De rerum natura (De la nature) (page 18)

res itaque ad summam faecem turbasque redibat,

imperium sibi cum ac summatum quisque petebat.

inde magistratum partim docuere creare

iuraque constituere, ut vellent legibus uti.

nam genus humanum, defessum vi colere aevom,

ex inimicitiis languebat; quo magis ipsum

sponte sua cecidit sub leges artaque iura.

acrius ex ira quod enim se quisque parabat

ulcisci quam nunc concessumst legibus aequis,

hanc ob rem est homines pertaesum vi colere aevom.

inde metus maculat poenarum praemia vitae.

circumretit enim vis atque iniuria quemque

atque unde exortast, ad eum plerumque revertit,

nec facilest placidam ac pacatam degere vitam

qui violat factis communia foedera pacis.

etsi fallit enim divom genus humanumque,

perpetuo tamen id fore clam diffidere debet;

quippe ubi se multi per somnia saepe loquentes

aut morbo delirantes protraxe ferantur

et celata [mala] in medium et peccata dedisse.

Nunc quae causa deum per magnas numina gentis

pervulgarit et ararum compleverit urbis

suscipiendaque curarit sollemnia sacra,

quae nunc in magnis florent sacra rebus locisque,

unde etiam nunc est mortalibus insitus horror,

qui delubra deum nova toto suscitat orbi

terrarum et festis cogit celebrare diebus,

non ita difficilest rationem reddere verbis.

quippe etenim iam tum divom mortalia saecla

egregias animo facies vigilante videbant

et magis in somnis mirando corporis auctu.

his igitur sensum tribuebant propterea quod

membra movere videbantur vocesque superbas

mittere pro facie praeclara et viribus amplis.

aeternamque dabant vitam, quia semper eorum

subpeditabatur facies et forma manebat,

et tamen omnino quod tantis viribus auctos

non temere ulla vi convinci posse putabant.

fortunisque ideo longe praestare putabant,

quod mortis timor haut quemquam vexaret eorum,

et simul in somnis quia multa et mira videbant

efficere et nullum capere ipsos inde laborem.

praeterea caeli rationes ordine certo

et varia annorum cernebant tempora verti

nec poterant quibus id fieret cognoscere causis.

ergo perfugium sibi habebant omnia divis

tradere et illorum nutu facere omnia flecti.

in caeloque deum sedes et templa locarunt,

per caelum volvi quia nox et luna videtur,

luna dies et nox et noctis signa severa

noctivagaeque faces caeli flammaeque volantes,

nubila sol imbres nix venti fulmina grando

et rapidi fremitus et murmura magna minarum.

O genus infelix humanum, talia divis

cum tribuit facta atque iras adiunxit acerbas!

quantos tum gemitus ipsi sibi, quantaque nobis

volnera, quas lacrimas peperere minoribus nostris!

nec pietas ullast velatum saepe videri

vertier ad lapidem atque omnis accedere ad aras

nec procumbere humi prostratum et pandere palmas

ante deum delubra nec aras sanguine multo

spargere quadrupedum nec votis nectere vota,

sed mage pacata posse omnia mente tueri.

nam cum suspicimus magni caelestia mundi

templa super stellisque micantibus aethera fixum,

et venit in mentem solis lunaeque viarum,

tunc aliis oppressa malis in pectora cura

illa quoque expergefactum caput erigere infit,

ne quae forte deum nobis inmensa potestas

sit, vario motu quae candida sidera verset;

temptat enim dubiam mentem rationis egestas,

ecquae nam fuerit mundi genitalis origo,

et simul ecquae sit finis, quoad moenia mundi

et taciti motus hunc possint ferre laborem,

an divinitus aeterna donata salute

perpetuo possint aevi labentia tractu

inmensi validas aevi contemnere viris.

praeterea cui non animus formidine divum

contrahitur, cui non correpunt membra pavore,

fulminis horribili cum plaga torrida tellus

contremit et magnum percurrunt murmura caelum?

non populi gentesque tremunt, regesque superbi

corripiunt divum percussi membra timore,

ne quod ob admissum foede dictumve superbe

poenarum grave sit solvendi tempus adauctum?

summa etiam cum vis violenti per mare venti

induperatorem classis super aequora verrit

cum validis pariter legionibus atque elephantis,

non divom pacem votis adit ac prece quaesit

ventorum pavidus paces animasque secundas?

ne quiquam, quoniam violento turbine saepe

correptus nihilo fertur minus ad vada leti.

usque adeo res humanas vis abdita quaedam

opterit et pulchros fascis saevasque secures

proculcare ac ludibrio sibi habere videtur.

denique sub pedibus tellus cum tota vacillat

concussaeque cadunt urbes dubiaeque minantur,

quid mirum si se temnunt mortalia saecla

atque potestatis magnas mirasque relinquunt

in rebus viris divum, quae cuncta gubernent?

Quod super est, ae[s at]que aurum ferrumque repertumst

et simul argenti pondus plumbique potestas,

ignis ubi ingentis silvas ardore cremarat

montibus in magnis, seu caelo fulmine misso,

sive quod inter se bellum silvestre gerentes

hostibus intulerant ignem formidinis ergo,

sive quod inducti terrae bonitate volebant

pandere agros pinguis et pascua reddere rura,

sive feras interficere et ditescere praeda;

nam fovea atque igni prius est venarier ortum

quam saepire plagis saltum canibusque ciere.

quicquid id est, qua cumque e causa flammeus ardor

horribili sonitu silvas exederat altis

a radicibus et terram percoxerat igni,

manabat venis ferventibus in loca terrae

concava conveniens argenti rivus et auri,

aeris item et plumbi. quae cum concreta videbant

posterius claro in terra splendere colore,

tollebant nitido capti levique lepore,

et simili formata videbant esse figura

atque lacunarum fuerant vestigia cuique.

tum penetrabat eos posse haec liquefacta calore

quamlibet in formam et faciem decurrere rerum,

et prorsum quamvis in acuta ac tenvia posse

mucronum duci fastigia procudendo,

ut sibi tela parent silvasque ut caedere possint

materiemque dolare et levia radere tigna

et terebrare etiam ac pertundere perque forare.

nec minus argento facere haec auroque parabant

quam validi primum violentis viribus aeris,

ne quiquam, quoniam cedebat victa potestas

nec poterant pariter durum sufferre laborem.

nam fuit in pretio magis aes aurumque iacebat

propter inutilitatem hebeti mucrone retusum;

nunc iacet aes, aurum in summum successit honorem.

sic volvenda aetas commutat tempora rerum.

quod fuit in pretio, fit nullo denique honore;

porro aliud succedit et [e] contemptibus exit

inque dies magis adpetitur floretque repertum

laudibus et miro est mortalis inter honore.

Nunc tibi quo pacto ferri natura reperta

sit facilest ipsi per te cognoscere, Memmi.

arma antiqua manus ungues dentesque fuerunt

et lapides et item silvarum fragmina rami

et flamma atque ignes, post quam sunt cognita primum.

posterius ferri vis est aerisque reperta.

et prior aeris erat quam ferri cognitus usus,

quo facilis magis est natura et copia maior.

aere solum terrae tractabant, aereque belli

miscebant fluctus et vulnera vasta serebant

et pecus atque agros adimebant; nam facile ollis

omnia cedebant armatis nuda et inerma.

inde minutatim processit ferreus ensis

versaque in obprobrium species est falcis ahenae,

et ferro coepere solum proscindere terrae

exaequataque sunt creperi certamina belli.

et prius est armatum in equi conscendere costas

et moderarier hunc frenis dextraque vigere

quam biiugo curru belli temptare pericla.

et biiugo prius est quam bis coniungere binos

et quam falciferos armatum escendere currus.

inde boves Lucas turrito corpore, tetras,

anguimanus, belli docuerunt volnera Poeni

sufferre et magnas Martis turbare catervas.

sic alid ex alio peperit discordia tristis,

horribile humanis quod gentibus esset in armis,

inque dies belli terroribus addidit augmen.

Temptarunt etiam tauros in moenere belli

expertique sues saevos sunt mittere in hostis.

et validos partim prae se misere leones

cum doctoribus armatis saevisque magistris,

qui moderarier his possent vinclisque tenere,

ne quiquam, quoniam permixta caede calentes

turbabant saevi nullo discrimine turmas,

terrificas capitum quatientis undique cristas,

nec poterant equites fremitu perterrita equorum

pectora mulcere et frenis convertere in hostis.

inritata leae iaciebant corpora saltu

undique et adversum venientibus ora patebant

et nec opinantis a tergo deripiebant

deplexaeque dabant in terram volnere victos,

morsibus adfixae validis atque unguibus uncis.

iactabantque suos tauri pedibusque terebant

et latera ac ventres hauribant supter equorum

cornibus et terram minitanti mente ruebant.

et validis socios caedebant dentibus apri

tela infracta suo tinguentes sanguine saevi

[in se fracta suo tinguentes sanguine tela,]

permixtasque dabant equitum peditumque ruinas.

nam transversa feros exibant dentis adactus

iumenta aut pedibus ventos erecta petebant,

ne quiquam, quoniam ab nervis succisa videres

concidere atque gravi terram consternere casu.

si quos ante domi domitos satis esse putabant,

effervescere cernebant in rebus agundis

volneribus clamore fuga terrore tumultu,

nec poterant ullam partem redducere eorum;

diffugiebat enim varium genus omne ferarum,

ut nunc saepe boves Lucae ferro male mactae

diffugiunt, fera facta suis cum multa dedere.

Sed facere id non tam vincendi spe voluerunt;

quam dare quod gemerent hostes, ipsique perire,

qui numero diffidebant armisque vacabant,

si fuit ut facerent. sed vix adducor ut ante

non quierint animo praesentire atque videre,

quam commune malum fieret foedumque, futurum.

et magis id possis factum contendere in omni

in variis mundis varia ratione creatis,

quam certo atque uno terrarum quolibet orbi.

Nexilis ante fuit vestis quam textile tegmen.

textile post ferrumst, quia ferro tela paratur,

nec ratione alia possunt tam levia gigni

insilia ac fusi, radii, scapique sonantes.

et facere ante viros lanam natura coëgit

quam muliebre genus; nam longe praestat in arte

et sollertius est multo genus omne virile;

agricolae donec vitio vertere severi,

ut muliebribus id manibus concedere vellent

atque ipsi pariter durum sufferre laborem

atque opere in duro durarent membra manusque.

At specimen sationis et insitionis origo

ipsa fuit rerum primum natura creatrix,

arboribus quoniam bacae glandesque caducae

tempestiva dabant pullorum examina supter;

unde etiam libitumst stirpis committere ramis

et nova defodere in terram virgulta per agros.

inde aliam atque aliam culturam dulcis agelli

temptabant fructusque feros mansuescere terra

cernebant indulgendo blandeque colendo.

inque dies magis in montem succedere silvas

cogebant infraque locum concedere cultis,

prata lacus rivos segetes vinetaque laeta

collibus et campis ut haberent, atque olearum

caerula distinguens inter plaga currere posset

per tumulos et convallis camposque profusa;

ut nunc esse vides vario distincta lepore

omnia, quae pomis intersita dulcibus ornant

arbustisque tenent felicibus opsita circum.

At liquidas avium voces imitarier ore

ante fuit multo quam levia carmina cantu

concelebrare homines possent aurisque iuvare.

et zephyri cava per calamorum sibila primum

agrestis docuere cavas inflare cicutas.

inde minutatim dulcis didicere querellas,

tibia quas fundit digitis pulsata canentum,

avia per nemora ac silvas saltusque reperta,

per loca pastorum deserta atque otia dia.

[sic unum quicquid paulatim protrahit aetas

in medium ratioque in luminis eruit oras.]

haec animos ollis mulcebant atque iuvabant

cum satiate cibi; nam tum sunt omnia cordi.

saepe itaque inter se prostrati in gramine molli

propter aquae rivom sub ramis arboris altae.

non magnis opibus iucunde corpora habebant,

praesertim cum tempestas ridebat et anni

tempora pingebant viridantis floribus herbas.

tum ioca, tum sermo, tum dulces esse cachinni

consuerant; agrestis enim tum musa vigebat.

tum caput atque umeros plexis redimire coronis

floribus et foliis lascivia laeta movebat,

atque extra numerum procedere membra moventes

duriter et duro terram pede pellere matrem;

unde oriebantur risus dulcesque cachinni,

omnia quod nova tum magis haec et mira vigebant.

et vigilantibus hinc aderant solacia somno

ducere multimodis voces et flectere cantus

et supera calamos unco percurrere labro;

unde etiam vigiles nunc haec accepta tuentur.

et numerum servare genus didicere, neque hilo

maiore interea capiunt dulcedine fructum

quam silvestre genus capiebat terrigenarum.

nam quod adest praesto, nisi quid cognovimus ante

suavius, in primis placet et pollere videtur,

posteriorque fere melior res illa reperta

perdit et immutat sensus ad pristina quaeque.

sic odium coepit glandis, sic illa relicta

strata cubilia sunt herbis et frondibus aucta.

pellis item cecidit vestis contempta ferina;

quam reor invidia tali tunc esse repertam,

ut letum insidiis qui gessit primus obiret,

et tamen inter eos distractam sanguine multo

disperiise neque in fructum convertere quisse.

tunc igitur pelles, nunc aurum et purpura curis

exercent hominum vitam belloque fatigant;

quo magis in nobis, ut opinor, culpa resedit.

frigus enim nudos sine pellibus excruciabat

terrigenas; at nos nil laedit veste carere

purpurea atque auro signisque ingentibus apta,

dum plebeia tamen sit, quae defendere possit.

Ergo hominum genus in cassum frustraque laborat

semper et [in] curis consumit inanibus aevom,

ni mirum quia non cognovit quae sit habendi

finis et omnino quoad crescat vera voluptas;

idque minutatim vitam provexit in altum

et belli magnos commovit funditus aestus.

at vigiles mundi magnum versatile templum

sol et luna suo lustrantes lumine circum

perdocuere homines annorum tempora verti

et certa ratione geri rem atque ordine certo.

Iam validis saepti degebant turribus aevom,

et divisa colebatur discretaque tellus,

tum mare velivolis florebat navibus ponti,

auxilia ac socios iam pacto foedere habebant,

carminibus cum res gestas coepere poëtae

tradere; nec multo prius sunt elementa reperta.

propterea quid sit prius actum respicere aetas

nostra nequit, nisi qua ratio vestigia monstrat.

Navigia atque agri culturas moenia leges

arma vias vestes [et] cetera de genere horum,

praemia, delicias quoque vitae funditus omnis,

carmina, picturas et daedala signa polita

usus et impigrae simul experientia mentis

paulatim docuit pedetemptim progredientis.

sic unum quicquid paulatim protrahit aetas

in medium ratioque in luminis erigit oras;

namque alid ex alio clarescere corde videbant,

artibus ad summum donec venere cacumen.

Lucretius The Latin Library The Classics Page

Lucretius: De Rerum Natura VI

TITI LVCRETI CARI DE RERVM NATVRA LIBER SEXTVS

Primae frugiparos fetus mortalibus aegris

dididerunt quondam praeclaro nomine Athenae

et recreaverunt vitam legesque rogarunt

et primae dederunt solacia dulcia vitae,

cum genuere virum tali cum corde repertum,

omnia veridico qui quondam ex ore profudit;

cuius et extincti propter divina reperta

divolgata vetus iam ad caelum gloria fertur.

nam cum vidit hic ad victum quae flagitat usus

omnia iam ferme mortalibus esse parata

et, pro quam possent, vitam consistere tutam,

divitiis homines et honore et laude potentis

affluere atque bona gnatorum excellere fama,

nec minus esse domi cuiquam tamen anxia cordi,

atque animi ingratis vitam vexare sine ulla

pausa atque infestis cogi saevire querellis,

intellegit ibi vitium vas efficere ipsum

omniaque illius vitio corrumpier intus,

quae conlata foris et commoda cumque venirent;

partim quod fluxum pertusumque esse videbat,

ut nulla posset ratione explerier umquam,

partim quod taetro quasi conspurcare sapore

omnia cernebat, quae cumque receperat, intus.

veridicis igitur purgavit pectora dictis

et finem statuit cuppedinis atque timoris

exposuitque bonum summum, quo tendimus omnes,

quid foret, atque viam monstravit, tramite parvo

qua possemus ad id recto contendere cursu,

quidve mali foret in rebus mortalibus passim,

quod fieret naturali varieque volaret

seu casu seu vi, quod sic natura parasset,

et quibus e portis occurri cuique deceret,

et genus humanum frustra plerumque probavit