De rerum natura (De la nature) (page 17)

sic nova tum tellus herbas virgultaque primum

sustulit, inde loci mortalia saecla creavit

multa modis multis varia ratione coorta.

nam neque de caelo cecidisse animalia possunt,

nec terrestria de salsis exisse lacunis.

linquitur ut merito maternum nomen adepta

terra sit, e terra quoniam sunt cuncta creata.

multaque nunc etiam existunt animalia terris

imbribus et calido solis concreta vapore;

quo minus est mirum, si tum sunt plura coorta

et maiora, nova tellure atque aethere adulta.

principio genus alituum variaeque volucres

ova relinquebant exclusae tempore verno,

folliculos ut nunc teretis aestate cicadae

lincunt sponte sua victum vitamque petentes.

tum tibi terra dedit primum mortalia saecla.

multus enim calor atque umor superabat in arvis.

hoc ubi quaeque loci regio opportuna dabatur,

crescebant uteri terram radicibus apti;

quos ubi tempore maturo pate fecerat aetas

infantum, fugiens umorem aurasque petessens,

convertebat ibi natura foramina terrae

et sucum venis cogebat fundere apertis

consimilem lactis, sicut nunc femina quaeque

cum peperit, dulci repletur lacte, quod omnis

impetus in mammas convertitur ille alimenti.

terra cibum pueris, vestem vapor, herba cubile

praebebat multa et molli lanugine abundans.

at novitas mundi nec frigora dura ciebat

nec nimios aestus nec magnis viribus auras.

omnia enim pariter crescunt et robora sumunt.

Quare etiam atque etiam maternum nomen adepta

terra tenet merito, quoniam genus ipsa creavit

humanum atque animal prope certo tempore fudit

omne quod in magnis bacchatur montibus passim,

aëriasque simul volucres variantibus formis.

sed quia finem aliquam pariendi debet habere,

destitit, ut mulier spatio defessa vetusto.

mutat enim mundi naturam totius aetas

ex alioque alius status excipere omnia debet

nec manet ulla sui similis res: omnia migrant,

omnia commutat natura et vertere cogit.

namque aliud putrescit et aevo debile languet,

porro aliud [suc]crescit et [e] contemptibus exit.

sic igitur mundi naturam totius aetas

mutat, et ex alio terram status excipit alter,

quod potuit nequeat, possit quod non tulit ante.

Multaque tum tellus etiam portenta creare

conatast mira facie membrisque coorta,

androgynem, interutras necutrumque utrimque remotum,

orba pedum partim, manuum viduata vicissim,

muta sine ore etiam, sine voltu caeca reperta,

vinctaque membrorum per totum corpus adhaesu,

nec facere ut possent quicquam nec cedere quoquam

nec vitare malum nec sumere quod volet usus.

cetera de genere hoc monstra ac portenta creabat,

ne quiquam, quoniam natura absterruit auctum

nec potuere cupitum aetatis tangere florem

nec reperire cibum nec iungi per Veneris res.

multa videmus enim rebus concurrere debere,

ut propagando possint procudere saecla;

pabula primum ut sint, genitalia deinde per artus

semina qua possint membris manare remissis,

feminaque ut maribus coniungi possit, habere,

mutua qui mutent inter se gaudia uterque.

Multaque tum interiisse animantum saecla necessest

nec potuisse propagando procudere prolem.

nam quae cumque vides vesci vitalibus auris,

aut dolus aut virtus aut denique mobilitas est

ex ineunte aevo genus id tuta reservans.

multaque sunt, nobis ex utilitate sua quae

commendata manent, tutelae tradita nostrae.

principio genus acre leonum saevaque saecla

tutatast virtus, volpes dolus et fuga cervos.

at levisomna canum fido cum pectore corda,

et genus omne quod est veterino semine partum

lanigeraeque simul pecudes et bucera saecla

omnia sunt hominum tutelae tradita, Memmi;

nam cupide fugere feras pacemque secuta

sunt et larga suo sine pabula parta labore,

quae damus utilitatis eorum praemia causa.

at quis nil horum tribuit natura, nec ipsa

sponte sua possent ut vivere nec dare nobis

utilitatem aliquam, quare pateremur eorum

praesidio nostro pasci genus esseque tutum,

scilicet haec aliis praedae lucroque iacebant

indupedita suis fatalibus omnia vinclis,

donec ad interitum genus id natura redegit.

Sed neque Centauri fuerunt nec tempore in ullo

esse queunt duplici natura et corpore bino

ex alienigenis membris compacta, potestas

hinc illinc partis ut sat par esse potissit.

id licet hinc quamvis hebeti cognoscere corde.

principio circum tribus actis impiger annis

floret equus, puer haut quaquam; nam saepe etiam nunc

ubera mammarum in somnis lactantia quaeret.

post ubi equum validae vires aetate senecta

membraque deficiunt fugienti languida vita,

tum demum puerili aevo florenta iuventas

officit et molli vestit lanugine malas;

ne forte ex homine et veterino semine equorum

confieri credas Centauros posse neque esse,

aut rapidis canibus succinctas semimarinis

corporibus Scyllas et cetera de genere horum,

inter se quorum discordia membra videmus;

quae neque florescunt pariter nec robora sumunt

corporibus neque proiciunt aetate senecta

nec simili Venere ardescunt nec moribus unis

conveniunt neque sunt eadem iucunda per artus.

quippe videre licet pinguescere saepe cicuta

barbigeras pecudes, homini quae est acre venenum.

flamma quidem [vero] cum corpora fulva leonum

tam soleat torrere atque urere quam genus omne

visceris in terris quod cumque et sanguinis extet,

qui fieri potuit, triplici cum corpore ut una,

prima leo, postrema draco, media ipsa, Chimaera

ore foras acrem flaret de corpore flammam?

quare etiam tellure nova caeloque recenti

talia qui fingit potuisse animalia gigni,

nixus in hoc uno novitatis nomine inani,

multa licet simili ratione effutiat ore,

aurea tum dicat per terras flumina vulgo

fluxisse et gemmis florere arbusta suësse

aut hominem tanto membrorum esse impete natum,

trans maria alta pedum nisus ut ponere posset

et manibus totum circum se vertere caelum.

nam quod multa fuere in terris semina rerum,

tempore quo primum tellus animalia fudit,

nil tamen est signi mixtas potuisse creari

inter se pecudes compactaque membra animantum,

propterea quia quae de terris nunc quoque abundant

herbarum genera ac fruges arbustaque laeta

non tamen inter se possunt complexa creari,

sed res quaeque suo ritu procedit et omnes

foedere naturae certo discrimina servant.

Et genus humanum multo fuit illud in arvis

durius, ut decuit, tellus quod dura creasset,

et maioribus et solidis magis ossibus intus

fundatum, validis aptum per viscera nervis,

nec facile ex aestu nec frigore quod caperetur

nec novitate cibi nec labi corporis ulla.

multaque per caelum solis volventia lustra

volgivago vitam tractabant more ferarum.

nec robustus erat curvi moderator aratri

quisquam, nec scibat ferro molirier arva

nec nova defodere in terram virgulta neque altis

arboribus veteres decidere falcibus ramos.

quod sol atque imbres dederant, quod terra crearat

sponte sua, satis id placabat pectora donum.

glandiferas inter curabant corpora quercus

plerumque; et quae nunc hiberno tempore cernis

arbita puniceo fieri matura colore,

plurima tum tellus etiam maiora ferebat.

multaque praeterea novitas tum florida mundi

pabula dura tulit, miseris mortalibus ampla.

at sedare sitim fluvii fontesque vocabant,

ut nunc montibus e magnis decursus aquai

claricitat late sitientia saecla ferarum.

denique nota vagis silvestria templa tenebant

nympharum, quibus e scibant umore fluenta

lubrica proluvie larga lavere umida saxa,

umida saxa, super viridi stillantia musco,

et partim plano scatere atque erumpere campo.

necdum res igni scibant tractare neque uti

pellibus et spoliis corpus vestire ferarum,

sed nemora atque cavos montis silvasque colebant

et frutices inter condebant squalida membra

verbera ventorum vitare imbrisque coacti.

nec commune bonum poterant spectare neque ullis

moribus inter se scibant nec legibus uti.

quod cuique obtulerat praedae fortuna, ferebat

sponte sua sibi quisque valere et vivere doctus.

et Venus in silvis iungebat corpora amantum;

conciliabat enim vel mutua quamque cupido

vel violenta viri vis atque inpensa libido

vel pretium, glandes atque arbita vel pira lecta.

et manuum mira freti virtute pedumque

consectabantur silvestria saecla ferarum

missilibus saxis et magno pondere clavae.

multaque vincebant, vitabant pauca latebris;

saetigerisque pares subus silvestria membra

nuda dabant terrae nocturno tempore capti,

circum se foliis ac frondibus involventes.

nec plangore diem magno solemque per agros

quaerebant pavidi palantes noctis in umbris,

sed taciti respectabant somnoque sepulti,

dum rosea face sol inferret lumina caelo.

a parvis quod enim consuerant cernere semper

alterno tenebras et lucem tempore gigni,

non erat ut fieri posset mirarier umquam

nec diffidere, ne terras aeterna teneret

nox in perpetuum detracto lumine solis.

sed magis illud erat curae, quod saecla ferarum

infestam miseris faciebant saepe quietem.

eiectique domo fugiebant saxea tecta

spumigeri suis adventu validique leonis

atque intempesta cedebant nocte paventes

hospitibus saevis instrata cubilia fronde.

Nec nimio tum plus quam nunc mortalia saecla

dulcia linquebant lamentis lumina vitae.

unus enim tum quisque magis deprensus eorum

pabula viva feris praebebat, dentibus haustus,

et nemora ac montis gemitu silvasque replebat

viva videns vivo sepeliri viscera busto.

at quos effugium servarat corpore adeso,

posterius tremulas super ulcera tetra tenentes

palmas horriferis accibant vocibus Orcum,

donique eos vita privarant vermina saeva

expertis opis, ignaros quid volnera vellent.

at non multa virum sub signis milia ducta

una dies dabat exitio nec turbida ponti

aequora lidebant navis ad saxa virosque.

nam temere in cassum frustra mare saepe coortum

saevibat leviterque minas ponebat inanis,

nec poterat quemquam placidi pellacia ponti

subdola pellicere in fraudem ridentibus undis.

improba navigii ratio tum caeca iacebat.

tum penuria deinde cibi languentia leto

membra dabat, contra nunc rerum copia mersat.

illi inprudentes ipsi sibi saepe venenum

vergebant, nunc dant [aliis] sollertius ipsi.

Inde casas postquam ac pellis ignemque pararunt

et mulier coniuncta viro concessit in unum

* * *

cognita sunt, prolemque ex se videre creatam,

tum genus humanum primum mollescere coepit.

ignis enim curavit, ut alsia corpora frigus

non ita iam possent caeli sub tegmine ferre,

et Venus inminuit viris puerique parentum

blanditiis facile ingenium fregere superbum.

tunc et amicitiem coeperunt iungere aventes

finitimi inter se nec laedere nec violari,

et pueros commendarunt muliebreque saeclum,

vocibus et gestu cum balbe significarent

imbecillorum esse aequum misererier omnis.

nec tamen omnimodis poterat concordia gigni,

sed bona magnaque pars servabat foedera caste;

aut genus humanum iam tum foret omne peremptum

nec potuisset adhuc perducere saecla propago.

At varios linguae sonitus natura subegit

mittere et utilitas expressit nomina rerum,

non alia longe ratione atque ipsa videtur

protrahere ad gestum pueros infantia linguae,

cum facit ut digito quae sint praesentia monstrent.

sentit enim vim quisque suam quod possit abuti.

cornua nata prius vitulo quam frontibus extent,

illis iratus petit atque infestus inurget.

at catuli pantherarum scymnique leonum

unguibus ac pedibus iam tum morsuque repugnant,

vix etiam cum sunt dentes unguesque creati.

alituum porro genus alis omne videmus

fidere et a pennis tremulum petere auxiliatum.

proinde putare aliquem tum nomina distribuisse

rebus et inde homines didicisse vocabula prima,

desiperest. nam cur hic posset cuncta notare

vocibus et varios sonitus emittere linguae,

tempore eodem alii facere id non quisse putentur?

praeterea si non alii quoque vocibus usi

inter se fuerant, unde insita notities est

utilitatis et unde data est huic prima potestas,

quid vellet facere ut sciret animoque videret?

cogere item pluris unus victosque domare

non poterat, rerum ut perdiscere nomina vellent.

nec ratione docere ulla suadereque surdis,

quid sit opus facto, facilest; neque enim paterentur

nec ratione ulla sibi ferrent amplius auris

vocis inauditos sonitus obtundere frustra.

postremo quid in hac mirabile tantoperest re,

si genus humanum, cui vox et lingua vigeret,

pro vario sensu varia res voce notaret?

cum pecudes mutae, cum denique saecla ferarum

dissimilis soleant voces variasque ciere,

cum metus aut dolor est et cum iam gaudia gliscunt.

quippe [et]enim licet id rebus cognoscere apertis.

inritata canum cum primum magna Molossum

mollia ricta fremunt duros nudantia dentes,

longe alio sonitu rabies [re]stricta minatur,

et cum iam latrant et vocibus omnia complent;

at catulos blande cum lingua lambere temptant

aut ubi eos lactant, pedibus morsuque potentes

suspensis teneros imitantur dentibus haustus,

longe alio pacto gannitu vocis adulant,

et cum deserti baubantur in aedibus, aut cum

plorantis fugiunt summisso corpore plagas.

denique non hinnitus item differre videtur,

inter equas ubi equus florenti aetate iuvencus

pinnigeri saevit calcaribus ictus Amoris

et fremitum patulis sub naribus edit ad arma,

et cum sic alias concussis artibus hinnit?

postremo genus alituum variaeque volucres,

accipitres atque ossifragae mergique marinis

fluctibus in salso victum vitamque petentes,

longe alias alio iaciunt in tempore voces,

et quom de victu certant praedaque repugnant.

et partim mutant cum tempestatibus una

raucisonos cantus, cornicum ut saecla vetusta

corvorumque gregis ubi aquam dicuntur et imbris

poscere et inter dum ventos aurasque vocare.

ergo si varii sensus animalia cogunt,

muta tamen cum sint, varias emittere voces,

quanto mortalis magis aequumst tum potuisse

dissimilis alia atque alia res voce notare!

Illud in his rebus tacitus ne forte requiras,

fulmen detulit in terram mortalibus ignem

primitus, inde omnis flammarum diditur ardor;

multa videmus enim caelestibus insita flammis

fulgere, cum caeli donavit plaga vaporis.

et ramosa tamen cum ventis pulsa vacillans

aestuat in ramos incumbens arboris arbor,

exprimitur validis extritus viribus ignis,

emicat inter dum flammai fervidus ardor,

mutua dum inter se rami stirpesque teruntur.

quorum utrumque dedisse potest mortalibus ignem.

inde cibum quoquere ac flammae mollire vapore

sol docuit, quoniam mitescere multa videbant

verberibus radiorum atque aestu victa per agros.

Inque dies magis hi victum vitamque priorem

commutare novis monstrabant rebus et igni,

ingenio qui praestabant et corde vigebant.

condere coeperunt urbis arcemque locare

praesidium reges ipsi sibi perfugiumque,

et pecudes et agros divisere atque dedere

pro facie cuiusque et viribus ingenioque;

nam facies multum valuit viresque vigebant.

posterius res inventast aurumque repertum,

quod facile et validis et pulchris dempsit honorem;

divitioris enim sectam plerumque secuntur

quam lubet et fortes et pulchro corpore creti.

quod siquis vera vitam ratione gubernet,

divitiae grandes homini sunt vivere parce

aequo animo; neque enim est umquam penuria parvi.

at claros homines voluerunt se atque potentes,

ut fundamento stabili fortuna maneret

et placidam possent opulenti degere vitam,

ne quiquam, quoniam ad summum succedere honorem

certantes iter infestum fecere viai,

et tamen e summo, quasi fulmen, deicit ictos

invidia inter dum contemptim in Tartara taetra;

invidia quoniam ceu fulmine summa vaporant

plerumque et quae sunt aliis magis edita cumque;

ut satius multo iam sit parere quietum

quam regere imperio res velle et regna tenere.

proinde sine in cassum defessi sanguine sudent,

angustum per iter luctantes ambitionis;

quandoquidem sapiunt alieno ex ore petuntque

res ex auditis potius quam sensibus ipsis,

nec magis id nunc est neque erit mox quam fuit ante.

Ergo regibus occisis subversa iacebat

pristina maiestas soliorum et sceptra superba,

et capitis summi praeclarum insigne cruentum

sub pedibus vulgi magnum lugebat honorem;

nam cupide conculcatur nimis ante metutum.