De rerum natura (De la nature) (page 21)

flumine, quae gelidis ab stellis axis aguntur;

ille ex aestifera parti venit amnis ab austro

inter nigra virum percocto saecla colore

exoriens penitus media ab regione diei.

est quoque uti possit magnus congestus harenae

fluctibus adversis oppilare ostia contra,

cum mare permotum ventis ruit intus harenam;

quo fit uti pacto liber minus exitus amnis

et proclivis item fiat minus impetus undis.

fit quoque uti pluviae forsan magis ad caput ei

tempore eo fiant, quo etesia flabra aquilonum

nubila coniciunt in eas tunc omnia partis.

scilicet, ad mediam regionem eiecta diei

cum convenerunt, ibi ad altos denique montis

contrusae nubes coguntur vique premuntur.

forsitan Aethiopum penitus de montibus altis

crescat, ubi in campos albas descendere ningues

tabificis subigit radiis sol omnia lustrans.

Nunc age, Averna tibi quae sint loca cumque lacusque,

expediam, quali natura praedita constent.

principio, quod Averna vocantur nomine, id ab re

inpositumst, quia sunt avibus contraria cunctis,

e regione ea quod loca cum venere volantes,

remigii oblitae pennarum vela remittunt

praecipitesque cadunt molli cervice profusae

in terram, si forte ita fert natura locorum,

aut in aquam, si forte lacus substratus Averni.

is locus est Cumas aput, acri sulpure montis

oppleti calidis ubi fumant fontibus aucti.

est et Athenaeis in moenibus, arcis in ipso

vertice, Palladis ad templum Tritonidis almae,

quo numquam pennis appellunt corpora raucae

cornices, non cum fumant altaria donis;

usque adeo fugitant non iras Palladis acris

pervigili causa, Graium ut cecinere poeëtae,

sed natura loci opus efficit ipsa suapte.

in Syria quoque fertur item locus esse videri,

quadripedes quoque quo simul ac vestigia primum

intulerint, graviter vis cogat concidere ipsa,

manibus ut si sint divis mactata repente.

omnia quae naturali ratione geruntur,

et quibus e fiant causis apparet origo;

ianua ne pote eis Orci regionibus esse

credatur, post hinc animas Acheruntis in oras

ducere forte deos manis inferne reamur,

naribus alipedes ut cervi saepe putantur

ducere de latebris serpentia saecla ferarum.

quod procul a vera quam sit ratione repulsum

percipe; nam de re nunc ipsa dicere conor.

Principio hoc dico, quod dixi saepe quoque ante,

in terra cuiusque modi rerum esse figuras;

multa, cibo quae sunt, vitalia multaque, morbos

incutere et mortem quae possint adcelerare.

et magis esse aliis alias animantibus aptas

res ad vitai rationem ostendimus ante

propter dissimilem naturam dissimilisque

texturas inter sese primasque figuras.

multa meant inimica per auris, multa per ipsas

insinuant naris infesta atque aspera tactu,

nec sunt multa parum tactu vitanda neque autem

aspectu fugienda saporeque tristia quae sint.

Deinde videre licet quam multae sint homini res

acriter infesto sensu spurcaeque gravisque;

arboribus primum certis gravis umbra tributa

usque adeo, capitis faciant ut saepe dolores,

siquis eas subter iacuit prostratus in herbis.

est etiam magnis Heliconis montibus arbos

floris odore hominem taetro consueta necare.

scilicet haec ideo terris ex omnia surgunt,

multa modis multis multarum semina rerum

quod permixta gerit tellus discretaque tradit.

nocturnumque recens extinctum lumen ubi acri

nidore offendit nares, consopit ibidem,

concidere et spumas qui morbo mittere suevit.

castoreoque gravi mulier sopita recumbit,

et manibus nitidum teneris opus effluit ei,

tempore eo si odoratast quo menstrua solvit.

multaque praeterea languentia membra per artus

solvunt atque animam labefactant sedibus intus.

denique si calidis etiam cunctere lavabris

plenior et lueris, solio ferventis aquai

quam facile in medio fit uti des saepe ruinas!

carbonumque gravis vis atque odor insinuatur

quam facile in cerebrum, nisi aqua praecepimus ante!

at cum membra domans percepit fervida febris,

tum fit odor vini plagae mactabilis instar.

nonne vides etiam terra quoque sulpur in ipsa

gignier et taetro concrescere odore bitumen,

denique ubi argenti venas aurique secuntur,

terrai penitus scrutantes abdita ferro,

qualis expiret Scaptensula subter odores?

quidve mali fit ut exalent aurata metalla!

quas hominum reddunt facies qualisque colores!

nonne vides audisve perire in tempore parvo

quam soleant et quam vitai copia desit,

quos opere in tali cohibet vis magna necessis?

hos igitur tellus omnis exaestuat aestus

expiratque foras in apertum promptaque caeli.

Sic et Averna loca alitibus summittere debent

mortiferam vim. de terra quae surgit in auras,

ut spatium caeli quadam de parte venenet;

quo simul ac primum pennis delata sit ales,

impediatur ibi caeco correpta veneno,

ut cadat e regione loci, qua derigit aestus.

quo cum conruit, hic eadem vis illius aestus

reliquias vitae membris ex omnibus aufert.

quippe etenim primo quasi quendam conciet aestum;

posterius fit uti. cum iam cecidere veneni

in fontis ipsos, ibi sit quoque vita vomenda,

propterea quod magna mali fit copia circum.

Fit quoque ut inter dum vis haec atque aestus Averni

aeëra, qui inter avis cumquest terramque locatus.

discutiat, prope uti locus hic linquatur inanis.

cuius ubi e regione loci venere volantis,

claudicat extemplo pinnarum nisus inanis

et conamen utrimque alarum proditur omne.

hic ubi nixari nequeunt insistereque alis,

scilicet in terram delabi pondere cogit

natura, et vacuum prope iam per inane iacentes

dispergunt animas per caulas corporis omnis.

* * *

frigidior porro in puteis aestate fit umor,

arescit quia terra calore et semina si qua

forte vaporis habet proprie, dimittit in auras.

quo magis est igitur tellus effeta calore,

fit quoque frigidior qui in terrast abditus umor.

frigore cum premitur porro omnis terra coitque

et quasi concrescit, fit scilicet ut coeundo

exprimat in puteos si quem gerit ipsa calorem.

Esse apud Hammonis fanum fons luce diurna

frigidus et calidus nocturno tempore fertur.

hunc homines fontem nimis admirantur et acri

sole putant subter terras fervescere partim,

nox ubi terribili terras caligine texit.

quod nimis a verast longe ratione remotum.

quippe ubi sol nudum contractans corpus aquai

non quierit calidum supera de reddere parte,

cum superum lumen tanto fervore fruatur,

qui queat hic supter tam crasso corpore terram

perquoquere umorem et calido focilare vapore?

praesertim cum vix possit per saepta domorum

insinuare suum radiis ardentibus aestum.

quae ratiost igitur? ni mirum terra magis quod

rara tenet circum fontem quam cetera tellus

multaque sunt ignis prope semina corpus aquai.

hoc ubi roriferis terram nox obruit undis,

extemplo penitus frigescit terra coitque.

hac ratione fit ut, tam quam compressa manu sit,

exprimat in fontem quae semina cumque habet ignis,

quae calidum faciunt laticis tactum atque vaporem.

inde ubi sol radiis terram dimovit obortus

et rare fecit calido miscente vapore,

rursus in antiquas redeunt primordia sedes

ignis et in terram cedit calor omnis aquai.

frigidus hanc ob rem fit fons in luce diurna.

praeterea solis radiis iactatur aquai

umor et in lucem tremulo rarescit ab aestu;

propterea fit uti quae semina cumque habet ignis

dimittat; quasi saepe gelum, quod continet in se,

mittit et exsolvit glaciem nodosque relaxat.

Frigidus est etiam fons, supra quem sita saepe

stuppa iacit flammam concepto protinus igni,

taedaque consimili ratione accensa per undas

conlucet, quo cumque natans impellitur auris.

ni mirum quia sunt in aqua permulta vaporis

semina de terraque necessest funditus ipsa

ignis corpora per totum consurgere fontem

et simul exspirare foras exireque in auras,

non ita multa tamen, calidus queat ut fieri fons;

praeterea dispersa foras erumpere cogit

vis per aquam subito sursumque ea conciliari.

quod genus endo marist Aradi fons, dulcis aquai

qui scatit et salsas circum se dimovet undas;

et multis aliis praebet regionibus aequor

utilitatem opportunam sitientibus nautis,

quod dulcis inter salsas intervomit undas.

sic igitur per eum possunt erumpere fontem

et scatere illa foras; in stuppam semina quae cum

conveniunt aut in taedai corpore adhaerent,

ardescunt facile extemplo, quia multa quoque in se

semina habent ignis stuppae taedaeque tenentes.

nonne vides etiam, nocturna ad lumina linum

nuper ubi extinctum admoveas, accendier ante

quam tetigit flammam, taedamque pari ratione?

multaque praeterea prius ipso tacta vapore

eminus ardescunt quam comminus imbuat ignis.

hoc igitur fieri quoque in illo fonte putandumst.

Quod super est, agere incipiam quo foedere fiat

naturae, lapis hic ut ferrum ducere possit,

quem Magneta vocant patrio de nomine Grai,

Magnetum quia sit patriis in finibus ortus.

hunc homines lapidem mirantur; quippe catenam

saepe ex anellis reddit pendentibus ex se.

quinque etenim licet inter dum pluresque videre

ordine demisso levibus iactarier auris,

unus ubi ex uno dependet supter adhaerens

ex alioque alius lapidis vim vinclaque noscit;

usque adeo permananter vis pervalet eius.

Hoc genus in rebus firmandumst multa prius quam

ipsius rei rationem reddere possis,

et nimium longis ambagibus est adeundum;

quo magis attentas auris animumque reposco.

Principio omnibus ab rebus, quas cumque videmus,

perpetuo fluere ac mitti spargique necessest

corpora quae feriant oculos visumque lacessant.

perpetuoque fluunt certis ab rebus odores;

frigus ut [a] fluviis, calor a sole, aestus ab undis

aequoris, exesor moerorum, litora propter;

nec varii cessant sonitus manare per auras;

denique in os salsi venit umor saepe saporis,

cum mare versamur propter, dilutaque contra

cum tuimur misceri absinthia, tangit amaror.

usque adeo omnibus ab rebus res quaeque fluenter

fertur et in cunctas dimittitur undique partis

nec mora nec requies interdatur ulla fluendi,

perpetuo quoniam sentimus et omnia semper

cernere odorari licet et sentire sonare.

Nunc omnis repetam quam raro corpore sint res

commemorare; quod in primo quoque carmine claret.

quippe etenim, quamquam multas hoc pertinet ad res

noscere, cum primis hanc ad rem protinus ipsam,

qua de disserere adgredior, firmare necessest

nil esse in promptu nisi mixtum corpus inani.

principio fit ut in speluncis saxa superna

sudent umore et guttis manantibus stillent.

manat item nobis e toto corpore sudor,

crescit barba pilique per omnia membra, per artus.

diditur in venas cibus omnis, auget alitque

corporis extremas quoque partis unguiculosque.

frigus item transire per aes calidumque vaporem

sentimus, sentimus item transire per aurum

atque per argentum, cum pocula plena tenemus.

denique per dissaepta domorum saxea voces

pervolitant, permanat odor frigusque vaposque

ignis, qui ferri quoque vim penetrare sueëvit,

denique qua circum caeli lorica coeërcet,

morbida visque simul, cum extrinsecus insinuatur;

et tempestate in terra caeloque coorta

in caelum terrasque remotae iure facessunt;

quandoquidem nihil est nisi raro corpore nexum.

Huc accedit uti non omnia, quae iaciuntur

corpora cumque ab rebus, eodem praedita sensu

atque eodem pacto rebus sint omnibus apta.

principio terram sol excoquit et facit are,

at glaciem dissolvit et altis montibus altas

extructas[que] nives radiis tabescere cogit;

denique cera lique fit in eius posta vapore.

ignis item liquidum facit aes aurumque resolvit,

at coria et carnem trahit et conducit in unum.

umor aquae porro ferrum condurat ab igni,

at coria et carnem mollit durata calore.

barbigeras oleaster eo iuvat usque capellas,

effluat ambrosias quasi vero et nectare tinctus;

qua nihil est homini quod amarius fronde ac[ida] extet.

denique amaracinum fugitat sus et timet omne

unguentum; nam saetigeris subus acre venenumst;

quod nos inter dum tam quam recreare videtur.

at contra nobis caenum taeterrima cum sit

spurcities, eadem subus haec iucunda videtur,

insatiabiliter toti ut volvantur ibidem.

Hoc etiam super est, ipsa quam dicere de re

adgredior, quod dicendum prius esse videtur.

multa foramina cum variis sint reddita rebus,

dissimili inter se natura praedita debent

esse et habere suam naturam quaeque viasque.

quippe etenim varii sensus animantibus insunt,

quorum quisque suam proprie rem percipit in se;

nam penetrare alio sonitus alioque saporem

cernimus e sucis, alio nidoris odores.

[scilicet id fieri cogit natura viarum

multimodis varians, ut paulo ostendimus ante.]

praeterea manare aliud per saxa videtur,

atque aliud lignis, aliud transire per aurum,

argentoque foras aliud vitroque meare;

nam fluere hac species, illac calor ire videtur,

atque aliis aliud citius transmittere eadem.

scilicet id fieri cogit natura viarum

multimodis varians, ut paulo ostendimus ante,

propter dissimilem naturam textaque rerum.

Qua propter, bene ubi haec confirmata atque locata

omnia constiterint nobis praeposta parata,

quod super est, facile hinc ratio reddetur et omnis

causa pate fiet, quae ferri pelliciat vim.

Principio fluere e lapide hoc permulta necessest

semina sive aestum, qui discutit aeëra plagis,

inter qui lapidem ferrumque est cumque locatus.

hoc ubi inanitur spatium multusque vace fit

in medio locus, extemplo primordia ferri

in vacuum prolapsa cadunt coniuncta, fit utque

anulus ipse sequatur eatque ita corpore toto.

nec res ulla magis primoribus ex elementis

indupedita suis arte conexa cohaeret

quam validi ferri natura et frigidus horror.

quo minus est mirum, quod dicitur esse alienum,

corpora si nequeunt e ferro plura coorta

in vacuum ferri, quin anulus ipse sequatur;

quod facit et sequitur, donec pervenit ad ipsum

iam lapidem caecisque in eo compagibus haesit.

hoc fit idem cunctas in partis; unde vace fit

cumque locus, sive e transverso sive superne,

corpora continuo in vacuum vicina feruntur;

quippe agitantur enim plagis aliunde nec ipsa

sponte sua sursum possunt consurgere in auras.

huc accedit item, quare queat id magis esse,

haec quoque res adiumento motuque iuvatur,

quod, simul a fronte est anelli rarior aeër

factus inanitusque locus magis ac vacuatus,

continuo fit uti qui post est cumque locatus

aeër a tergo quasi provehat atque propellat.

semper enim circum positus res verberat aeër;

sed tali fit uti propellat tempore ferrum,

parte quod ex una spatium vacat et capit in se.

hic, tibi quem memoro, per crebra foramina ferri

parvas ad partis subtiliter insinuatus

trudit et inpellit, quasi navem velaque ventus.

denique res omnes debent in corpore habere

aeëra, quandoquidem raro sunt corpore et aeër

omnibus est rebus circum datus adpositusque.

hic igitur, penitus qui in ferrost abditus aeër,

sollicito motu semper iactatur eoque

verberat anellum dubio procul et ciet intus,

scilicet illo eodem fertur, quo praecipitavit

iam semel et partem in vacuam conamina sumpsit.

Fit quoque ut a lapide hoc ferri natura recedat

inter dum, fugere atque sequi consueta vicissim.

exultare etiam Samothracia ferrea vidi

et ramenta simul ferri furere intus ahenis

in scaphiis, lapis hic Magnes cum subditus esset;

usque adeo fugere a saxo gestire videtur.

aere interposito discordia tanta creatur

propterea quia ni mirum prius aestus ubi aeris

praecepit ferrique vias possedit apertas,

posterior lapidis venit aestus et omnia plena

invenit in ferro neque habet qua tranet ut ante;

cogitur offensare igitur pulsareque fluctu

ferrea texta suo; quo pacto respuit ab se

atque per aes agitat, sine eo quod saepe resorbet.

Illud in his rebus mirari mitte, quod aestus

non valet e lapide hoc alias impellere item res.

pondere enim fretae partim stant, quod genus aurum;

at partim raro quia sunt cum corpore, ut aestus

pervolet intactus, nequeunt inpellier usquam,