De rerum natura (De la nature) (page 19)

volvere curarum tristis in pectore fluctus.

nam vel uti pueri trepidant atque omnia caecis

in tenebris metuunt, sic nos in luce timemus

inter dum, nihilo quae sunt metuenda magis quam

quae pueri in tenebris pavitant finguntque futura.

hunc igitur terrorem animi tenebrasque necessest

non radii solis nec lucida tela diei

discutiant, sed naturae species ratioque.

quo magis inceptum pergam pertexere dictis.

Et quoniam docui mundi mortalia templa

esse [et] nativo consistere corpore caelum,

et quae cumque in eo fiunt fierique necessest

pleraque dissolui, qui restant percipe porro,

quandoquidem semel insignem conscendere currum

* * *

tu mihi supremae praescripta ad candida callis

currenti spatium praemonstra, callida musa

Calliope, requies hominum divomque voluptas,

te duce ut insigni capiam cum laude coronam.

* * *

ventorum existant, placentur [ut] omnia rursum

* * *

quae fuerint, sint placato conversa furore.

cetera quae fieri in terris caeloque tuentur

mortales, pavidis cum pendent mentibus saepe

et faciunt animos humilis formidine divom

depressosque premunt ad terram propterea quod

ignorantia causarum conferre deorum

cogit ad imperium res et concedere regnum.

[quorum operum causas nulla ratione videre

possunt ac fieri divino numine rentur.]

nam bene qui didicere deos securum agere aevom,

si tamen interea mirantur qua ratione

quaeque geri possint, praesertim rebus in illis

quae supera caput aetheriis cernuntur in oris,

rursus in antiquas referuntur religionis

et dominos acris adsciscunt, omnia posse

quos miseri credunt, ignari quid queat esse,

quid nequeat, finita potestas denique cuique

qua nam sit ratione atque alte terminus haerens;

quo magis errantes caeca ratione feruntur.

quae nisi respuis ex animo longeque remittis

dis indigna putare alienaque pacis eorum,

delibata deum per te tibi numina sancta

saepe oberunt; non quo violari summa deum vis

possit, ut ex ira poenas petere inbibat acris,

sed quia tute tibi placida cum pace quietos

constitues magnos irarum volvere fluctus,

nec delubra deum placido cum pectore adibis,

nec de corpore quae sancto simulacra feruntur

in mentes hominum divinae nuntia formae,

suscipere haec animi tranquilla pace valebis.

inde videre licet qualis iam vita sequatur.

quam quidem ut a nobis ratio verissima longe

reiciat, quamquam sunt a me multa profecta,

multa tamen restant et sunt ornanda politis

versibus; est ratio caelisque tenenda,

sunt tempestates et fulmina clara canenda,

quid faciant et qua de causa cumque ferantur;

ne trepides caeli divisis partibus amens,

unde volans ignis pervenerit aut in utram se

verterit hinc partim, quo pacto per loca saepta

insinuarit, et hinc dominatus ut extulerit se.

[quorum operum causas nulla ratione videre

possunt ac fieri divino numine rentur.]

Principio tonitru quatiuntur caerula caeli

propterea quia concurrunt sublime volantes

aetheriae nubes contra pugnantibus ventis.

nec fit enim sonitus caeli de parte serena,

verum ubi cumque magis denso sunt agmine nubes,

tam magis hinc magno fremitus fit murmure saepe.

praeterea neque tam condenso corpore nubes

esse queunt quam sunt lapides ac ligna, neque autem

tam tenues quam sunt nebulae fumique volantes;

nam cadere aut bruto deberent pondere pressae

ut lapides, aut ut fumus constare nequirent

nec cohibere nives gelidas et grandinis imbris.

Dant etiam sonitum patuli super aequora mundi,

carbasus ut quondam magnis intenta theatris

dat crepitum malos inter iactata trabesque,

inter dum perscissa furit petulantibus auris

et fragilis [sonitus] chartarum commeditatur;

id quoque enim genus in tonitru cognoscere possis,

aut ubi suspensam vestem chartasque volantis

verberibus venti versant planguntque per auras.

fit quoque enim inter dum [ut] non tam concurrere nubes

frontibus adversis possint quam de latere ire

diverso motu radentes corpora tractim,

aridus unde auris terget sonus ille diuque

ducitur, exierunt donec regionibus artis.

Hoc etiam pacto tonitru concussa videntur

omnia saepe gravi tremere et divolsa repente

maxima dissiluisse capacis moenia mundi,

cum subito validi venti conlecta procella

nubibus intorsit sese conclusaque ibidem

turbine versanti magis ac magis undique nubem

cogit uti fiat spisso cava corpore circum,

post ubi conminuit vis eius et impetus acer,

tum perterricrepo sonitu dat scissa fragorem.

nec mirum, cum plena animae vensicula parva

saepe haud dat parvum sonitum displosa repente.

Est etiam ratio, cum venti nubila perflant,

ut sonitus faciant; etenim ramosa videmus

nubila saepe modis multis atque aspera ferri;

scilicet ut, crebram silvam cum flamina cauri

perflant, dant sonitum frondes ramique fragorem.

Fit quoque ut inter dum validi vis incita venti

perscindat nubem perfringens impete recto;

nam quid possit ibi flatus manifesta docet res,

hic, ubi lenior est, in terra cum tamen alta

arbusta evolvens radicibus haurit ab imis.

sunt etiam fluctus per nubila, qui quasi murmur

dant in frangendo graviter; quod item fit in altis

fluminibus magnoque mari, cum frangitur aestus.

Fit quoque, ubi e nubi in nubem vis incidit ardens

fulminis; haec multo si forte umore recepit

ignem, continuo magno clamore trucidat;

ut calidis candens ferrum e fornacibus olim

stridit, ubi in gelidum propter demersimus imbrem.

Aridior porro si nubes accipit ignem,

uritur ingenti sonitu succensa repente,

lauricomos ut si per montis flamma vagetur

turbine ventorum comburens impete magno;

nec res ulla magis quam Phoebi Delphica laurus

terribili sonitu flamma crepitante crematur.

Denique saepe geli multus fragor atque ruina

grandinis in magnis sonitum dat nubibus alte;

ventus enim cum confercit, franguntur in artum

concreti montes nimborum et grandine mixti.

Fulgit item, nubes ignis cum semina multa

excussere suo concursu, ceu lapidem si

percutiat lapis aut ferrum; nam tum quoque lumen

exilit et claras scintillas dissipat ignis.

sed tonitrum fit uti post auribus accipiamus,

fulgere quam cernant oculi, quia semper ad auris

tardius adveniunt quam visum quae moveant res.

id licet hinc etiam cognoscere: caedere si quem

ancipiti videas ferro procul arboris auctum,

ante fit ut cernas ictum quam plaga per auris

det sonitum; sic fulgorem quoque cernimus ante

quam tonitrum accipimus, pariter qui mittitur igni

e simili causa, concursu natus eodem.

Hoc etiam pacto volucri loca lumine tingunt

nubes et tremulo tempestas impete fulgit.

ventus ubi invasit nubem et versatus ibidem

fecit ut ante cavam docui spissescere nubem,

mobilitate sua fervescit; ut omnia motu

percalefacta vides ardescere, plumbea vero

glans etiam longo cursu volvenda liquescit.

ergo fervidus hic nubem cum perscidit atram,

dissipat ardoris quasi per vim expressa repente

semina, quae faciunt nictantia fulgura flammae;

inde sonus sequitur, qui tardius adlicit auris

quam quae perveniunt oculorum ad lumina nostra.

scilicet hoc densis fit nubibus et simul alte

extructis aliis alias super impete miro.

ne tibi sit frudi quod nos inferne videmus

quam sint lata magis quam sursum extructa quid extent.

contemplator enim, cum montibus adsimulata

nubila portabunt venti transversa per auras,

aut ubi per magnos montis cumulata videbis

insuper esse aliis alia atque urguere superna

in statione locata sepultis undique ventis;

tum poteris magnas moles cognoscere eorum

speluncasque vel ut saxis pendentibus structas

cernere, quas venti cum tempestate coorta

conplerunt, magno indignantur murmure clausi

nubibus in caveisque ferarum more minantur,

nunc hinc nunc illinc fremitus per nubila mittunt,

quaerentesque viam circum versantur et ignis

semina convolvunt [e] nubibus atque ita cogunt

multa rotantque cavis flammam fornacibus intus,

donec divolsa fulserunt nube corusci.

Hac etiam fit uti de causa mobilis ille

devolet in terram liquidi color aureus ignis,

semina quod nubes ipsas permulta necessust

ignis habere; etenim cum sunt umore sine ullo,

flammeus [est] plerumque colos et splendidus ollis.

quippe etenim solis de lumine multa necessest

concipere, ut merito rubeant ignesque profundant.

hasce igitur cum ventus agens contrusit in unum

compressitque locum cogens, expressa profundunt

semina, quae faciunt flammae fulgere colores.

Fulgit item, cum rarescunt quoque nubila caeli;

nam cum ventus eas leviter diducit euntis

dissoluitque, cadant ingratius illa necessest

semina quae faciunt fulgorem. tum sine taetro

terrore atque sonis fulgit nulloque tumultu.

Quod superest, [quali] natura praedita constent

fulmina, declarant ictus et inusta vaporis

signa notaeque gravis halantis sulpuris auras;

ignis enim sunt haec non venti signa neque imbris.

praeterea saepe accendunt quoque tecta domorum

et celeri flamma dominantur in aedibus ipsis.

hunc tibi subtilem cum primis ignibus ignem

constituit natura minutis mobilibusque

corporibus, cui nil omnino obsistere possit.

transit enim validum fulmen per saepta domorum

clamor ut ac voces, transit per saxa, per aera

et liquidum puncto facit aes in tempore et aurum.

curat item vasis integris vina repente

diffugiant, quia ni mirum facile omnia circum

conlaxat rareque facit lateramina vasis

adveniens calor eius et insinuatus in ipsum

mobiliter soluens differt primordia vini.

quod solis vapor aetatem non posse videtur

efficere usque adeo pollens fervore corusco.

tanto mobilior vis et dominantior haec est.

Nunc ea quo pacto gignantur et impete tanto

fiant ut possint ictu discludere turris,

disturbare domos, avellere tigna trabesque

et monimenta virum commoliri atque ciere,

exanimare homines, pecudes prosternere passim,

cetera de genere hoc qua vi facere omnia possint,

expediam neque [te] in promissis plura morabor.

Fulmina gignier e crassis alteque putandumst

nubibus extructis; nam caelo nulla sereno

nec leviter densis mittuntur nubibus umquam.

nam dubio procul hoc fieri manifesta docet res;

quod tunc per totum concrescunt aeëra nubes,

undique uti tenebras omnis Acherunta reamur

liquisse et magnas caeli complesse cavernas,

æusque adeo tetra nimborum nocte coorta

inpendent atrae formidinis ora superne,æ

cum commoliri tempestas fulmina coeptat.

praeterea persaepe niger quoque per mare nimbus,

ut picis e caelo demissum flumen, in undas

sic cadit effertus tenebris procul et trahit atram

fulminibus gravidam tempestatem atque procellis,

ignibus ac ventis cum primis ipse repletus,

in terra quoque ut horrescant ac tecta requirant.

sic igitur supera nostrum caput esse putandumst

tempestatem altam; neque enim caligine tanta

obruerent terras, nisi inaedificata superne

multa forent multis exempto nubila sole;

nec tanto possent venientes opprimere imbri,

flumina abundare ut facerent camposque natare,

si non extructis foret alte nubibus aether.

hic igitur ventis atque ignibus omnia plena

sunt; ideo passim fremitus et fulgura fiunt.

quippe etenim supra docui permulta vaporis

semina habere cavas nubes et multa necessest

concipere ex solis radiis ardoreque eorum.

hoc ubi ventus eas idem qui cogit in unum

forte locum quemvis, expressit multa vaporis

semina seque simul cum eo commiscuit igni,

insinuatus ibi vortex versatur in arto

et calidis acuit fulmen fornacibus intus;

nam duplici ratione accenditur: ipse sua cum

mobilitate calescit et e contagibus ignis.

inde ubi percaluit venti vis [et] gravis ignis

impetus incessit, maturum tum quasi fulmen

perscindit subito nubem ferturque coruscis

omnia luminibus lustrans loca percitus ardor.

quem gravis insequitur sonitus, displosa repente

opprimere ut caeli videantur templa superne.

inde tremor terras graviter pertemptat et altum

murmura percurrunt caelum; nam tota fere tum

tempestas concussa tremit fremitusque moventur.

quo de concussu sequitur gravis imber et uber,

omnis uti videatur in imbrem vertier aether

atque ita praecipitans ad diluviem revocare;

tantus discidio nubis ventique procella

mittitur, ardenti sonitus cum provolat ictu.

Est etiam cum vis extrinsecus incita venti

incidit in validam maturo culmine nubem;

quam cum perscidit, extemplo cadit igneus ille

vertex, quem patrio vocitamus nomine fulmen.

hoc fit idem in partis alias, quo cumque tulit vis.

Fit quoque ut inter dum venti vis missa sine igni

igniscat tamen in spatio longoque meatu,

dum venit amittens in cursu corpora quaedam

grandia, quae nequeunt pariter penetrare per auras,

atque alia ex ipso conradens aeëre portat

parvola, quae faciunt ignem commixta volando;

non alia longe ratione ac plumbea saepe

fervida fit glans in cursu, cum multa rigoris

corpora dimittens ignem concepit in auris.

Fit quoque ut ipsius plagae vis excitet ignem,

frigida cum venti pepulit vis missa sine igni,

ni mirum quia, cum vehementi perculit ictu,

confluere ex ipso possunt elementa vaporis

et simul ex illa quae tum res excipit ictum;

ut, lapidem ferro cum caedimus, evolat ignis,

nec, quod frigida vis ferrist, hoc setius illi

semina concurrunt calidi fulgoris ad ictum.

sic igitur quoque res accendi fulmine debet,

opportuna fuit si forte et idonea flammis.

nec temere omnino plane vis frigida venti

esse potest, ea quae tanta vi missa supernest,

quin, prius in cursu si non accenditur igni,

at tepefacta tamen veniat commixta calore.

Mobilitas autem fit fulminis et gravis ictus

et celeri ferme percurrunt fulmina lapsu,

nubibus ipsa quod omnino prius incita se vis

colligit et magnum conamen sumit eundi,

inde ubi non potuit nubes capere inpetis auctum,

exprimitur vis atque ideo volat impete miro,

ut validis quae de tormentis missa feruntur.

Adde quod e parvis et levibus est elementis,

nec facilest tali naturae obsistere quicquam;

inter enim fugit ac penetrat per rara viarum,

non igitur multis offensibus in remorando

haesitat, hanc ob rem celeri volat impete labens.

Deinde, quod omnino natura pondera deorsum

omnia nituntur, cum plagast addita vero,

mobilitas duplicatur et impetus ille gravescit,

ut vehementius et citius quae cumque morantur

obvia discutiat plagis itinerque sequatur.

Denique quod longo venit impete, sumere debet

mobilitatem etiam atque etiam, quae crescit eundo

et validas auget viris et roborat ictum;

nam facit ut quae sint illius semina cumque

e regione locum quasi in unum cuncta ferantur,

omnia coniciens in eum volventia cursum.

Forsitan ex ipso veniens trahat aeëre quaedam

corpora, quae plagis incendunt mobilitatem.

incolumisque venit per res atque integra transit

multa, foraminibus liquidus quia transviat ignis.

multaque perfringit, cum corpora fulminis ipsa

corporibus rerum inciderunt, qua texta tenentur.

dissoluit porro facile aes aurumque repente

conferve facit, e parvis quia facta minute

corporibus vis est et levibus ex elementis,

quae facile insinuantur et insinuata repente

dissoluont nodos omnis et vincla relaxant.

Autumnoque magis stellis fulgentibus alta

concutitur caeli domus undique totaque tellus,

et cum tempora se veris florentia pandunt.

frigore enim desunt ignes ventique calore

deficiunt neque sunt tam denso corpore nubes.

interutrasque igitur cum caeli tempora constant,

tum variae causae concurrunt fulminis omnes.

nam fretus ipse anni permiscet frigus [ad] aestum.

quorum utrumque opus est fabricanda ad fulmina nubi,

ut discordia [sit] rerum magnoque tumultu

ignibus et ventis furibundus fluctuet aeër.

ut discordia [sit] rerum magnoque tumultu

ignibus et ventis furibundus fluctuet aeër.

prima caloris enim pars est postrema rigoris;

tempus id est vernum; quare pugnare necessest

dissimilis [res] inter se turbareque mixtas.

et calor extremus primo cum frigore mixtus

volvitur, autumni quod fertur nomine tempus,