De rerum natura (De la nature) (page 7)

posse ex non sensu sensus mutabilitate,

aut aliquo tamquam partu quod proditur extra,

huic satis illud erit planum facere atque probare,

non fieri partum nisi concilio ante coacto, 935

nec quicquam commutari sine conciliatu.

Principio nequeunt ullius corporis esse

sensus ante ipsam genitam naturam animantis,

ni mirum quia materies disiecta tenetur

aere fluminibus terris terraque creatis, 940

nec congressa modo vitalis convenientes

contulit inter se motus, quibus omnituentes

accensi sensus animantem quamque tuentur.

Praeterea quamvis animantem grandior ictus,

quam patitur natura, repente adfligit et omnis 945

corporis atque animi pergit confundere sensus.

dissoluuntur enim positurae principiorum

et penitus motus vitales inpediuntur,

donec materies omnis concussa per artus

vitalis animae nodos a corpore solvit 950

dispersamque foras per caulas eiecit omnis;

nam quid praeterea facere ictum posse reamur

oblatum, nisi discutere ac dissolvere quaeque?

fit quoque uti soleant minus oblato acriter ictu

reliqui motus vitalis vincere saepe, 955

vincere et ingentis plagae sedare tumultus

inque suos quicquid rursus revocare meatus

et quasi iam leti dominantem in corpore motum

discutere ac paene amissos accendere sensus;

nam qua re potius leti iam limine ab ipso 960

ad vitam possint conlecta mente reverti,

quam quo decursum prope iam siet ire et abire?

Praeterea, quoniam dolor est, ubi materiai

corpora vi quadam per viscera viva per artus

sollicitata suis trepidant in sedibus intus, 965

inque locum quando remigrant, fit blanda voluptas,

scire licet nullo primordia posse dolore

temptari nullamque voluptatem capere ex se;

quandoquidem non sunt ex ullis principiorum

corporibus, quorum motus novitate laborent 970

aut aliquem fructum capiant dulcedinis almae.

haut igitur debent esse ullo praedita sensu.

Denique uti possint sentire animalia quaeque,

principiis si iam est sensus tribuendus eorum,

quid, genus humanum propritim de quibus auctumst? 975

scilicet et risu tremulo concussa cachinnant

et lacrimis spargunt rorantibus ora genasque

multaque de rerum mixtura dicere callent

et sibi proporro quae sint primordia quaerunt;

quando quidem totis mortalibus adsimulata 980

ipsa quoque ex aliis debent constare elementis,

inde alia ex aliis, nusquam consistere ut ausis;

quippe sequar, quod cumque loqui ridereque dices

et sapere, ex aliis eadem haec facientibus ut sit.

quod si delira haec furiosaque cernimus esse 985

et ridere potest non ex ridentibus auctus,

et sapere et doctis rationem reddere dictis

non ex seminibus sapientibus atque disertis,

qui minus esse queant ea quae sentire videmus

seminibus permixta carentibus undique sensu? 990

Denique caelesti sumus omnes semine oriundi;

omnibus ille idem pater est, unde alma liquentis

umoris guttas mater cum terra recepit,

feta parit nitidas fruges arbustaque laeta

et genus humanum, parit omnia saecla ferarum, 995

pabula cum praebet, quibus omnes corpora pascunt

et dulcem ducunt vitam prolemque propagant;

qua propter merito maternum nomen adepta est.

cedit item retro, de terra quod fuit ante,

in terras, et quod missumst ex aetheris oris, 1000

id rursum caeli rellatum templa receptant.

nec sic interemit mors res ut materiai

corpora conficiat, sed coetum dissupat ollis;

inde aliis aliud coniungit et efficit, omnis

res ut convertant formas mutentque colores 1005

et capiant sensus et puncto tempore reddant;

ut noscas referre earum primordia rerum

cum quibus et quali positura contineantur

et quos inter se dent motus accipiantque,

neve putes aeterna penes residere potesse 1010

corpora prima quod in summis fluitare videmus

rebus et interdum nasci subitoque perire.

quin etiam refert nostris in versibus ipsis

cum quibus et quali sint ordine quaeque locata;

namque eadem caelum mare terras flumina solem 1015

significant, eadem fruges arbusta animantis;

si non omnia sunt, at multo maxima pars est

consimilis; verum positura discrepitant res.

sic ipsis in rebus item iam materiai

[intervalla vias conexus pondera plagas] 1020

concursus motus ordo positura figurae

cum permutantur, mutari res quoque debent.

Nunc animum nobis adhibe veram ad rationem.

nam tibi vehementer nova res molitur ad auris

accedere et nova se species ostendere rerum. 1025

sed neque tam facilis res ulla est, quin ea primum

difficilis magis ad credendum constet, itemque

nil adeo magnum neque tam mirabile quicquam,

quod non paulatim minuant mirarier omnes,

principio caeli clarum purumque colorem 1030

quaeque in se cohibet, palantia sidera passim,

lunamque et solis praeclara luce nitorem;

omnia quae nunc si primum mortalibus essent

ex improviso si sint obiecta repente,

quid magis his rebus poterat mirabile dici, 1035

aut minus ante quod auderent fore credere gentes?

nil, ut opinor; ita haec species miranda fuisset.

quam tibi iam nemo fessus satiate videndi,

suspicere in caeli dignatur lucida templa.

desine qua propter novitate exterritus ipsa 1040

expuere ex animo rationem, sed magis acri

iudicio perpende, et si tibi vera videntur,

dede manus, aut, si falsum est, accingere contra.

quaerit enim rationem animus, cum summa loci sit

infinita foris haec extra moenia mundi, 1045

quid sit ibi porro, quo prospicere usque velit mens

atque animi iactus liber quo pervolet ipse.

Principio nobis in cunctas undique partis

et latere ex utroque <supra> supterque per omne

nulla est finis; uti docui, res ipsaque per se 1050

vociferatur, et elucet natura profundi.

nullo iam pacto veri simile esse putandumst,

undique cum vorsum spatium vacet infinitum

seminaque innumero numero summaque profunda

multimodis volitent aeterno percita motu, 1055

hunc unum terrarum orbem caelumque creatum,

nil agere illa foris tot corpora materiai;

cum praesertim hic sit natura factus et ipsa

sponte sua forte offensando semina rerum

multimodis temere in cassum frustraque coacta 1060

tandem coluerunt ea quae coniecta repente

magnarum rerum fierent exordia semper,

terrai maris et caeli generisque animantum.

quare etiam atque etiam talis fateare necesse est

esse alios alibi congressus materiai, 1065

qualis hic est, avido complexu quem tenet aether.

Praeterea cum materies est multa parata,

cum locus est praesto nec res nec causa moratur

ulla, geri debent ni mirum et confieri res.

nunc et seminibus si tanta est copia, quantam 1070

enumerare aetas animantum non queat omnis,

quis eadem natura manet, quae semina rerum

conicere in loca quaeque queat simili ratione

atque huc sunt coniecta, necesse est confiteare

esse alios aliis terrarum in partibus orbis 1075

et varias hominum gentis et saecla ferarum.

Huc accedit ut in summa res nulla sit una,

unica quae gignatur et unica solaque crescat,

quin aliquoius siet saecli permultaque eodem

sint genere. in primis animalibus indice mente 1080

invenies sic montivagum genus esse ferarum,

sic hominum geminam prolem, sic denique mutas

squamigerum pecudes et corpora cuncta volantum.

qua propter caelum simili ratione fatendumst

terramque et solem, lunam mare cetera quae sunt, 1085

non esse unica, sed numero magis innumerali;

quando quidem vitae depactus terminus alte

tam manet haec et tam nativo corpore constant

quam genus omne, quod his generatimst rebus abundans.

Quae bene cognita si teneas, natura videtur 1090

libera continuo, dominis privata superbis,

ipsa sua per se sponte omnia dis agere expers.

nam pro sancta deum tranquilla pectora pace

quae placidum degunt aevom vitamque serenam,

quis regere immensi summam, quis habere profundi 1095

indu manu validas potis est moderanter habenas,

quis pariter caelos omnis convertere et omnis

ignibus aetheriis terras suffire feracis,

omnibus inve locis esse omni tempore praesto,

nubibus ut tenebras faciat caelique serena 1100

concutiat sonitu, tum fulmina mittat et aedis

saepe suas disturbet et in deserta recedens

saeviat exercens telum, quod saepe nocentes

praeterit exanimatque indignos inque merentes?

Multaque post mundi tempus genitale diemque 1105

primigenum maris et terrae solisque coortum

addita corpora sunt extrinsecus, addita circum

semina, quae magnum iaculando contulit omne,

unde mare et terrae possent augescere et unde

appareret spatium caeli domus altaque tecta 1110

tolleret a terris procul et consurgeret aer.

nam sua cuique, locis ex omnibus, omnia plagis

corpora distribuuntur et ad sua saecla recedunt,

umor ad umorem, terreno corpore terra

crescit et ignem ignes procudunt aetheraque <aether>, 1115

donique ad extremum crescendi perfica finem

omnia perduxit rerum natura creatrix;

ut fit ubi nihilo iam plus est quod datur intra

vitalis venas quam quod fluit atque recedit.

omnibus hic aetas debet consistere rebus, 1120

hic natura suis refrenat viribus auctum.

nam quae cumque vides hilaro grandescere adauctu

paulatimque gradus aetatis scandere adultae,

plura sibi adsumunt quam de se corpora mittunt,

dum facile in venas cibus omnis inditur et dum 1125

non ita sunt late dispessa, ut multa remittant

et plus dispendi faciant quam vescitur aetas.

nam certe fluere atque recedere corpora rebus

multa manus dandum est; sed plura accedere debent,

donec alescendi summum tetigere cacumen. 1130

inde minutatim vires et robur adultum

frangit et in partem peiorem liquitur aetas.

quippe etenim quanto est res amplior, augmine adempto,

et quo latior est, in cunctas undique partis

plura modo dispargit et a se corpora mittit, 1135

nec facile in venas cibus omnis diditur ei

nec satis est, pro quam largos exaestuat aestus,

unde queat tantum suboriri ac subpeditare.

iure igitur pereunt, cum rarefacta fluendo

sunt et cum externis succumbunt omnia plagis, 1140

quando quidem grandi cibus aevo denique defit,

nec tuditantia rem cessant extrinsecus ullam

corpora conficere et plagis infesta domare.

Sic igitur magni quoque circum moenia mundi

expugnata dabunt labem putrisque ruinas; 1145

omnia debet enim cibus integrare novando

et fulcire cibus, <cibus> omnia sustentare,

ne quiquam, quoniam nec venae perpetiuntur

quod satis est, neque quantum opus est natura ministrat.

Iamque adeo fracta est aetas effetaque tellus 1150

vix animalia parva creat, quae cuncta creavit

saecla deditque ferarum ingentia corpora partu.

haud, ut opinor, enim mortalia saecla superne

aurea de caelo demisit funis in arva

nec mare nec fluctus plangentis saxa crearunt, 1155

sed genuit tellus eadem quae nunc alit ex se.

praeterea nitidas fruges vinetaque laeta

sponte sua primum mortalibus ipsa creavit,

ipsa dedit dulcis fetus et pabula laeta;

quae nunc vix nostro grandescunt aucta labore, 1160

conterimusque boves et viris agricolarum,

conficimus ferrum vix arvis suppeditati:

usque adeo parcunt fetus augentque laborem.

iamque caput quassans grandis suspirat arator

crebrius, in cassum magnos cecidisse labores, 1165

et cum tempora temporibus praesentia confert

praeteritis, laudat fortunas saepe parentis.

tristis item vetulae vitis sator atque <vietae>

temporis incusat momen saeclumque fatigat,

et crepat, antiquum genus ut pietate repletum 1170

perfacile angustis tolerarit finibus aevom,

cum minor esset agri multo modus ante viritim;

nec tenet omnia paulatim tabescere et ire

ad capulum spatio aetatis defessa vetusto.

Lucretius The Latin Library The Classics Page

Lucretius: De Rerum Natura III

TITI LVCRETI CARI DE RERVM NATVRA LIBER TERTIVS

E tenebris tantis tam clarum extollere lumen

qui primus potuisti inlustrans commoda vitae,

te sequor, o Graiae gentis decus, inque tuis nunc

ficta pedum pono pressis vestigia signis,

non ita certandi cupidus quam propter amorem

quod te imitari aveo; quid enim contendat hirundo

cycnis, aut quid nam tremulis facere artubus haedi

consimile in cursu possint et fortis equi vis?

tu, pater, es rerum inventor, tu patria nobis

suppeditas praecepta, tuisque ex, inclute, chartis,

floriferis ut apes in saltibus omnia libant,

omnia nos itidem depascimur aurea dicta,

aurea, perpetua semper dignissima vita.

nam simul ac ratio tua coepit vociferari

naturam rerum divina mente coorta

diffugiunt animi terrores, moenia mundi

discedunt. totum video per inane geri res.

apparet divum numen sedesque quietae,

quas neque concutiunt venti nec nubila nimbis

aspergunt neque nix acri concreta pruina

cana cadens violat semper[que] innubilus aether

integit et large diffuso lumine ridet:

omnia suppeditat porro natura neque ulla

res animi pacem delibat tempore in ullo.

at contra nusquam apparent Acherusia templa,

nec tellus obstat quin omnia dispiciantur,

sub pedibus quae cumque infra per inane geruntur.

his ibi me rebus quaedam divina voluptas

percipit atque horror, quod sic natura tua vi

tam manifesta patens ex omni parte retecta est.

Et quoniam docui, cunctarum exordia rerum

qualia sint et quam variis distantia formis

sponte sua volitent aeterno percita motu,

quove modo possint res ex his quaeque creari,

hasce secundum res animi natura videtur

atque animae claranda meis iam versibus esse

et metus ille foras praeceps Acheruntis agendus,

funditus humanam qui vitam turbat ab imo

omnia suffundens mortis nigrore neque ullam

esse voluptatem liquidam puramque relinquit.

nam quod saepe homines morbos magis esse timendos

infamemque ferunt vitam quam Tartara leti

et se scire animi naturam sanguinis esse,

aut etiam venti, si fert ita forte voluntas,

nec prosum quicquam nostrae rationis egere,

hinc licet advertas animum magis omnia laudis

iactari causa quam quod res ipsa probetur.

extorres idem patria longeque fugati

conspectu ex hominum, foedati crimine turpi,

omnibus aerumnis adfecti denique vivunt,

et quo cumque tamen miseri venere parentant

et nigras mactant pecudes et manibus divis

inferias mittunt multoque in rebus acerbis

acrius advertunt animos ad religionem.

quo magis in dubiis hominem spectare periclis

convenit adversisque in rebus noscere qui sit;

nam verae voces tum demum pectore ab imo

eliciuntur [et] eripitur persona manet res.

denique avarities et honorum caeca cupido,

quae miseros homines cogunt transcendere fines

iuris et inter dum socios scelerum atque ministros

noctes atque dies niti praestante labore

ad summas emergere opes, haec vulnera vitae

non minimam partem mortis formidine aluntur.

turpis enim ferme contemptus et acris egestas

semota ab dulci vita stabilique videtur

et quasi iam leti portas cunctarier ante;

unde homines dum se falso terrore coacti

effugisse volunt longe longeque remosse,

sanguine civili rem conflant divitiasque

conduplicant avidi, caedem caede accumulantes,

crudeles gaudent in tristi funere fratris

et consanguineum mensas odere timentque.

consimili ratione ab eodem saepe timore

macerat invidia ante oculos illum esse potentem,

illum aspectari, claro qui incedit honore,

ipsi se in tenebris volvi caenoque queruntur.

intereunt partim statuarum et nominis ergo.

et saepe usque adeo, mortis formidine, vitae

percipit humanos odium lucisque videndae,

ut sibi consciscant maerenti pectore letum

obliti fontem curarum hunc esse timorem:

hunc vexare pudorem, hunc vincula amicitiai

rumpere et in summa pietate evertere suadet:

nam iam saepe homines patriam carosque parentis

prodiderunt vitare Acherusia templa petentes.

nam vel uti pueri trepidant atque omnia caecis

in tenebris metuunt, sic nos in luce timemus

inter dum, nihilo quae sunt metuenda magis quam

quae pueri in tenebris pavitant finguntque futura.

hunc igitur terrorem animi tenebrasque necessest

non radii solis neque lucida tela diei

discutiant, sed naturae species ratioque.

Primum animum dico, mentem quem saepe vocamus,

in quo consilium vitae regimenque locatum est,

esse hominis partem nihilo minus ac manus et pes