De rerum natura (De la nature) (page 20)

hic quoque confligunt hiemes aestatibus acres.

propterea [freta] sunt haec anni nominitanda,

nec mirumst, in eo si tempore plurima fiunt

fulmina tempestasque cietur turbida caelo,

ancipiti quoniam bello turbatur utrimque,

hinc flammis, illinc ventis umoreque mixto.

Hoc est igniferi naturam fulminis ipsam

perspicere et qua vi faciat rem quamque videre,

non Tyrrhena retro volventem carmina frustra

indicia occultae divum perquirere mentis,

unde volans ignis pervenerit aut in utram se

verterit hinc partim, quo pacto per loca saepta

insinuarit, et hinc dominatus ut extulerit se,

quidve nocere queat de caelo fulminis ictus.

quod si Iuppiter atque alii fulgentia divi

terrifico quatiunt sonitu caelestia templa

et iaciunt ignem quo cuiquest cumque voluntas,

cur quibus incautum scelus aversabile cumquest

non faciunt icti flammas ut fulguris halent

pectore perfixo, documen mortalibus acre,

et potius nulla sibi turpi conscius in re

volvitur in flammis innoxius inque peditur

turbine caelesti subito correptus et igni?

cur etiam loca sola petunt frustraque laborant?

an tum bracchia consuescunt firmantque lacertos?

in terraque patris cur telum perpetiuntur

optundi? cur ipse sinit neque parcit in hostis?

denique cur numquam caelo iacit undique puro

Iuppiter in terras fulmen sonitusque profundit?

an simul ac nubes successere, ipse in eas tum

descendit, prope ut hinc teli determinet ictus?

in mare qua porro mittit ratione? quid undas

arguit et liquidam molem camposque natantis?

praeterea si vult caveamus fulminis ictum,

cur dubitat facere ut possimus cernere missum?

si nec opinantis autem volt opprimere igni,

cur tonat ex illa parte, ut vitare queamus,

cur tenebras ante et fremitus et murmura concit?

et simul in multas partis qui credere possis

mittere? an hoc ausis numquam contendere factum,

ut fierent ictus uno sub tempore plures?

at saepest numero factum fierique necessest,

ut pluere in multis regionibus et cadere imbris,

fulmina sic uno fieri sub tempore multa.

postremo cur sancta deum delubra suasque

discutit infesto praeclaras fulmine sedes

et bene facta deum frangit simulacra suisque

demit imaginibus violento volnere honorem?

altaque cur plerumque petit loca plurimaque eius

montibus in summis vestigia cernimus ignis?

Quod super est, facilest ex his cognoscere rebus,

presteras Graii quos ab re nominitarunt,

in mare qua missi veniant ratione superne.

nam fit ut inter dum tam quam demissa columna

in mare de caelo descendat, quam freta circum

fervescunt graviter spirantibus incita flabris,

et quae cumque in eo tum sint deprensa tumultu

navigia in summum veniant vexata periclum.

hoc fit ubi inter dum non quit vis incita venti

rumpere quam coepit nubem, sed deprimit, ut sit

in mare de caelo tam quam demissa columna,

paulatim, quasi quid pugno bracchique superne

coniectu trudatur et extendatur in undas;

quam cum discidit, hinc prorumpitur in mare venti

vis et fervorem mirum concinnat in undis;

versabundus enim turbo descendit et illam

deducit pariter lento cum corpore nubem;

quam simul ac gravidam detrusit ad aequora ponti,

ille in aquam subito totum se inmittit et omne

excitat ingenti sonitu mare fervere cogens.

Fit quoque ut involvat venti se nubibus ipse

vertex conradens ex aeëre semina nubis

et quasi demissum caelo prestera imitetur;

hic ubi se in terras demisit dissoluitque,

turbinis immanem vim provomit atque procellae.

sed quia fit raro omnino montisque necessest

officere in terris, apparet crebrius idem

prospectu maris in magno caeloque patenti.

Nubila concrescunt, ubi corpora multa volando

hoc super in caeli spatio coiere repente

asperiora, modis quae possint indupedita

exiguis tamen inter se compressa teneri.

haec faciunt primum parvas consistere nubes;

inde ea comprendunt inter se conque gregantur

et coniungendo crescunt ventisque feruntur

usque adeo donec tempestas saeva coortast.

Fit quoque uti montis vicina cacumina caelo

quam sint quoque magis, tanto magis edita fument

adsidue fulvae nubis caligine crassa

propterea quia, cum consistunt nubila primum,

ante videre oculi quam possint tenvia, venti

portantes cogunt ad summa cacumina montis;

hic demum fit uti turba maiore coorta

et condensa queant apparere et simul ipso

vertice de montis videantur surgere in aethram.

nam loca declarat sursum ventosa patere

res ipsa et sensus, montis cum ascendimus altos.

Praeterea permulta mari quoque tollere toto

corpora naturam declarant litore vestis

suspensae, cum concipiunt umoris adhaesum.

quo magis ad nubis augendas multa videntur

posse quoque e salso consurgere momine ponti;

nam ratio consanguineast umoribus omnis.

Praeterea fluviis ex omnibus et simul ipsa

surgere de terra nebulas aestumque videmus,

quae vel ut halitus hinc ita sursum expressa feruntur

suffunduntque sua caelum caligine et altas

sufficiunt nubis paulatim conveniundo;

urget enim quoque signiferi super aetheris aestus

et quasi densendo subtexit caerula nimbis.

Fit quoque ut hunc veniant in caelum extrinsecus illa

corpora quae faciunt nubis nimbosque volantis;

innumerabilem enim numerum summamque profundi

esse infinitam docui, quantaque volarent

corpora mobilitate ostendi quamque repente

immemorabile [per] spatium transire solerent.

haut igitur mirumst, si parvo tempore saepe

tam magnis ventis tempestas atque tenebrae

coperiant maria ac terras inpensa superne,

undique quandoquidem per caulas aetheris omnis

et quasi per magni circum spiracula mundi

exitus introitusque elementis redditus extat.

Nunc age, quo pacto pluvius concrescat in altis

nubibus umor et in terras demissus ut imber

decidat, expediam. primum iam semina aquai

multa simul vincam consurgere nubibus ipsis

omnibus ex rebus pariterque ita crescere utrumque

et nubis et aquam, quae cumque in nubibus extat,

ut pariter nobis corpus cum sanguine crescit,

sudor item atque umor qui cumque est denique membris.

concipiunt etiam multum quoque saepe marinum

umorem, vel uti pendentia vellera lanae,

cum supera magnum mare venti nubila portant.

consimili ratione ex omnibus amnibus umor

tollitur in nubis. quo cum bene semina aquarum

multa modis multis convenere undique adaucta,

confertae nubes umorem mittere certant

dupliciter; nam vis venti contrudit et ipsa

copia nimborum turba maiore coacta

urget et e supero premit ac facit effluere imbris.

praeterea cum rarescunt quoque nubila ventis

aut dissolvuntur solis super icta calore,

mittunt umorem pluvium stillantque, quasi igni

cera super calido tabescens multa liquescat.

sed vehemens imber fit, ubi vehementer utraque

nubila vi cumulata premuntur et impete venti.

at retinere diu pluviae longumque morari

consuerunt, ubi multa cientur semina aquarum

atque aliis aliae nubes nimbique rigantes

insuper atque omni vulgo de parte feruntur,

terraque cum fumans umorem tota redhalat.

hic ubi sol radiis tempestatem inter opacam

adversa fulsit nimborum aspargine contra,

tum color in nigris existit nubibus arqui.

Cetera quae sursum crescunt sursumque creantur,

et quae concrescunt in nubibus, omnia, prorsum

omnia, nix venti grando gelidaeque pruinae

et vis magna geli, magnum duramen aquarum,

et mora quae fluvios passim refrenat aventis,

perfacilest tamen haec reperire animoque videre,

omnia quo pacto fiant quareve creentur,

cum bene cognoris elementis reddita quae sint.

Nunc age, quae ratio terrai motibus extet

percipe. et in primis terram fac ut esse rearis

supter item ut supera ventosis undique plenam

speluncis multosque lacus multasque lucunas

in gremio gerere et rupes deruptaque saxa;

multaque sub tergo terrai flumina tecta

volvere vi fluctus summersos [cae]ca putandumst;

undique enim similem esse sui res postulat ipsa.

his igitur rebus subiunctis suppositisque

terra superne tremit magnis concussa ruinis,

subter ubi ingentis speluncas subruit aetas;

quippe cadunt toti montes magnoque repente

concussu late disserpunt inde tremores.

et merito, quoniam plaustris concussa tremescunt

tecta viam propter non magno pondere tota,

nec minus exultant, si quidvis cumque viai

ferratos utrimque rotarum succutit orbes.

Fit quoque, ubi in magnas aquae vastasque lucunas

gleba vetustate e terra provolvitur ingens,

ut iactetur aquae fluctu quoque terra vacillans;

ut vas inter [aquas] non quit constare, nisi umor

destitit in dubio fluctu iactarier intus.

Praeterea ventus cum per loca subcava terrae

collectus parte ex una procumbit et urget

obnixus magnis speluncas viribus altas,

incumbit tellus quo venti prona premit vis.

tum supera terram quae sunt extructa domorum

ad caelumque magis quanto sunt edita quaeque,

inclinata minent in eandem prodita partem

protractaeque trabes inpendent ire paratae.

et metuunt magni naturam credere mundi

exitiale aliquod tempus clademque manere,

cum videant tantam terrarum incumbere molem!

quod nisi respirent venti, [vis] nulla refrenet

res neque ab exitio possit reprehendere euntis;

nunc quia respirant alternis inque gravescunt

et quasi collecti redeunt ceduntque repulsi,

saepius hanc ob rem minitatur terra ruinas

quam facit; inclinatur enim retroque recellit

et recipit prolapsa suas in pondere sedes.

hac igitur ratione vacillant omnia tecta,

summa magis mediis, media imis, ima perhilum.

Est haec eiusdem quoque magni causa tremoris.

ventus ubi atque animae subito vis maxima quaedam

aut extrinsecus aut ipsa tellure coorta

in loca se cava terrai coniecit ibique

speluncas inter magnas fremit ante tumultu

versabunda portatur, post incita cum vis

exagitata foras erumpitur et simul altam

diffindens terram magnum concinnat hiatum.

in Syria Sidone quod accidit et fuit Aegi

in Peloponneso, quas exitus hic animai

disturbat urbes et terrae motus obortus.

multaque praeterea ceciderunt moenia magnis

motibus in terris et multae per mare pessum

subsedere suis pariter cum civibus urbes.

quod nisi prorumpit, tamen impetus ipse animai

et fera vis venti per crebra foramina terrae

dispertitur ut horror et incutit inde tremorem;

frigus uti nostros penitus cum venit in artus,

concutit invitos cogens tremere atque movere.

ancipiti trepidant igitur terrore per urbis,

tecta superne timent, metuunt inferne cavernas

terrai ne dissoluat natura repente,

neu distracta suum late dispandat hiatum

idque suis confusa velit complere ruinis.

proinde licet quamvis caelum terramque reantur

incorrupta fore aeternae mandata saluti:

et tamen inter dum praesens vis ipsa pericli

subdit et hunc stimulum quadam de parte timoris,

ne pedibus raptim tellus subtracta feratur

in barathrum rerumque sequatur prodita summa

funditus et fiat mundi confusa ruina.

* * *

Principio mare mirantur non reddere maius

naturam, quo sit tantus decursus aquarum,

omnia quo veniant ex omni flumina parte.

adde vagos imbris tempestatesque volantes,

omnia quae maria ac terras sparguntque rigantque;

adde suos fontis; tamen ad maris omnia summam

guttai vix instar erunt unius adaugmen;

quo minus est mirum mare non augescere magnum.

Praeterea magnam sol partem detrahit aestu.

quippe videmus enim vestis umore madentis

exsiccare suis radiis ardentibus solem;

at pelage multa et late substrata videmus.

proinde licet quamvis ex uno quoque loco sol

umoris parvam delibet ab aequore partem,

largiter in tanto spatio tamen auferet undis.

Tum porro venti quoque magnam tollere partem

umoris possunt verrentes aequora, ventis

una nocte vias quoniam persaepe videmus

siccari mollisque luti concrescere crustas.

Praeterea docui multum quoque tollere nubes

umorem magno conceptum ex aequore ponti

et passim toto terrarum spargere in orbi,

cum pluit in terris et venti nubila portant.

Postremo quoniam raro cum corpore tellus

est et coniunctast oras maris undique cingens,

debet, ut in mare de terris venit umor aquai,

in terras itidem manare ex aequore salso;

percolatur enim virus retroque remanat

materies umoris et ad caput amnibus omnis

confluit, inde super terras redit agmine dulci

qua via secta semel liquido pede detulit undas.

Nunc ratio quae sit, per fauces montis ut Aetnae

expirent ignes inter dum turbine tanto,

expediam; neque enim mediocri clade coorta

flammae tempestas Siculum dominata per agros

finitimis ad se convertit gentibus ora,

fumida cum caeli scintillare omnia templa

cernentes pavida complebant pectora cura,

quid moliretur rerum natura novarum.

Hisce tibi in rebus latest alteque videndum

et longe cunctas in partis dispiciendum,

ut reminiscaris summam rerum esse profundam

et videas caelum summai totius unum

quam sit parvula pars et quam multesima constet

nec tota pars, homo terrai quota totius unus.

quod bene propositum si plane contueare

ac videas plane, mirari multa relinquas.

numquis enim nostrum miratur, siquis in artus

accepit calido febrim fervore coortam

aut alium quemvis morbi per membra dolorem?

opturgescit enim subito pes, arripit acer

saepe dolor dentes, oculos invadit in ipsos,

existit sacer ignis et urit corpore serpens

quam cumque arripuit partem repitque per artus,

ni mirum quia sunt multarum semina rerum

et satis haec tellus morbi caelumque mali fert,

unde queat vis immensi procrescere morbi.

sic igitur toti caelo terraeque putandumst

ex infinito satis omnia suppeditare,

unde repente queat tellus concussa moveri

perque mare ac terras rapidus percurrere turbo,

ignis abundare Aetnaeus, flammescere caelum;

id quoque enim fit et ardescunt caelestia templa

et tempestates pluviae graviore coortu

sunt, ubi forte ita se tetulerunt semina aquarum.

'at nimis est ingens incendi turbidus ardor.'

scilicet et fluvius qui visus maximus ei,

qui non ante aliquem maiorem vidit, et ingens

arbor homoque videtur et omnia de genere omni

maxima quae vidit quisque, haec ingentia fingit,

cum tamen omnia cum caelo terraque marique

nil sint ad summam summai totius omnem.

Nunc tamen illa modis quibus inritata repente

flamma foras vastis Aetnae fornacibus efflet,

expediam. primum totius subcava montis

est natura fere silicum suffulta cavernis.

omnibus est porro in speluncis ventus et aeër.

ventus enim fit, ubi est agitando percitus aeër.

hic ubi percaluit cale fecitque omnia circum

saxa furens, qua contingit, terramque et ab ollis

excussit calidum flammis velocibus ignem,

tollit se ac rectis ita faucibus eicit alte.

fert itaque ardorem longe longeque favillam

differt et crassa volvit caligine fumum

extruditque simul mirando pondere saxa;

ne dubites quin haec animai turbida sit vis.

praeterea magna ex parti mare montis ad eius

radices frangit fluctus aestumque resolvit.

ex hoc usque mari speluncae montis ad altas

perveniunt subter fauces. hac ire fatendumst

* * *

et penetrare mari penitus res cogit aperto

atque efflare foras ideoque extollere flammam

saxaque subiectare et arenae tollere nimbos.

in summo sunt vertice enim crateres, ut ipsi

nominitant, nos quod fauces perhibemus et ora.

Sunt aliquot quoque res quarum unam dicere causam

non satis est, verum pluris, unde una tamen sit;

corpus ut exanimum siquod procul ipse iacere

conspicias hominis, fit ut omnis dicere causas

conveniat leti, dicatur ut illius una;

nam [ne]que eum ferro nec frigore vincere possis

interiisse neque a morbo neque forte veneno,

verum aliquid genere esse ex hoc quod contigit ei

scimus. item in multis hoc rebus dicere habemus.

Nilus in aestatem crescit campisque redundat

unicus in terris, Aegypti totius amnis.

is rigat Aegyptum medium per saepe calorem,

aut quia sunt aestate aquilones ostia contra,

anni tempore eo, qui etesiae esse feruntur,

et contra fluvium flantes remorantur et undas

cogentes sursus replent coguntque manere.

nam dubio procul haec adverso flabra feruntur