pollens opibus, nihil indiga nostri,

nec bene promeritis capitur nec tangitur ira.

Humana ante oculos foede cum vita iaceret 62

in terris oppressa gravi sub religione,

quae caput a caeli regionibus ostendebat

horribili super aspectu mortalibus instans, 65

primum Graius homo mortalis tollere contra

est oculos ausus primusque obsistere contra;

quem neque fama deum nec fulmina nec minitanti

murmure compressit caelum, sed eo magis acrem

inritat animi virtutem, effringere ut arta 70

naturae primus portarum claustra cupiret.

ergo vivida vis animi pervicit et extra

processit longe flammantia moenia mundi

atque omne immensum peragravit mente animoque,

unde refert nobis victor quid possit oriri, 75

quid nequeat, finita potestas denique cuique

qua nam sit ratione atque alte terminus haerens.

quare religio pedibus subiecta vicissim

opteritur, nos exaequat victoria caelo.

Illud in his rebus vereor, ne forte rearis 80

impia te rationis inire elementa viamque

indugredi sceleris. quod contra saepius illa

religio peperit scelerosa atque impia facta.

Aulide quo pacto Triviai virginis aram

Iphianassai turparunt sanguine foede 85

ductores Danaum delecti, prima virorum.

cui simul infula virgineos circum data comptus

ex utraque pari malarum parte profusast,

et maestum simul ante aras adstare parentem

sensit et hunc propter ferrum celare ministros 90

aspectuque suo lacrimas effundere civis,

muta metu terram genibus summissa petebat.

nec miserae prodesse in tali tempore quibat,

quod patrio princeps donarat nomine regem;

nam sublata virum manibus tremibundaque ad aras 95

deductast, non ut sollemni more sacrorum

perfecto posset claro comitari Hymenaeo,

sed casta inceste nubendi tempore in ipso

hostia concideret mactatu maesta parentis,

exitus ut classi felix faustusque daretur. 100

tantum religio potuit suadere malorum.

Tutemet a nobis iam quovis tempore vatum

terriloquis victus dictis desciscere quaeres.

quippe etenim quam multa tibi iam fingere possunt

somnia, quae vitae rationes vertere possint 105

fortunasque tuas omnis turbare timore!

et merito; nam si certam finem esse viderent

aerumnarum homines, aliqua ratione valerent

religionibus atque minis obsistere vatum.

nunc ratio nulla est restandi, nulla facultas, 110

aeternas quoniam poenas in morte timendum.

ignoratur enim quae sit natura animai,

nata sit an contra nascentibus insinuetur

et simul intereat nobiscum morte dirempta

an tenebras Orci visat vastasque lacunas 115

an pecudes alias divinitus insinuet se,

Ennius ut noster cecinit, qui primus amoeno

detulit ex Helicone perenni fronde coronam,

per gentis Italas hominum quae clara clueret;

etsi praeterea tamen esse Acherusia templa 120

Ennius aeternis exponit versibus edens,

quo neque permaneant animae neque corpora nostra,

sed quaedam simulacra modis pallentia miris;

unde sibi exortam semper florentis Homeri

commemorat speciem lacrimas effundere salsas 125

coepisse et rerum naturam expandere dictis.

qua propter bene cum superis de rebus habenda

nobis est ratio, solis lunaeque meatus

qua fiant ratione, et qua vi quaeque gerantur

in terris, tunc cum primis ratione sagaci 130

unde anima atque animi constet natura videndum,

et quae res nobis vigilantibus obvia mentes

terrificet morbo adfectis somnoque sepultis,

cernere uti videamur eos audireque coram,

morte obita quorum tellus amplectitur ossa. 135

Quod super est, vacuas auris animumque sagacem 50

semotum a curis adhibe veram ad rationem,

ne mea dona tibi studio disposta fideli,

intellecta prius quam sint, contempta relinquas.

nam tibi de summa caeli ratione deumque

disserere incipiam et rerum primordia pandam, 55

unde omnis natura creet res, auctet alatque,

quove eadem rursum natura perempta resolvat,

quae nos materiem et genitalia corpora rebus

reddunda in ratione vocare et semina rerum

appellare suemus et haec eadem usurpare 60

corpora prima, quod ex illis sunt omnia primis.

Nec me animi fallit Graiorum obscura reperta 136

difficile inlustrare Latinis versibus esse,

multa novis verbis praesertim cum sit agendum

propter egestatem linguae et rerum novitatem;

sed tua me virtus tamen et sperata voluptas 140

suavis amicitiae quemvis efferre laborem

suadet et inducit noctes vigilare serenas

quaerentem dictis quibus et quo carmine demum

clara tuae possim praepandere lumina menti,

res quibus occultas penitus convisere possis. 145

hunc igitur terrorem animi tenebrasque necessest

non radii solis neque lucida tela diei

discutiant, sed naturae species ratioque.

Principium cuius hinc nobis exordia sumet,

nullam rem e nihilo gigni divinitus umquam. 150

quippe ita formido mortalis continet omnis,

quod multa in terris fieri caeloque tuentur,

quorum operum causas nulla ratione videre

possunt ac fieri divino numine rentur.

quas ob res ubi viderimus nil posse creari 156

de nihilo, tum quod sequimur iam rectius inde

perspiciemus, et unde queat res quaeque creari

et quo quaeque modo fiant opera sine divom. 155

Nam si de nihilo fierent, ex omnibus rebus 159

omne genus nasci posset, nil semine egeret.

e mare primum homines, e terra posset oriri

squamigerum genus et volucres erumpere caelo;

armenta atque aliae pecudes, genus omne ferarum,

incerto partu culta ac deserta tenerent.

nec fructus idem arboribus constare solerent, 165

sed mutarentur, ferre omnes omnia possent.

quippe ubi non essent genitalia corpora cuique,

qui posset mater rebus consistere certa?

at nunc seminibus quia certis quaeque creantur,

inde enascitur atque oras in luminis exit, 170

materies ubi inest cuiusque et corpora prima;

atque hac re nequeunt ex omnibus omnia gigni,

quod certis in rebus inest secreta facultas.

Praeterea cur vere rosam, frumenta calore,

vites autumno fundi suadente videmus, 175

si non, certa suo quia tempore semina rerum

cum confluxerunt, patefit quod cumque creatur,

dum tempestates adsunt et vivida tellus

tuto res teneras effert in luminis oras?

quod si de nihilo fierent, subito exorerentur 180

incerto spatio atque alienis partibus anni,

quippe ubi nulla forent primordia, quae genitali

concilio possent arceri tempore iniquo.

Nec porro augendis rebus spatio foret usus

seminis ad coitum, si e nilo crescere possent; 185

nam fierent iuvenes subito ex infantibus parvis

e terraque exorta repente arbusta salirent.

quorum nil fieri manifestum est, omnia quando

paulatim crescunt, ut par est semine certo,

crescentesque genus servant; ut noscere possis 190

quicque sua de materia grandescere alique.

Huc accedit uti sine certis imbribus anni

laetificos nequeat fetus submittere tellus

nec porro secreta cibo natura animantum

propagare genus possit vitamque tueri; 195

ut potius multis communia corpora rebus

multa putes esse, ut verbis elementa videmus,

quam sine principiis ullam rem existere posse.

Denique cur homines tantos natura parare

non potuit, pedibus qui pontum per vada possent 200

transire et magnos manibus divellere montis

multaque vivendo vitalia vincere saecla,

si non, materies quia rebus reddita certast

gignundis, e qua constat quid possit oriri?

nil igitur fieri de nilo posse fatendumst, 205

semine quando opus est rebus, quo quaeque creatae

aeris in teneras possint proferrier auras.

Postremo quoniam incultis praestare videmus

culta loca et manibus melioris reddere fetus,

esse videlicet in terris primordia rerum 210

quae nos fecundas vertentes vomere glebas

terraique solum subigentes cimus ad ortus;

quod si nulla forent, nostro sine quaeque labore

sponte sua multo fieri meliora videres.

Huc accedit uti quicque in sua corpora rursum 215

dissoluat natura neque ad nihilum interemat res.

nam siquid mortale e cunctis partibus esset,

ex oculis res quaeque repente erepta periret;

nulla vi foret usus enim, quae partibus eius

discidium parere et nexus exsolvere posset. 220

quod nunc, aeterno quia constant semine quaeque,

donec vis obiit, quae res diverberet ictu

aut intus penetret per inania dissoluatque,

nullius exitium patitur natura videri.

Praeterea quae cumque vetustate amovet aetas, 225

si penitus peremit consumens materiem omnem,

unde animale genus generatim in lumina vitae

redducit Venus, aut redductum daedala tellus

unde alit atque auget generatim pabula praebens?

unde mare ingenuei fontes externaque longe 230

flumina suppeditant? unde aether sidera pascit?

omnia enim debet, mortali corpore quae sunt,

infinita aetas consumpse ante acta diesque.

quod si in eo spatio atque ante acta aetate fuere

e quibus haec rerum consistit summa refecta, 235

inmortali sunt natura praedita certe.

haud igitur possunt ad nilum quaeque reverti.

Denique res omnis eadem vis causaque volgo

conficeret, nisi materies aeterna teneret,

inter se nexus minus aut magis indupedita; 240

tactus enim leti satis esset causa profecto,

quippe ubi nulla forent aeterno corpore, quorum

contextum vis deberet dissolvere quaeque.

at nunc, inter se quia nexus principiorum

dissimiles constant aeternaque materies est, 245

incolumi remanent res corpore, dum satis acris

vis obeat pro textura cuiusque reperta.

haud igitur redit ad nihilum res ulla, sed omnes

discidio redeunt in corpora materiai.

postremo pereunt imbres, ubi eos pater aether 250

in gremium matris terrai praecipitavit;

at nitidae surgunt fruges ramique virescunt

arboribus, crescunt ipsae fetuque gravantur.

hinc alitur porro nostrum genus atque ferarum,

hinc laetas urbes pueris florere videmus 255

frondiferasque novis avibus canere undique silvas,

hinc fessae pecudes pinguis per pabula laeta

corpora deponunt et candens lacteus umor

uberibus manat distentis, hinc nova proles

artubus infirmis teneras lasciva per herbas 260

ludit lacte mero mentes perculsa novellas.

haud igitur penitus pereunt quaecumque videntur,

quando alit ex alio reficit natura nec ullam

rem gigni patitur nisi morte adiuta aliena.

Nunc age, res quoniam docui non posse creari 265

de nihilo neque item genitas ad nil revocari,

ne qua forte tamen coeptes diffidere dictis,

quod nequeunt oculis rerum primordia cerni,

accipe praeterea quae corpora tute necessest

confiteare esse in rebus nec posse videri. 270

Principio venti vis verberat incita corpus

ingentisque ruit navis et nubila differt,

inter dum rapido percurrens turbine campos

arboribus magnis sternit montisque supremos

silvifragis vexat flabris: ita perfurit acri 275

cum fremitu saevitque minaci murmure pontus.

sunt igitur venti ni mirum corpora caeca,

quae mare, quae terras, quae denique nubila caeli

verrunt ac subito vexantia turbine raptant,

nec ratione fluunt alia stragemque propagant 280

et cum mollis aquae fertur natura repente

flumine abundanti, quam largis imbribus auget

montibus ex altis magnus decursus aquai

fragmina coniciens silvarum arbustaque tota,

nec validi possunt pontes venientis aquai 285

vim subitam tolerare: ita magno turbidus imbri

molibus incurrit validis cum viribus amnis,

dat sonitu magno stragem volvitque sub undis

grandia saxa, ruit qua quidquid fluctibus obstat.

sic igitur debent venti quoque flamina ferri, 290

quae vel uti validum cum flumen procubuere

quam libet in partem, trudunt res ante ruuntque

impetibus crebris, inter dum vertice torto

corripiunt rapidique rotanti turbine portant.

quare etiam atque etiam sunt venti corpora caeca, 295

quandoquidem factis et moribus aemula magnis

amnibus inveniuntur, aperto corpore qui sunt.

Tum porro varios rerum sentimus odores

nec tamen ad naris venientis cernimus umquam

nec calidos aestus tuimur nec frigora quimus 300

usurpare oculis nec voces cernere suemus;

quae tamen omnia corporea constare necessest

natura, quoniam sensus inpellere possunt;

tangere enim et tangi, nisi corpus, nulla potest res.

Denique fluctifrago suspensae in litore vestis 305

uvescunt, eaedem dispansae in sole serescunt.

at neque quo pacto persederit umor aquai

visumst nec rursum quo pacto fugerit aestu.

in parvas igitur partis dispergitur umor,

quas oculi nulla possunt ratione videre. 310

quin etiam multis solis redeuntibus annis

anulus in digito subter tenuatur habendo,

stilicidi casus lapidem cavat, uncus aratri

ferreus occulte decrescit vomer in arvis,

strataque iam volgi pedibus detrita viarum 315

saxea conspicimus; tum portas propter aena

signa manus dextras ostendunt adtenuari

saepe salutantum tactu praeterque meantum.

haec igitur minui, cum sint detrita, videmus.

sed quae corpora decedant in tempore quoque, 320

invida praeclusit speciem natura videndi.

Postremo quae cumque dies naturaque rebus

paulatim tribuit moderatim crescere cogens,

nulla potest oculorum acies contenta tueri,

nec porro quae cumque aevo macieque senescunt, 325

nec, mare quae impendent, vesco sale saxa peresa

quid quoque amittant in tempore cernere possis.

corporibus caecis igitur natura gerit res.

Nec tamen undique corporea stipata tenentur

omnia natura; namque est in rebus inane. 330

quod tibi cognosse in multis erit utile rebus

nec sinet errantem dubitare et quaerere semper

de summa rerum et nostris diffidere dictis.

qua propter locus est intactus inane vacansque.

quod si non esset, nulla ratione moveri 335

res possent; namque officium quod corporis exstat,

officere atque obstare, id in omni tempore adesset

omnibus; haud igitur quicquam procedere posset,

principium quoniam cedendi nulla daret res.