De rerum natura (De la nature) (page 6)

ex imis vero furit ignibus impetus Aetnae.

tum porro nitidas fruges arbustaque laeta

gentibus humanis habet unde extollere possit, 595

unde etiam fluvios frondes et pabula laeta

montivago generi possit praebere ferarum.

quare magna deum mater materque ferarum

et nostri genetrix haec dicta est corporis una.

Hanc veteres Graium docti cecinere poetae 600

sedibus in curru biiugos agitare leones,

aeris in spatio magnam pendere docentes

tellurem neque posse in terra sistere terram.

adiunxere feras, quia quamvis effera proles

officiis debet molliri victa parentum. 605

muralique caput summum cinxere corona,

eximiis munita locis quia sustinet urbes.

quo nunc insigni per magnas praedita terras

horrifice fertur divinae matris imago.

hanc variae gentes antiquo more sacrorum 610

Idaeam vocitant matrem Phrygiasque catervas

dant comites, quia primum ex illis finibus edunt

per terrarum orbes fruges coepisse creari.

Gallos attribuunt, quia, numen qui violarint

Matris et ingrati genitoribus inventi sint, 615

significare volunt indignos esse putandos,

vivam progeniem qui in oras luminis edant.

tympana tenta tonant palmis et cymbala circum

concava, raucisonoque minantur cornua cantu,

et Phrygio stimulat numero cava tibia mentis, 620

telaque praeportant, violenti signa furoris,

ingratos animos atque impia pectora volgi

conterrere metu quae possint numine divae.

ergo cum primum magnas invecta per urbis

munificat tacita mortalis muta salute, 625

aere atque argento sternunt iter omne viarum

largifica stipe ditantes ninguntque rosarum

floribus umbrantes matrem comitumque catervam.

hic armata manus, Curetas nomine Grai

quos memorant, Phrygias inter si forte catervas 630

ludunt in numerumque exultant sanguine laeti

terrificas capitum quatientes numine cristas,

Dictaeos referunt Curetas, qui Iovis illum

vagitum in Creta quondam occultasse feruntur,

cum pueri circum puerum pernice chorea 635

[armat et in numerum pernice chorea]

armati in numerum pulsarent aeribus aera,

ne Saturnus eum malis mandaret adeptus

aeternumque daret matri sub pectore volnus.

propterea magnam armati matrem comitantur, 640

aut quia significant divam praedicere ut armis

ac virtute velint patriam defendere terram

praesidioque parent decorique parentibus esse.

quae bene et eximie quamvis disposta ferantur,

longe sunt tamen a vera ratione repulsa. 645

omnis enim per se divom natura necessest

inmortali aevo summa cum pace fruatur

semota ab nostris rebus seiunctaque longe;

nam privata dolore omni, privata periclis,

ipsa suis pollens opibus, nihil indiga nostri, 650

nec bene promeritis capitur neque tangitur ira.

terra quidem vero caret omni tempore sensu,

et quia multarum potitur primordia rerum,

multa modis multis effert in lumina solis.

hic siquis mare Neptunum Cereremque vocare 655

constituet fruges et Bacchi nomine abuti

mavolt quam laticis proprium proferre vocamen,

concedamus ut hic terrarum dictitet orbem

esse deum matrem, dum vera re tamen ipse

religione animum turpi contingere parcat. 680

Saepe itaque ex uno tondentes gramina campo 660

lanigerae pecudes et equorum duellica proles

buceriaeque greges eodem sub tegmine caeli

ex unoque sitim sedantes flumine aquai

dissimili vivont specie retinentque parentum

naturam et mores generatim quaeque imitantur. 665

tanta est in quovis genere herbae materiai

dissimilis ratio, tanta est in flumine quoque.

Hinc porro quamvis animantem ex omnibus unam

ossa cruor venae calor umor viscera nervi

constituunt, quae sunt porro distantia longe, 670

dissimili perfecta figura principiorum.

Tum porro quae cumque igni flammata cremantur.

si nil praeterea, tamen haec in corpore tradunt,

unde ignem iacere et lumen submittere possint

scintillasque agere ac late differre favillam. 675

cetera consimili mentis ratione peragrans

invenies igitur multarum semina rerum

corpore celare et varias cohibere figuras.

Denique multa vides, quibus et color et sapor una

reddita sunt cum odore in primis pleraque poma. 681

haec igitur variis debent constare figuris;

nidor enim penetrat qua fucus non it in artus,

fucus item sorsum, <sorsum> sapor insinuatur

sensibus; ut noscas primis differre figuris. 685

dissimiles igitur formae glomeramen in unum

conveniunt et res permixto semine constant.

Quin etiam passim nostris in versibus ipsis

multa elementa vides multis communia verbis,

cum tamen inter se versus ac verba necesse est 690

confiteare alia ex aliis constare elementis;

non quo multa parum communis littera currat

aut nulla inter se duo sint ex omnibus isdem,

sed quia non volgo paria omnibus omnia constant.

sic aliis in rebus item communia multa 695

multarum rerum cum sint, primordia rerum

dissimili tamen inter se consistere summa

possunt; ut merito ex aliis constare feratur

humanum genus et fruges arbustaque laeta.

Nec tamen omnimodis conecti posse putandum est 700

omnia; nam volgo fieri portenta videres,

semiferas hominum species existere et altos

inter dum ramos egigni corpore vivo

multaque conecti terrestria membra marinis,

tum flammam taetro spirantis ore Chimaeras 705

pascere naturam per terras omniparentis.

quorum nil fieri manifestum est, omnia quando

seminibus certis certa genetrice creata

conservare genus crescentia posse videmus.

scilicet id certa fieri ratione necessust. 710

nam sua cuique cibis ex omnibus intus in artus

corpora discedunt conexaque convenientis

efficiunt motus; at contra aliena videmus

reicere in terras naturam, multaque caecis

corporibus fugiunt e corpore percita plagis, 715

quae neque conecti quoquam potuere neque intus

vitalis motus consentire atque imitari.

sed ne forte putes animalia sola teneri

legibus his, quaedam ratio res terminat omnis

nam vel uti tota natura dissimiles sunt 720

inter se genitae res quaeque, ita quamque necessest

dissimili constare figura principiorum;

non quo multa parum simili sint praedita forma,

sed quia non volgo paria omnibus omnia constant.

semina cum porro distent, differre necessust 725

intervalla vias conexus pondera plagas

concursus motus; quae non animalia solum

corpora seiungunt, sed terras ac mare totum

secernunt caelumque a terris omne retentant.

Nunc age dicta meo dulci quaesita labore 730

percipe, ne forte haec albis ex alba rearis

principiis esse, ante oculos quae candida cernis,

aut ea quae nigrant nigro de semine nata;

nive alium quemvis quae sunt inbuta colorem,

propterea gerere hunc credas, quod materiai 735

corpora consimili sint eius tincta colore;

nullus enim color est omnino materiai

corporibus, neque par rebus neque denique dispar.

in quae corpora si nullus tibi forte videtur

posse animi iniectus fieri, procul avius erras. 740

nam cum caecigeni, solis qui lumina numquam

dispexere, tamen cognoscant corpora tactu

ex ineunte aevo nullo coniuncta colore,

scire licet nostrae quoque menti corpora posse

vorti in notitiam nullo circum lita fuco. 745

denique nos ipsi caecis quaecumque tenebris

tangimus, haud ullo sentimus tincta colore.

Quod quoniam vinco fieri, nunc esse docebo.

omnis enim color omnino mutatur in omnis;

quod facere haud ullo debent primordia pacto; 750

immutabile enim quiddam superare necessest,

ne res ad nihilum redigantur funditus omnes;

nam quod cumque suis mutatum finibus exit,

continuo hoc mors est illius quod fuit ante.

proinde colore cave contingas semina rerum, 755

ne tibi res redeant ad nihilum funditus omnes.

Praeterea si nulla coloris principiis est

reddita natura et variis sunt praedita formis,

e quibus omnigenus gignunt variantque colores,

propterea magni quod refert, semina quaeque 760

cum quibus et quali positura contineantur

et quos inter se dent motus accipiantque,

perfacile extemplo rationem reddere possis,

cur ea quae nigro fuerint paulo ante colore,

marmoreo fieri possint candore repente, 765

ut mare, cum magni commorunt aequora venti,

vertitur in canos candenti marmore fluctus;

dicere enim possis, nigrum quod saepe videmus,

materies ubi permixta est illius et ordo

principiis mutatus et addita demptaque quaedam, 770

continuo id fieri ut candens videatur et album.

quod si caeruleis constarent aequora ponti

seminibus, nullo possent albescere pacto;

nam quo cumque modo perturbes caerula quae sint,

numquam in marmoreum possunt migrare colorem. 775

sin alio atque alio sunt semina tincta colore,

quae maris efficiunt unum purumque nitorem,

ut saepe ex aliis formis variisque figuris

efficitur quiddam quadratum unaque figura,

conveniebat, ut in quadrato cernimus esse 780

dissimiles formas, ita cernere in aequore ponti

aut alio in quovis uno puroque nitore

dissimiles longe inter se variosque colores.

praeterea nihil officiunt obstantque figurae

dissimiles, quo quadratum minus omne sit extra; 785

at varii rerum inpediunt prohibentque colores,

quo minus esse uno possit res tota nitore.

Tum porro quae ducit et inlicit ut tribuamus

principiis rerum non numquam causa colores,

occidit, ex albis quoniam non alba creantur, 790

nec quae nigra cluent de nigris, sed variis ex.

quippe etenim multo proclivius exorientur

candida de nullo quam nigro nata colore

aut alio quovis, qui contra pugnet et obstet.

Praeterea quoniam nequeunt sine luce colores 795

esse neque in lucem existunt primordia rerum,

scire licet quam sint nullo velata colore;

qualis enim caecis poterit color esse tenebris?

lumine quin ipso mutatur propterea quod

recta aut obliqua percussus luce refulget; 800

pluma columbarum quo pacto in sole videtur,

quae sita cervices circum collumque coronat;

namque alias fit uti claro sit rubra pyropo,

inter dum quodam sensu fit uti videatur

inter caeruleum viridis miscere zmaragdos. 805

caudaque pavonis, larga cum luce repleta est,

consimili mutat ratione obversa colores;

qui quoniam quodam gignuntur luminis ictu,

scire licet, sine eo fieri non posse putandum est.

Et quoniam plagae quoddam genus excipit in se 810

pupula, cum sentire colorem dicitur album,

atque aliud porro, nigrum cum et cetera sentit,

nec refert ea quae tangas quo forte colore

praedita sint, verum quali magis apta figura,

scire licet nihil principiis opus esse colore, 815

sed variis formis variantes edere tactus.

Praeterea quoniam non certis certa figuris

est natura coloris et omnia principiorum

formamenta queunt in quovis esse nitore,

cur ea quae constant ex illis non pariter sunt 820

omnigenus perfusa coloribus in genere omni?

conveniebat enim corvos quoque saepe volantis

ex albis album pinnis iactare colorem

et nigros fieri nigro de semine cycnos

aut alio quovis uno varioque colore. 825

Quin etiam quanto in partes res quaeque minutas

distrahitur magis, hoc magis est ut cernere possis

evanescere paulatim stinguique colorem;

ut fit ubi in parvas partis discerpitur austrum:

purpura poeniceusque color clarissimus multo, 830

filatim cum distractum est, disperditur omnis;

noscere ut hinc possis prius omnem efflare colorem

particulas, quam discedant ad semina rerum.

Postremo quoniam non omnia corpora vocem

mittere concedis neque odorem, propterea fit 835

ut non omnibus adtribuas sonitus et odores:

sic oculis quoniam non omnia cernere quimus,

scire licet quaedam tam constare orba colore

quam sine odore ullo quaedam sonituque remota,

nec minus haec animum cognoscere posse sagacem 840

quam quae sunt aliis rebus privata notare.

Sed ne forte putes solo spoliata colore

corpora prima manere, etiam secreta teporis

sunt ac frigoris omnino calidique vaporis,

et sonitu sterila et suco ieiuna feruntur, 845

nec iaciunt ullum proprium de corpore odorem.

sicut amaracini blandum stactaeque liquorem

et nardi florem, nectar qui naribus halat,

cum facere instituas, cum primis quaerere par est,

quod licet ac possis reperire, inolentis olivi 850

naturam, nullam quae mittat naribus auram,

quam minime ut possit mixtos in corpore odores

concoctosque suo contractans perdere viro,

propter eandem <rem> debent primordia rerum

non adhibere suum gignundis rebus odorem 855

nec sonitum, quoniam nihil ab se mittere possunt,

nec simili ratione saporem denique quemquam

nec frigus neque item calidum tepidumque vaporem,

cetera, quae cum ita sunt tamen ut mortalia constent,

molli lenta, fragosa putri, cava corpore raro, 860

omnia sint a principiis seiuncta necessest,

inmortalia si volumus subiungere rebus

fundamenta, quibus nitatur summa salutis;

ne tibi res redeant ad nihilum funditus omnes.

Nunc ea quae sentire videmus cumque necessest 865

ex insensilibus tamen omnia confiteare

principiis constare. neque id manufesta refutant

nec contra pugnant, in promptu cognita quae sunt,

sed magis ipsa manu ducunt et credere cogunt

ex insensilibus, quod dico, animalia gigni. 870

quippe videre licet vivos existere vermes

stercore de taetro, putorem cum sibi nacta est

intempestivis ex imbribus umida tellus.

Praeterea cunctas itidem res vertere sese.

vertunt se fluvii in frondes et pabula laeta 875

in pecudes, vertunt pecudes in corpora nostra

naturam, et nostro de corpore saepe ferarum

augescunt vires et corpora pennipotentum.

ergo omnes natura cibos in corpora viva

vertit et hinc sensus animantum procreat omnes, 880

non alia longe ratione atque arida ligna

explicat in flammas et <in> ignis omnia versat.

iamne vides igitur magni primordia rerum

referre in quali sint ordine quaeque locata

et commixta quibus dent motus accipiantque? 885

Tum porro, quid id est, animum quod percutit, ipsum,

quod movet et varios sensus expromere cogit,

ex insensilibus ne credas sensile gigni?

ni mirum lapides et ligna et terra quod una

mixta tamen nequeunt vitalem reddere sensum. 890

illud in his igitur rebus meminisse decebit,

non ex omnibus omnino, quaecumque creant res

sensilia, extemplo me gigni dicere sensus,

sed magni referre ea primum quantula constent,

sensile quae faciunt, et qua sint praedita forma, 895

motibus ordinibus posituris denique quae sint.

quarum nil rerum in lignis glaebisque videmus;

et tamen haec, cum sunt quasi putrefacta per imbres,

vermiculos pariunt, quia corpora materiai

antiquis ex ordinibus permota nova re 900

conciliantur ita ut debent animalia gigni.

Deinde ex sensilibus qui sensile posse creari

constituunt, porro ex aliis sentire sueti

* * * 903a

mollia cum faciunt; nam sensus iungitur omnis

visceribus nervis venis, quae cumque videmus

mollia mortali consistere corpore creta.

sed tamen esto iam posse haec aeterna manere;

nempe tamen debent aut sensum partis habere

aut similis totis animalibus esse putari.

at nequeant per se partes sentire necesse est: 910

namque animus sensus membrorum respuit omnis,

nec manus a nobis potis est secreta neque ulla

corporis omnino sensum pars sola tenere.

linquitur ut totis animantibus adsimulentur,

vitali ut possint consentire undique sensu. 915

qui poterunt igitur rerum primordia dici

et leti vitare vias, animalia cum sint,

atque animalia <sint> mortalibus una eademque?

quod tamen ut possint, at coetu concilioque

nil facient praeter volgum turbamque animantum, 920

scilicet ut nequeant homines armenta feraeque

inter sese ullam rem gignere conveniundo.

sic itidem quae sentimus sentire necessest.

quod si forte suum dimittunt corpore sensum

atque alium capiunt, quid opus fuit adtribui id quod 925

detrahitur? tum praeterea, quod fudimus ante,

quatinus in pullos animalis vertier ova

cernimus alituum vermisque effervere terra,

intempestivos quam putor cepit ob imbris,

scire licet gigni posse ex non sensibus sensus. 930

Quod si forte aliquis dicet, dum taxat oriri